Мовы Украіны

Мовы Украі́ны — мовы, якія ў цяперашні час або ў гістарычна засведчаныя эпохі існавання краіны выкарыстоўваліся насельніцтвам Украіны.

Найраспаўсюджанай ва Украіне мовай з’яўляецца ўкраінская мова, пасля якой значнае пашырэнне мае руская мова. У асобных рэгіёнах і раёнах кампактнага пражывання нацыянальных меншасцей распаўсюджаныя румынская, малдаўская, венгерская, балгарская, польская, крымскататарская, цыганская, гагаузская, яўрэйскія мовы і г.д. Шырока распаўсюджаныя дыялекты і змяшаныя формы маўлення, што паўставалі ў выніку змяшэння ўкраінскай і рускай моў з дадаткам лексічных адзінак і іншых элементаў іншых моў. Сярод насельніцтва, у прыватнасці той часткі, што вылучае час адпаведнаму вывучэнню або кантактам з прадстаўнікамі іншых краін, мае распаўсюджанне веданне замежных моў, асабліва англійскай.

Заканадаўства Украіны ўстанаўлівае ўкраінскую мову ў якасці дзяржаўнай і прызнай мовы нацыянальных меншасцей краіны. Так, паводле Канстытуцыі Украіны ўкраінская мова мае дзяржаўны статус, атрымліваючы падтрымку ў галінах жыцця краіны; апрача таго, паводле Канстытуцыі дзяржава спрыяе вывучэнню моў міжнародных зносін і развіццю моў нацыянальных меншасцей, у прыватнасці рускай.

Паводле перапісу насельніцтва ва Украіне 2001 года ўкраінскую мову лічаць роднай 67,5 % насельніцтва краіны, рускую — 29,6. Украінскую мову выкарыстоўваюць у мэтах зносін прыкладна 53,3 % грамадзян краіны, рускую — 44,5 %, але існуюць і іншыя падлікі. Атрыманне больш дакладнай інфвармацыі сустракаецца з цяжкасцямі з прычыны шматграннасці тэрміну родная мова (пад якою могуць мецца на ўвазе мова этнасу, мова думак і найчасцейшых зносін чалавека або мова дзяцінства) і адсутнасці ўліку суржыку, носьбіты якога пры апытанні могуць лічыць сваё маўленне ўкраінскай або рускай мовай.

Агулам украінская мова мае перавагу ў заходняй, цэнтральнай і паўночна-ўсходняй частках Украіны, руская пераважае на Данбасе, у Крыме і ў паўднёвай Украіне. Ва Украіне, асабліва ў этнічна змяшаных рэгіёнах, такіх як Закарпацце, Данбас, Адэская вобласць, Крым часта распаўсюджаныя з’явы білінгвізму (выкарыстанне дзвюх моў адразу або ў блізкіх умовах) або полілінгвізму (выкарыстанне больш за дзвюх моў).

На звесткі пра лінгвагеаграфію Украіны істотна ўплываюць розныя інтэрпрэтацыі існавання суржыку ў краіне (параўн. трасянка) — сукупнасці няўстойлівых формаў змяшанага ўкраінска-рускага маўлення, якое найбольш распаўсюджаным з’яўляецца на г.зв. Левабярэжжы, ва ўсходняй частцы краіны.

 Моўны склад насельніцтва 
Моўны склад насельніцтва Украіны паводле перапісу насельніцтва 2001 годаВсеукраїнський перепис населення 2001 года — Мовний склад населення України Розподіл населення регіонів України за рідною мовою (0,1) :

 +моваколькасцьдзеля украінская32 577 46867,53 % руская14 273 67029,59 % крымскататарская231 3820,48 % малдаўская185 0320,38 % венгерская161 6180,34 % румынская142 6710,30 % балгарская134 3960,28 % беларуская56 2490,12 % армянская51 8470,11 % гагаузская23 7650,05 % цыганская22 6030,05 % іншыя мовы178 7640,38 % мова не ўказаная201 4370,42 %

Больш падрабязная статыстыка паводле рэгіёнаў і нацыянальнасцейНацыянальнасцьРодная мова (%)сваёй нацыянальнасціукраінскуюрускуюіншую мовуукраінцы85,2—14,80,0рускія95,93,9—0,2беларусы19,817,562,50,2малдаване70,010,717,61,7крымскія татары92,00,16,11,8балгары64,25,030,30,5венгры95,43,41,00,2румыны91,76,21,50,6палякі12,971,015,60,5яўрэі3,113,483,00,5армяне50,45,843,20,6грэкі6,44,888,50,3татары35,24,558,71,6цыганы44,721,113,420,8азербайджанцы53,07,137,62,3грузіны36,78,254,40,7немцы12,222,164,71,0гагаузы71,53,522,72,3іншыя32,612,549,75,2

 + Родная мова паводле перапісу 2001 года
   украінская
  руская
  румынская і малдаўская

 + 
   крымскататарская
  балгарская
  венгерская


Размеркаванне рэгіёнаў Украіны паводле роднай мовы згодна з вынікамі перапісу насельніцтва Украіны 2001 годаПерепис 2001 р. Розподіл населення регіонів України за рідною мовою. :
''| align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|руская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|беларуская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|балгарская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|армянская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|гагаузская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|крымскататарская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|малдаўская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|нямецкая| align="center" style="background:#f0f0f0;"|польская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|цыганская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|румынская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|славацкая| align="center" style="background:#f0f0f0;"|венгерская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|караімская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|яўрэйскія| align="center" style="background:#f0f0f0;"|грэчаская| align="center" style="background:#f0f0f0;"|іншыя мовы| align="center" style="background:#f0f0f0;"|мова не ўказаная|-
| Украіна||67,53||29,59||0,12||0,28||0,11||0,05||0,48||0,38||0,01||0,04||0,05||0,3||0,01||0,34||0||0,01||0,01||0,3||0,42''' Аўтаномная Рэспубліка Крым10,0276,550,260,020,230,0111,330,060,010,010,06000000,0310,39 Вінніцкая вобласць94,814,740,060,010,040-0,100,010,0300000,0100,090,11 Валынская вобласць97,262,510,1100,020-0,0200,010000,01-000,05- Днепрапятроўская вобласць6731,910,180,010,170,0100,050,010,010,07000,0100,0100,270,3 Данецкая вобласць24,174,920,10,010,13000,02000,04000000,090,380,18 Жытомірская вобласць93,026,570,100,03000,050,010,050,03000-0,0100,080,03 Закарпацкая вобласць812,90,050,010,020-0,030,150,010,242,570,2112,65-0,0100,140,02 Запарожская вобласць50,248,190,110,470,190,010,020,040,0100,07000,0100,010,010,590,07 Івана-Франкоўская вобласць97,811,780,0500,010-0,0300,030,01000,010000,040,22 Кіеўская вобласць92,277,170,170,010,08000,0400,010,03000-000,130,08 Кіраваградская вобласць88,8910,020,160,050,2000,44000,050,0100,01-000,150 Луганская вобласць30,0168,840,110,010,120-0,03000,050-0-000,270,55 Львоўская вобласць95,323,770,0700,02000,0200,410,01000,0100,0100,060,28 Мікалаеўская вобласць69,229,260,130,130,190,0300,580,010,010,05000-0,0100,290,1 Адэская вобласць46,2841,950,114,870,160,903,780,010,010,10,010000,020,020,461,32 Палтаўская вобласць89,989,470,120,010,10-0,09000,04000,02-000,16- Ровенская вобласць972,730,1200,010-0,0200,020,01000-000,060,02 Сумская вобласць83,2915,50,1100,06000,03000,050000000,110,83 Цярнопальская вобласць98,341,190,0300,010-0,0200,030000,01-000,040,31 Харкаўская вобласць53,844,290,120,010,18000,0300,010,05000,0100,0100,491 Херсонская вобласць73,1924,860,180,020,260,010,070,150,010,010,080,0100,01-000,980,17 Хмяльніцкая вобласць95,244,090,0600,060-0,0500,180,02000-0,0100,240,04 Чаркаская вобласць92,496,660,090,010,090-0,06000,05000,01-000,120,41 Чарнавіцкая вобласць75,575,270,050,010,02006,790,010,160,0111,85-0,01-0,0300,10,13 Чарнігаўская вобласць89,0510,260,190,010,04000,02000,04000-000,070,3 Кіеў72,1525,270,120,020,08000,030,010,020,01000,0100,0200,361,92 Севастопаль6,7690,560,170,020,110,010,250,0600,0100000000,871,18

Больш падрабязная статыстыка паводле ўмоў выкарыстання мовы + Зведзеная табліца апытанняў(у працэнтах)
  Прапанаваныя пытанні
  Варыянты адказу
  1994
  1995
  1996
  1997
  1998
  1999
  2000
  2001
  2002Етномовний чинник політичної ідентичності в Донбасі
  2005
  2006О. Вишняк. Мовна ситуація та статус мов в Україні: динаміка, проблеми, перспективи (соціологічний аналіз)
  2007
  2008Демоскоп: Русский язык на постсоветских просторах
  2011Українці перехотіли другу державну
 2012Сацыялагічная група «Рейтинг» Питання мови: результати останніх досліджень 2012 года Research&Branding Group: Праект «Мови спілкування українців» 
  2013Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялогіі: Думки населення України щодо зовнішньої політики та мовного питання
   Родная мова
 українська
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
 67,5%
 65,4%
 64,3%
  —
  —
  —
  —
 50,0%
 62,0%
 56,0%
   руская
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  29,6%
  33,3%
  34,4%
  —
  —
  —
  —
  29,0%
  36,0%
  40,0%
   іншая
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  2,9%
  1,3%
  1,5%
  —
  —
  —
  —
  1,0 %
  2,0%
  3,0%
   Мова зносін(у сям'і/дома)
  украінская
  36,7%
  31,9%
  36,9%
  38,2%
  37,6%
  36,3%
  39,1%
  36,9%
  37,5%
  41,8%
  43,7%
  37,5%
  45,0%
  47,0%
  45,0%
  44,0%
  —
   руская
  32,4%
  32,8%
  33,1%
  34,5%
  33,4%
  33,6%
  36,0%
  36,7%
  42,2%
  36,4%
  47,2%
  42,3%
  38,0%
  37,0%
  39,0%
  35,0%
  ×
   абедзве
  29,4%
  34,5%
  29,6%
  26,8%
  28,4%
  29,0%
  24,8%
  25,8%
  19,8%
  21,6%
  7,8%
  19,7%
  17,0%
  15,0%
  15,0%
  20,0%
  —
   іншая
  0,7%
  0,9%
  0,4%
  0,6%
  0,5%
  1,1%
  0,2%
  0,6%
  0,5%
  —
  0,4%
  0,1%
  —
  —
  —
  1,0%
  —
   Мова зносін(на працы/месцы навучання)
  украінская
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  34,0%
  —
  37,7%
  34,4%
  39,0%
  45,0%
  —
  42,0%
  —
   руская
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  38,5%
  —
  50,0%
  48,0%
  39,0%
  35,0%
  —
  36,0%
  —
   абедзве
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  19,5%
  —
  12,1%
  17,1%
  22,0%
  18,0%
  —
  21,0%
  —
   іншая
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  0,6%
  —
  0,3%
  0,9%
  —
  —
  —
  1,0%
  —
   Дзяржаўная мова
  украінская
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  36,6%
  —
  48,0%
  46,0%
  46,0%
  19,0%
   украінская, у асобных рэгіёнах — афіцыйныя мовы
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  27,1%
  —
  —
  —
  —
  47,0%
   украінская, руская
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  —
  31,4%
  —
  49,0%
  45,0%
  47,0%
  28,0%


 Звесткі апытанняў 
16—24 снежня 2002 года сацыялагічнай службай Цэнтра Разумкова было праведзенае даследаванне па ўзроўні выкарыстоўвання моў ва Украіне (гл. вышэй). Апытана 2010 рэспандэнтаў з 123 населеных пунктаў узростам звыш 18 гадоў. Хіба выбаркі — 2,3 %.

Даследаванне Інстытуту сацыялогіі НАН Украіны, праведзенае ў 2005 годзе, сведчыць, што ўкраінскую мову лічылі роднаю 64,3 % насельніцтва, рускую — 34,4 %, 1,5 % прыпалі на іншыя мовы. Моваю зносін дарослага насельніцтва ў асноўным сталі ўкраінская (41,8 %) і руская (36,4 %), 21,6 % апытаных пазначылі, што выкарыстоўваюць у зносінах абедзве мовы ў залежнасці ад абставін.

У кастрычніку 2009 года агенцтва «ФОМ-Украина» правяло ўласнае апытанне, згодна з якім 52 % апытаных заявілі пра рускую мову як мову ўласных зносін, 41 % аддаў перавагу ўкраінскай мове, 8 % заявіла, што выкарыстоўвае для гэтых мэтаў суржык. Апытанне лістападу гэтага ж года ўстанавіла, што 54,7 % ад насельніцтва Украіны не лічыць моўнае пытанне значным, выказваючыся за права кожнага грамадязніна размаўляць на ўласнай мове і патрабуючы вырашэння іншых праблем, 28,3 % насельніцтва палічылі моўнае пытанне прыкметнай праблемай, якую, аднак, можна адкласці; 14,7 % апытаных палічылі, што моўнае пытанне з’яўляецца актуальным і належыць неадкладнага вырашэння.

Апытанне групы Research & Branding Group, праведзенае 12—22 жніўня 2011 года шляхам асабістага інтэрв’ю ў 24 вобласцях Украіны і Аўтаномнай Рэспубліцы Крым, адлюстроўвае вынікі рэспандэнтаў, абраных паводле квотнай выбаркі, якая прадстаўляе дарослае насельніцтва краіны паводле месца пражывання (вобласць, рэспубліка), плоццю і ўзростам. Сярэдняя хіба выбаркі — 2,2 %, апытана 2075 асоб. У 2011 годзе гэтаю ж кампаніяй было ўстаноўлена, што 65 % і 33 % адпаведна лічаць роднымі ўкраінскую і рускую мовы; узровень валодання размоўнай і пісьмовай рускай мовай склаў 76 %, украінскай — 69 %, але адначасова з гэтым 46 % аддае перавагу зносінам па-ўкраінску, 38 % — па-руску, 16 % — абедзвюм мовам адразу.

У маі 2012 года даследаванне групы «Рейтинг» выявіла, што 50 % рэспандэнтаў роднай мовай лічыць украінскую, 29 % — рускую, 20 % — украінскую і рускую адразу, 1 % — іншую.

 Украінская мова 

 + Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне(паводле перапісаў 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)
   Украінская мова як роднаясярод ўсяго насельніцтва.
  Украінская мова як роднаясярод сельскага насельніцтва.
  Украінская мова як роднаясярод гарадскога насельніцтва.
  Змяненне долі насельніцтва,якое лічыць украінскую мовуроднай, з перапісу ў перапіс.

З’яўленне ўкраінскай мовы ва Украіне звязваецца з паступовым эвалюцыянаваннем старажытных усходнеславянскіх дыялектаў у кніжную пісьмовую мову Вялікага Княства Літоўскага, якая, апрача таго, мела народна ўжываныя формы. Падобныя формы народнага маўлення, у сваю чаргу, прыкладна з XVII—XVIII ст. развіліся ў сучасную ўкраінскую мову. Пачынаючы з гэтай эпохі ўкраінская мова распаўсюджваецца на поўдзень і ўсход сучаснай Украіны дзякуючы засяленню ўкраінцамі тэрыторый былых цюркскіх дзяржаў. У пачатку ХХ ст. украінская мова атрымлівае афіцыйны статус у Заходне-Украінскай і Украінскай народных рэспубліках.

Украінская мова мае дзяржаўны статус ва Украіне, выкарыстоўваючыся ў актах і іншых афіцыйных дакументах дзяржаўных органаў улады і органаў мясцовага самакіравання. Украінская мова выкарыстоўваецца пры афіцыйным афармленні ўрадавай інфармацыі, а таксама ў вялікім аб’ёме сродкамі масавай інфармацыі, установамі культуры, іншымі ўстановамі і г.д.

Паводле вынікаў перапісу насельніцтва 2001 года 67,5 % насельніцтва Украіны ўказала ўкраінскую мову ў якасці роднай, што на 2,8 % больш у параўнанні з вынікамі перапісу насельніцтва ў СССР 1989 года. Вольнае валоданне ўкраінскай мовай пазначылі 42 374 848 жыхароў краіны, а менавіта 87,8 % ад яе насельніцтва, у тым ліку 97 % украінцаў, 95 % палякаў, больш за 60 % яўрэяў, беларусаў і цыганоў, больш за 50 % рускіх, грэкаў, малдаванаў і армянаў. У той час самы нізкі ўзровень валодання ўкраінскай мовай адзначаецца сярод румынаў, балгараў і крымскіх татараў — 44, 42, 20 працэнтаў адпаведна.

У найбольшай ступені ўкраінская мова распаўсюджаная ў цэнтральнай, паўночнай і заходняй Украіне, тады як на поўдні і ўсходзе мова паўнавартасна функцыянуе толькі ў сельскай мясцовасці, у вялікіх гарадох поўдня і ўсходу яе выкарыстанне абмяжоўваецца толькі дзяржаўнымі ўстановамі.

Паводле звестак Кіева-Магілянскай акадэміі на 2002 год украінскай мове як мове пераважных зносін (у адрозненне ад панятку роднай мовы) аддае перавагу 43,9 % насельніцтва Украіны. Найбольшыя памеры адрозненняў між дзеллю асоб, што вызначаюць у якасці роднай мовы ўкраінскую, і дзеллю асоб, якія вызначаюць украінскую як асноўную мову ўласных зносін, прасочваецца на ўсходзе, поўдні Украіны і Кіеве, дзе працэнтная дзеля асоб, што лічаць украінскую мову роднай, хістаецца ў межах 40—60 %, працэнтная дзеля асоб, што лічаць украінскую мову ў якасці асноўнай мовы ўласных кантактаў — у межах 10—25 %. У асноўным падобная лінгвагеаграфічная акалічнасць тлумачыцца гістарычным панаваннем рускай мовы ў такіх галінах дзейнасці як адукацыя, навука, юрыспрудэнцыя, адміністрацыя і літургія.

Даследаванне геаграфіі і дыялектаў украінскай мовы дазваляе шэрагу даследчыкаў прыходзіць да высновы, што ўкраінская мова замацоўвае ўласны статус як агульнанацыянальнай мовы Украіны. Між іншым, у сучаснай Украіне самымі характэрнымі рысамі моўнае палітыкі сталі павелічэнне долі ўкраінскай мовы ў адукацыйным працэсе, узбагачэнне лексікі ўкраінскай мовы пурызмамі, дыялектызмамі, культурнымі і навуковымі неалагізмамі.

 Беларуская мова 

Беларуская мова ва Украіне распаўсюджаная ў некаторых раёнах на мяжы з Беларуссю (напрыклад, поўнач Ракітнаўскага раёна Ровенскай вобласці), а таксама, у значна меншай ступені, сярод эмігрантаў беларускага паходжання, якія засялялі Украіну ў часы СССР.

 Руская мова 

Першыя носьбіты рускай мовы на тэрыторыі сучаснай Украіны з’явіліся як параўнальна нешматлікія перасяленцы з Маскоўскай дзяржавы, пасяленне якіх пачынае фіксавацца прыкладна XVII ст. У часы індустрыялізацыі пад канец ХІХ ст. рускія пачалі актыўна засяляць буйныя ўкраінскія гарады, у выніку чаго ў шэрагу гарадоў рускія пачалі складаць значную або большую частку ад насельніцтва. На часы СССР прыпадае іншая прыкметная хваля рускамоўных перасяленцаў, якія прыцягваліся ва Украіну ў мэтах ажыццяўлення іднустрыялізацыі, гэтаю ж эпохай датуецца адзін з наймацнейшых этапаў русіфікацыі краіны, калі руская мова стала прэстыжнай мовай на поўдні і ўсходзе краіны. Асаблівым чынам вылучаецца паўвостраў Крым, які, будучы прыяднаным да УССР у сярэдзіне ХХ ст., мае перавагу этнічных рускіх і рускай мовы ў насельніцтве.

Рускую мову лічаць роднай 29,6 % насельніцтва Украіны (гл. вышэй). Руская мова ў асноўным распаўсюджаная ў паўднёвай і ўсходняй Украіне. У параўнанні з перапісам насельніцтва СССР 1989 года гэтая дзеля знізілася на 3,2 %.

 Крымскататарская мова 

Крымскататарская мова — адна з нешматлікіх моў Украіны не-індаеўрапейскага паходжання, належыць да цюркскай сям’і моў. Гістарычны арэал ахопліваў паўвостраў Крым і прылеглыя часткі паўднёвай кантынентальнай Украіны, але ў апошняй мова выйшла з ужытку ў выніку разгрому Крымскага ханства і засялення рэгіёна ўкраінцамі і, часткова, іншымі народамі. У ХХ ст. стан мовы пагоршыўся ў выніку дэпартацыі крымскіх татараў, але ў асноўным большая частка крымскіх татараў лічыць мову роднай (92 %).

За крымскататарскай мовай замацоўваецца шэраг афіцыйных функцый паводле канстытуцыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым, прынятай у 1998 годзе. У лютым—сакавіку 2014 года ў выніку крымскага крызісу паўвостраў быў фактычна анексаваны Расіяй, якой было абвешчана ўтварэнне новага суб’екта федэрацыі — Рэспублікі Крым, у якой крымскататарская мова таксама атрымала афіцыйны статус.

 Венгерская мова 

Як і крымскататарская мова, венгерская мова не належыць да індаеўрапейскай сям’і, уваходзячы ў склад уральскай сям’і моў. Венгерская мова з’явілася на тэрыторыі сучаснай Украіны прыкладна на мяжы другога тысячагоддзя н.э. як вынік міграцыі некаторых фіна-ўгорскіх плямёнаў з поўдня Заходняй Сібіры ў Еўропу, калі пэўная частка продкаў венграў — вуграў — асела ў Закарпацці і часткова адцясніла мясцовыя ўсходнеславянскія плямёны. Неўзабаве Закарпацце трапіла ў склад Венгрыі і, за некаторымі выняткамі, заставалася ў яе складзе да 1918 года, што стала прычынай яе прывілеяванага становішча ў гэты перыяд.

Венгерская мова ў асноўным прадстаўленая кампактным арэалам у Закарпацкай вобласці пры мяжы з Венгрыяй. Венгры Украіны ў пераважнай большасці лічаць венгерскую мову роднай мовай (95,4 %), пры гэтым некаторая частка іншых этнасаў Закарпацкай вобласці таксама лічыць мову роднай. Мова мае параўнальна шырокія пазіцыі ў мясцовай адукацыі.

 Малдаўская мова 
Малдаўская мова распаўсюджаная ў асноўным у раёнах ля мяжы з Малдовай і Румыніяй. Большасцю сучасных лінгвістаў разглядаецца як адны з дыялектаў румынскай мовы.

 Румынская мова 

Носьбіты румынскай мовы ва Украіне пражываюць у асноўным у раёнах, блізкіх да мяжы з Румыніяй, у прыватнасці ў Чарнавіцкай вобласці. Большая частка ўкраінскіх румынаў (91,7 %) лічыць роднай мовай румынскую.

 Балгарская мова 

З’яўленне балгараў звязанае з перасяленнем некаторых балгараў ва Украіну ў часы Расійскай імперыі. Найбольш балгарская мова ва Украіне прадстаўленая на поўдні Адэскай і Запарожскай вобласцей. 64,2 % балгараў Украіны лічыць балгарскую мову роднай.

 Польская мова 

Гісторыя польскай мовы ва Украіне сыходзіць у часы далучэння ўкраінскіх ваяводстваў ВКЛ да Польшчы ў выніку Люблінскай Уніі. Праз Унію ў склад Польшчы трапіў цэнтр і захад Украіны, з прычыны чаго, аналагічна Беларусі і Літве, у гэтых рэгіёнах польская мова стала пераважнай мовай мясцовай шляхты, а таксама асноўнай мовай вялікай часткі галін грамадства і культуры. Ва ўсходняй Украіне, што адносна рана трапіла ў склад Масковіі (потым — Расіі), польская мова мела значна слабейшыя пазіцыі.

Становішча польскай мовы на ўкраінскіх тэрыторыях пасілілася па ўваходжанні Галіччыны і Валыні ў склад міжваеннай Польшчы. Па ўключэнні гэтых тэрыторый у склад СССР большая частка палякаў зазнала дэпартацыю ў рамках абмену насельніцтва між Польшчай і УССР, у выніку чаго пазіцыі польскай мовы ва Украіне істотна пагоршыліся.

 Іншыя звесткі 
Ніжэй прыведзенае храналагічнае размеркаванне долі родных моў у межах сучаснай УкраіныР. Лозинський Тенденції мовної ситуації в Україні.

год перапісуукраінскаярускаяіншыя1897 / 190070,7 %9,6 %19,7 %1920 / 192671,3 %11,9 %16,8 %195973,0 %24,3 %2,7 %197069,4 %28,1 %2,5 %197966,4 %31,3 %2,3 %198964,7 %32,8 %2,5 %200167,5 %29,6 %2,9 %

Паказчык вольнага валодання ўкраінскай і рускай мовамі сярод найбуйнейшых нацыянальнасцей Украіны.

нацыянальнасцьколькасцьмовай сваёйнацыянальнасціукраінскайрускай украінцы37 541 69396,8 %-58,1 % рускія8 334 14198,9 %58,8 %- беларусы275 76331,7 %64,3 %85,8 % малдаване258 61978,9 %50,7 %71,1 % крымскія татары248 19394,9 %19,6 %85,9 % балгары204 57476,0 %42,2 %89,7 % венгры156 56697,5 %49,1 %31,7 % румыны150 98994,5 %43,9 %45,5 % палякі144 13027,6 %94,6 %54,7 % яўрэі103 5917,6 %77,2 %95,3 % армяне99 89464,6 %50,0 %87,7 % грэкі91 54823,4 %57,5 %97,5 % татары73 30450,1 %46,7 %93,3 % цыганы47 58753,5 %60,8 %47,0 % азербайджанцы45 17665,4 %44,4 %84,9 %

У параўнанні са звесткамі перапісу 1989 года колькасць асоб, што лічыць украінскую мову роднай, падвысілася (гл. вышэй). Колькасць асоб, што лічыць рускую мову роднай, знізілася, аднак працэнтнае значэнне асоб, для якіх роднай мовай з’яўляецца іншая мова, узрасла (на 0,4 %, склаўшы 2,9 %). Паводле іншых крыніц інфармацыі, станам на 2011 год украінскую мову выкарыстоўваюць для зносін 53,3 % насельніцтва Украіны, рускую — 44,5 %, але існуюць іншыя лічбы. Згодна са звесткамі Цэнтра эканамічных і палітычных даследаванняў імя Аляксандра Разумкова на 16—25 чэрвеня 2012 года (апытанне 2009 асоб старэйшых за 18 год) 43,6 % насельніцтва Украіны выступае за статус дзяржаўнай мовы выключна за ўкраінскай мовай, 23,9 % — за наданне статусу другой дзяржаўнай мовы рускай, 25 % — за наданне афіцыйнага статусу рускай мове ў некаторых рэгіёнах краіны, 2 % — за замацаванне дзяржаўнага статусу выключна за рускай мовай.

Ніжэй прыведзеная статыстыка па распаўсюджанасці мовы свайго этнасу як роднай мовы паводле рэгіёнаў Украіны.

Больш падрабязная статыстыка паводле ўмоў выкарыстання мовы+украінцырускіябеларусымалдаванекрым.-татарыбалгарывенгрырумыныпалякіяўрэіармянегрэкіазербайджанцыцыганы Украіна85,2 %95,9 %19,8 %70,0 %92,0 %64,2 %95,4 %91,8 %12,9 %3,1 %50,4 %6,4 %53,0 %44,7 % АРК40,4 %99,7 %17,1 %30,9 %93,0 %18,4 %29,0 %23,9 %4,1 %1,9 %52,9 %23,8 %55,8 %66,6 % Вінніцкая вобласць98,8 %86,2 %30,4 %57,3 %30,4 %39,4 %6,4 %8,5 %58,1 %36,4 %49,4 % Валынская вобласць99,7 %85,6 %36,6 %50,2 %22,7 %19,5 %4,2 %59,3 %49,7 %19,4 % Днепрапятроўская вобласць82,5 %93,7 %20,6 %33,9 %13,6 %47,6 %31,9 %7,0 %1,8 %54,3 %5,9 %57,4 %58,1 % Данецкая вобласць41,2 %98,6 %10,4 %15,2 %7,1 %20,0 %12,9 %4,1 %1,5 %38,6 %5,4 %42,2 %44,9 % Жытомірская вобласць97,8 %81,3 %28,0 %49,4 %19,2 %35,0 %1,3 %5,4 %54,1 %9,3 %52,5 %54,0 % Закарпацкая вобласць99,2 %91,7 %37,4 %65,3 %19,0 %97,1 %99,0 %20,5 %14,9 %59,0 %50,6 %20,5 % Запарожская вобласць68,8 %95,3 %15,9 %27,9 %47,0 %31,8 %44,5 %13,7 %3,9 %2,3 %48,9 %5,0 %50,8 %69,7 % Івана-Франкоўская вобласць99,8 %86,0 %42,2 %64,6 %39,1 %70,2 %47,5 %23,7 %10,5 %56,7 %68,2 %81,2 % Кіеўская вобласць98,4 %87,6 %33,5 %49,2 %28,5 %54,0 %33,2 %5,2 %5,4 %58,2 %6,8 %54,7 %58,9 % Кіраваградская вобласць96,7 %87,3 %31,8 %58,9 %24,7 %54,3 %37,4 %7,9 %2,8 %73,6 %7,2 %66,5 %62,1 % Луганская вобласць50,4 %98,2 %12,8 %20,0 %7,5 %24,4 %15,7 %3,7 %1,8 %44,6 %4,4 %47,9 %51,2 % Львоўская вобласць99,6 %87,8 %30,9 %50,8 %23,3 %62,8 %55,4 %55,9 %6,0 %44,5 %8,9 %56,0 %44,7 % Мікалаеўская вобласць82,4 %93,7 %19,6 %54,6 %29,7 %41,7 %29,0 %7,4 %2,4 %56,9 %7,4 %57,5 %43,3 % Адэская вобласць71,6 %97,0 %20,1 %73,3 %77,8 %42,9 %42,0 %6,2 %3,6 %50,4 %18,6 %53,4 %53,8 % Палтаўская вобласць97,1 %87,8 %31,5 %54,0 %26,9 %57,6 %6,5 %2,7 %61,2 %10,2 %66,1 %60,9 % Ровенская вобласць99,6 %83,2 %11,3 %48,6 %30,1 %9,3 %5,3 %50,6 %64,6 %61,5 % Сумская вобласць92,4 %89,5 %33,6 %46,7 %28,3 %5,9 %1,7 %60,3 %7,8 %59,8 %41,5 % Цярнопальская вобласць99,9 %80,3 %40,1 %62,6 %37,9 %8,6 %7,8 %63,3 %71,7 % Харкаўская вобласць74,1 %95,6 %22,7 %32,1 %18,2 %50,1 %17,1 %7,4 %1,3 %45,7 %8,0 %57,2 %62,4 % Херсонская вобласць87,0 %91,6 %24,7 %42,0 %38,4 %21,4 %44,8 %27,7 %4,4 %2,8 %66,0 %6,9 %48,6 %51,9 % Хмяльніцкая вобласць99,1 %84,0 %29,7 %48,6 %27,5 %31,7 %10,9 %9,5 %67,3 %58,8 %53,7 % Чаркаская вобласць98,3 %88,0 %31,3 %51,1 %28,1 %59,8 %8,2 %4,5 %68,8 %13,8 %55,0 %60,1 % Чарнавіцкая вобласць98,5 %91,5 %30,1 %91,6 %38,8 %91,9 %40,9 %20,7 %59,5 %75,7 % Чарнігаўская вобласць94,4 %88,8 %32,5 %41,7 %32,2 %6,1 %2,2 %58,4 %61,0 %57,0 % Кіеў85,7 %91,7 %17,7 %32,3 %23,5 %46,3 %34,5 %7,0 %2,4 %39,4 %9,0 %56,1 %49,0 % Севастопаль29,6 %99,7 %11,0 %27,1 %48,6 %13,3 %3,8 %1,2 %29,6 %4,1 %52,3 %+

