Леан Людвік Сапега

Князь Леан Людвік Сапега (,  — , Красічын) — польскі, галіцкі палітык і грамадскі дзеяч з літоўска-польскага роду СапегаўСапіга Лев // . Патомны член аўстрыйскай , першы маршалак  (1861-75), уладальнік Красічынскага замка (з 1835). Заснавальнік сельскагаспадарчай акадэміі ў Дублянах.

Быў адным з кіраўнікоў Паўстання 1830—1831 гадоў, азначаны ордэнам Virtuti Militari. Пазней займаўся палітычнай, эканамічнай і грамадскай дзейнасцю ў Галіцыі, быў прыхільнікам .

Бацька  і дзед кардынала Адама Стафана Сапегі.

 Біяграфія 

 Паходжанне і дзяцінства 
справа|250px|міні|Леан Сапега. Мастак І. Аляшкевіч, XIX стагоддзе
Прадстаўнік коданьскай лініі літоўскага магнацкага роду Сапегаў герба «Ліс». Другі сын мечніка Варшаўскага княства, шамбеляна і ад’ютанта Напалеона I, польскага навукоўца і палітыка князя Аляксандра Антонія Сапегі (1772—1812) і  з Замойскіх (1780—1859)Sapiehowie (05)  , швагер знакамітага князя Адама Чартарыйскага. Дзяцінства з маці і сястрой правёў у Парыжы.

 Адукацыя і маладыя гады 
250px|міні|злева|Літаграфія працы 
Атрымаўшы хатнюю адукацыю, Леан паступіў у Першы варшаўскі ліцэйКнязь Леон Сапега открыл одно из старейших учебных заведений Галиции и построил первую в Украине железную дорогу . Пасля яго заканчэння з 1820 па 1824 год Леан Людвік Сапега вывучаў права і эканоміку ў Парыжы і Эдынбургу. Па заканчэнні навучання пачаў працу чыноўнікам у Міністэрстве фінансаў Царства Польскага.

У лістападзе 1827 года Леон разам з міністрам  адправіўся ў Пецярбург. 24-гадовага князя прыкмеціў Мікалай I і надаў яму чын камергера. Сапегу чакала бліскучая кар’ера пры двары расійскага імператара.

У пачатку вызваленчага паўстання (1830—1831) у Царстве Польскім Народны Савет адправіў Леана ў Францыю і Вялікабрытанію з дыпламатычным даручэннямі, спрабуючы атрымаць як маральную, так і матэрыяльную дапамогуЛьвовский Лев Сапега . Але, не атрымаўшы, акрамя славеснай, ніякай дапамогі, ён вярнуўся ў мяцежную Варшаву і ўступіў афіцэрам у кавалерыйскі корпус  ў званні капітана артылерыі. 14 лютага адбылася , дзе царскі генерал барон  са сваёй 3000-най 2-й конна-егерскай брыгадай быў разбіты атрадам Юзафа Двярніцкага ў 2500 чалавек. Пры гэтай бітве эскадрон Леана Сапегі адбіў у егераў 11 гармат. У напад яго ўланы ляцелі не з крыкамі «Ура!», а з песняй «Мазуркі Дамброўскага», напісанай сябрам яго бацькі —  у 1797 годзе:

Jeszcze Polska nie zginęła,
Kiedy my żyjemy.
Co nam obca przemoc wzięła,
Szablą odbierzemy.

За адвагу ў гэтым баі Л. Сапега ўзнагароджаны ордэнам за вайсковую доблесць Virtuti Militari.

Таксама быў сярод  ад рускіх войскаў (6/7 верасня 1831).

Па здушэнні паўстання расійскія ўлады канфіскавалі ўсе маёнткі князя Леана Сапегі, якія знаходзіліся на расійскай тэрыторыі, у тым ліку Тэафіпаль у 1835 годзе. Страціўшы даўнюю рэзідэнцыю Сапегаў у Кодні на Берасцейшчыне, мусіў перабрацца на Галічыну, якая знаходзілася пад уладай Аўстрыі.

 Сталыя гады 

250px|міні|злева|Леан Людвік Сапега
Набыў , куды перанёс сядзібу роду, і іншыя маёнткі пад Пшэмыслем. Леан Людвік быў выдатным палітыкам і гаспадаром. Клапаціўся пра развіццё рэгіёну, пачаў будаўніцтва ткацкіх майстэрняў. Яго дзейнасць зрабіла вялікі ўнёсак у палёгку галечы і паляпшэнне побыту навакольнага насельніцтва. Займаўся асветай мясцовых жыхароў. У 1864 годзе яго жонка Ядвіга запрасіла ў Красічын , якія заняліся працай сярод беднага і неадукаванага насельніцтва. Таксама яны апекавалі над школай і прыютам для сірот.

У 1836 на Галіцкім саслоўным сейме атрымаў галіцкі «індыгенат», пазней тытул «вялікага стражніка срэбра кароннага» ().

У 1839 годзе разам з  прапанаваў аўстрыйскаму ўраду пабудаваць чыгунку Бохня — Львоў — БеражаныЮ. Томін, Ю. Романишин, Р. Коритко, І. Паращак. Перша колія: до 150-річчя Львівської залізниці. — Львів: ТзОВ «Західноукраїнський Консалтинговий Центр» (ЗУКЦ), 2011. — 496 с.; іл. — С. 52. — ISBN 978-617-655-000-6. Гэта звязала б саляныя здабычы Татраў са збожжавым Падоллем. Аднак у Вене ідэю не падтрымалі.

У 1848 годзе Сапега падпісаў петыцыю да імператара Фердынанда з патрабаваннем адмяніць усе сялянскія павіннасці і абвясціць ўсіх грамадзян краіны роўнымі перад законам. Каб падаць прыклад, Сапега вызваліў усіх сваіх сялян — больш за 20 000 чалавек — ад павіннасцяў. У тым жа годзе ён стаў ініцыятарам стварэння польскай , а ў наступным — адным з заснавальнікаў «Народнага дома» ў Львове.

У студзені 1856 года князь Леан Людвік Сапега заснаваў сельскагаспадарчую акадэмію ў сяле Дубляны, пада Львовам, якая з часам вырасла ў Львоўскі нацыянальны аграрны ўніверсітэт.

У 1861 годзе Леан Людвік Сапега кантактаваў з польскімі эмігрантамі, членамі парыжскага клуба — . У 1863—1864 гадах князь не ўдзельнічаў у новым польскім паўстанні, але аказваў паўстанцам фінансавую дапамогу.

З 1861 па 1875 год князь Леан Людвік Сапега был маршалкам  Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі, таксама з’яўляўся членам , старшынёй шэрагу фінансавых устаноў.

У 1862 годзе з дапамогай глобуса і шнуроўкі пераконваў англійскіх капіталістаў, што для іх выгодным з’яўляецца будаўніцтва транскантынентальнай чыгункі ад Англіі ў Індыю праз Львоў. Улетку 1863 года сумесна з англічанамі заснаваў «Англа-аўстрыйскі банк». 11 студзеня 1864 года імператар Франц Іосіф I ухваліў кансорцыум Л. Л. Сапегі — Томаса БрэсіАнглійскі інжынер: будаваў чыгункі па ўсім свеце — ад Канады да Аўстраліі, атрымаў ўзнагароды ў Англіі, Італіі, Аўстрыі на будаўніцтва чыгункі Львоў — Чарнаўцы — Ясы. Быў першым прэзідэнтам «» (назва — з 15 кастрычніка 1868 года; да гэтага, з 1 чэрвеня 1864 года — «Таварыства Львоўска-Чарнавецкай чыгункі»)

250px|міні|Партрэт працы Леапольда Гаровіца
У 1867 годзе пабудаваў ва Львове ўласны палац (захаваўся да нашых дзён). Быў адным з ініцыятараў  Львоў — КракаўRalf Roth, Günter Dinhobl. Across the borders: Financing the world’s railways in the nineteenth and twentieth centuries. — Ashgate, 2008. P. 53..

У 1869 годзе  ў згодзе з князем Л. Л. Сапегам, з якім зблізіўся падчас польскага паўстання 1863 года, і міністрам замежных спраў графам  (асноўным натхняльнікам акцыі, абраным у Галіцкі Сейм Гандлёва-прамысловай палатай Бродаў) выступіў у Сейме з рэзананснай прамовай аб польска-ўкраінскім супрацоўніцтве на аснове каталіцкай духоўнасці.

Леан Людвік многа разоў абіраўся старшынёй шматлікіх фінансавых арганізацый, уключаючы Зямельнае крэдытнае таварыства,  і . Арганізоўваў будаўніцтва чыгунак і розных прамысловых прадпрыемстваў.

Толькі часам перадаваў свае паўнамоцтвы намеснікам: , , часам — мітрапаліту Чорновол І. 199 депутатів Галицького Сейму. — Львів : «Тріада плюс», 2010. — 228 с., іл. — (Львівська сотня). — ISBN 978-966-486-089-2.. Ва ўспамінах сцвярджаў моцны (спачатку — поўны) уплыў духавенства на паслоў-сялян.

23 сакавіка 1875 быў вызвалены ад пасады маршалка Галіцкага Сейма на падставе ўласнай заявы аб адстаўцы з 1869 года і адмовіўся ад палітычнай дзейнасці.

Памёр 11 верасня 1878 года ў Красічыне, быў пахаваны ў падзямеллі замкавай капліцы 14 верасня. Пахаванне было пышным з удзелам многіх заможных уласнікаў і прадстаўнікоў грамадскасці.

 Уласнасць 
250px|міні|Палац Сапегаў ва Львове
Валодаў маёнткамі ў  (каля Пярэмышля, набыў у 1834 годзе  Рускую і Ляцкую з 3-ма фальваркамі), , ,  — на Падоллі (набыў на імя маці),  — сваю асноўную рэзідэнцыю — з пяццю маёнткамі набыў у 1835 годзе.

Венам жонкі былі  і  з пяццю фальваркамі. Пазней валодаў панадворкам на вул. Шырокай (цяпер ) у Львове, маёнткам у Раве-Рускай (1874). У 1873 годзе ўласнасць ацэньваў у 3 млн залатых .

У 1866 годзе набыў папяровую фабрыку ў , якую затым ператварыў ў Акцыянернае таварыства, што праз некалькі гадоў абанкруцілася; страціў на гэтым 300 000 залатых гульдэнаў. Падобны лёс — у рафінерыі нафты ў Пярэмышлі, ільняной мануфактуры ў Красічыне.

 Радавод і сям’я 

 Сям’я і дзеці 
міні|250 px|left|Леапольд Гаровіц. «Партрэт Ядвігі Сапега» (1882)
9 снежня 1825 года ў Пулавах ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой графіняй  (1806—1890), дачкой ардыната графа  (1775—1856) і Соф’і Адамаўны Чартарыйскай (1778—1837). Падчас лістападаўскага паўстання жыла ў Парыжы, пасля з мужам у Кракаве. У Львове складалася на чале многіх дабрачынных арганізацый. У сваім маёнтку Красічын у 1863 годзе зладзіла шпіталь для параненых паўстанцаў. У лютым 1864 года дапамагала сыну здзейсніць уцёкі з турмы ў Львове. Пасля смерці мужа яна паступова адышла ад грамадскага жыцця, перадаўшы клопат аб дабрачынных установах нявестцы. Памерла ў Красічыне і пахавана ў сямейным магільным склепе.

Дзеці:
 Сесілія Цэлестына Сапега (памерла ў 7 гадоў)
  (1828—1903), кавалер ордэна Залатога Руна
 Ядвіга Сапега (памерла ў 7 гадоў)
 Марыя Соф’я Сапега (памерла ў 4 гады)
 Уладзімір Сапега (памёр у 1 год)
 Соф’я Сапега (памерла ў 16 гадоў)
 Леан Сапега (памёр у 1 год)
 Тэрэза Сапега (памерла ў 20 гадоў)
 Уладзіслаў Сапега (памёр у 3 гады)

 Патомкі 
250px|міні|Эпітафія Л. Л. Сапегі ў Лацінскім кафедральным саборы Львова
Нягледзячы на тое, што Леан Людвік меў адзінага сына, які дажыў да сталага ўзроста, спіс яго нашчадкаў дастаткова шырокі. Многія з іх былі выбітнымі ваеннымі і грамадскімі дзеячамі. Між іншым, сярод іх:

  — польскі землеўладальнік і грамадскі дзеяч
 Адам Стафан Сапега — кардынал Польшчы
  — польскі лётчык
  — польскі землеўладальнік, падарожнік і лётчык
  — першы старшыня 
 Мацільда д’Удэкем д’Акоз — каралева Бельгіі

 Памяць 

Імя Леана Людвіка Сапегі ў 1886—1940 гадах насіла адна з галоўных вуліц Львоўскага раёна , якая абмяжоўвала гэту гістарычную мясцовасць з усходу. З 1991 года вуліца носіць імя .

.

 Бібліяграфія 
 Sapieha Leon. Wspomnienia z lat 1803—1863. — Lwów, 1914.
 Мемуары князя Л. Сапеги: пер. с пол. — Пг., 1915. — 316 с.

 Літаратура 



 Чорновол І. 199 депутатів Галицького Сейму. — Львів : «Тріада плюс», 2010. — 228 с., іл. — (Львівська сотня). — ISBN 978-966-486-089-2.
 Ярема Г. Князь Леон Сапєга не дозволив доньці вийти заміж за бідного. А тепер у замку одружуються наречені // Високий замок. — 2017. — № 6 (5555) (17 січ.). — С. 12. — (Подорожі).
  Sapieha Leon h. Lis (1803—1878) // Polski Słownik Biograficzny. — Warszawa — Kraków : Polskia Akademja Nauk, 1994. — T. XXXV/1, zeszyt 144. — S. 76—81. 

 Спасылкі 

Леан Людвік
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў
Катэгорыя:Палітыкі Аўстрыі
Катэгорыя:Палітыкі Украіны
Катэгорыя:Палітыкі Польшчы
Катэгорыя:Члены Палаты паноў
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Львова
Катэгорыя:Памерлі ў Падкарпацкім ваяводстве
Катэгорыя:Пахаваныя ў Падкарпацкім ваяводстве