Пяршаі

Пярша́і. Сустракаецца таксама варыянт Пярша́й, м. (, ) — аграгарадок на рацэ Пяршайцы ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Месціцца на аўтадарозе Валожын—Івянец, за 12 км на паўднёвы ўсход ад Валожына, за 63 км ад Мінска. Адміністрацыйны цэнтр Пяршайскага сельсавета.

 Назва 
Паводле Казімераса Бугі, назва рэчкі Пяршайкі, на якой Пяршаі, — з балцкага *Peršējā. За адпаведнік падаваў латышскі гідронім PērsējaK. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vinius, 1961. C. 537.. Аляксандрас Ванагас гідронім Péršeja звязваў з літоўскім pro-perša «незамерзлае або расталае месца ў лёдзе на рацэ, на возеры ўзімку»A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 246.. Аднясенне назвы Пяршайкі да балцкіх гідронімаў падтрымліваў і Уладзімір ТапароўВ. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 201..

З іншага боку, у гэтым жа цэнтральнабеларускім рэгіёне (Чэрвень) засведчанае прозвішча ПяршайЧервень и Червенский район: телефонный справочник. Червень: Червенская типография, 2010. С. 215.. Асновы Per-, Šai- вядомыя сярод рэканструяваных старабалцкіх двухасноўных імёнаўА. Мікус. Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе. — М., 2025. — С. 214, 219..

 Гісторыя 

 Вялікае Княства Літоўскае 
Першы пісьмовы ўпамін пра Пяршаі як сяло, уладанне касцёла датуецца 1492 годам. З 1493 года паселішча знаходзілася ў валоданні біскупа віленскага Войцеха.

Пад 1539 годам Пяршаі ўпамінаюцца як мястэчка, цэнтр воласці. У гэты час тут дзейнічаў касцёл, працавалі 2 карчмы. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) паселішча ўвайшло ў склад Ашмянскага павета Віленскага ваяводства.

 Пад уладай Расійскай імперыі 
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Пяршаі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, дзе сталі цэнтрам воласці Мінскага паветаJelski A. Pierszaje //  S. 99.. На 1800 год тут было 36 двароў, касцёл, плябанія, карчма, 2 вадзяныя млыны. Маёнтак знаходзіўся ў валоданні І. Ражэрсона, у 1858 годзе — В. Тышкевіча.

Паводле вынікаў перапісу (1897) у Пяршаях было 59 двароў, дзейнічала царква, працавалі народная вучэльня, аптэка, хлебазапасны магазін, крама і карчма.

 Найноўшы час 
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Пяршаі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Пяршаі апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам гміны Стаўбцоўскага, з 1926 года Валожынскага павета.

У 1939 годзе Пяршаі ўвайшлі ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 года сталі цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. На 1999 год тут было 270 двароў. У 2000-я Пяршаі атрымалі афіцыйны статус аграгарадка.

 Насельніцтва 

 Дэмаграфія 
 XVIII стагоддзе: 1800 год — 191 чал.
 XIX стагоддзе: 1897 год — 391 чал.
 XX стагоддзе: 1921 год — 361 чал.Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część I: Województwo Nowogródzkie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923.; 1999 год — 688 чал.Батвіннік М. Пяршаі //  С. 16.
 XXI стагоддзе: 2001 год — 678 жыхароў, 270 двароў; 2010 год — 663 чал.

 Інфраструктура 
У Пяршаях працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, амбулаторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта. На тэрыторыі СВК «Пяршаі—2003».

 Турыстычная інфармацыя 

 Славутасці 
 Гаспадарчы двор Тышкевічаў (XIX ст.)
 Касцёл Святога Юр’я і Божай Маці (1930-я)

 Страчаная спадчына 
 Сядзіба

 Галерэя 

 Вядомыя асобы 
 Францішак Вінцэнтавіч Кушаль (1895—1968) — беларускі ваенны і палітычны дзеяч, публіцыст.

 Літаратура 


 Спасылкі 

 Вёска Пяршаі // radzima.org
 Першаи // Глобус Беларуси 

Катэгорыя:Пяршайскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна
Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства