Габсбургская Іспанія

Габсбургская Іспанія або Каралеўства Іспанія пад кіраваннем Габсбургскай дынастыі — перыяд у гісторыі Іспаніі ў XVI—XVII стагоддзях (1516—1700 гады), калі каралеўства знаходзілася пад кіраваннем дынастыі Габсбургаў, якая адыгрывала важную ролю ў гісторыі Цэнтральнай Еўропы. Эпоха наступіла адразу пасля эпохі кіравання каталіцкіх каралёў (якія аб'ядналі пад сваёй уладай каралеўствы Арагона і Кастыліі і Леона) і пачалася з кіравання караля Карла I, які стаў іспанскім манархам у 1516 годзе і скончылася ў 1700 годзе са смерцю караля Карла II, які не пакінуў спадчыннікаў, што пацягнула за сабой вайну за Іспанскую спадчыну і ўзыходжанне на іспанскі прастол Бурбонаў.

У першую палову эпохі, вядомую таксама як эпоха Экспансіі, Іспанія дасягнула піка сваёй магутнасці. У гэту эпоху, адначасова з Вялікімі геаграфічнымі адкрыццямі, зараджалася і будавалася Іспанская імперыя. Пад яе кантролем апроч іспанскай часткі Пірэнейскага паўвострава знаходзіліся шырокія землі ў Амерыцы, Ост-Індыі, у Еўропе пад іх уладай знаходзіліся Іспанскія Нідэрланды, вялікая тэрыторыя сучаснай Італіі і іншыя тэрыторыі на Міжземным моры, такія як Мальта, невялікія анклавы ў Паўночнай Афрыцы: Сеўта, Аран. У перыяд 1580—1640 гадоў паводле Іберыйскай уніі, Іспанія валодала Партугаліяй і ўсёй яе вялізарнай каланіяльнай імперыяй.

Пасля дасягнення статусу самай магутнай краіны Еўропы пры кіраванні Габсбургаў Іспанія зведала адноснае скарачэнне свайго палітычнага і эканамічнага ўплыву пры кіраванні позніх каралёў дынастыі, галоўным чынам у другой палове XVII стагоддзя.

Габсбургскі перыяд быў таксама залатым векам іспанскай культуры. Сярод найбольш значных дзеячаў мастацтва гэтага перыяду былі Дыега Веласкес, Эль Грэка, Тэрэза Авільская, Мігель дэ Сервантэс, Педра Кальдэрон і Франсіска Суарэс.

 Гісторыя 

 Пачатак стварэння імперыі (1504—1521) 
150px|thumb|left|Герб Карла I, на якім прадстаўлены іспанскія тэрыторыі (уверсе) і іншыя еўрапейскія ўладанні (унізе)
Іспанія стала адзінай дзяржавай de jure толькі пасля смерці Карла II, разам з гэтым дынастыя іспанскіх Габсбургаў загасла, пасля яе на трон узышоў Філіп V, які стаў першым каралём дынастыі іспанскіх Бурбонаў і правёў рэформу пераходу прастола ў спадчыну. Тым не менш, іспанскія Габсбургі стварылі першую de facto адзіную дзяржаву на Іберыйскім паўвостраве, у якую кароткі час уваходзіла і Партугалія.

Тэрыторыя, у палітычнай геаграфіі званая ІспаніяйНазва «Іспанія» мае раманскія карані, «Hispania», так здаўна зваўся ўвесь паўвостраў., фактычна была канфедэрацыяй, якая ўключала некалькі старажытных асобных каралеўстваў — Арагон, Кастылію, Леон і Навару. У шэрагу выпадкаў гэтыя асобныя каралеўствы самі былі канфедэрацыямі, найбольш вядомая Арагонская карона (Княства Каталонскае, Каралеўства Арагон, Валенсійскае каралеўства і Каралеўства Маёрка). Шлюб Ізабелы I Кастыльскай і Фердынанда II Арагонскага ў 1469 годзе аб'яднаў два з гэтыя найбуйнейшыя каралеўствы, Кастылію і Арагон, якія правялі іх вельмі паспяховую кампанію супраць маўраў, якая завяршылася заваяваннем Гранады ў 1492 годзе.

У 1504 годзе каралева Ізабела памірае, і, нягледзячы на тое, што Фердынанд паспрабаваў утрымаць у сваіх руках уладу над Кастыліяй пасля яе смерці, кастыльскія Генеральныя картэсы (іспанскі парламент) аддалі перавагу каранаваць дачку Ізабелы Хуану. Яе муж Філіп быў Габсбургам, сынам імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Максіміліяна I і Марыі Бургундскай і адначасова стаў прынцам-кансортам Філіпам I Прыгожым. Неўзабаве пасля гэтага ў Хуаны стала прагрэсаваць душэўная хвароба (зрэшты, пытанне, у якой меры Хуана пакутавала на сапраўднае вар'яцтва, а ў якой меры гэтыя чуткі былі звязаны з высілкамі трох мужчын, якія кіравалі ад яе імя (мужа, бацькі і сына), да цяперашняга часу канчаткова не вырашаны). У 1506 годзе Філіп стаў кіраваць ад імя жонкі, аднак у той жа год памёр пры таямнічых акалічнасцях, магчыма быў атручаны цесцемХуана Вар'ятка Кастыльская  . З прычыны таго, што старэйшаму сыну Карлу споўнілася толькі 6 гадоў, картэсы неахвотна дазволілі бацьку Хуаны Фердынанду кіраваць краінай у якасці рэгента Хуаны і Карла.
Іспанія такім чынам аб'ядналася пад уладай аднаго кіраўніка, Фердынанда II Арагонскага. Стаўшы адзіным манархам, Фердынанд стаў праводзіць больш агрэсіўную палітыку, чым мог сабе дазволіць як толькі муж Ізабелы, уключыў у сферу іспанскага ўплыву Італію, узмацніў яе перад французскай пагрозай. У якасці кіраўніка Арагона Фердынанд быў уцягнуты ў барацьбу супраць Францыі і Венецыі за кантроль над Італіяй; гэтыя канфлікты сталі вызначальнымі ў знешняй палітыцы караля Фердынанда. Першым унёскам Фердынанда стала ўцягванне іспанскіх войскаў у вайну Камбрэйскай лігі супраць Венецыі, у якой іспанскія салдаты вызначыліся, ваюючы разам з французскімі саюзнікамі, у бітве пры Аньядэла (1509). Праз год Фердынанд уступіў у Свяшчэнную лігу супраць Францыі, убачыўшы магчымасць атрымаць і Неапаль, на які ў яго захоўваліся дынастычныя правы, і Навару, правы на якую ён набыў шляхам жаніцьбы на Жэрмен дэ Фуа. Гэта вайна была не такой паспяховай, як супраць Венецыі, і ў 1516 годзе Францыя пагадзілася на перамір'е, пры гэтым Мілан перайшоў пад кантроль Францыі, а Францыя ў сваю чаргу прызнала ўлада Іспаніі ў Паўночнай Навары. Пазней у тым жа годзе Фердынанд памёр.

Смерць Фердынанда дазволіла маладому Карлу атрымаць у спадчыну трон пад імем Карла I Кастыльскага і Арагонскага, і апошні стаў заснавальнікам іспанскай манархіі. Яго іспанская спадчына ўключала ўсе іспанскія набыцці ў Новым Свеце і ў Міжземнамор’е. Пасля смерці свайго бацькі ў 1506 годзе па лініі Габсбургаў Карл таксама атрымаў у спадчыну Нідэрланды і Франш-Кантэ, а таксама Фландрыю, дзе ён вырас. У 1519 годзе пасля смерці свайго дзеда Максіміліяна I Карл атрымаў у спадчыну землі Габсбургаў у Германіі і быў у тым жа годзе абраны імператарам Карлам V. Яго маці Хуана заставалася фармальна каралевай Кастыліі да сваёй смерці ў 1555 годзе, але з-за яе душэўнага здароўя і рызыкі, што яна можа прапанаваць кандыдатуру іншага манарха (што здарылася падчас паўстання камунерас), Карл трымаў яе ў няволі.

Такім чынам, імператар і кароль Карл стаў самым магутным чалавекам у . Канцэнтрацыя ў адных руках такой вялікай улады вельмі хвалявала караля Францыі Францыска I, які апынуўся з усіх бакоў акружаны тэрыторыямі Габсбургаў. У 1521 годзе Францыск уварваўся ў іспанскія ўладанні ў Італіі і , пачаўшы другі этап франка-іспанскага канфлікту. Вайна завяршылася паражэннем Францыі, армія якой была разбіта пры Бікоцы (1522), Павіі (1525, дзе Францыск патрапіў у палон) і  (1529), пасля чаго Францыск вярнуў Мілан Іспаніі.

 Імператар і кароль (1521—1556) 

Перамога Карла пры Павіі (1525) стала нечаканасцю для многіх у Італіі і Германіі і выклікала заклапочанасць тым, што Карл можа атрымаць яшчэ большую ўладу, чым ён меў. Папа Клімент VII змяніў бок і адправіў свае сілы на дапамогу Францыі і найбольш моцным італьянскім дзяржавам супраць Імператара Габсбурга ў вайне Каньякскай лігі. У 1527 годзе з-за няздольнасці Карла своечасова расплаціцца з салдатамі яго армія ў Паўночнай Італіі збунтавалася і разрабавала Рым выключна з мэтай нажывы, вымусіўшы Клімента і будучых Папаў быць значна больш разважлівымі ў справах са свецкімі ўладамі: адмова Клемента ў 1533 годзе ў ануляванні шлюбу англійскага караля Генрыха VIII з Кацярынай Арагонскай (цёткай Карла) была прамым следствам яго нежадання псаваць адносіны з імператарам і, магчыма, падвяргаць сваю сталіцу рызыцы рабавання другі раз. Барселонскі мір, падпісаны Карлам і Папам у 1529 годзе, усталяваў больш цёплыя адносіны паміж двума лідарамі, што прывяло да таго, што Папа прызнаў Іспанію як абаронца каталіцкай веры і прызнаў Карла каралём Ламбардыі ў абмен на іспанскае ўварванне ў мяцежную Фларэнційскую рэспубліку.


У 1543 годзе французскі кароль Францыск I абвясціў пра ўступленне ў беспрэцэндэнтны альянс з асманскім султанам Сулейманам Цудоўным для акупацыі кантралюемай Іспаніяй Ніцы сумесна з турэцкімі сіламі. Англійскі кароль Генрых VIII, які быў больш варожа настроены супраць Францыі, чым злы на імператара за перашкоду ў атрыманні разводу, далучыўся да Карла і ўварваўся ў Францыю. Нягледзячы на тое, што іспанская армія пацярпела разгромнае паражэнне ў бітве пры Чэрэзоле і здала Ніцу, з уступленнем у вайну Генрыха справы пайшлі значна лепш, і Францыя была вымушана падпісаць мір. Аўстрыйцы пад камандаваннем малодшага брата Карла Фердынанда працягнулі вайну з Асманскай імперыяй на ўсходзе. Пасля паражэння Францыі Карл узяўся за вырашэнне старога пытання: барацьбу са Шмалькальдэнскім саюзам.

У 1517 годзе пачалася Рэфармацыя ў Германіі. Карл, у сувязі са сваім становішчам імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі, наяўнасцю значных уладанняў уздоўж мяжы з Германіяй, а таксама блізкімі адносінамі з аўстрыйскімі Габсбургамі, быў зацікаўлены ў захаванні стабільнасці Свяшчэннай Рымскай імперыі. У Германіі ў 1524 годзе разгарэлася Сялянская вайна, якая да часу яе завяршэння ў 1526 годзе канчаткова разарыла краіну; Карл, нават знаходзячыся ўдалечыні ад Германіі, прыкладаў высілкі да захавання парадку і стабільнасці. Пасля Сялянскай вайны пратэстанты стварылі лігу для абароны ад імператара Карла. Пад абаронай Шмалькальдэнскай лігі пратэстанцкія дзяржавы здзейснілі шэраг дзеянняў у шкоду інтарэсам каталіцкай царквы, у тым ліку канфіскавалі некаторыя царкоўныя землі, і адмовіліся падпарадкоўвацца ўладзе імператара.

Магчыма, найбольш істотным стратэгічным фактарам для караля Іспаніі быў саюз Лігі з Францыяй, што перашкаджала яго імкненню падарваць пазіцыі Лігі ў Германіі. Паражэнне Францыска ў 1544 годзе дазволіла яму ануляваць саюз з пратэстантамі, і Карл скарыстаўся гэтай магчымасцю. Ён распачаў спробу правесці перамовы на Трыдэнцкім саборы ў 1545 годзе, але лідары пратэстантаў, пачуваючыся здраджанымі з-за пазіцыі, заняты каталікамі на Саборы, пачалі ваенныя дзеянні пад правадырствам Саксонскага курфюрста Морыца. У адказ Карл уварваўся ў Германію на чале змяшанай галандска-іспанскай арміі, разлічваючы вярнуць імператарскі аўтарытэт. Імператар асабіста нанёс разгромнае паражэнне пратэстантам у гістарычнай бітве пры Мюльбергу ў 1547 годзе. У 1555 годзе Карл падпісаў Аўгсбургскі рэлігійны мір з пратэстанцкімі дзяржавамі і аднавіў стабільнасць у Германіі на сваім прынцыпе cuius regio, eius religio («чыя ўлада, таго і рэлігія»), вельмі непапулярнага сярод іспанскага і італьянскага духавенства. З гэтага моманту ўдзел Карла ў рашэнні германскіх пытанняў умацавала ролю Іспаніі як гаранта бяспекі каталікоў Габсбургаў у Свяшчэннай Рымскай імперыі; прэцэдэнт узнік сям'ю дзесяцігоддзямі пазней, уцягванне ў вайну канчаткова пазбавіла Іспанію статусу наймацнейшай еўрапейскай дзяржавы.

У 1526 годзе Карл ажаніўся з інфантай Ізабелай, сястрой партугальскага караля Жуана III. У 1556 годзе ён адрокся ад усіх сваіх пасад, перадаўшы Іспанскую імперыю адзінаму выжыламу сыну Філіпу, а Свяшчэнную Рымскую імперыю брату Фердынанду. Карл з'ехаў у  (Эстрэмадура, Іспанія), з прычыны таго, што па ўласным меркаванні ён пакутаваў на нервовае расстройства, дзе і памёр у 1558 годзе.

 Ад Сен-Кантэна да Лепанта (1556—1571) 
У Іспаніі яшчэ не наступіў мір, як агрэсіўны французскі кароль Генрых II, які ўзыйшоў на прастол у 1547 годзе, неадкладна абвясціў вайну. Пераемнік Карла I Філіп II вельмі рашуча павёў яе, разбіўшы французскую армію  у Пікардыі ў 1557 годзе і на наступны год нанёс паражэнне Генрыху II . Ката-Камбрэзійскі мір, падпісаны ў 1559 годзе, пацвердзіў прэтэнзіі Іспаніі на італьянскія землі. Падчас рыцарскага турніру ў гонар падпісання гэтага дагавора Генрых загінуў ад абломка дзіды капітана шатландскай гвардыі Габрыэля Мантгомеры. У наступныя трыццаць гадоў Францыю скалыналі грамадзянская вайна і рэлігійныя хваляванні, і яна не магла супрацьстаяць Іспаніі і Габсбургам стаць галоўнай палітычнай сілай у Еўропе. Не сустракаючы сур'ёзнага супраціўлення з боку Францыі, Іспанія дасягнула апагею сваёй магутнасці і тэрытарыяльных уладанняў у перыяд 1559—1643 гадоў.

Карл і яго спадчыннікі, нягледзячы на тое, што адчувалі сябе больш камфортна ў Іспаніі і, несумнеўна, любілі гэту краіну, разглядалі яе толькі як яшчэ адну частку сваёй імперыі, і не імкнуліся да прыярытэтнага развіцця непасрэдна Іспаніі, у той час як Францыя, Англія і Нідэрланды прытрымліваліся процілеглай палітыкі. Дасягненне палітычных мэт Габсбургскай дынастыі, у тым ліку падрыў палітычнага ўплыву Францыі, захаванне ў Германіі гегемоніі габсбургскага каталіцтва і барацьба з Асманскай імперыяй, былі прыярытэтныя для Габсбургаў-кіраўнікоў у параўнанні з дабрабытам Іспаніі. Такі акцэнт спрыяў зніжэнню магутнасці Іспанскай імперыі.

Іспанская імперыя істотна вырасла з часоў Фердынанда і Ізабелы. Імперыі ацтэкаў і Інкаў былі заваяваны падчас кіравання Карла, з 1519 па 1521 і з 1540 па 1558 гады адпаведна. У Новым Свеце засноўваліся іспанскія паселішчы: Мехіка, найважнейшы каланіяльны горад быў заснаваны ў 1524 годзе, каб стаць галоўным адміністрацыйным цэнтрам Новага Свету; Фларыда была каланізавана ў 1560-я; Буэнас-Айрэс заснаваны ў 1536 годзе, Новая Гранада (сучасная Калумбія) каланізавана ў 1530-я. Калоніі Іспанскай імперыі сталі крыніцай іспанскага багацця і ўлады ў Еўропе. Аднак паступленне высакародных металаў у вялікіх колькасцях у канцы стагоддзя прывяло да ўсеагульнай інфляцыі, якая ахапіла ўсю Еўропу. Замест таго, каб падсілкоўваць іспанскую эканоміку, амерыканскае срэбра зрабіла краіну вельмі залежнай ад замежных рэсурсаў, як сыравіны, так і прамысловых тавараў.


