Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр

Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр — колішні мужчынскі манастыр ў Бельчыцах (цяпер у межах Полацка). Храмы Барысаглебскага Бельчыцкага манастыра былі выдатнымі ўзорамі старажытнарускай архітэктуры, у якіх увасобіліся першыя характэрныя рысы полацкай школы дойлідства. Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы, на думку Леаніда Аляксеева, былі творамі дойліда Іаана, манаха Барысаглебскага манастыраПамяць : Гіст.-дакум. хроніка Полацка / Пад рэд. Г. П. Пашкова. — Мн.: БелЭн, 2002. — С. 72—73.. Тэрыторыя былога манастыра ўнесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

 Гісторыя 
Бельчыцы ўпершыню згаданы Іпацьеўскім летапісе пад 1159 годам у сувязі з канфліктам паміж полацкімі мяшчанамі і князем Расціславам Глебавічам. На думку Мікалая Вароніна, Бельчыцы спачатку былі прыгараднай умацаванай княжацкай рэзідэнцыяй і адыгрывалі такую самую ролю, як Рурыкава Гарадзішча ў Ноўгарадзе, Смядынь у Смаленску, Багалюбава пад УладзімірамБорисоглебский Бельчицкий мужской монастырь (начало)  // Zodchestvo-info.ru.

Манастыр размяшчаўся на левым беразе Дзвіны, вышэй па цячэнні ад Полацка, у вусці рэчкі Бельчыцы.

З XV ст. асноўнымі патронамі і ктытарамі манастыра быў полацкі баярскі род Корсакаў. Каля 1480 года Зіновій Корсак ахвяраваў манастыру зямлю на Уродзе.

У Лівонскую вайны, у лютым 1563 года ў Бельчыцкім манастыры была рэзідэнцыя вялікага князя маскоўскага Іван Васілевіча падчас аблогі Полацка. За час маскоўскай акупацыі (1563—1579) манастыр прыйшоў у запусценне. Яго ўладанні (Атокі, Саннікі, Суя і іншыя) прысвоіла мясцовая шляхта, у тым ліку Корсакі. Рэвізія 1580 года называла манастыр калектыўным наданнем усіх паноў Корсакаў, яны напэўна лічылі сябе ўправе на раней наданыя ўладанні ўжо запусцелага манастыра.

Пасля Берасцейскай царкоўнай уніі (1596) манастыр мусіў быць пераведзены ва ўнію. Паводле Мацея Стрыйкоўскага, у 1600 годзе праваслаўныя полацкія мяшчане ўзялі манастыр пад свой кантроль, а ў 1618 годзе ён узяты штурмам на загад уніяцкага архіепіскапа Іасафата Кунцэвіча.

Да 1618 года мураваныя цэрквы стаялі без дахаў, муры гнілі. Аднаўленне манастыра пачаў полацкі архіепіскап Іасафат Кунцэвіч і архімандрыт Генадзь Хмяльніцкі. У 1618—1620 гады яны праз суды вярнулі захопленую шляхтай маёмасць. У 1622 годзе Кунцэвіч купіў для манастыра мястэчка Бельчыцу. Манастыр дзейнічаў як базыльянская архімандрыя. На Жыровіцкай кангрэгацыі 1629 года планавалася яго ліквідацыя і перавод манахаў у Полацк, але планы не здзейснены.

Падчас вайны 1654—1667 гадоў, з набліжэйннем маскоўскіх войскаў манахі пакінулі манастыр, вывезшы ў Замосце труну з целам Іасафата Кунцэвіча. У час акупацыі манастыр трымаў праваслаўны архімандрыт Ігнат Яўлевіч, прызначаны маскоўскім вялікім князем Аляксеем Міхайлавічам. Уніяцкія манахі вярнуліся ў 1667 годзе.

Цягам 1678—1679 гадоў справамі манастыра кіраваў асабіста мітрапаліт Кіпрыян Жахоўскі, у верасні 1679 года ён праз суд дамагаўся ад спадкаемцаў княгіні Друцкай-Сакалінскай з Корсакаў вяртання 5000 злотых, пазычаных ёй яшчэ да вайны 1654—1667 гадоў у архімандрыта Мікалая Корсака.

Уніятам манастыр належаў да 1839 года. У 1878 годзе манастыр атрымаў статус жаночага і быў падпарадкаваны праваслаўнаму Спаса-Ефрасіннеўскаму манастыру.

Пасля Першай сусветнай вайны на манастырскім двары размяшчаліся ваенныя склады. У гэты час Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы пачалі трухлець. Сцены храмаў мясцовае насельніцтва разбірала на будматэрыялы. Дзве іншыя царквы Барысаглебскага манастыра былі зруйнаваны яшчэ ў XVIII стагоддзі.

У 1928 годзе вывучэнне Барысаглебскай і Пятніцкай цэркваў Барысаглебскага манастыра праводзіў Іван Хозераў. Ён замаляваў фрагменты фрэскавага роспісу помнікаўШтыхов, Г. В. София Ивана Хозерова // Родина.

 Архімандрыты 

 Аляксей і Іосіф — ранейшыя архімандрыты, згаданыя рэвізіяй 1580 года.
 Генадзь Хмяльніцкі — першы ігумен адноўленага манастыра (1619 — каля 1636).
 Тэафіл Альшаніца (сярэдзіна XVII ст.)
 Мікалай Корсак (пачатак 1650-х)
 Іасафат Дубянецкі (1653—1654)
 Іосіф Градзіцкі (прызначаны ў 1659, фактычна з 1667 да 1678).
 Ігнат Яўлевіч — праваслаўны архімандрыт часу маскоўскай акупацыі, прызначы ў 1659 годзе Аляксеем Міхайлавічам.

 Сучаснасць 
У савецкі час у памяць святыні, якая існавала калісьці ў Бельчыцах, усталяваны мемарыяльны камень. Тэрыторыя былога Барысаглебскага манастыра ў наш час займаюць аднапавярховыя драўляныя хаты, а таксама пяціпавярховая «хрушчоўка» і цагляны дарэвалюцыйны дом (1910 год). Тэрыторыю манастыра перасякае дарога, якая праходзіць праз месца, дзе размяшчаўся Вялікі сабор.

У пачатку 2015 года пры пракладцы газаправода ў Юбілейным завулку быў пашкоджаны падмурак будынкаў Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра. Экскаватарам была пракапана траншэя шырынёй 40 сантыметраў і глыбінёй 180. Коўш экскаватара зачапіў частку падмурка меркаванага Вялікага сабора манастыра. Разбурэнне археалагічнага помніка гісторыкі здолелі спыніць толькі праз тыдзень. Падчас працы гісторыкаў на месцы раскопа было знойдзена мноства кавалкаў старажытнай плінфыУ Полацку пры земляных працах пашкодзілі рэшткі манастыра ХII стагоддзя // АНТ.

 Архітэктура 
Пасля заканчэння будаўніцтва Сафійскага сабора ў сярэдзіне XI ст. гадах манументальнае будаўніцтва ўзнаўляецца на мяжы XI—XII стст. з будаўніцтвам Вялікага сабора Бельчыцкага манастыра пад ПолацкамХозеров ИМ. Белорусское и Смоленское зодчество XI—XIII вв. Мн., 1994. С. И;Воронин Н. Н. Бельчицкие руины // Архитектурное наследство. М., 1956. Т. 6. С. 16.. Іншыя схіляюцца да пазнейшай даты — 1120-я, а то і 1130-я гадыРаппопорт ПА. Древнерусская архитектура. СПб., 1993. С. 268..

Хроніка Стрыйкоўскага сведчыць, што Барысаглебскі манастыр у старажытнасці быў абнесены каменнай сцяной з вежамі і байніцамі, што надавала яму выгляд і значэнне крэпасці. Тым часам полацкія князі саступілі Верхні замак епіскапам і перасяліліся на Бельчыцу. Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр быў заснаваны менавіта як новая рэзідэнцыя полацкіх князёў на левым беразе Заходняй Дзвіны пры ўпадзенні ў яеБяльчанкі. У розныя часы XII ст. тут было ўзведзена некалькі храмаў. Але дакладна вядома пра чатыры: Вялікі сабор, Пятніцкую, Барысаглебскую цэрквы, храм-трыконхЛазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.36.

 Вялікі сабор 

У чыё імя быў асвечаны Вялікі сабор пэўна не вядома, але напрыклад Леанід Аляксееў называў яго Успенскім саборамЛ. В. Алексеев. Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры. Книга 2. Москва: «Наука», 2006 ст.81. Пабудаваны ў 1120-1130-я гады, вылучаўся сярод астатніх значнымі памерамі, якія мала саступалі Сафійскаму сабору і складалі ў даўжыю без прытвора 22,5 м, а ў шырыню — 16,5 м. Імаверна, гэта быў галоўны храм манастыра. Яго разбурылі ўжо ў XVI ст., і ў пачатку XX ст., калі пачалося вывучэнне Бельчыцкага манастырскага комплексу, заставаліся толькі падмуркі ды сціплыя апісанні ў літаратурных крыніцах. Таму рэканструкцыя першапачатковага выгляду Вялікага сабора, яго архітэктурнай пластыкі даволі прыблізная. Разам з тым супастаўленне выяўленых матэрыялаў — памераў і канструкцыі падмуркаў, кавалкаў кладкі, элементаў дэкору — дазваляюць канстатаваць, што гэта быў шасціслуповы, трохнефавы сабор з трыма апсідамі. Да яго паўднёвага, паўночнага і заходняга фасадаў прымыкалі амаль квадратныя ў плане прытворы, надаючы царкве крыжовасцьЛазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.36-37.

Сцены Вялікага сабора выкладзены таксама ў тэхніцы візантыйскай кладкі «са схаваным радам» з устаўкамі вялікіх апрацаваных камянёў. Але ў адрозненне ад Полацкай Сафіі Бельчыцкі храм упрыгожвалі знадворку і ўнутры плоскія лапаткі. Іх памеры і размяшчэнне адпавядалі ўнутранаму чляненню царквы шасцю крыжовымі ў плане слупамі. Новым у будынку было таксама месца размяшчэнне купала. Ён абапіраўся не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў і, такім чынам, быў крыху ссунуты ад цэнтра да ўвахода. Наяўнасць у Бельчыцкім саборы прытвораў, ніжэйшых за асноўны аб’ём, ссунутасць купала ў заходні бок надавалі яго знешняму выгляду выцягнутыя ўверх прапорцыі. Гэта адметнасць стане ў далейшым характэрнай рысай большасці храмаў Полацкага княства. Вялікі сабор у Бельчьшкім манастыры быў упрыгожаны фрэскавымі роспісамі, а яго падлога ў алтары выкладзена ўзорамі з паліваных керамічных плітакЛазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.37.

 Пятніцкая царква 

Яшчэ адзін храм манастыра, Пятніцкая царква, пабудаваны ў XII ст., яе аўтарства звязваюць з імем полацкага дойліда Іаана. Царква была разбурана пасля 1920 г. Храм уяўляў сабой бесслуповы аднанефавы будынак невялікіх памераў з бакамі плана ў 5,1—5,8 м, мела адну прамавугольную ў плане апсіду, прытвор з захаду, а таксама склеп, які размяшчаўся пад усім будынкам, акрамя алтарнай часткі, і быў, імаверна, усыпальніцай князя Барыса Усяславіча. Пра характар перакрыццяў і завяршэння царквы ёсць некалькі версій. Паводле першай, зыходзячы з планіроўкі і адсутнасці апсід, храм меў корабавыя скляпенні і быў бяскупальным, паводле іншай — яго вянчаў купал на барабане. Сістэма кладкі сцен царквы з чырвонай плінфы на ружовым растворы цамянкі засноўвалася на чаргаванні ўтопленых і выступаючых радоў, што было традыцыйным для культавых будынкаў Полацкага княства таго часу. Нават пры невялікіх знешніх памерах храм меў манументальны выгляд, ясна выказаную слуповасць сілуэта, якую яму надавалі ніжэйшыя за асноўны аб’ём, апсіда і прытвор, падкрэслівалі плоскія вонкавыя лапаткі, вертыкалі аконных праёмаў, размешчаных у два ярусыЛазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.37-38.

