Спіс крылатых лацінскіх выразаў

Спіс лацінскіх фраз уключае ўстойлівыя выразы мовы старажытных рымлян, якія выкарыстоўваюцца дагэтуль у шматлікіх мовах свету, уключаючы беларускую. Спіс складзены ў алфавітным парадку для лацінскіх выразаў, з прывядзеннем беларускага перакладу.

 A 
 Ad Kalendas Graecas — Да грэчаскіх календ, г.зн. ніколі.
 Ab imo pectore (Лукрэцый) — Ад усяго сэрца.
 Ab initio — З узнікнення.
 Abiens abi — Калі ідзеш, то ідзі.
 Absit omen! — Няхай не будзе гэта дрэннай прыметай!
 Ad rem! — Да справы!
 Advocatus diaboli — Адвакат д’ябла (абаронца безнадзейнай справы, у якую сам не верыць, а таксама ўсякі, хто нават у добрым шукае недахопы).
 Alas accidere — Падрэзаць крылы, г.зн. абмежаваць магчымасці
 Alba avis (Цыцэрон) — Белая птушка.
 Albae gallinae filius — Сын белай курыцы, г.зн. шчасліўчык
 Alea iacta est — Жэрабя кінута. (Цэзар, які камандаваў рымскімі легіёнамі ў правінцыі Цызальпійская Галія, вырашыў захапіць аднаасобную ўладу і перайшоў з войскам раку Рубікон, якая была натуральнай мяжой правінцыі. Гэтым самым ён парушыў закон, па якім праконсул меў права ўзначальваць войска толькі за межамі Італіі, і пачаў вайну з рымскім сенатам).
 Alma-mater — Маці-карміцелька (пачціва пра вышэйшую навучальную установу).
 Alter ego (Піфагор) — Другое я (мой двайнік).
 A mensa et toro — Ад стала і ложка (адлучыць). (Формула рымскага разводу).
 Amantes-amentes — Закаханыя — вар’яты.
 Amor — dolor — Каханне — пакута
 Amor omnia vincit — Каханне ўсё перамагае.
 Anguis in herba (Вергілій) — Змяя ў траве.
 Animum debere — Завінаваціць душу, г.зн. быць па вушы ў пазыках
 Ante diem — Датэрмінова
 Antiquo more — Па старому звычаю
 Antiquus amor cancer est — Старое каханне падобна да рака, г.зн. вяртаецца.
 Arbor mala, mala mala — Дрэнная яблыня, дрэнныя яблыкі.
 Argumentum baculinum — Доказ ‘дубінкай’ (з прымяненнем грубай сілы)
 Ars longa, vita brevis (Гіпакрат) — Мастацтва вечнае, жыццё кароткае.
 Aquila non captat muscas — Арол не ловіць мух.
 Aquilam volare docet — Ты вучыш арла лятаць.
 Audiatur et altera pars — Няхай будзе выслуханы і другі бок.
 Aurea mediocritas — Залатая сярэдзіна
 Aut Caesar, aut nihil — Або Цэзар, або ніхто.
 Audi, sile — Слухай, маўчы (Лукіян)
 Aut vincere, aut mori — Або перамагчы, або памерці.

 B 
 Barba crescit, caput nescit — Барада расце, галава не ведае.
 Bellum frigidum — Халодная вайна
 Bene vobis — Няхай усё ў вас будзе добра
 Bis dat, qui cito dat — Удвая дае той, хто дае хутка (дарагая лыжка к абеду).
 Bis pueri senes — Старыя — двойчы дзеці.
 Bona fide — Добрасумленна, даверліва.
 Brevi manu — Кароткай рукой, г.зн. без затрымкі.
 C 
 Caput sine lingua — Галава без языка (не мець уласнай думкі)
 Carpe diem (Гарацый) — Карыстайся днём сённяшнім.
 Castis omnia casta. — Чыстаму ўсё чыста.
 Casus belli — Повад да вайны.
 Causa causarum — Прычына прычын.
 Cave canem — Сцеражыся сабакі.
 Cave ne cedas — Сцеражыся, каб не ўпасці (не ўзносся)
 Caetera desunt — Астатняга не хапае (надпіс у рукапісах, у якіх не хапае старонак)
 Cedo maiori — Уступаю старэйшаму.
 Cogito ergo sum — Я думаю, значыць, я існую.
 Consuetudo est altera natura — Звычка — другая натура.
 Contra bonos mores — Супраць добрых нораваў (амаральна)
 Contra aquam remigare — Плыць супраць цячэння
 Conubia sunt fatalia — Шлюб вызначаны лёсам
 Cor plumbeum — Свінцовае сэрца (пра бессардэчнага чалавека)
 Corpus delicti — Састаў злачынства
 Crocodili lacrimae — Кракадзілавы слёзы.
 Cuique suum — Кожнаму свае
 Cum grano salis (Пліній) — З крупінкай солі (з’едліва, насмешліва).
 D 
 De mortuus aut bene aut nihil — Пра мёртвых або добра або нічога (не гавораць).
 Deo optimo maximo — Богу найлепшаму, найвялікшаму.
 Deus ex machina — Бог з машыны.
 Deus vult — Гэтага хоча Бог.
 Di te ament! — З табой бог! (формула прывітання)
 Dictum-factum — Сказана-зроблена.
 Diem perdidi (Святоній) — Я згубіў дзень.
 Dies ater — Чорны дзень
 Divide et impera — Падзяляй і валодай
 Do, ut des — Даю, каб і ты мне даў.
 Dolores Tantali — Танталавы пакуты
 Dum spiro, spero (Авідзій) — Пакуль дыхаю, спадзяюся.
 Dura lex, sed lex — Суровы закон, але гэта закон.

 E 
 Elephantum ex musca facis (Лукіян) — Ты робіш з мухі слана.
 Epistula non erubescit (Цыцэрон) — Пісьмо не чырванее.
 Equus Troianus — Траянскі конь
 Errare humanum est — Чалавеку ўласціва памыляцца
 Errata aetatis — Памылкі ўзросту (маладосці)
 Est modus in rebus (Гарацый) — Ёсць мера ў рэчах.
 Et ego in Arcadia — І я быў у Аркадзіі г.зн. быў шчаслівы.
 Et cetera — І гэтак далей.
 Ex lege — Па-за законам
 Ex nihilo nihil — З нічога — нічога (не атрымліваецца)
 Ex unque leonem — Па кіпцю льва (пазнаеш).
 F 
 Fac et spera — Дзейнічай і спадзявайся
 Fac simile — Зрабі падобнае.
 Falsa spes — Марная надзея
 Fallax fortuna — Іронія лёсу (падманлівы лёс)
 Fama volat — Чутка ляціць
 Ferro et igni — Мячом і агнём.
 Festina lente — Спяшайся павольна.
 Fiat lux! — Да будзе святло! (Пра вялікія вынаходніцтвы. Надпіс на партрэце Гутэнберга)
 Fide mea! — Слова гонару!
 Finis coronat opus — Канец упрыгожвае справу.
 G 
 Gallina scripsit (Плаўт) — Курыца надрапала (пра почырк).
 Gubernare e terra — Кіраваць караблём з зямлі, г.зн. даваць парады з бяспечнага месца.
 H 
 Habeat sibi — Няхай сабе валодае (ну і бог з ім)
 Homo unius libri — Чалавек адной кнігі (пра чалавека, які знае нямнога, але грунтоўна).
 Homo novus — Новы чалавек (выскачка).
 Homo proponit, sed deus disponit — Чалавек мяркуе, а бог вызначае
 Honoris causa — Дзеля гонару
 Hostium munera — non munera — Падарункі ворага — не падарункі.
 G 
 Grosso modo — У агульных рысах, прыблізна
 I 
 Idea fixa — Неадвязная ідэя.
 Idem per idem — Тое ж праз тое.
 In brevi — Коратка, сцісла.
 In statu nascendi — У стане зараджэння.
 In nocte consilium — Рашэнне прыходзіць ноччу.
 Ioco non serio — Жартам, не сур’ёзна.
 L 
 Lapsus linguae — Памылка мовы (агаворка).
 Lege artis — Па правілах мастацтва.
 Linguam tenere — Трымаць язык за зубамі.
 Littera scripta manet — Напісаная літара застаецца.
 Lupus in fabulis — Воўк з казкі (лёгкі на ўспамін).
 M 
 Manus manum lavat — Рука руку мые.
 Mappa missa — Узмахам хусткі
 Mea pila est — Мяч мой, г. зн. я перамог
 Medicus curat, natura sanat — Урач лечыць, прырода вылечвае.
 Memento mori — Памятай пра смерць.
 Mens sano in corpore sano — У здаровым целе здаровы дух.
 Modus vivendi — Вобраз жыцця.
 More maiorum — Па звычаю продкаў
 Mos pro lege — Звычай замест закона
 Multum, non multa — Многае ў нямногіх (словах).
 Mutatis mutandis — Змяніўшы тое, што неабходна змяніць.
 N 
 Nec plus ultra — Да самых межаў; самы лепшы
 Nec sibi, nec alteri — Ні сабе, ні другому.
 Nihil habeo, nihil timeo — Нічога не маю, нічога не баюся.
 Nosce te ipsum — Пазнай самога сябе.
 Nomen est omen — Імя гаворыць само за сябе.
 Nomina sunt odiosa — Імёны ненавісныя (не будзем называць імёнаў).
 Non bis idem — Не двойчы за адно і тое ж (караць).
 Non marte, sed arte — Не зброяй, а мастацтвам.
 Non progredi est regredi — Не ісці наперад ёсць ісці назад.
 O 
 Odi et amo — Ненавіджу і кахаю.
 Omne vivum ex ovo — Усё жывое з яйка.
 O tempora, o mores! — О часы, о норавы!
 Ora et labora — Маліся і працуй.

