Менеск

Менеск (Мянеск) — персанаж беларускай міфалогіі, легендарны заснавальнік горада Мінска. Паводле падання, ад яго імя таксама ўтварылася і назва горада.

 Змест легенды 
Упершыню легенду апублікаваў П. Шпілеўскі ў 1854 г., пазней выйшаў іншы варыянт за аўтарствам А. Н. Сяргеева (1892).

Паводле П. Шпілеўскага, паміж Татарскім Канцом і Пярэспінскім мастком калісьці пасяліўся багатыр-чараўнік Менеск і пабудаваў там вадзяны млын на сямі колах. Ніхто самога Менеска не бачыў, аднак паўсюль ішла слава аб яго сіле. Мука на млыне малолася не з жыта, а з каменю, а ноччу з млына даносіліся музыка, песні і танцы. Апоўначы жа Менеск ездзіў на сваім млыне па вёсках і набіраў сабе дружыну. Дружына сялілася побач, і з яе ўтварылася паселішча, названае потым у гонар Менеска — Мінск.

А. Н. Сяргееў у сваім варыянце дадае, што Менеск быццам бы прыйшоў з Польшчы і быў разбойнікам. Нібы стаміўшыся ад набегаў яго дружыны, навакольныя жыхары звярнуліся да іншага чараўніка, і той нібы прагнаў Менеска. Аднак пазней было ўсталявана, што А. Н. Сяргееў проста зрабіў красовер двух паданняў: легенды пра беларускага багатыра-чарадзея Менеска і польскага падання, дзе фігураваў зусім іншы персанаж, якога таксама звалі Менеск. А. Н. Сяргееў «злучыў» двух персанажаў у аднаго. Адсюль і матыў «польскага» паходжання Менеска ў яго версіі. Звесткі аб тым, што Менеск нібы быў разбойнікам, Сяргееў дадаў свавольна.

 Аналіз 
На самой справе назва горада Мінска (Менска) пайшла ад рэчкі Менка. Археолагі даўно ўсталявалі, што спачатку Менск узнік не на сваім цяперашнім месцы, а на рацэ Менка, побач з сённяшняй вёскай Гарадзішча. Толькі пасля таго, як яго захапілі і спустошылі ў 1067 і 1084 гг., ён быў адбудаваны ў новым месцы, ля ракі Свіслач, дзе і знаходзіцца цяпер.

Ёсць думка, што легенда вельмі старажытная. У міфалогіях розных народаў ёсць персанажы з імёнамі, блізкімі да імя Менеска: германскі Ман, індыйскі Ману; рымляне верылі ў манаў — багоў замагільнага свету. Магчыма таксама, што імя Менеска пайшло ад праіндаеўрапейскага *men- «мяць, расціраць», адкуль пайшло і беларускае слова «мука» (а Менеск у паданні быў менавіта млынарам).

Нягледзячы на старажытныя матывы, само паданне можа быць даволі познім: першыя млыны з’яўляюцца ў Беларусі толькі ў 16 стагоддзі. Сюжэт, дзе ноччу ў млыне збіраюцца чэрці, быў папулярны ў познім Сярэднявеччы. Сярэднявечны фальклор, у тым ліку заходнееўрапейскі, ведае і матыў мукі з камення. Млынароў у Беларусі лічылі чараўнікамі: у народзе верылі, нібы яны знаюцца з чарцямі і вадзянікамі. Млынары сапраўды выконвалі шмат рытуалаў, якія насцярожвалі простых людзей. Акрамя таго яны ніколі не віталіся з тымі, каго сустракалі на вуліцы. Яшчэ казалі, нібыта днём на млыне мелюць муку людзі, а ноччу — чэрці. У многіх народных казках герой (парабак ці бедная дзяўчына-сірата) прыходзіць ноччу на млын і сустракае там чарцей.

Перамолванне на млыне камянёў і ўзначальванне дружыны набліжаюць Мянеска да вобраза Пяруна. Гэтую ж магчымую тоеснасць з Пяруном падкрэслівае і Рыгор Барадулін у вершы «Мянеск»:

Млынар — асілак і вядзьмар,

Дыхне — шумяць прысады.

Ён ліўні і грымоты з хмар

Маланкай выкрасаеРыгор Барадулін. Мянеск.

 Гл. таксама 
 Машэка
 Гом
 Паданне аб паходжанні Гомеля
 Млын

 Спасылкі 
 Менеск

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Гісторыя Мінска