Мелькарт

Мелька́рт, Меліке́рт (ад , элінізаванае фінікійскае 12px|מ12px|ל12px|ק12px|רְ12px|תְּ, Milk-Qart, «цар горада») — у фінікійскай рэлігіі і міфалогіі — бог-заступнік мараплаўства і горада Ціра, які атаясамляўся грэкамі з Гераклам. Шанаваўся ў Ціры і Фасасе Герадот. Гісторыя II 44; Паўсаній. Апісанне Элады V 25, 12; Курцый Руф. Гісторыя Аляксандра Вялікага IV 2, 3 . 

Спачатку быў богам прыроды, якая адраджаецца. Паводле сведчання  Менандра Эфескага свята Мелькарта адзначалі ў лютым-сакавіку  Іосіф Флавій. Пра старажытнасць яўрэйскага народа, I, 18 . Пераказы называлі Мелькарта сынам Дэмара  Еўсевій Кесарыйскі. Падрыхтоўка да Евангелля. I, 10, 27 і  Астарты  Цыцэрон. Пра прыроду багоў, III, 16, 42 , якога выгадавала казачная лань з меднымі нагамі. З самага нараджэння вёў непрымірымую барацьбу з богам смерці  Мотам. Перамог жахлівага змяя з сямю галовамі, адолеў пасланых Мотам львоў і грыфонаў (апошніх — з дапамогай свайго спадарожніка Эшмуна), перамог самага Мота, які ператвараўся ў вепрука і быка, пасля ўсё ж быў забіты Мотам, але адрадзіўся (дзякуючы Эшмун, які даў яму пачуць пах перапёлкі  Афінах, IX, 47, 392 ), спусціўся ў царства мёртвых і вынес з яго душу паплечніка — з дапамогай багіні сонца.

Пазней Мелькарт і сам ператварыўся ў бога сонца і заступніка агню  Нон. Дыянісіяка XL, 369—374 . Адпаведна зведала змены і легенда аб адраджэнні Мелькарта, які цяпер спальваў сябе ў свяшчэнным агні і набіраўся новай маладосці. У  Гадэсе, дзе нібыта існавала магіла Мелькарта  Пампоній Мела, III, 46Арнобій. Супраць язычнікаў, I, 36  падчас свята ў яго гонар з горада выганялі ўсіх іншаземцаў і спальвалі выяву Мелькарта, які сядзеў на гіпакампе  Паўсаній. Апісанне Элады, IX, 4, 6.

Гіпакамп ператварыўся ў спадарожніка Мелькарта з развіццём фінікійскага мараплаўства і ператварэннем Мелькарта на марскога бога. Тады ж з'явілася новая версія гібелі і адраджэння бога — нібыта Астарта з нованароджаным Мелькартам, якую перасладваў Мот, кінулася ў мора, але Мелькарт выплыў, ператварыўшыся ў дэльфіна. Гэта легенда была запазычана грэкамі (міф пра Мелікерта).

Мелькарт быў таксама богам горада  Цір (уласна, яго імя часта інтэрпрэтуюць як «ўладальнік Ціра», падобна да біблскай Баалат-Гебал ці сідонскага Ваал-Цыдона). Легенда аб заснаванні Ціра сцвярджала, што Мелькарт загадаў жыхарам ўзбярэжжа пабудаваць карабель (на ўзор рыбы наўціл), пераплысці на Амбразійскія скалы, што блукалі ў моры, прынесці ахвяры і, калі скалы спыняцца, пабудаваць на іх горад  Нон. Дыянісіяка, XL, 443—534. Іншая легенда прыпісвала Мелькарту (дакладней яго сабаку) адкрыццё пурпуру Полукс. Анамастыкон, 1, 45.

Ужо як абаронца Ціра Мелькарта ўшаноўвалі і як заступніка  каланізацыі (усе фінікійскія калоніі былі заснаваныя ціранамі). Пазней з'явіліся і пераказы аб плаванні гэтага бога на захад Міжземнага мора - да Гібралтара  Салюсцій. Югурцінская вайна, XVIII, 2—3), які самі фінікійцы называлі «слупамі Мелькарта» (адсюль, верагодна, і пайшла яго грэчаская назва Геркулесавы слупы), хоць, магчыма, што гэта назва тычылася не столькі Гібралтара, колькі вострава Кацінуса, дзе быў размешчаны храм Мелькарта, калоны якога былі выраблены з бронзы. Ёсць легенда, як яго статуя прыплыла на плыце з Ціра ў Эрыфры  Паўсаній. Апісанне Элады VII 5, 5-7 .

У класічную эпоху грэкі атаясамлялі Мелькарта з Гераклам. Лічылася, што «цірыйскі Геракл» быў пахаваны ў Іспаніі Арнобій. Супраць язычнікаў I 36 . У двухмоўным надпісе з Мальты імя Мелькарт перакладзена як Геракл-архегет  Malkin I. Myth and territory in the Spartan Mediterranean. Cambridge UP. 2003. P.214 . Паводле Менандра Эфескага, яго храм у Ціры узвёў цар Хіром  Іосіф Флавій. Пра старажытнасць яўрэйскага народа I 18 . Герадот згадвае сваё наведванне цірскага храма Мелькарта, называючы яго храмам Геракла Цірскага. 

 Гл. таксама 
 Мелікерт

Катэгорыя:Блізкі Усход у старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Заходнесеміцкая міфалогія