 Адукацыя 
У 2008/2009 навучальным годзе ва Украіне ажыццяўлялася вывучэнне ўкраінскай і замежных моў, а таксама моў адізнаццаці нацыянальных меншасцей і карэнных народаў: балгарскай, гагаузскай моў, крымскататарскай, малдаўскай, рускай, грэчаскай, польскай, румынскай, славацкай, венгерскай моў, іўрыту і ідышу. Выпускнікі мелі мажлівасць скласці Знешняе незалежнае ацэньванне (выпускны экзамен) па-ўкраінску, па-крымскататарску, па-руску, па-малдаўску, па-польску, па-румынску або па-венгерску.

+МоваКолькасць устаноў з навучаннем на мовеАдукацыя на мове (вучняў)Як прадметЯк факультатыў або гуртокДоля ад агульнай колькасці вучняў (4 438 383)Доля адпаведнага этнасу паводле перапісу 2001 г. балгарская — 80 9592 1275 0,25 % 0,42 % гагаузская — — 1400 — 0,03 % 0,07 % іўрыт, ідыш — — 1292 114 0,03 % 0,21 % крымскататарская 15 484 17725 5153 0,53 % 0,51 % малдаўская 6 4756 1590 434 0,15 % 0,53 % руская 1199 779423 1292518 165544 50,41 % 17,20 % грэчаская — — 3073 248 0,07 % 0,19 % польская 5 1389 6889 4443 0,29 % 0,30 % румынская 89 21671 683 — 0,51 % 0,31 % славацкая — 79 224 202 0,011 % 0,013 % венгерская 66 16407 1337 278 0,41 % 0,32 %+

У 2008/2009 навучальным годзе ва Украіне функцыянавала 20 045 агульнаадукацыйных навучальных устаноў, у якіх вучылася 4 438 383 вучні, у тым ліку:

 1 199 агульнаадукацыйных навучальных устаноў — з навучаннем па-руску, 403 719 вучняў;
 1 628 школаў — з навучаннем па-руску і ўкраінску (па-руску — 368 594 вучні).

Апрача таго, таксама працуюць школы з шматмоўнай адукацыяй (украінская, руская, крымскататарская; украінская, руская, румынская; украінская, руская, балгарская; украінская, руская, малдаўская мовы). Агулам у агульнаадукацыйных навучальных установах Украіны па-руску вучацца 779 423 вучні. Акрамя гэтага, рускую мову ў якасці прадмету вывучаюць 1 292 518 вучняў, як факультатыў або ў гуртку — 165 544 вучняў. Такім чынам, колькасць рускіх школ ва Украіне складае 5,9 % ад агульнай колькасці гэтых устаноў. Для параўнання ў 1991/1992 навучальным годзе іх налічвалася 3 364 або 15,9 %.

Размеркаванне вучняў Украіны паводле класы і мовы адукацыіhttp://www.kmf.uz.ua/hun114/images/konyvek/melnyik_csernicsko.pdf.

+| align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінская
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|руская
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|румынская
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|венгерская
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|малдаўская
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|крымскататарская
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|польская
|-
| Агулам||75,05 %||23,89 %||0,47 %||0,35 %||0,11 %||0,10 %||0,02 %'''
|-
| 1||81,04 %||17,78 %||0,54 %||0,37 %||0,11 %||0,12 %||0,03 %
|-
| 2||79,95 %||18,87 %||0,52 %||0,39 %||0,11 %||0,13 %||0,03 %
|-
| 3||78,26 %||20,63 %||0,53 %||0,32 %||0,10 %||0,13 %||0,03 %
|-
| 4||86,30 %||12,22 %||0,58 %||0,62 %||0,21 %||0,04 %||0,04 %'' 576,21 %22,17 %0,51 %0,36 %0,13 %0,09 %0,03 % 675,73 %23,28 %0,39 %0,36 %0,12 %0,08 %0,02 % 774,09 %24,90 %0,45 %0,34 %0,10 %0,09 %0,02 % 872,81 %26,16 %0,49 %0,32 %0,10 %0,09 %0,02 % 969,23 %29,83 %0,43 %0,31 %0,09 %0,09 %0,01 % 1069,25 %29,81 %0,44 %0,25 %0,09 %0,14 %0,02 % 1168,51 %30,64 %0,36 %0,26 %0,10 %0,11 %0,02 %