 P 
 Panem et circenses! — Хлеба і відовішчаў!
 Pater familias — Бацька сям’і.
 Pater, peccavi — Бацька, я саграшыў.
 Pecunia non olet — Грошы не пахнуць.
 Per amicitiam — У імя сяброўства.
 Per aspera ad astra — Праз церніі да зорак
 Per fas et nefas — Праўдамі і няпраўдамі
 Periculum in mora — Небяспека ў затрымцы.
 Persona non grata — Нежаданая персона.
 Potius sero quam nunquam (Лівій) — Лепш позна, чым ніколі.
 Primum edere, deinde philosophari — Спачатку есці, пасля філасофстваваць.
 Primus inter pares — Першы сярод роўных.
 Pro et contra — За і супраць
 Pro domo suo — За свой дом (па асабістаму пытанню, у абарону сябе і сваіх спраў)
 Q 
 Qualis rex, talis grex — Які важак, такое і стада.
 Qui non zelat, non amat — Хто не раўнуе, той не кахае
 Qui pro quo — Хто пра што.
 Qui tacet, consentit — Хто маўчыць, згаджаецца.
 Quod homines, tot sententiae (Тэрэнцый) — Сколькі людзей, столькі і думак.
 Quod erat demonstrandum — Што і трэба было даказаць.
 Quod licet Iovi, non licet bovi — Што дазволена Юпітэру, не дазволена быку (аб беспадстаўных прэтэнзіях на што-небудзь).
 Quod periit, periit — Што прайшло, то прайшло
 R 
 Ratio vivendi — Сэнс жыцця.
 Rara avis — Рэдкая птушка
 Repetitio est mater studiorum — Паўтарэнне — маці вучэння.
 Res, non verba — Справы, не словы.
 Res iudicata — Вырашаная справа.
 S 
 Sapienti sat (Плаўт) — Разумнаму дастаткова.
 Sapere aude! (Гарацый) — Асмелься быць мудрым!
 Saxa loquentur — Камяні гавораць.
 Semper avarus eget (Гарацый) -Скупому заўсёды мала.
 Sero venientibus ossa — Тым, хто позна прыходзіць, — косці.
 Si sapis, si apis (Сенека) — Калі ты мудры, будзь пчалой (будзь працалюбівым, як пчала).
 Si vis pacem, para bellum — Хочаш міру, рыхтуйся да вайны.
 Si vis amari, ama (Сенека) — Калі хочаш быць каханым, (сам) кахай.
 Sine ira et studio (Тацыт) — Без гневу і заўзятасці, г.зн. аб’ектыўна.
 Stans pede in uno — Стоячы на адной назе.
 Sui generis — Адзіны ў сваім родзе.
 Suus rex reginae placet — Свой цар царыцы падабаецца.

 T 
 Tabula rasa — Чыстая дошка.
 Tacito concensu — З маўклівай згоды
 Temporis filia veritas (Гелій) — Ісціна — дачка часу.
 Tempus consilium dabit — Час дасць параду.
 Terra incognita — Невядомая зямля (нешта невядомае).
 Tertius gaudens — Трэці, хто радуецца.
 Tertium non datur — Трэцяга не дадзена.
 Testis unus — testis nullus — Адзін сведка — не сведка.
 Timor est malus magisret — Страх — дрэнны настаўнік.
 Tribus verbis — У трох словах.
 Tu quoque, Brute! — І ты таксама, Брут!
 U 
 Ubi amici, ibi opes — Дзе сябры, там багацце.
 Ultima ratio — Апошні, рашучы довад
 Umbram suam metuit (Цыцэрон) — Баяцца свайго ценю.
 Una hirundo non facit ver (Эразм Ратэрдамскі) — Адна ластаўка не робіць вясну.
 Urbi et orbi — Гораду (г.зн. Рыму) і міру.
 Usus est optimus magister (Цыцэрон) — Вопыт — найлепшы настаўнік.
 V 
 Vade mecum — Ідзі са мной (надпіс на даведніку)
 Vae victis (Лівій) — Гора пераможаным.
 Vae soli (Бібл.) — Гора адзінокаму
 Velis et remis — На ветразях і вёслах (з усіх сіл)
 Veni, vidi, vici (Цэзар) — Прыйшоў, убачыў, перамог.
 Ver ex anno tollere — Пазбавіць год вясны, г.зн. у нечым страціць галоўнае, істотнае
 Vice versa — У зваротным напрамку; наадварот
 Vis probandi — Сіла доказу
 Vivere militare est — Жыццё ёсць барацьба.
 Volens-nolens — Хочаш-не-хочаш.
 Vox populi — vox dei''' — Голас народа — голас божы

 Гл. таксама 
 Спіс лацінскіх скарачэнняў

*
Катэгорыя:Гласарыі