 Барысаглебская царква 

Трэцім значным будынкам Бельчыцкага манастыра з’яўлялася Барысаглебская царква, узведзеная ў сярэдзіне XII ст. Архітэктарам Барысаглебскага храма, як і Пятніцкай царквы, лічыцца майстар Іаан. Такое меркаванне грунтуецца на тым, што ў названых будынках выкарыстаны шэраг прыёмаў, якія знайшлі потым найбольш поўнае і завершанае ўвасабленне ў Спаса-Праабражэнскім саборы, аўтарам якога, што пацверджана летапіснымі крыніцамі, ён быў. Аднакупальны храм меў тры паўкруглыя апсіды, яго ўнутраная прастора падзялялася на тры нефы шасцю слупамі, што ішлі ў два рады, прычым цэнтральны неф вылучаўся большымі памерамі за бакавыя. У заходняй частцы будынка слупы злучаліся прасценкамі з паўднёвай і паўночнай сценамі, утвараючы аб’ём прытвора з корабавымі скляпеннямі. На ім знаходзіліся хоры. Па бакавых фасадах ішлі плоскія пілястры, паміж якімі ў два рады размяшчаліся вокны — большыя па вышыні зверху і меншыя — знізу. Сцены царквы выкладзены з плінфы на вапнавай рошчыне з цамянкай у тэхніцы «са схаваным радам» — традыцыйны спосаб муроўкі полацкіх будынкаў. Але ў адрозненне ад іншых храмаў у гэтым маляўнічы выгляд быў узмоцнены дадатковай афарбоўкай радоў цэглы ў чырвоны колер і спецыяльнай апрацоўкай светлых палос кладкі, якая, за кошт выкарыстаных спецыяльных штампаў, імітавала мур з пясчанікуЛазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.38.

 Храм-трыконх 

Чацвёртую з вядомых цэркваў Бельчыцкага манастыра, так званы храм-трыконх, падмуркі якога былі знойдзены падчас земляных работ у канцы XVIII ст. Храм быў узведзены, верагодна, у першай палове ці сярэдзіне XII ст. Звестак пра яго захавалася вельмі мала, паколькі будынак быў разбураны яшчэ задоўга да адкрыцця, пра што сведчыць складзеныя ў той час невядомым аўтарам запіска і план. На іх падставе можна меркаваць, што храм быў чатырохслуповы, меў адну апсіду з усходу і па адной з паўночнага і паўднёвага бакоў, тры ўваходы і крыпту. Такім чынам, не толькі ўнутраны аб’ём царквы меў крыжападобнае чляненне, яно прачытвалася і ў знешніх формах. Аналагічны тып культавага будынка, вядомы як храм-, рэдкі для старажытнабеларускіх земляў і больш вядомы ў архітэктуры Балгарыі, Сербіі, Грэцыі (Афонскі манастыр), можа разглядацца і як архітэктурнае запазычанне, і як прыклад культурных, канфесійных сувязей Полацкага княства з іншымі праваслаўнымі краінамі Еўропы.1 (ст.38)Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007

 Крыніцы 

 Літаратура 

 Кушнярэвіч Аляксандр Мікалаевіч. «Культавае дойлідства Беларусі XIII—XVI стст.» Мінск, «Навука і тэхніка», 1993 г. ISBN 5-343-01403-8.

 «Православные монастыри Беларуси», автор-составитель Сомов Сергей Эдуардович. Минск, «Четыре четверти», 2003 год. ISBN 985-6089-85-9.


 Спасылкі 





Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі
Катэгорыя:Манастыры Полацка
Катэгорыя:Мужчынскія манастыры
Катэгорыя:Жаночыя манастыры

Катэгорыя:Колішнія манастыры Беларусі
Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры
Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка