Венгерская мова ва Украіне

Венгерская мова ва Украі́не () — адна з моў нацыянальных меншасцей Украіны, у вялікай ступені распаўсюджаная сярод венграў краіны, а таксама прадстаўнікоў некаторых іншых этнічных груп. Пашыраная пераважна ў Закарпацкай вобласці краіны ў асяроддзі жыхароў, што кампактна пражываюць уздоўж мяжы Украіны з Венгрыяй.

 Гісторыя 

Большасцю сучасных гісторыкаў лічыцца, што паходжанне венграў звязанае з міграцыяй некаторых фіна-ўгорскіх плямёнаў з поўдня Заходняй Сібіры ў Еўропу, якая адбылася прыблізна на мяжы першага і другога тысячагоддзяў. Плямёны вуграў, дасягнуўшы тэрыторыі Украіны, часткова аселі на сучасных памежных тэрыторыях Закарпацця, у пэўнай ступені выцесніўшы ранейшае славянскае насельніцтва, тады як астатнія прасунуліся далей на паўднёвы захад і далі пачатак венгерскай дзяржаўнасці.

Ужо з ранніх часоў існавання ўсходнеславянскіх княстваў Кіеўскае Русі землі Закарпацця трапляюць у склад венгерскай краіны. З канца XVII ст. сучасная Венгрыя і землі пад яе кантролем трапляюць пад кантроль Аўстрыі, але незважаючы на гэта венгерская арыстакратыя захавала досыць высокі статус разам з уласнай мовай на ўсіх не-венгерскіх тэрыторыях. Статус-кво працягнуўся і па рэарганізацыі Аўстрыі ў Аўстра-Венгрыю, у якой Закарпацце, у адрозненне ад іншых заходнеўкраінскіх земляў, было аднесенае да Каралеўства Венгрыя — адной з складовых частак Аўстра-Венгрыі.

У сярэдзіне ХХ ст. Закарпацце канчаткова аб'ядноўваецца з іншымі ўкраінскімі тэрыторыямі, трапляючы ў склад УССР. З гэтага моманту адзначаецца некаторае скарачэнне долі венгерскай мовы як роднай, але ў цэлым яе становішча сярод венграў досыць моцнае, а некаторыя іншыя этнасы (напрыклад, мясцовыя цыганы) часта ўказваюць венгерскую мову ў якасці роднай.

У сучаснай Украіне венгерская мова трапіла ў спіс моў, на якія распаўсюджваецца дзеянне Еўрапейскай Хартыі рэгіянальных моў, а таксама адпаведнага закону, прынятага Украінай. Згодна з гэтым венгерская мова атрымала рэгіянальны статус у некаторых рэгіёнах Закарпацкай вобласці краіны. Рэгіянальны статус дазваляе выкарыстоўваць мову ў некаторых мясцовых галінах дзейнасці поруч з дзяржаўнай мовай краіны.

 Статыстыка 
Паводле звестак перапісу насельніцтва 2001 года ва Украіне венгерскую мову ўказалі ў якасці роднай 156 566 асоб, у тым ліку 95,4% (149 431) этнічных венграў. У Закарпацкай вобласці венгерскую мову лічаць роднай 97% этнічных венграў і 62% цыганоў, а таксама прыкметная частка славакаў і чэхаў.

Ніжэй прыведзеная статыстыка змены долі венгерскай мовы як роднай сярод венграў УкраіныЗвесткі перапісу насельніцтва ў СССР, 1979 г. Звесткі перапісу насельніцтва ў СССР, 1989 г. Звесткі перапісу насельніцтва Украіны, 2001 г. Размеркаванне паводле тэрыторыі, сельскай/гарадскай мясцовасці, плоці..

+ 1979 1989 2001 венгерская96,7%95,6%95,4%	 		 украінская1,9%2,6%3,4% руская1,3%1,6%1,0% іншая0,1%0,2%0,2%

Адсоткавая дзеля вольнага валодання венгерскай мовай сярод венграў Украіны паводле звестак перапісаў:

 2001 — 97,5% 
 1989 — ~98%

Распаўсюджанне венгерскай мовы як роднае сярод прадстаўнікоў найбольшых паводле колькасці народаў Закарпацкай вобласці паводле перапісу 1989 года.

''| align="center" style="background:#f0f0f0;"|агульнаяколькасць| align="center" style="background:#f0f0f0;"|колькасцьвенгерскамоўных| align="center" style="background:#f0f0f0;"|частка венгерскамоўных|-
| венгры||155 711||151 384||97,2%
|-
| цыганы||12 131||7973||65,7%
|-
| італьянцы||49||24||49,0%
|-
| славакі||7 329||1 890||25,8%
|-
| чэхі||516||82||15,9%
|-
| яўрэі||2 639||298||11,3%
|-
| армяне||439||46||10,5%
|-
| палякі||690||39||5,7%
|-
| балгары||290||12||4,1%
|-
| літоўцы||159||6||3,8%
|-
| азербайджанцы||577||7||1,2%
|-
| немцы||3 478||36||1,0%
|-
| беларусы||2 521||15||0,6%
|-
| украінцы||976 749||4 605||0,5%
|-
| рускія||49 458||172||0,35%
|-
| малдаване||963||3||0,31%
|-
| румыны||29 485||73||0,25%
|-
| Закарпацкаявобласць||1 245 618||166 665||13,4%'''

 Геаграфічная распаўсюджанасць 
Ніжэй прыведзеная статыстыка распаўсюджанасці венгерскай мовы па раёнах і гарадах абласнога падпарадкавання Закарпацкай вобласці. Указаная дзеля венгерскамоўных ад усяго насельніцтва раёна ці горада (звесткі 2001 года).

Места/раёнВенгерская як роднаяВенгрыВенгерскамоўныя/венгры Берагаўскі раён80,2%76,1%105% Берагава54,8%48,1%114% Ужгарадскі раён36,5%33,4%109% Вінаградаўскі раён26,3%26,2%100% Мукачаўскі раён13,8%12,7%109% Мукачава9,6%8,5%113% Ужгарад7,0%6,9%102% Хуст4,3%5,4%80% Хусцкі раён3,9%3,9%99% Цячаўскі раён2,8%2,9%95% Рахаўскі раён2,5%3,2%78% Сваляўскі раён0,5%0,7%71% Пярэчынскі раён0,2% Іршаўскі раён0,1% Валавецкі раён0,1% Вялікаберазнянскі раён0,1% Міжгорскі раён0,0% Вобласць агулам12,7%12,1%105%

Населеныя пункты Закарпацкай вобласці, у якіх венгерскую мову ўказалі як родную больш за 50% ад насельніцтва:

Спіс 
Населены пунктРаён% Венгерскамоўных с. Гетэн Берагаўскі98,6 с. Малая Добрань Ужгарадскі98,5 с. Цісаагтэлек Ужгарадскі98,4 с. Бадалава Берагаўскі98,2 с. Вары Берагаўскі98,1 с. Галабар Берагаўскі98,1 с. Папова Берагаўскі98 с. Дэрцан Мукачаўскі97,8 с. Вялікая Добрань Ужгарадскі97,7 с. Оклі Гедзь Вінаградаўскі97,7 с. Цісабікень Вінаградаўскі97,7 с. Чоманін Мукачаўскі97,7 с. Эсэнь Ужгарадскі97,6 с. Сернэ Мукачаўскі97,5 с. Чэтфалва Берагаўскі97,4 с. Вялікая Паладзь Вінаградаўскі97,3 с. Форгалань Вінаградаўскі97,2 с. Малое ПаповаБерагаўскі97,1 с. Форнаш Мукачаўскі97 с. Оклі Вінаградаўскі96,7 с. Фертэшолмаш Вінаградаўскі96,7 с. РафайнаваБерагаўскі96,4 с. БотарВінаградаўскі96,3 с. ДзюлаВінаградаўскі96,1 с. КосаньБерагаўскі96,1 с. ПійтэрфолваВінаградаўскі96,1 с. ГутБерагаўскі95,8 с. ЦісаашваньУжгарадскі95,7 с. Малая БыйганьБерагаўскі95,6 с. Чорны ПацікВінаградаўскі95,3 с. ШомБерагаўскі95,2 с. БоржаваБерагаўскі95,1 с. АрасіеваБерагаўскі95,1 с. СолаўкаУжгарадскі94,8 с. ЗапсаньБерагаўскі94,3 с. ГацьБерагаўскі94,2 с. ВербавецВінаградаўскі94,1 с. Малыя СялменцыУжгарадскі92,5 с. ЦісаўйфалуУжгарадскі92,1 с. Вялікія ГееўцыУжгарадскі91,5 с. ЯнашыБерагаўскі91,5 с. Малыя ГееўцыУжгарадскі91,2 с. БенэБерагаўскі90,6 с. БалажарБерагаўскі90,3 с. ШаланкіВінаградаўскі89,6 с. ГечаБерагаўскі88,6 с. Паладзь-КамароўцыУжгарадскі88,3 с. ГалачУжгарадскі88 с. ЧомаБерагаўскі88 с. Вялікая БыйганьБерагаўскі87,5 с. Вялікія БерагіБерагаўскі87,4 с. АстэйБерагаўскі87,3 с. КідзёшБерагаўскі86,9 с. НеветлэнфолуВінаградаўскі86,8 с. БаркасаваМукачаўскі86,6 с. ДыйдаБерагаўскі83,4 с. КарачынВінаградаўскі83,3 с. ЦійглашУжгарадскі82,9 с. МужыеваБерагаўскі82,3 с. БерэгуйфалуБерагаўскі82,2 пгт ВылакВінаградаўскі81,5 с. РатаўцыУжгарадскі80,7 с. МочалаБерагаўскі80,2 с. БатфаУжгарадскі79,7 с. ГоранглабБерагаўскі79,1 с. СюртэУжгарадскі78,8 с. БатрадзьБерагаўскі77,2 с. ПерахрэсцеВінаградаўскі74,2 с. ПалаУжгарадскі73 с. Новае КлінаваВінаградаўскі68,5 с. Новае СялоВінаградаўскі68,5 с. ЧэпаВінаградаўскі66,9 с. МаціеваВінаградаўскі66,5 с. БотфалваУжгарадскі66 пгт БацёваБерагаўскі64,6 с. ЖняцінаМукачаўскі63,4 с. СаламонаваУжгарадскі59,9 с. ШышлаўцыУжгарадскі59,6 г. БерагаваБерагаўская гарадская рада55,9 с. ХолмцыУжгарадскі51,1 с. КанцоваУжгарадскі50,2

 Рэгіянальны статус 
Украіна адносіцца да краін, якія ратыфікавалі Еўрапейскую Хартыю рэгіянальных моў або моў меншасці, у 2012 годзе быў зацверджаны адпаведны закон пра яе дзейнасць і пералік моў, якія атрымалі статус рэгіянальнай паводле палажэнняў Хартыі. Венгерская мова стала адной з такіх моў, у выніку чаго яна набыла рэгіянальны статус у горадзе Берагава, Берагаўскім раёне і Вінаградаўскім раёнах Закарпацкай вобласці.

 Адукацыя 
Адукацыя па-венгерску ў 2008/2009 навучальных гадахhttp://www.mon.gov.ua/newstmp/2009_1/19_08/inf.doc .
+Колькасць устаноў з навучаннем па-венгерскуАдукацыйны працэс па-венгерску, вучняўВенгерская як прадметФакультатыў або гуртокАдсоткавая дзеля адносна агульнай колькасці вучняў (4 438 383)Адсоткавая дзеля венграў, 2001661640713372780,41%0,32%+

 Гл. таксама 
 Мовы Украіны

 Спасылкі 
 Інтэрактыўная карта распаўсюджанасці венгерскай мовы ва Украіне па адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках, statistika.in.ua

Катэгорыя:Венгерская мова
Катэгорыя:Закарпацкая вобласць
Катэгорыя:Венгры ва Украіне
Катэгорыя:Мовы Украіны