Ката-Камбрэзійскі мір 1559 года завяршыў вайну з Францыяй, пры гэтым Іспанія атрымала значныя перавагі. Тым не менш, дзяржаўная казна была пустая і ў тым жа годзе было абвешчана пра банкруцтва. Амбіцыі Філіпа II значна перавышалі магчымасці краіны аплачваць іх, нягледзячы на тое, што срэбра з Мексікі і Перу некалькі змякчалі сітуацыю. І ўсё ж большая частка паступленняў у казну была ад падаткаў і акцызаў. Асманская імперыя даўно пагражала ўладанням Габсбургаў у Аўстрыі і паўночна-заходняй Афрыкі, раней у адказ на асманскую пагрозу Фердынанд і Ізабела пасылалі экспедыцыі ў Паўночную Афрыку, захапіўшы Мелілью ў 1497 годзе і Аран у 1509 годзе. Карл аддаваў перавагу ваяваць з Асманскай імперыяй пераважна на моры, перашкаджаючы асманскім высадкам на венецыянскіх тэрыторыях ва ўсходнім Міжземнамор'і. Толькі ў адказ на набегі на ўсходняе ўзбярэжжа Іспаніі Карл асабіста ўзначаліў напады на асманскія ўладанні ў Паўночнай Афрыцы ў 1545 годзе. У 1560 годзе Асманская імперыя нанесла паражэнне іспанскаму флоту ў берагоў Туніса, але ў 1565 туркі, якія высадзіліся на стратэгічна важным востраве Мальта, дзе пацярпелі паражэнне ад гаспітальераў, якія баранілі яго. Смерць Сулеймана Цудоўнага ў наступным годзе і ўзыходжанне на прастол куды менш здольнага кіраўніка Селіма II была на руку Філіпу, які вырашыўся перанесці баявыя дзеянні да турэцкіх берагоў. У 1571 годзе змяшаны флот з іспанскіх, венецыянскіх і папскіх караблёў пад камандаваннем незаконнага сына Карла Хуана знішчыў асманскі флот у бітве пры Лепанта, найбуйнейшай марской бітве ў еўрапейскіх водах пасля бітвы ля Акцыума ў 31 годзе да н.э. Гэта перамога значна зменшыла асманскую пагрозу еўрапейскім тэрыторыям, асабліва ў заходнім Міжземнамор'і, а страта вопытных маракоў дала значную перавагу еўрапейскім флотам. Тым не менш туркі паспяхова аднавілі свой флот на працягу года і з яго дапамогай аднавілі пазіцыі Асманскай імперыі над большай часткай міжземнаморскага афрыканскага ўзбярэжжа і ўсходніх астравах. Філіпу бракавала рэсурсаў, каб весці вайну адначасова ў Нідэрландах і з Асманскай імперыяй, і складанае становішча ў Міжземнамор'е захоўвалася да падпісання ў 1580 годзе мірнага дагавора.

 Неспакойны кароль (1571—1598) 
Спакойны час для Мадрыда працягвалася нядоўга. У 1566 годзе паўстанні, паднятыя кальвіністамі ў Іспанскіх Нідэрландах (большая частка якіх адпавядае тэрыторыі сучасных Нідэрландаў і Бельгіі, гэтыя землі Філіп атрымаў у спадчыну ад Карла і яго продкаў па бургундскай лініі) прывялі да правядзення герцагам Альбам ваеннай кампаніі для аднаўлення парадку. Альба арганізаваў у Іспанскіх Нідэрландах крывавы тэрор. У 1568 годзе Вільгельм I Аранскі распачаў няўдалую спробу спыніць тыранію Альбы ў Нідэрландах. З гэтага пачалася Васьмідзесяцігадовая вайна, якая завяршылася здабыццём незалежнасці Злучанымі правінцыямі. Іспанцы, якія атрымлівалі істотныя даходы ад Нідэрландаў і ў прыватнасці ад найважнейшага порта Антверпена, былі рашуча настроены аднавіць парадак і ўтрымаць правінцыі. У 1572 годзе флатылія галандскіх капераў, вядомых як марскія гёзы захапіла шэраг галандскіх прыбярэжных гарадоў, якія пасля гэтага абвясцілі пра сваю падтрымку Вільгельма і выйшлі з-пад улады Іспаніі.


Для Іспаніі вайна стала зацяжной праблемай. У 1574 годзе іспанская армія пад камандаваннем Луіса дэ Рэкесенс-і-Суньігі вымушана была зняць аблогу Лейдэна пасля таго, як галандцы разбурылі дамбы, якія ўтрымлівалі воды Паўночнага мора ад затаплення правінцый, размешчаных ніжэй узроўню мора. У 1576 годзе перад тварам неабходнасці выплаціць дараванне сваёй 80-тысячнай акупацыйнай арміі ў Нідэрландах і велізарнаму флоту, які атрымаў перамогу пры Лепанта, Філіп быў вымушаны абвясціць банкруцтва. Неўзабаве пасля гэтага армія ў Нідэрландах збунтавалася, захапіла Антверпен і стала рабаваць паўднёвыя Нідэрланды, у выніку чаго некалькі гарадоў, які першапачаткова не прымалі ўдзелу ў хваляваннях, далучыліся да паўстанцаў. Іспанія пайшла па шляху перамоў, і ў большыя частцы паўднёвых правінцый мір быў адноўлены ў 1579 годзе падпісаннем Араскай уніі.

Араская ўнія прадпісвала ўсім іспанскім войскам пакінуць паўднёвыя Нідэрланды. Тым часам Філіп II выношваў планы аб'яднаць Іберыйскі паўвостраў пад сваёй уладай, што было даўняй мэтай іспанскіх манархаў. Такая магчымасць узнікла ў 1578 годзе, калі партугальскі кароль Себасцьян I сышоў у безразважны крыжовы паход супраць Марока. Экспедыцыя завяршылася катастрофай: Себасцьян I загінуў у бітве трох каралёў. Яго састарэлы дзядзька Энрыке кіраваў краінай да сваёй смерці ў 1580 годзе. Пры тым, што Філіп доўга рыхтаваў пераварот у Партугаліі, ён лічыў неабходным прыступіць да ваеннай акупацыі пад камандаваннем герцага Альбы. Філіп атрымаў тытул караля Партугаліі, але краіна захавала аўтаномію, уласныя законы, валюту і апарат кіравання. Тым не менш, Партугалія страціла незалежнасць у знешняй палітыцы, і пры гэтым адносіны паміж дзвюма краінамі сталі як ніколі блізкімі.

Францыя была краевугольным каменем іспанскай знешняй палітыкі, з прычыны таго, што патэнцыйна валодала вельмі вялікай сілай і была варожа настроена да Іспаніі. Аднак на працягу 30 гадоў пасля падпісання Ката-Камбрэзійскага міру яе скалыналі грамадзянскія войны. Філіп, які не вёў агрэсіўных дзеянняў, назіраў за гэтымі войнамі, аказваючы дапамогу Каталіцкай лізе, але часам дапамагаючы таксама пратэстантам, калі бачыў, што можа атрымаць з гэтага выгаду. Пасля 1590 года Іспанія ўрываецца непасрэдна на французскія тэрыторыі, выйграе бітвы, але не можа перашкодзіць Генрыху Наварскаму стаць каралём Генрыхам IV. Да вялікага расчаравання для Філіпа Папа Клімент VIII дазволіў Генрыху вярнуцца ва лона каталіцкай царквы.

Утрыманне пад кантролем Партугаліі патрабавала ўтрымання акупацыйных войскаў, а ў Іспаніі фінансавае становішча вельмі складаным пасля банкруцтва 1576 года. У 1584 годзе Вільгельм I Аранскі быў забіты фанатычным каталіком Бальтазарам Жэрарам, і, здавалася б, смерць папулярнага лідара галандскага супраціўлення павінна была спыніць вайну; аднак гэтага не здарылася. У 1586 годзе англійская каралева Елізавета I падтрымала пратэстанцкі рух у Нідэрландах і Францыі і Фрэнсіс Дрэйк пачаў напады на іспанскія гандлёвыя судны ў Карыбскім моры і на Ціхім акіяне, а ў 1587 годзе ён здзейсніў дзёрзкі напад на порт Кадыс. Францыя і Англія таксама падтрымалі прэтэндэнта на партугальскі трон Антоніа з Крату. У 1588 годзе, разлічваючы спыніць умяшанне Елізаветы ў іспанскія справы, Філіп адправіў Іспанскую армаду да берагоў Англіі. Армадай, якая налічвала 130 караблёў, на борце якіх было 30 тысяч чалавек, камандаваў прывабны, але некампетэнтны герцаг Медзіна-Сідонія. Мэтай армады была дастаўка іспанскіх войскаў з Нідэрландаў для ўварвання ў Англію, нягледзячы на тое, што Іспанія не мела глыбакаводных портаў у Паўночным моры. Пасля трох дзён бітвы з больш моцным англійскім флотам армада адступіла і была вымушана вярнуцца назад, здзейсніўшы пераход вакол узбярэжжа Шатландыі і Ірландыі, страціўшы многія караблі ў штармах. Толькі палова флоту змагло вярнуцца ў Іспанію. Аднак на наступны год англійскай экспедыцыі ў Партугалію было нанесена разгромнае паражэнне.

Іспанія прыкладала высілкі для падтрымання рэлігійных войнаў у Францыі пасля смерці Генрыха II. У 1589 годзе Генрых III, апошні кароль з дынастыі Валуа, быў забіты рэлігійным фанатыкам Жакам Клеманам. На трон пасля яго ўзышоў Генрых Наварскі, першы французскі кароль з дынастыі Бурбонаў, чалавек вялікіх здольнасцей, які атрымаў перамогі ў ключавых бітвах з Каталіцкай лігай (1589) і  (1590). У спробе перашкодзіць Генрыху стаць каралём Францыі іспанцы падзялілі сваю армію ў Нідэрландах і ўварваліся ў Францыю ў 1590 годзе.

 «Бог — іспанец» (1596—1626) 

Адначасовыя войны з Францыяй, Англіяй і ў Нідэрландах, якія ў кожным выпадку мелі здольных галоўнакамандуючых, Іспанія, якая ўжо раней перанесла банкруцтва, апынулася ў найцяжкім становішчы. Ні срэбра Новага Света, ні падаткі, якія ўвесь час раслі, не маглі пакрыць расходы на вядзенне гэтых войнаў, таму ўрад ізноў абвясціў банкруцтва ў 1596 годзе. Каб выратаваць дзяржаўную казну былі скарочаны кантынгенты войскаў, якія прымалі ўдзел у ваенных кампаніях, а вызваленыя войскі сталі выконваць галоўным чынам абарончыя задачы. У 1598 годзе, незадоўга да сваёй смерці, Філіп II, ведаючы, што яго канец блізкі, заключыў мір з Францыяй, адвёў свае войскі з французскіх тэрыторый і спыніў фінансаванне Каталіцкай лігі, а таксама прызнаўшы Генрыха IV законным каралём Францыі (пасля яго пераходу ў каталіцтва). Тым часам Кастылію ахапіла эпідэмія чумы, якая панесла жыцці паўмільёна чалавек. Але нягледзячы на тое, што XVII стагоддзе Іспанія сустрэла ў вельмі цяжкім становішчы, яна па ранейшым была безумоўна дамінантнай еўрапейскай дзяржавай.

Філіп III атрымаў у спадчыну трон свайго бацькі ў 1598 годзе, і паколькі быў збалаваны сваім бацькам, быў слабым чалавекам, які не цікавіўся палітыкай і кіраваннем дзяржавай, аддаючы перавагу марнатраўныя прыдворнымі забавам і рэлігійным службам. Ён меў патрэбу ў кімсьці, хто змог бы за яго выконваць яго абавязкі, і ён абраў для гэтага герцага Лерму, чалавека амбіцыйнага, і, з-за няздольнасці Філіпа III кантраляваць дзяржаўныя справы, карумпаванага. Камбінацыя Філіпа III і Лермы мела вельмі негатыўныя наступствы для дзяржавы на працягу ўсяго часу кіравання Філіпа III.

Пад уплывам Лермы ўрад Філіпа III звярнуўся да тактыкі, якой пярэчыў Філіп II, пакрываць дэфіцыт бюджэту за кошт масавага выпуску ўсё больш і больш нізкапробных білонаў, што выклікала некантралюемую інфляцыю. У 1607 годзе ўрад ізноў апынулася перад тварам банкруцтва, але, нягледзячы на абяцанні Філіпа, білоны працягвалі перыядычна выпускацца.

Мір з Англіяй і Францыяй дазволіў Іспаніі сканцэнтравацца на аднаўленні яе правоў на кіраванне галандскімі правінцыямі. Галандцы пад правадырствам Морыца Аранскага, сына Вільгельма Маўклівага і, магчыма, лепшага стратэга свайго часу, пасля 1590 года захапілі шэраг прыгранічных гарадоў, у тым ліку крэпасць Брэду. З прычыны таго, што з Англіяй быў заключаны мір, новы іспанскі галоўнакамандуючы Амброзіа Спінола накіраваў усе высілкі супраць паўстанцаў-галандцаў. Спіноле, военачальніку талентам параўнальнаму з Морыцам, перашкодзіла захапіць Нідэрланды толькі чарговае банкруцтва Іспаніі ў 1607 годзе. Да шчасця, да таго часу іспанская армія ў такой ступені валодала ваеннай ініцыятывай, што Злучаныя правінцыі былі вымушаны пайсці на падпісанне Дванаццацігадовага перамір'я ў 1609 годзе.

Іспанія атрымала магчымасць аднавіцца падчас перамір'я, паправіць фінансавае становішча і зрабіць многае для ўзняцця прэстыжу і аднаўлення стабільнасці; гэта было апошняе перамір'е ў вялікай вайне, у якой яна магла выступаць як наймацнейшая дзяржава. У Нідэрландах кіравала дачка Філіпа II, інфанта Ізабела Клара Яўгенія, і яе муж, эрцгерцаг Альбрэхт, якім удалося аднавіць стабільнасць у паўднёвых Нідэрландах і змякчыць антыіспанскія настроі. Аднак Філіп III і Лерма не валодалі належнымі здольнасцямі да вядзення знешняй дзяржаўнай палітыкі. Яны прасоўвалі абсурдную ідэю пасадзіць інфанту Ізабелу на англійскі трон пасля смерці каралевы Елізаветы і адправілі абмежаваны экспедыцыйны корпус у Ірландыю на дапамогу падтрымных Іспаніяй мяцежнікаў. Англійская армія лёгка іх разбіла, але  каштавала Англіі вялікіх грашовых выдаткаў, ваенных страт і зніжэнню духу нацыі: спадчыннік Елізаветы Якаў I захацеў пачаць сваё кіраванне з чыстага ліста. Вайна, якая доўжылася паміж дзвюма краінамі з 1585 года, нарэшце завяршылася. У 1610 навісла пагроза вайны з Францыяй, аднак неўзабаве Генрых IV загінуў ад рукі рэлігійнага фанатыка, і ў краіне зноў разгарэлася грамадзянская вайна. Да 1630 года ў Іспаніі захоўвалася ўнутраная стабільнасць, і яна займала дамінантнае становішча ў Еўропе, шмат у чым дзякуючы таму, што яе ворагі былі дэзарганізаваны і падзелены. Тым часам ворагі Лермы знялі яго з пасады ў 1617 годзе, а  імкнуўся праводзіць больш агрэсіўную знешнюю палітыку.


У 1618 годзе пасля Пражскай дэфенестрацыі Аўстрыя і імператар свяшчэннай Рымскай імперыі Фердынанд II пачалі кампанію супраць Пратэстанцкай уніі і Багеміі. Суньіга падбухторваў Філіпа ўступіць у вайну на баку Аўстрыйскіх Габсбургаў, і Амброзіа Спінола, узыходная зорка іспанскай арміі, быў адпраўлены на чале Фламандскай арміі для ўдзелу ў канфлікце. Такім чынам, Іспанія ўступіла ў Трыццацігадовую вайну.

У 1621 годзе Філіп III памёр і на прастол узышоў яго сын Філіп IV. Ваенная партыя атрымала такі моцны ўплыў, як ніколі да гэтага. На наступны год Суньігу змяніў Гаспар дэ Гусман Аліварэс, таленавіты дзяржаўны дзеяч, які лічыў, што прычына ўсіх няўдач Іспаніі крыецца ў Галандыі. Праз некаторы час, які спатрэбіўся Іспаніі для ўступлення ў вайну, багемцы былі разбіты на Белай Гары ў 1621 годзе і пры Штатлане ў 1623 годзе. Вайна з Нідэрландамі аднавілася ў 1621 годзе, а ў 1625 Спінола захапіў крэпасць Брэда пасля аблогі. Уступленне ў вайну дацкага караля Крысціяна IV выклікала вялікую заклапочанасць (Крысціян быў адным з нешматлікіх еўрапейскіх манархаў, які не меў праблем з фінансамі), але перамогі імперскага генерала Альбрэхта фон Валенштэйна над датчанамі пры Дэсау і пры Лутэры ў 1626 годзе ліквідавалі пагрозу. У Мадрыда ўзнікла надзея, што Нідэрланды могуць ізноў уліцца ў імперыю, а пасля паражэння Даніі пратэстанты ў Германіі здаваліся заваяванымі. У Францыі зноў узнікла ўнутраная нестабільнасць (у 1627 годзе пачалася знакамітая аблога Ла-Рашэлі), і становішча Іспаніі зноў, здавалася, дасягнула ранейшых вышынь. Граф-герцаг Аліварэс у тыя дні сказаў: «Сёння бог ваюе на нашым баку, таму што ён — іспанец!»Brown and Elliott, 1980, p. 190 і шматлікія праціўнікі Іспаніі маглі б з гэтым пагадзіцца.

 На шляху да Ракруа (1626—1643) 

Аліварэс быў чалавекам, які значна апярэдзіў свой час; ён усведамляў, што Іспаніі неабходны рэформы, а для рэформаў патрэбны мі. Знішчэнне Аб'яднаных правінцый Нідэрландаў было адным з неабходных крокаў, з прычыны таго, што любая антыгабсбургская кааліцыя фінансавалася на галандскія грошы: галандскія банкіры стаялі за ост-індскімі купцамі Севільі, і паўсюль у свеце галандскія прадпрымальнікі і каланісты падрывалі гегемонію Іспаніі і Партугаліі. Спінола на чале іспанскай арміі сфакусаваў свае высілкі ў Нідэрландах, і здавалася, што вайна скончыцца на карысць Іспаніі.

У 1627 годзе кастыльская эканоміка знаходзілася ў стане заняпаду. Іспанцы звярнуліся да псавання манет для аплаты ваенных расходаў, і ў Іспаніі кошты ўзляцелі, як і годам раней у Аўстрыі. Да 1631 года ў выніку валютнага крызісу ў Кастыліі атрымала развіццё бартарная эканоміка, і ўрад не змог сабраць значную суму падаткаў з сялян, апынуўшыся ў поўнай залежнасці ад каланіяльнага (Сярэбранага флоту). Іспанскія арміі ў Германіі звярнуліся да практыкі самастойнай здабычы ўсяго неабходнага ў землях, дзе яны стаялі. Аліварэса, які падтрымаў пэўныя меры па зборы падаткаў у Іспаніі на час вайны, пазней вінавацілі за сумніўную і бясплодную вайну ў Італіі. Галандцы, якія падчас Дванаццацігадовага перамір'я атрымалі значную перавагу на моры, працягвалі руйнаваць іспанскую і (асабліва) партугальскі марскі гандаль, ад якога Іспанія цалкам залежала пасля эканамічнага калапсу. Іспанія, рэсурсы якой вычарпаліся, усё больш і больш была ўразлівай да марскіх пагроз. Іспанскія перамогі ў Германіі і Італіі больш не адыгрывалі вялікага стратэгічнага значэння, а іх флот пачаў несці асабліва цяжкія страты.

У 1630 годзе шведскі кароль Густаў II Адольф, адзін з лепшых военачальнікаў свайго часу, высадзіўся ў Германіі і зняў аблогу з порта Штральзунд, які быў апошняй цвярдыняй на кантыненце, якая ўтрымлівалася германскімі войскамі, варожымі Імператару. Затым Густаў рушыў на поўдзень, атрымаўшы перамогі ў бітвах пры Брэйтэнфельдзе і пры Лютцэне, аказаўшы справе пратэстантаў вялікую падтрымку, прасунуўшыся так далёка. Сітуацыя для каталікоў палепшылася са смерцю Густава пад Лютцэнам у 1632 годзе і разгромнай перамогай імперскіх войскаў пад камандаваннем Фердынанда Аўстрыйскага і Фердынанда II Венгерскага ў пры Нёрдлінгене ў 1634 годзе. Выкарыстоўваючы становішча мацнейшага боку, у 1635 годзе імператар прапанаваў стомленым ад вайны германскім дзяржавам мір; яго многія прынялі, уключаючы дзве самыя магутныя, Брандэнбург і Саксонію.

Кардынал Рышэльё з'яўляўся моцным саюзнікам галандцаў і пратэстантаў з самага пачатку вайны, дапамагаючы ім фінансава і ўзбраеннем у імкненні спыніць рост магутнасці Габсбургаў у Еўропе. Рышэльё вырашыў, што падпісаны Пражскі мір супярэчыць інтарэсам Францыі і абвясціў вайну імператару Свяшчэннай Рымскай імперыі і Іспаніі праз некалькі месяцаў пасля падпісання мірнага дагавора. Больш вопытным іспанскім войскам напачатку кампаніі спадарожнічаў поспех; Аліварэс вокамгненна пачаў наступ у паўночнай Францыі з Іспанскіх Нідэрландаў, разлічваючы пахіснуць рашучасць міністраў Людовіка XIII і зрынуць Рышэльё да таго як вайна вычарпае іспанскія фінансы і французы змогуць выкарыстаць усе свае ваенныя рэсурсы. У 1636 годзе, «année de Corbie», іспанскія войскі прасунуліся на поўдзень да Ам’ена і Карбі, стварыўшы пагрозу Парыжу і ледзь не завяршыўшы вайну ў такі кароткія тэрміны.


Тым не менш, пасля 1636 года Аліварэс, асцерагаючыся новага банкруцтва краіны, спыніў прасоўванне. Іспанская армія за ўсю сваю гісторыю не праходзіла так далёка. Французы атрымалі перадышку, якой скарысталіся для мабілізацыі сваіх войскаў. У  у 1639 годзе іспанскі флот пацярпеў разгромнае паражэнне ад галандцаў, і іспанцы не змаглі перакідаць падмацаванні і забеспячэнне для сваёй арміі ў Нідэрландах. Іспанская Фламандская армія, у шэрагах якой былі лепшыя іспанскія салдаты і камандзіры, сустрэлася з французскім авангардам пад камандаваннем прынца дэ Кандэ ў паўночнай Францыі ля Ракруа ў 1643 годзе. Іспанцы, якімі камандаваў Франсіска дэ Мела, былі разбіты ўшчэнт. Адна з лепшых і самых вядомых армій пацярпела поўнае паражэнне на поле бітвы. Міф пра непераможнасць іспанцаў быў разбураны.

 Апошнія іспанскія Габсбургі (1643—1700) 
У 1640-я гады пры падтрымцы французаў каталонцы, неапалітанцы і партугальцы паднялі паўстанні супраць Іспаніі. Іспанскія Нідэрланды патрабавалася забяспечыць надзейнай абаронай, з прычыны таго, што пасля бітвы пад Лансам у 1648 годзе яны апынуліся заціснуты паміж галандскімі і французскімі войскамі, таму Іспанія заключыла Вестфальскі мір з галандцамі, у якім прызнала незалежнасць Злучаных правінцый; гэтым мірным дагаворам скончыліся Васьмідзесяцігадовая і Трыццацігадовая войны.

Аліварэс паспрабаваў загасіць каталонскае паўстанне інтэрвенцыяй у паўднёвую Францыю, якая не ставіла іншай мэты, акрамя таго, каб вымусіць каталонцаў аб'яднацца з урадам Іспаніі супраць традыцыйнага ворага. Аднак каталонцы не пайшлі на павадку ў Аліварэса і адмовіліся браць удзел у кампаніі. Раскватараванне іспанскіх салдатаў у Каталоніі толькі пагоршыла сітуацыю, каталонцы прынялі рашэнне адлучыцца ад Іспаніі і аб'яднацца з Францыяй, як гэта было ўжо аднойчы ў Сярэднявеччы. Неўзабаве французскія войскі прыбылі ў Каталонію, але калі аднавілася грамадзянская вайна (Фронда) яны вярнуліся назад, іх разрозненыя сілы былі выцеснены ў 1652 годзе войскамі каталонцаў і іспанскіх Габсбургаў. Французскае кіраванне апынулася нават больш жорсткім, чым кіраванне іспанскіх Габсбургаў, і каталонцы аддалі перавагу да іх вярнуцца пры ўмове выканання іх правоў і аўтаноміі. Іспанскія Габсбургі маглі нават выйсці з барацьбы, калі каталонцы былі на вяршыні поспеху, але апошнія выпусцілі магчымасць падпісання вельмі выгоднага мірнага дагавора ў 1656 годзе. Замест гэтага, разам з вяртаннем большай часткі Каталоніі і больш раннімі поспехамі ў Італіі, а таксама скарыстаўшыся часовай унутранай бязладзіцай у Францыі з-за Фронды, каталонцы толькі натхнілі іх працягваць барацьбу за вяртанне астатніх страчаных тэрыторый, нягледзячы на відавочнае знясіленне абодвух бакоў.

У вайну ўступіла Англія і акупавала Ямайку. Працяглая, бязладная і цяжкая барацьбы завяршылася бітвай у дзюнах (1658), у якой французская армія пад камандаваннем віконта дэ Цюрэна (з англійскай дапамогай) нанесла паражэнне рэшткам іспанскай арміі ў Нідэрландах. Іспанія ў 1659 годзе падпісала Пірэнейскі мір, паводле якога саступіла Францыі Русільён, Фуа, Артуа і большую частку Латарынгіі.

Тым часам партугальцы скарысталіся каталонскім паўстаннем, абвясціўшы незалежнасць у 1640 годзе. 60 гадоў уніі Іспаніі і Партугаліі не былі для апошняй гадамі росквіту. Калі Філіп II наведваў Партугалію двойчы, то Філіп III і Філіп IV ніколі не перасякалі яе межы. Партугальскае дваранства магло атрымліваць выгоды ад уніі, але ніжэйшыя саслоўі і духавенства заўсёды ненавідзелі іспанцаў. Іспанцаў, якія зведалі цяжкасці ва ўсіх сваіх уладаннях, папракалі за няздольнасць забяспечыць абарону партугальскіх заморскіх калоній ад галандцаў (што анексавалі частку Бразіліі) і за тое, што падчас эканамічнага спаду іспанскія калоніі не імкнуліся гандляваць і жорстка канкуравалі з партугальскімі контрагентамі. Больш таго, ступень аўтаномнасці Партугаліі як роўнай ва уніі зменшылася пасля Філіпа II і Партугалія ўсё больш ператваралася ва ў звычайную правінцыю імперыі. Падчас абвяшчэння Партугаліяй незалежнасці і ўзыходжання на партугальскі трон герцага Брагансы пад імем Жуана IV Іспанія была была занята ўціхамірваннем беспарадкаў у Андалузіі і нічога не магла супрацьпаставіць гэтаму.

Партугальская рэвалюцыя была адным з фактараў, якія прымусілі Іспанію заключыць мір з Францыяй у 1659 годзе. Аднак з-за таго, што ўрад аб'явіў пра банкруцтва ў 1647 і 1653 гадах, знаць нічога не зрабіла для фінансавых і падатковых рэформаў. Партугальцы сваімі перамогамі ў 1663 годзе  і ў 1665  абаранілі сваю незалежнасць, і ў 1668 годзе Іспанія прызнала суверэнітэт Партугаліі. Вайна з Партугаліяй ізноў прывяла да масавай штампоўкі псаваных манет.


Філіп IV, які на працягу ўсяго свайго жыцця назіраў заняпад Іспанскай імперыі, з часам упаў у дэпрэсію пасля адстаўкі свайго фаварыта Аліварэса ў 1643 годзе. У 1646 яго старэйшы сын Бальтазар Карлас памёр ва ўзросце 16 гадоў. Філіп да канца жыцця ўсё больш упадаў у містыку і памёр у 1665 годзе, спадзяючыся, што яго адзіны выжылы сын зможа быць больш шчаслівым, чым ён. Гэты сын, Карлас, адрозніваўся пачварнасцю і разумовай непаўнавартаснасцю, што было звязана з тым, што Габсбургі ўжо вельмі доўгі час заключалі блізкароднасныя шлюбы паміж сабой, і ў выніку ён усё сваё жыццё быў аб'ектам маніпулявання розных палітычных сіл. На кароткі час яго валіда Хуан Аўстрыйскі Малодшы змог падняць прэстыж Іспаніі. Аднак большасць валіда былі малакампетэнтнымі і карыслівымі, рэдкім выключэннем быў , які змог (нягледзячы на разбуральныя наступствы дэфляцыі) стабілізаваць валюту. Акрамя таго, ён спрабаваў прыслабіць уладу інквізіцыі (якая, аднак, праіснавала да 1808 года) і стымуляваць эканамічнае развіццё.

Так ці інакш, іспанская эканоміка (асабліва кастыльская) знаходзілася ў глыбокім крызісе, насельніцтва краіны на працягу XVII стагоддзя паменшылася на каля 2 мільёнаў чалавек. Часткова прычынай таму былі ўспышкі чумы, часткова — бесперапынныя войны. Акрамя таго, узровень жыцця сялян быў настолькі нізкім, што яны не імкнуліся заводзіць шмат дзяцей. Перыяд 1677—1686 гадоў быў найгоршым: голад, чума, прыродныя катастрофы і хаос у эканоміцы. Расла эміграцыя ў Новы Свет.

Францыя да гэтага часу была моцнай і аб'яднанай пад уладай караля Людовіка XIV, і пасля Пірэнейскага міру (1659) зрынула Іспанію з месца наймацнейшай дзяржавы Еўропы. За гэты перыяд адбылося тры ваенныя канфлікты: Дэвалюцыйная вайна (1667—1668), франка-галандская вайна (1672—1678) і вайна Вялікага альянсу (1688—1697). Нягледзячы на тое, што Іспанія ў выніку гэтых войнаў страціла толькі Франш-Кантэ, яны прадэманстравалі яе слабасць, і Людовік XIV (а таксама іншыя еўрапейскія кіраўнікі) выношвалі планы атрымання яе тэрыторый пасля смерці Карла II, з прычыны таго, што ў яго не было дзяцей і лінія іспанскіх Габсбургаў перарывалася на ім. Карл памёр 1 лістапада 1700 года ва ўзросце 38 гадоў.

 Іспанскае грамадства і інквізіцыя (1516—1700) 

Іспанская інквізіцыя фармальна пачала працу пры кіраванні Каталіцкіх каралёў і працягвалася пры іх спадчынніках Габсбургах, спыніла існаванне толькі ў XIX стагоддзі. Пры кіраванні Карла I інквізіцыя стала асобным дэпартаментам іспанскага ўрада, і яе ўплыў на працягу XVI стагоддзя ўсё павялічваўся.

Нягледзячы на тое, што практыка ўжывання катаванняў у Еўропе была цалкам звычайнай, інквізіцыя ў Іспаніі заахвочвала карупцыю і здраду, што стала найважнейшым фактарам заняпаду іспанскай магутнасці. Данос у інквізіцыю быў звычайным метадам дзеяння ворагаў, раўнівых сяброў і нават спосабам узмацніць свой уплыў ці завалодаць чужой маёмасцю. Абвінавачванне, нават калі яно было галаслоўным, прыводзіла да доўгага і пакутлівага выпрабавання, якое магло расцягнуцца на гады да таго, як будзе абвешчаны вердыкт, за гэты час рэпутацыя абвінавачванага ўжо была разбурана. Аўтадафэ было павучальным відовішчам публічнага зневажэння тых, хто каяўся да таго, як іх перадавалі свецкім уладам для правядзення пакарання смерцю.

Філіп II значна пашырыў магчымасці інквізіцыі, найважнейшай мэтай яго палітыкі стала ўмацаванне артадаксальнай царквы. У 1559 годзе, на трэці год кіравання Філіпа, іспанскім студэнтам было забаронена падарожнічаць за мяжой, на інквізіцыю былі ўскладзены паўнамоцтвы па цэнзуры і была ўведзена забарона на ўвоз кніг. Філіп рашуча перарываў любыя спробы развіцця пратэстанцтва на падкантрольных Іспаніі тэрыторыях, праводзіў незлічоныя мерапрыемствы па забароне і знішчэнню лютэранскай і кальвінісцкай літаратуры ў краіне, спадзяючыся пазбегнуць хаосу, які ў той час меў месца быць у Францыі.

Філіп III быў нават больш фанатычным у пытанні рэлігіі, чым яго бацька, і быў перакананы, што калі пратэстанты звяртаюцца да ўжывання зброі, ён абавязаны адказаць тым жа. Ён ішоў на любыя меры ў справах барацьбы з ератыкамі і ўмацавання іспанскай гегемоніі, нават умешваючыся ў выбары Папы, падтрымліваючы праіспанскіх кандыдатаў. У апошнім выпадку яму тройчы спрыяў поспех: пры яго падтрымцы былі абраны Урбан VII, Рыгор XIV і Інакенцій IX. Аднак у чацвёрты раз на выбарах абралі прафранцузскага кандыдата, будучага Папу Клімента VIII.

У іспанскай царкве ў XV стагоддзі пры кардынале Хіменесе была праведзена чыстка: былі выгнаны шматлікія святары, чые паводзіны не адпавядалі царкоўным патрабаваннем, а інквізіцыя паслужыла для выкаранення шматлікіх найбольш радыкальных рэфарматараў, якія жадалі ўнесці змены ў багаслоўе на ўзор пратэстанцкіх рэфарматараў. Такім чынам Іспанія ўстала на шлях контррэфармацыі пасля перыяду рэканкісты. У Іспаніі склаліся два асобныя кірункі контррэфармацыі, звязаныя з імёнамі св. Тэрэзы Авільскай і баска Ігнація дэ Лаёлы. Тэрэза адстойвала патрабаванні строгага манаства і вяртання старажытных традыцый пакаяння. Яна выпрабоўвала , які аказаў пазней вялікі ўплыў на іспанскую культуру і мастацтва. Ігнацій дэ Лаёла, заснавальнік ордэна Езуітаў, са сваімі рэлігійнымі якасцямі і разумовымі здольнасцямі карыстаўся вялікім уплывам ва ўсім хрысціянскім свеце і распаўсюджваў сваё вучэнне па ўсёй Еўропе. У 1625 годзе, на вяршыні іспанскай магутнасці, граф-герцаг Аліварэс заснаваў езуіцкую  у Мадрыдзе для навучання іспанскага дваранства гуманітарным і ваенным навукам.


Марыскаў паўднёвай Іспаніі прымусілі прыняць хрысціянства ў 1502 годзе, у далейшым, пры кіраванні Карла I, з боку ўлады стаўленне да іх было адносна талерантным. Яны займаліся сваімі ранейшымі заняткамі, насілі традыцыйнае адзенне, захавалі мову, а рэлігійныя прадпісанні для іх не былі занадта жорсткімі. (Тым не менш, Карл прытрымліваўся , закона, які забараняў займаць дзяржаўныя пасады тым, хто адносіўся да , марыскаў і маранаў). Філіп II пачаў вяртаць у практыку дыскрымінацыйныя законы, што прывяло да паўстання марыскаў у 1568 годзе. Паўстанне было падушана італьянскімі войскамі пад камандаваннем Хуана Аўстрыйскага, і нават пасля гэтага марыскі адступілі на пласкагор'е і пратрымаліся да 1570 года. Наступствам паўстання стала масавае перасяленне, падчас якога 12 000 хрысціянскіх пасяленцаў змянілі марыскаў. У 1609 годзе па савеце герцага Лермы Філіп III выгнаў з Іспаніі каля 300 тысяч марыскаў.

Выгнанне працавітых яўрэяў, маўраў і марыскаў аказала разбуральны эфект на эканоміку Іспаніі. Невялікія разрозненыя групы марыскаў жылі ў большай ступені натуральнай гаспадаркай у перадгорных бясплодных землях або займаліся некваліфікаванай працай па ўсёй краіне, дзе было шмат беспрацоўных.

 Іспанскае дзяржаўнае кіраванне (1516—1700) 
Іспанія атрымала вялікае, але кароткачасовае ўліванне золата з калоній Новага Света, захопленага ў пераможаных народаў, большую частку якога Карл I выкарыстоўваў для вядзення войнаў у Еўропе. У 1520-х гадах срэбра пачалі здабываць на багатых радовішчах Гуанахуата, але толькі ў 1540-я, з пачаткам здабычы ў Патасі і Сакатэкасе, срэбра стала сапраўднай крыніцай багацця, якое абросло легендамі. Іспанцы пакінулі здабычу срэбра прыватным прадпрыемствам, але ўсталявалі падатак, вядомы як «quinto real», гэта значыць кожны пяты рэал паступаў у дзяржаўную казну. Іспанцы атрымалі поспех у зборы падаткаў у сваёй велізарнай імперыі ў Новым Свеце; усе білоны праходзілі праз  у Севільі, і іх патокі кантраляваліся Саветам Індый. Праз кантроль паставак альмадэнскай ртуці, неабходнай для атрымання срэбра з руды, дзяржава кантралявала падаткі і кіравала фіскальнай палітыкай.

Прычынай інфляцыі — як у Іспаніі, так і ва ўсёй Еўропе — у першую чаргу быў дзяржаўны абавязак, аднак велічыня гэтага абавязку ўвесь час узрастала па меры росту імпарту срэбра; Карл I вёў большую частку сваіх войнаў у крэдыт, і ў 1557 годзе, праз год пасля яго адрачэння, Іспанія ўпершыню была вымушана абвясціць мараторый на выплату абавязкаў, стварыўшы прэцэдэнт, які пасля неаднаразова паўтараўся з вельмі разбуральнымі для эканомікі дзяржавы наступствамі.

