Александрыя (Кіраваградская вобласць)

Александры́я () — горад у Кіраваградскай вобласці Украіны. Плошча 55 км². Насельніцтва 76 097 чал. (1 студзеня 2022)

 Гісторыя 
 1746 ці 1754: заснаванне.
 1784: атрымаў статус горада.

 Насельніцтва 

Насельніцтва
 1897  1926  1939  1959  1970  1979  1989  2001  2012 16 000  18 000  20 000  35 190  69 416  82 059  102 611  93 357  83 072

Перапіс насельніцтва 1897 года паказвае, што ў Александрыі пражывала 14007 чалавек, з іх 7085 мужчыны і 6922 жанчыны, а ўсяго ў Александрыйскім павеце пражывала 416576 чалавек. У горадзе найбольшыя векавыя групы складалі людзі узростам 1-19 гадоў. Сапраўды ўсталяваць этнічны склад XIX стагоддзя насельніцтва вельмі цяжка, паколькі падчас перапісу вызначалася не нацыянальнасць, а «родная мова». Ва ўмовах Расійскай Імперыі для вывучэння ўсіх моў акрамя рускай, а асабліва ўкраінскай, не было эканамічных стымулаў і было практычна немагчыма: у Александрыйскім павеце не існавала навучальных устаноў з выкладаннем на ўкраінскай мове. Таму адукаваныя пласты насельніцтва хутка русіфікавадіся, пераходзячы на вялікарускую мова, асабліва ў гарадах (афіцыйна ў перапісу 1897 года ўкраінскай мовы быць не магло, было толькі маларасійская гаворка вялікарускай мовы). Тым не менш, маларасійскую гаворку вялікарускай мовы назвалі роднай 54,7% (ва ўсім павеце — 85%), яўрэйскую — 26,3%, вялікарускую — 16,8%, польскую — 1,24%, нямецкую — 0,5% , малдаўскую і румынскую — 0,09%. У пачатку ХХ стагоддзя насельніцтва працягвала павялічвацца, у 1912 годзе насельніцтва складалася з 16000 чалавек, а абапіраючыся на «Усеагульны рускі каляндар» 1919, — 20500 чалавек. Перапіс насельніцтва 2001 года паказала, што ў горадзе пражывае 104 500 чалавек, што складала 91% ад колькасці насельніцтва 1989 года. Па дадзеных Вярхоўнай Рады Украіны на тэрыторыі Александрыі пражывае 103 856 чалавек. Не змянілася колькасць украінцаў і армян, колькасць рускіх зменшылася ўдвая. На 2005 год насельніцтва зменшылася да 102 200 чалавек.

 Геаграфія 
Горад размешчаны на 32° 15' усходняй даўгаты, 48° 30' паўночнай шыраты, на ўсходзе вобласці, на адлегласці 75 км на паўночны ўсход ад Кіраваграда. Разам з падначаленымі Александрыі пасёлкамі Алэксандрыйскэ, Пантаеўка плошчу горада складае 6142 га. Па дыяметры горада праходзіць аўтадарога «Кішынёў - Луганск». Праз Александрыю працякаюць дзве найбуйнейшыя рэкі: Інгулец і Бярозаўка, Бярозаўка ўпадае ў Інгулец на тэрыторыі горада.
Рэльеф

Александрыя размешчана на Прыдняпроўскім ўзвышшы з агульным нахілам тэрыторыі з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Рэльеф ўяўляе сабой пераважна плато, або ўзнёслую хвалістую раўніну раздзелены густой сеткай рачных далін і бэлек, а таксама яраў. У бэльках, якія працягнуліся з захаду на ўсход, паўднёвыя схілы спадзістыя, а паўночныя стромкія, моцна пакрытыя ярамі, у такіх месцах адкрываюцца старажытныя дакембрыйскія пароды.

Сярэдняя вышыня плато — каля 200 м над узроўнем мора. Аднак назіраецца значная розніца абсалютных вышынь. Атачаюць горад з трох бакоў вышыні, якія маюць адзнакі 136-142 м. Менавіта на іх размешчаныя асноўныя прамысловыя зоны горада.

 Клімат 
Клімат умерана кантынентальны. Лета працяглы і спякотнае, зіма кароткая, маласнежная. Ападкі за год размяркоўваюцца нераўнамерна, за летні перыяд выпадае колькасць ападкаў 336 мм, за халодны — 177 мм.

