Аляксандр Юзаф Лісоўскі

Алякса́ндр Ю́заф (Эзоп Янавіч) Лісо́ўскі (; 1580—1616) — літоўскі шляхціч.

 Пачатак кар’еры ў ВКЛ 
Род перасяліўся ў ВКЛ з польскага Памор’я пры Жыгімонце Аўгусце. Нарадзіўся ў раёне Вільні. Вучыўся ў Віленскай езуіцкай школе. Ваенную кар’еру пачаў у войску валашскага гаспадара Міхая, але пасля ўварвання польскіх войскаў у 1600 г. далучыўся да іх. У 1604 г. завербаваўся ў гусарскую харугву Шчаснага Невяроўскага для ўдзелу ў вайне супраць Швецыі ў Інфлянтах. Але замест таго, каб прыняць удзел у бітве ля Белага камню 27 верасня 1604 г., нападае і расстрэльвае з лука слуг Я. Кішкі, пасля чаго ўздымае бунт у інфлянцкім войску ВКЛ і «горш за паганіна» рабуе Інфлянты, Курляндыю і Упіцкую эканомію ў ВКЛ, на заклікі да суду гетмана ВКЛ Я. К. Хадкевіча не з’явіўся. За што 3 мая 1605 г. соймавы суд пазбаўляе яго дваранства і аб’яўляе інфамію. Любы мог яго забіць і атрымаць узнагароду. Аднак у абставінах асабістага канфлікту гетмана ВКЛ і падчашага ВКЛ Януша Радзівіла ён знайшоў службу ў прыватным войску апошняга. Я. Радзівіл стаў кіраўніком (маршалкам) рокашу 1606—1608 гадоў у ВКЛ. У войску свайго патрона Лісоўскі на чале казацкай роты ўзяў удзел у бітве пад Гузавам супраць сіл рэгалістаў. Яны прайгралі, і Лісоўскі са сваімі казакамі адступіў на Падняпроўе. За 1606—1607 г. атрад А. Я. Лісоўскага разрабаваў казну Вішнявецкіх на Брагінскім замку, Магілёўскае староства і Клецк.

 На службе ў Ілжэдзмітрыя II 
Пазбаўлены надзеі на выратаванне ад законнай шыбеніцы Лісоўскі з 200 добраахвотнікамі-казакамі з Беларусі зышоў у Масковію, для падтрымкі Ілжэдзмітрыя II. У Старадубе ён атрымаў чын палкоўніка, а яго атрад значна папоўнілі добраахвотнікі з данскіх казакоў, беларускіх і рускіх мяшчан і беднай шляхты. У сакавіку 1608 года Лісоўскі атрымаў першую буйную перамогу, разбіўшы ў Зарайскай бітве царскае войска. Летам ён абаснаваўся ў Тушынскім лагеры. Затым Лісоўскі сумесна з Янам Пятром Сапегам прыняў удзел у аблозе Троіцкага манастыра. 17 лютага 1609 года атрад Лісоўскага ў 2 тыс. байцоў падышоў да Суздалю, заняў гарады Шуя і Плёс. 30 красавіка Лісоўскі падышоў да ЯраслаўляКняз’я Пожарские и Нижегородское ополчение . 8 чэрвеня яго атрад захапіў Кінешму400 лет назад, в 1609 года, на территории современной Ивановской области был наголову разгромлены отборные польские части под командованием Александра Лисовского. Сваёй базай Лісоўскі абраў Суздаль.

 На дзяржаўнай службе 
Пасля пачатку міждзяржаўнай вайны РП з Масковіяй 1609—1618 гадоў, Лісоўскі вырашыў далучыцца да дзяржаўных сіл ВКЛ. У вясну 1610 года ён пачаў паход на Усход. Спачатку быў разрабаваны Растоў, а 2 мая ён выйшаў да Калязінскага манастыра. Далей Лісоўскі падступіў да Цверы, рухаўся праз Тарапец і выйшаў да Вялікіх Лук. Затым ён са сваімі атрадамі спыніўся на Пскоўшчыне ў крэпасцях Вароніч і Завалочча. Са сваіх базаў тут рабіў далекія рэйды пад Пскоў і Ноўгарад, замінаючы шведам займаць рускую поўнач і абараняючы межы ВКЛ. Пры пасярэдніцтве А. Талваша і Л. Сапегі афіцыйна перайшоў на службу да РП, а 7 лістапада 1611 г. за ваенныя паслугі супраць Масквы сойм зняў з яго інфамію і вярнуў дваранства.

У 1612 годзе абараняў Смаленск. Увайшоў у добрыя адносіны з Я. К. Хадкевічам і Я. П. Сапегам, разам з якімі разблякаваў Смаленск з захаду. Разбіў маскавітаў пад Крычавам у 1614 г.

 Вялікі рэйд Лісоўскага 
У 1615 годзе на чале вялікага атраду (2 тыс. салдат) здзейсніў набег на тэрыторыю Расіі. Паход планаваўся і рабіўся для адцягнення ўвагі ад Смаленску. У ліпені ён аблажыў Бранск, а 19 чэрвеня захапіў Карачаў пад якім разбіў 7000 войска маскоўскага князя Шахоўскага. Затым лісоўчыкі і казакі Балаўня занялі Арол. 23 жніўня/6 верасня ў раёне Арла «літоўскі люд» тады падстрэленага ў руку Лісоўскага, спалавініў 2000 войска князя Пажарскага, але ўмацаваны табар яны браць не сталі, каб пазбегнуць вялікіх страт. Затым Лісоўскі захапіў Болхаў, Бялёў, Ліхвін, Перамышль. У лістападзе лісоўчыкі спалілі пасады Ржэва, выбіўшы адтуль Ф. Шарамецьева. Нягледзячы на тое, што колькасць загоншчыкаў скарацілася да 850 чалавек (400 літоўскіх людзей, 300 чаркасаў, 50 «рускіх вароў», тады ўжо немцы пакінулі атрад), рэйд працягнуўся. Маскоўцы спрабавалі злавіць лісоўчыкаў пад Алексінам 10 снежня 1615 г., але тыя выслізнулі, пасля чаго спалілі Вугліч, спустошылі Яраслаўшчыну, Кастрамчшыну, Паволжа абыйшоўшы Маскву з усходу і поўдня пятлёй у 200 км вярнуліся на межы ВКЛ у пачатку 1616 года.

 Смерць 
За лета 1616 г. збіраў сродкі і казакоў у раёне Гомеля, адкуль у верасні выйшаў да Старадуба. Па адной версіі раптоўна памёр пад Вязьмай, зваліўшыся з каня. Па іншай у пачатку кастрычніка ад раптоўнай хваробы ў Старадубе пры наборы і аглядзе папаўнення. Пасля яго смерці кіраўніцтва яго атрадам перайшло Станіславу Чаплінскаму. Жанаты не быў. Дзяцей і маёнткаў не пакінуў.

 Літаратура 
 НГАБ Метрыка Літоўская спр.288.;
 Wisner Henryk, Lisowczycy, Warszawa, 1976;
 Polski Słownik Biograficzny Tom XVIII. s.470, Wrocław 1972.

 Спасылкі 
 Казак с картины Рембрандта 
 Лисовский Александр Иосиф
 Батько из Бреста
 Великий рейд Александра Лисовского

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1609—1618 гадоў
Катэгорыя:Палкоўнікі Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Памерлі ў 1616 годзе
Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня