Арадзя

Ара́дзя (), Надзь Варад (), Гросвардэйн () — горад у Румыніі ў Крышане. Паводле даных перапісу 2002 года насельніцтва каля 206 тыс. чалавек (адзінаццатае месца ў краіне).

 Геаграфія 
Цэнтр рэгіёна Крышана, адміністрацыйны цэнтр павета Біхор. Горад размешчаны на мяжы з Венгрыяй, на Сярэднедунайскай нізіне ў даліне ракі Крышул-Рэпедэ (рум. Crişul Repede, венг. Sebes-Körös — Шэбеш-Керэш).

 Гісторыя 
Упершыню Арадзя згадваецца пад лацінскай назвай Варадынум () у 1113 годзе. Крэпасць Арадзі, руіны якой захаваліся дагэтуль, упершыню згадана ў 1241 годзе ў сувязі з падрыхтоўкамі да абароны ад мангола-татараў. Аднак, толькі ў XVI стагоддзі паселішча пачало ператварацца ў горад.

У 1700-х гадах венскі інжынер Франц Антон Хілебрант спраектаваў забудову горада ў стылі барока. Пачынаючы з 1752 года ў горадзе была пабудавана вялікая колькасць будынкаў, сярод іх: рымска-каталіцкі сабор, Палац епіскапа, Музей зямлі Крыс (Muzeul Ţării Crişurilor).

У канцы Другой сусветнай вайны горад быў вызвалены 12 кастрычніка 1944 года войскамі 2-га Украінскага фронту падчас Дэбрэцэнскай аперацыі.

 Эканоміка 
Арадзя доўгі час была адным з найбольш паспяховых гарадоў у Румыніі, галоўным чынам дзякуючы свайму месцазнаходжанню на венгерскай мяжы — яна была варотамі ў Заходнюю Еўропу. Пасля 1989 года ў Арадзі пачаліся значныя эканамічныя пераўтварэнні, развіццё сферы паслуг.

Узровень беспрацоўя ў горадзе складае каля 6 %, гэта трохі ніжэй чым у сярэднім па Румыніі, але вышэй чым у цэлым у павеце Біхор (2 %). Арадзя ў наш час вырабляе прыблізна 63 % індустрыяльнай вытворчасці павета Біхор, складаючы прыблізна 34,5 % насельніцтва павета. Галоўныя галіны прамысловасці: мэблевая, тэкстыльная, абутковая і харчовая.

 Транспарт 
У горадзе існуе тры трамвайныя маршруты і некалькі аўтобусных. Тры чыгуначныя станцыі. З Арадзі трамвай не даязджае да мяжы 6 км, а гарадскі аўтобус — 4 км.

 Этнічны склад 
 1910: 69 000 (румын: 5,6 %, венграў: 91,1 %)
 1920: 72 000 (румын: 5 %, венграў: 92 %)
 1930: 90 000 (румын: 25 %, венграў: 67 %)
 1966: 122 634 (румын: 46 %, венграў: 52 %)
 1977: 170 531 (румын: 53 %, венграў: 45 %)
 1992: 222 741 (румын: 64 %, венграў: 34 %)

 Архітэктура 
Старыя раёны горада галоўным чынам забудаваны будынкамі ў стылі барока эпохі Аўстра-Венгерскай імперыі. Ускраіны горада ўяўляюць сабой пабудовы часоў камунізму.

У 2002 годзе шматлікія гістарычныя будынкі былі адрэстаўраваны.

 Гарады-пабрацімы 
Арадзя з’яўляецца горадам-пабрацімам наступных гарадоў:

  Дэбрэцэн, Венгрыя (1992)
  Лінчэпінг, Швецыя (1996)
  Каслада, Іспанія (2005)
  Гіватаім, Ізраіль (2005)
  Мантуя, Італія (2005)
  Сейра, Францыя (2008)
  Івана-Франкоўск, УкраінаОфіційний сайт міста Івано-Франківська
  Кошыцы, Славакія

 Гл. таксама 
 Баскетбольны клуб «Арадзя»

 Спасылкі 

 Турыстычны гід Арадзі 

Катэгорыя:Гарады Румыніі