Праз Александрыю з паўднёвага захаду на паўночны ўсход праходзіць вось высокага атмасфернага ціску, якая падзяляе вобласць на дзве часткі па панавання розных паветраных мас — паўночна-заходнюю (лесастэп), вільготныя масы з Атлантыкі і паўночна-ўсходнюю (стэп).

У зімовыя месяцы пераважаюць паўночныя і паўночна-ўсходнія вятры. Улетку гаспадараць вятры паўночныя і паўночна-заходнія.

Цыклоны (міжземнаморскія, атлантычныя і іншыя) і антыцыклоны (сібірскія, ўсходнія кантынентальныя і іншыя) часта прыводзяць да рэзкага пахаладання летам і адлігі зімой. Такія кліматычныя ўмовы абумоўліваюць вельмі зменлівае надвор'е, асабліва зімой.

Сярэднегадавая тэмпература паветра ў Александрыі +7,3 — 7,8 ° С. Пераважаюць вятры паўночныя, паўночна-заходнія і паўночна-ўсходнія. Сярэднегадавая хуткасць ветру складае 3,9 м/с, вільготнасць паветра 61-65% (максімальная у снежні — 84-86%, мінімальная ў жніўні — 43-48%). Безмарозны перыяд доўжыцца 246-255 дзён, а вегетацыйны складае 207-215 дзён.

Гадовы перыяд — 114-130 дзён. Тэмпература самога цёплага месяца (ліпеня) складае 20,2 — 21,2 °С, максімальная — +39 °С.

Зіма доўжыцца 110-119 дзён. Сярэдняя тэмпература самога халоднага месяца (лютага) складае -5,7 — 6,1 °С, максімальна нізкая -35 °С.

 Гідралогія 
Сцёк рэк залежыць ад атмасферных ападкаў, якія вельмі зменлівыя ў розныя часы года. Велізарнае значэнне гуляе раставанне снегу і вясновыя дажджы, таму каля 70% сцёку прыпадае на сакавік-красавік, на ліпень-жнівень 10%, на восень каля 5%, а на зіму 15%. Таксама вялікую ролю гуляе падземнае сілкаванне вод.

Александрыя знаходзіцца ў зоне не ўстойлівага ўвільгатнення. Сярэднегадавая колькасць ападкаў прыблізна 510-530 мм. Нераўнамерна размяркоўваюцца ападкі ў розныя сезоны. Іх мінімум трапляе на зіму — 14%-16%, максімум на лета — 40%.

За цёплы перыяд года выпадае 70% ад усіх атмасферных ападкаў, у халодны перыяд — 30%.

Да павярхоўных вод горада ставяцца Інгулец, Бешка, Бярозаўка, Войнаўскае вадасховішча на рацэ Інгулец, затопленыя і адпрацаваныя кар'еры, буравугальныя разрэзы.

 Прырода 
Прыродна-кліматычныя ўмовы спрыяльныя для вырошчвання азімай пшаніцы, кукурузы, цукровых буракоў, бульбы і іншых культур, а таксама садоўніцтва і агародніцтва.

 Расліннасць 
Лясная расліннасць — дуб, клён палявой, акацыя, таполя, каліна, каштан, елка. На тэрыторыі горада знаходзіцца два лясных масіва: Звенігародскі лясны масіў і лясны масіў каля Дома ветэранаў. Агульная плошча лясных масіваў складае 862,48 га.

 Жывёльны свет 
Жывёльны свет прадстаўлены вялікай колькасцю відаў: казулі, дзікі, зайцы-русак, вожыкі, краты, лясныя мышы, лятучыя мышы, шмат птушак, у вадаёмах — рыб: карасі, ляшчы, акуні і іншыя віды.

 Вядомыя асобы 

 Яўген Львовіч Заслаўскі (1920—2007) — савецкі і беларускі архітэктар.
 Таццяна Мікалаеўна Грабар (нар. 1957) — беларускі архітэктар.
 Андрэй Якаўлевіч Грыгор’еў (нар. 1958) — беларускі навуковец у галіне машынабудавання і матэрыялазнаўства.
 Крыніцы 

 Спасылкі 
 Чисельність наявного населення України на 1 січня 2012 року, Київ-2012 (rar) — Державний комітет статистики України 

 Спасылкі 


Катэгорыя:Гарады Кіраваградскай вобласці