Доля ўкраінскамоўных школаў паводле навучальнага года і рэіёну краіны«Статистичний щорічник України за 1998 рік» — К., 1999

 19911992199419961998 АРК0,1 %0,1 %0,5 % Вінніцкая вобласць81,3 %83,8 %89,9 %93,0 %96,0 % Валынская вобласць94,6 %95,6 %97,3 %98,0 %99,0 % Днепрапятроўская вобласць31,1 %32,6 %41,8 %50,0 %59,0 % Данецкая вобласць3,3 %3,9 %5,4 %7,0 %10,0 % Жытомірская вобласць76,7 %79,1 %85,1 %89,0 %93,0 % Закарпацкая вобласць81,7 %82,4 %83,8 %85,0 %85,0 % Запарожская вобласць22,7 %24,9 %29,8 %33,0 %38,0 % Івана-Франкоўская вобласць96,0 %96,7 %97,7 %99,0 %99,0 % Кіеўская вобласць84,6 %86,7 %91,1 %93,0 %95,0 % Кіеў30,9 %41,7 %63,4 %76,0 %87,0 % Кіраваградская вобласць62,2 %65,3 %72,0 %78,0 %84,0 % Луганская вобласць6,7 %7,3 %8,7 %10,0 %13,0 % Львоўская вобласць91,8 %93,6 %95,4 %97,0 %98,0 % Мікалаеўская вобласць43,5 %46,1 %53,3 %59,0 %66,0 % Адэская вобласць24,5 %27,4 %30,0 %33,0 %37,0 % Палтаўская вобласць74,3 %74,4 %80,6 %85,0 %89,0 % Ровенская вобласць93,6 %96,6 %98,4 %99,0 %99,5 % Сумская вобласць48,5 %49,0 %59,7 %67,0 %76,0 % Цярнопальская вобласць97,6 %98,0 %98,7 %99,0 %99,5 % Харкаўская вобласць28,0 %30,6 %35,2 %39,0 %47,0 % Херсонская вобласць51,7 %56,2 %59,9 %65,0 %70,0 % Хмяльніцкая вобласць81,5 %84,1 %89,6 %94,0 %97,0 % Чаркаская вобласць75,8 %78,3 %83,8 %88,0 %92,0 % Чарнавіцкая вобласць67,7 %70,5 %77,4 %80,0 %80,0 % Чарнігаўская вобласць67,1 %70,3 %78,0 %83,0 %89,0 % Украіна49,3 %51,4 %56,5 %60,0 %65,0 %

Ва Украіне дзейнічае 919 дзяржаўных прафесійна-тэхнічных устаноў, у 35 з іх выкладанне ўсіх дысцыплін адбываецца па-руску. Колькасць вучняў у гэтых установах складае 51,4 тыс. чал., або 12,5 % ад усёй колькасці. Усе прадметы выкладаюцца па-руску ў падобных установах Аўтаномнай Рэспублікі Крым (29 устаноў), у Севастопалі — у шасці. Частковая руская адукацыя прысутнічае ў некаторых установах Днепрапятроўскай, Данецкай, Запарожскай, Луганскай, Адэскай і Харкаўскай вобласцей.

Акрамя таго, ва Украіне ёсць вышэйшыя навучальныя ўстановы з рускай мовай выкладання. Такія ўстановы ў асноўным засяроджаныя ў Луганску, Данецку, Харкаве, Днепрапятроўску, Адэсе і Аўтаномнай Рэспубліцы Крым. У 2008/2009 навучальным годзе колькасць студэнтаў устаноў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, якія вучацца па-руску, складала 280 767 чалавек (у 1999/2000 годзе — 395 605), такім чынам, у гэтым навучальным годзе па-руску навучалася 326 674 студэнты.

Педагогаў для школаў з рускаю моваю выкладання рыхтуюць дванаццаць вышэйшых нвучальных устаноў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, а таксама 34 вышэйшых навучальных установы трэцяга-чаьцвертага ўзроўняў акрэдытацыі.

 Рэгіянальная палітыка 
У жніўні 2012 года Вярхоўная Рада Украіны прыняла закон «Аб захадах дзяржаўнае моўнае палітыкі», згодна з якім краіна брала на сябе абавязкі Еўрапейскай Хартыі рэгіянальных моў і, такім чынам, дазваляла любой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінцы краіны ўстанавіць рэгіянальную мову ў выпадку, калі не менш за 10 % ад насельніцтва гэта тэрыторыі размаўляе на не-ўкраінскай мове. Украінская мова захавала за сабою дзяржаўны статус, але статус рэгіянальнай мовы дазволіў выкарыстоўваць на згаданых тэрыторыях іншыя мовы пры адукацыі, у органах мясцовага самакіравання, судох і пры адміністрацыйнай перапісцы

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Спасылкі 
 ProМова — мовазнаўчая бібліятэка навучальнай і электроннай літаратуры 
 Інтэрактыўныя моўныя карты Украіны
 Мовы Украіны на лінгвістычным партале Ethnologue