Некаторыя іспанцы з самага пачатку меркавалі ажыццяўляць масавыя забойствы, заняволенне і гвалтоўны зварот у хрысціянства амерыканскіх індзейцаў, з іншага боку, такія людзі як Барталомэ дэ Лас Касас адстойвалі неабходнасць больш гуманнага абыходжання з імі. Гэта прыводзіла да шматлікіх спрэчак і ўрадавым рашэнням. Бургаскія законы,  і іншыя заканадаўчыя і істытуцыянальныя змены некалькі палегчылі ўмовы жыцця амерыканскіх індзейцаў, у тым ліку вызвалілі ўсіх індзейцаў ад рабства, але фактычнае выкананне гэтых законаў было складана пракантраляваць з-за вялікай аддаленасці калоній.


Сутыкнуўшыся з ростам пагрозы пірацтва ў 1564 годзе Іспанія ўвяла сістэму марскіх канвояў, перадавую для свайго часу, цяпер Сярэбраны флот адплываў з Амерыкі ў красавіку і жніўні. Такая тэхналогія апынулася вельмі паспяховай. Толькі два канвоі былі захоплены; у 1628 годзе канвой перахапілі галандцы, а ў 1656 англічане, аднак тым часам канвоі былі толькі ценем тых багатых флотаў, якія прыходзілі на піку сваёй славы ў канцы папярэдняга стагоддзя. Нягледзячы на тое, што канвоі ніколі не захоплівалі цалкам, яны часта падвяргаліся нападам, у якіх неслі пэўныя страты. Але не ўсё суднаходства велізарнай імперыі маглі абараніць вялікія канвоі, таму галандскія, англійскія і французскія каперы і піраты заўсёды мелі магчымасць нападаць на гандлёвыя судны, якія курсіравалі ўздоўж берагоў Амерыкі і Іспаніі і рабаваць ізаляваныя паселішчы. Такое пірацтва стала асабліва бесчалавечным у 1650-я гады, калі жорсткасць усіх бакоў дасягнула ўзроўню, празмернага нават па стандартах таго часу. Іспанія таксама адказала выдачай каперскіх пасведчанняў, выкарыстоўваючы адваяваны горад Дзюнкерк у якасці базы дзюнкеркскіх піратаў для нападу на галандскія, англійскія і французскія гандлёвыя судны. Яшчэ з большымі складанасцямі сутыкнулася партугальская частка імперыі, у яе афрыканскіх і азіяцкіх фартах хранічна бракавала людзей, і абараніць у дастатковай меры гэтыя калоніі не ўяўлялася магчымым: пры тым, што Іспанія ўвесь час вяла вайну на шматлікіх франтах, яна мала што магла зрабіць для сваёй абароны. Іспаніі таксама даводзілася мець справу з Асманскай імперыяй, якая падтрымлівала берберскае пірацтва ў Міжземнамор'і — нашмат большай пагрозай, чым карыбскае пірацтва і азіяцкае і галандскае пірацтва ў водах Філіпінаў.

Пытанні, звязаныя з пашырэннем Іспанскай імперыі ў Новым Свеце, вырашаліся ў Севільі, без прамога кіраўніцтва з Мадрыда. Карл I і Філіп II былі заняты галоўным чынам выкананнем сваіх абавязкаў у Еўропе, таму кіраванне амерыканскімі калоніямі было ўскладзена на віцэ-каралёў і каланіяльныя адміністрацыі, якія мелі пэўную аўтаномію. Габсбургі разглядалі свае калоніі як феадальныя асацыяцыі, а не як складовыя часткі Іспаніі. Ніводны з іспанскіх каралёў ніколі не наведваў свае калоніі. Габсбургі, чыя сям'я традыцыйна кіравала разрозненымі і несумежнымі даменамі і была вымушана падаваць шырокія паўнамоцтвы мясцовым адміністратарам, паўтаралі такую ж палітыку і ў Іспаніі, асабліва ў Краіне баскаў і Арагоне.

Гэта азначала, што падаткі, развіццё інфраструктуры і ўнутраная гандлёвая палітыка вызначаліся незалежна ў кожным рэгіёне, што прыводзіла да стварэння мноства ўнутраных мытных бар'ераў і збораў, пры гэтым мноства супярэчнасцей узнікала нават паміж даменамі Габсбургаў. Карл I і Філіп II дзякуючы сваёй невычарпальнай палітычнай энергіі маглі кантраляваць гэтыя розныя мясцовыя органы кіравання, але пры больш слабых Філіпах III і IV гэта сістэма стала разбурацца, а Карл II наогул не быў здольны нічым кіраваць. Развіццё іспанскіх тэрыторый абцяжарвала тое, што Карл I і Філіп II праводзілі шмат часу за мяжой; большую частку XVI стагоддзя Іспанія кіравалася з Бруселя і Антверпена, і толькі падчас Нідэрландскай рэвалюцыі, калі Філіп вярнуўся ў Іспанію, ён стаў праводзіць большую частку часу ў адзіноце ў манастырскім палацы Эскарыял. Лапікавая імперыя, якая ўтрымлівалася разам пад уладай аднаго караля, мела грувасткі бюракратычны апарат, які пераставаў эфектыўна працаваць, калі на трон узыходзіў слабы кіраўнік. Філіп II не давяраў знаці і адпрэчваў усе ініцыятывы, якія зыходзілі ад іх. У той час як паступалі прапановы па рашэнні такіх праблем Іспаніі як ірыгацыя ў сельскай гаспадарцы ці стымуляванне эканамічнай актыўнасці, дваранства, якое ніколі не займалася вытворчасцю, не задумвалася пра сур'ёзныя рэформы.

Карл I пасля ўзыходжання на трон уступіў у барацьбу са сваімі дваранамі падчас паўстання камунерас, калі ён паспрабаваў увесці ва ўрад больш эфектыўных галандскіх і фламандскіх чыноўнікаў. Гэта было расцэнена як спроба скарыстацца рэсурсамі Кастыліі для рашэння праблем аддаленых уладанняў Габсбургаў. Філіп II сутыкнуўся з моцным супраціўленнем, калі ён паспрабаваў умацаваць сваю ўладу над Нідэрландамі, справакаваўшы пачатак рэвалюцыі. Граф-герцаг Аліварэс, кіраўнік урада Філіпа IV, заўсёды імкнуўся да цэнтралізацыі кіравання Іспаніяй, з прычыны таго, што ў гэтым бачыў адзіны шлях выратавання адзінства краіны; Аліварэс нават падтрымліваў канчатковае аб'яднанне Партугаліі і Іспаніі, не маючы, аднак, магчымасці гэты праект ажыццявіць. Без моцнай рукі і стараннасці Карла I і Філіпа II бюракратычны апарат моцна раздуўся і стаў карумпаваным, а пасля адстаўкі Аліварэса ў 1643 годзе яго функцыянаванне стала вельмі неэфектыўным.

 Іспанская эканоміка (1516—1700) 

Як і ўся Еўропа, на працягу XIV—XV стагоддзяў Іспанія пакутавала ад чумы і голаду. Да 1500 годзе Еўропа пачала аднаўляцца ад гэтых дэмаграфічных катастроф, і насельніцтва пачало хутка расці. Напрыклад, у Севільі, у якой у 1500 годзе налічвалася 60 тысяч жыхароў, да канца стагоддзя насельніцтва пераваліла за 150 тысяч. Гэта быў пераломны перыяд для іспанскіх гарадоў, у якіх з'явіліся новыя магчымасці для развіцця суднабудавання і гандлю ў сувязі з хуткім ростам каланіяльных уладанняў Іспанскай імперыі. XVI стагоддзе стала часам развіцця ў Іспаніі сельскай гаспадаркі і росквіту гандлю. Тым часам узрастала вытворчасць кастыльскага збожжа і воўны. Кастыльскае збожжа забяспечвала пражытак усё  большага і большага насельніцтва, а воўна выкарыстоўвалася ў мясцовай тэкстыльнай вытворчасці і была аб'ектам выгоднага гандлю з Нідэрландамі. Кастыльскія гарады Бургас, Сеговія, Куэнка і Таледа квітнелі дзякуючы развіццю тэкстыльнай і металургічнай прамысловасці. Сантандэр, размешчаны на атлантычным узбярэжжы поўначы краіны, разбагацеў за кошт порта, які злучаў унутраныя раёны Іспаніі з Паўночнай Еўропай, і суднабудавання. Паўднёвыя гарады, такія як Кадыс і Севілья, хутка разрасталіся за кошт гандлю і суднабудавання ў сувязі з тым, што праз іх падтрымлівалася сувязь з амерыканскімі калоніямі. Барселона, якая ўжо была адным з найважнейшых еўрапейскіх гандлёвых портаў у Сярэднявеччы, працягвала развівацца. Да 1590 годзе насельніцтва Іспаніі стала нашмат большым, чым сто гадоў таму назад. Аднак у апошняе дзесяцігоддзе стагоддзя Кастылію пераследвалі неўраджаі і  у 1596 годзе, што прывяло да першага значнага скарачэння колькасці насельніцтва; гэты цыкл будзе паўтарацца некалькі разоў на працягу XVII стагоддзі ў розных рэгіёнах краіны.Чума прыйшла марскім шляхам праз Сантандэр у 1596 годзе, як відаць, з паўночна-заходняй Еўропы. Яна распаўсюдзілася на поўдзень уздоўж галоўных гандлёвых маршрутаў у цэнтр Кастыліі, дасягнуўшы Мадрыда ў 1599 годзе і Севільі ў 1600 годзе. Канчаткова эпідэмія загасла ў Севільі ў 1602 годзе.

На працягу XVI стагоддзя інфляцыя ў Іспаніі (у выніку вялікага дзяржаўнага доўгу і, што больш важна, прытоку велізарнай колькасці срэбра і золата з Новага Света) панізіла рэальны ўзровень жыцця сялянства. Сярэдні кошт тавараў у Іспаніі ў XVI стагоддзі вырас у пяць разоў услед за войнай і збожжам. У параўнанні з XX стагоддзем кошты ў XV стагоддзі заставаліся адносна стабільнымі, і еўрапейская эканоміка выпрабавала сапраўдны шок ад так званай рэвалюцыі коштаў. Іспанія, якая нароўні з Англіяй была найбуйнейшым вытворцам войны ў Еўропе, спачатку атрымала выгоды ад хуткага росту. Аднак, як і ў Англіі, у Іспаніі пачаліся агароджванні, з-за якіх скарацілася вытворчасць прадуктаў харчавання і цэлыя вёскі былі вымушаны перасяліцца ў гарады. Высокая інфляцыя, цяжкія войны Габсбургаў і мноства мыт, якія абмяжоўваюць гандаль унутры краіны і з калоніямі Новага Света, затармазілі рост прамысловасці, якая магла стаць альтэрнатыўнай крыніцай даходу гарадоў. Яшчэ адным важным фактарам быў ваяўнічы характар кастыльскай знаці, які склаўся на працягу стагоддзяў рэканкісты на Іберыйскім паўвостраве. Яны імкнуліся рабіць кар'еру на дзяржаўнай службе, у арміі або цэркве, пазбягаючы вядзення гаспадаркі. Больш таго, Іспанія растрачвала сваё багацце і чалавечыя рэсурсы на бясконцыя войны. Пры кіраванні Філіпа II гэтыя войны былі накіраваны ў першую чаргу супраць пратэстанцтва, аднак у XVII стагоддзі стала ясна, што свет больш не будзе такім, якім ён быў да 1517 года. Іспанскія войны на працягу ўсяго стагоддзя служылі ў большай ступені захаванню гегемоніі Габсбургаў і іх саюзнікаў у Еўропе; аднак неабходна адзначыць, што альянсу Габсбургаў удалося дасягнуць пэўных поспехаў для абароны каталіцкай царквы ад хуткага распаўсюджвання пратэстанцтва.

Авечкагадоўля была характэрна ў большай ступені для Кастыліі, з ростам коштаў на воўну і пры падтрымцы караля яна працягвала хутка распаўсюджвацца. Мерынасы штогод пераганяліся з гор поўначы краіны на цёплы поўдзень на зімоўку, не зважаючы на тое, што авечкі па шляху знішчалі ўраджай на сельскагаспадарчых землях. Скаргі сялян і землеўладальнікаў на гільдыю авечкагадоўцаў, Месту, ігнараваліся Філіпам II, які атрымліваў вялікі даход ад воўны. У канчатковым выніку абцяжараная высокімі падаткамі Кастылія стала бясплоднай, а Іспанія (і Кастылія асабліва) стала залежаць ад імпарту збожжа для пакрыцця дэфіцыту ўраджая ўласнага, акрамя таго, з-за высокага кошту транспартавання і рызык, звязаных з пірацтвам, тавары першай неабходнасці ў Іспаніі сталі дарагім як ніколі. У выніку насельніцтва Іспаніі, і Кастыліі асабліва, якое і так ніколі не жыло ў дастатку на ў цэлым вельмі сухім, пакрытым горамі паўвостраве, расло нашмат больш павольна, чым у Францыі; у часы Людовіка XIV насельніцтва Францыі было большым, чым у Іспаніі і Англіі разам узятых.


Крэдыт атрымаў распаўсюджванне ў Іспаніі ў XVII стагоддзі. Горад Антверпен у Іспанскіх Нідэрландах стаў галоўным еўрапейскім камерцыйным цэнтрам і яго банкіры фінансавалі большую частку войнаў Карла I і Філіпа II. Выкарыстанне вэксаляў станавілася звычайнай практыкай па меры таго як антверпенскія банкі станавіліся ўсё мацнейшымі і бралі ўдзел у гандлёвых аперацыях, спрыяючы падтрыманню высокіх коштаў. Нягледзячы на тое, што гэтыя тэндэнцыі спрыялі зараджэнню капіталізму ў Іспаніі і ва ўсёй Еўропе ў цэлым, адсутнасці дзяржаўнага рэгулявання і ўсёпранікальная карупцыя прыводзілі да таго, што дробныя землеўладальнікі часта гублялі ўсё нажытае пры адным-адзіным няўдалым збегу акалічнасцей. Маёнткі ў Іспаніі, і асабліва ў Кастыліі, вельмі хутка павялічваліся ў памерах і эканоміка станавілася ўсё больш неканкурэнтнай, асабліва пры кіраванні Філіпаў III і IV, калі спекуляцыйныя крызісы скалыналі Іспанію.

Яшчэ з сярэднявечча каталіцкая царква аказвала вялікі ўплыў на іспанскую эканоміку. Асабліва яе роля ўзрасла пры кіраванні Філіпаў III і IV, якія перадавалі ў дар царкве вялікія тэрыторыі ў краіне. Апошнія Габсбургі не зрабілі нічога для пераразмеркавання зямлі. Да канца кіравання Карла II большая частка Кастыліі знаходзілася ў руках асобных землеўладальнікаў, найбуйнейшым з якіх была каталіцкая царква. Паводле ацэнак у канцы XVII стагоддзя іспанская царква валодала каля 20 % кастыльскіх земляў, а святары складалі каля 10 % сталага насельніцтва Кастыліі. Дзяржаўная палітыка пры наступнай Бурбонскай дынастыі была накіравана на скарачэнне царкоўных землеўладанняў, якія разглядаліся як перашкода для развіцця эканомікі краіны.-->

 Іспанская культура і мастацтва (1516—1700) 

Залаты век Іспаніі стаў перыядам росквіту мастацтва, ён ахоплівае перыяд прыкладна 1550—1650 гадоў. Сярод найбольш выдатных дзеячаў гэтай эпохі — Эль Грэка, Дыега Веласкес, Мігель дэ Сервантэс і Педра Кальдэрон дэ ла Барка.

Эль Грэка і Дыега Веласкес — выдатныя мастакі, першы быў вядомы сваімі творамі на рэлігійныя сюжэты, другі — дакладнымі рэалістычнымі партрэтамі сучаснага яму двара Філіпа IV. Дон Кіхот Сервантэса стаў адным з самых вядомых раманаў таго перыяду і, магчыма, самым вядомым іспанамоўным творам усіх часоў. Ён з'яўляецца бліскучай пародыяй на штампы твораў і ўяўленняў аб рыцарстве і крытыкай сучасных аўтару сацыяльнай структуры грамадства і нормаў паводзін. Хуана Інэс дэ ла Крус, якая стала апошнім вялікім пісьменнікам залатога веку, памерла ў Новай Іспаніі ў 1695 годзе.

Гэты перыяд таксама стаў перыядам росквіту філасофскай думкі. Саламанкская школа зрабіла вялікі ўнёсак у філасофію, эканоміку і правазнаўства.

 Літаратура 
 Armstrong, Edward (1902). The Emperor Charles V. New York: The Macmillan Company
 Black, Jeremy (1996). The Cambridge Illustrated Atlas of Warfare: Renaissance to Revolution. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-47033-1
 Braudel, Fernand (1972). The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II, trans. Siân Reynolds. New York: Harper & Row. ISBN 0-06-090566-2
 Brown, J. and Elliott, J. H. (1980). A palace for a king. The Buen Retiro and the Court of Philip IV. New Haven: Yale University Press
 Brown, Jonathan (1998). Painting in Spain: 1500—1700. New Haven: Yale University Press. ISBN 0-300-06472-1
 Dominguez Ortiz, Antonio (1971). The golden age of Spain, 1516—1659. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-297-00405-0
 Edwards, John (2000). The Spain of the Catholic Monarchs, 1474—1520. New York: Blackwell. ISBN 0-631-16165-1
 Harman, Alec (1969). Late Renaissance and Baroque music. New York: Schocken Books.
 Kamen, Henry (1998). Philip of Spain. New Haven and London: Yale University Press. ISBN 0-300-07800-5
 Kamen, Henry (2003). Empire: How Spain Became a World Power, 1492—1763. New York: HarperCollins. ISBN 0-06-093264-3
 Kamen, Henry (2005). Spain 1469—1714. A Society of Conflict (3rd ed.) London and New York: Pearson Longman. ISBN 0-582-78464-6
 Parker, Geoffrey (1997). The Thirty Years' War (2nd ed.). New York: Routledge. ISBN 0-415-12883-8
 Parker, Geoffrey (1972). The Army of Flanders and the Spanish road, 1567—1659; the logistics of Spanish victory and defeat in the Low Countries' Wars.. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-08462-8
 Parker, Geoffrey (1977). The Dutch revolt. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-8014-1136-X
 Parker, Geoffrey (1978). Philip II. Boston: Little, Brown. ISBN 0-316-69080-5
 Parker, Geoffrey (1997). The General Crisis of the Seventeenth Century. New York: Routledge. ISBN 0-415-16518-0
 Stradling, R. A. (1988). Philip IV and the Government of Spain. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-32333-9
 Various (1983). Historia de la literatura espanola. Barcelona: Editorial Ariel
 Gallardo, Alexander (2002), «Spanish Economics in the 16th Century: Theory, Policy, and Practice», Lincoln, NE:Writiers Club Press,2002. ISBN 0-595-26036-5.

Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Катэгорыя:Габсбургі