Англа-фрызскія мовы

Англик

Фрызскія мовы
Англа-фрызскія мовы — падгрупа заходнегерманскіх моў, якая ўключае старажытнаанглійскую,  і мовы, якія ўзыходзяць да іх.

Англа-фрызскае дрэва моў:
 «Англік» кластар
 англійская
 шатландская
 ёла і  (вымерлыя).

 Фрызскі кластар
 заходнефрызская
 усходнефрызская
 паўночнафрызская.

Англа-фрызскія мовы адрозніваюцца ад іншых заходнегерманскіх моў , вымаўленнем пярэдняга «А» (), палаталізацыяй (змякчэннем) старажытнанямецкага *K k пярэднеязычным зычным перад галоснымі пярэдняга раду, напрыклад:
 , заходнефрызскае — tsiis (пар. , ніжненямецкае Kees, ) ці
 , заходнефрызскае — tsjerke (ср. , ніжненямецкае — Kerk, ).

Носьбіты старажытных англа-фрызскіх і старажытнасаксонскай моў жылі дастаткова блізка, каб сфармаваць моўны саюз, таму англа-фрызскія мовы маюць некаторыя рысы, характэрныя толькі для гэтых моўНямецкі лінгвіст Фрыдрых Маўрэр не лічыў англа-фрызскія мовы падгрупай германскіх моў. Замест гэтага ён прапанаваў канцэпцыю інгевонскіх моў — паводле яго меркавання, агульнага продка , старажытнаанглійскай і старажытнасаксонскай моў.. Аднак, нягледзячы на іх агульнае паходжанне, моўныя кластары «Англік» і фрызскі падвергліся моцнай дыферэнцыяцыі, галоўным чынам з-за моцнага ўплыву нарвежскай і французскай моў на «англік» і галандскага і нямецкага ўплыву на фрызскі кластар. У выніку ў наш час фрызскія мовы маюць значна больш агульнага з галандскай мовай і ніжненямецкімі дыялектамі, у той час як мовы «Англіка» знаходзяцца пад моцным уплывам паўночнанямецкіх (і не толькі нямецкіх) дыялектаў.

 Эвалюцыя фаналогіі англа-фрызскіх моў 
Асноўныя змены, якія паўплывалі на гучанне галосных у англа-фрызскіх мовах храналагічным парадкуRobert D. Fulk, «The Chronology of Anglo-Frisian Sound Changes», Approaches to Old Frisian Philology, eds., Rolf H. Bremmer Jr., Thomas S.B. Johnston, and Oebele Vries (Amsterdam: Rodopoi, 1998), 185. :
 назалізацыя заходнегерманскага ā̆ перад насавым зычным;
 страта n перад спірантам, што прыводзіць да падаўжэння і назалізацыі папярэдняга галоснага;
 цяперашні і мінулы час у множным ліку зводзіцца да адной формы;
 A-fronting : WGmc→ ǣ , нават у дыфтонгах ai и au;
 палаталізацыя (але не фанемізацыя палатальных зычных);
 пераход ǣ → а пад уплывам суседніх згодных;
 пераход ǣ → ē у старажытнаанглійскіх дыялектах (выключаючы заходнесаксонскі) і фрызскіх мовах;
 аднаўленне a перад галоснай задняга раду ў наступным складзе; фрызскі æu → au → старажытнафрызскі ā/a;
 у заходнесаксонскай дыфтангізацыя паднябенных зычных;
 i — мутацыі, якія ідуць за сінкопай;
 фанемізацыя палатальных зычных і асібіляцыя;
 зліццё суседніх галосных гукаў і зваротная мутацыя.

 Параўнанне лічэбнікаў 
Параўнанне колькасных лічэбнікаў ад 1 да 10 у англа-фрызскіх мовах:
Мова12345678910АнглійскаяonetwothreefourfivesixseveneightninetenШатландскаяaneae*twathreefowerfivesaxseivenaichtninetenЁлаoantwyedhreevourveevezeesezevenayghtneendhenЗаходнефрызскаяientwatrijefjouwerfiifseissânachtnjoggentsienУсходнефрызскаяaantwäitwäintwooträifjauwerfieuwsäkssoogenoachtenjugentjoonПаўночнафрызская (дыялект мурынг)iinjåntoutuutriitrafjouerfiiwseekssoowenoochtnüügentiin
 Ae ,  форма, якая выкарыстоўваецца перад імёнамі.Grant, William; Dixon, James Main (1921) Manual of Modern Scots. Cambridge, University Press. p.105

 Параўнанне фрызскай лексікі з англійскай, нямецкай і нідэрландскай 
 Фрызская  Англійская  Нідэрландская  Нямецкая dei  day  dag  Tag rein  rain  regen  Regen wei  way  weg  Weg neil  nail  nagel  Nagel tsiis  cheese  kaas  Käse tsjerke  church  kirk (Scotland)  kerk  Kirche tegearre  together  samen  tezamen  tegader (archaic)  zusammen sibbe  sibling*  sibbe  Sippe kaai  key  sleutel  Schlüssel ha west  have been  ben geweest  bin gewesen twa skiep  two sheep  twee schapen  zwei Schafe hawwe  have  hebben  haben ús  us  ons  uns hynder  horse  paard ros (dated) Ross / Pferd brea  bread  brood  Brot hier  hair  haar  Haar ear  ear  oor  Ohr doar  door  deur  Tür grien  green  groen  Grün swiet  sweet  zoet  süß troch  through  door  durch wiet  wet  nat  nass each  eye  oog  Auge dream  dream  droom  Traum it giet oan  it’s on  het gaat door  es geht weiter/los
 слова sibling, якое азначае «сваяк», у англійскай мове ўключае паняцці «брат і сястра».

 Альтэрнатыўная класіфікацыя 

Дрэва англа-фрызскіх моў было апісана ў XIX стагоддзі Аўгустам Шлейхерам.

Альтэрнатыўную класіфікацыю англа-фрызскіх моў прапанаваў у 1942 нямецкі лінгвіст  (1898—1984) у працы Nordgermanen und Alemannen. Маўрэр не лічыў англа-фрызскія мовы падгрупай германскіх моў. Замест гэтага ён прапанаваў канцэпцыю інгевонскіх моў — паводле яго меркавання, агульнага продка , старажытнаанглійскай і старажытнасаксонскай моў. Маўрэр не лічыў інгевонскія мовы адзінай маналітнай прамовай, разглядаючы іх хутчэй як групу цесна звязаных дыялектаў, якія параўнальна адначасова зведалі некаторыя змяненніБольш поўнае абмеркаванне арэала змянення моў і іх параўнальную храналогію гл. Voyles (1992)..

 Гл. таксама 
 Верхненямецкія мовы
 Ніжнефранкскія мовы

 Літаратура 
 Friedrich Maurer (1942), Nordgermanen und Alemannen: Studien zur Sprachgeschichte, Stammes- und Volkskunde, Strasbourg: Hünenburg.

Катэгорыя:Заходнегерманскія мовы
Катэгорыя:Гісторыя англійскай мовы