Верхні замак (Полацк)

Верхні замак — умацаваны цэнтр Полацка. Размяшчаўся на Чорнай гары на правым беразе р. Заходняя Дзвіна пры ўпадзенні ў яе р. Палата. Займаў узвышша пл. 9,44 га. 3 усходу быў абкружаны валам, па краі пляцоўкі ўмацаваны драўлянымі сценамі-гароднямі з вежамі. Схілы неаднаразова ўмацоўваліся (упершыню каля 1363 г.).

300пкс|thumb|справа|Замкі Полацка 17 стагоддзя. Верхні замак па цэнтры

 Гісторыя 
Верхні замак з сярэдзіны XI па XVIII стст. адыгрываў ролю адміністрацыйнага і культурнага цэнтра Полацка. Да ўзвядзення драўлянай царквы (1-я пал. XI ст.) і Сафійскага сабора (каля 1044-66 гг.) тут размяшчалася язычніцкае свяцілішча. Паводле звестак пісьмовых крыніц, у канцы XIII ст. «Оу святое Соф'я» знаходзілася рэзідэнцыя полацкіх епіскапаў. Тут было і памяшканне для ўсяго складу духоўных асоб пры біскупскай кафедры («Крылас»). Верхні замак мог з'яўляцца месцам дзейнасці князя (ХІ — XIV стст.) і яго пражывання (пасля 1326 г.). У гэты час узводзіцца княжацкі церам.

У часы Вялікага Княства Літоўскага на Верхнім замку жылі княжацкі намеснік (з 1392 г.), ваявода (з 1504 г.), уладыка, баяры і мяшчане, тут размяшчаліся шэраг полацкіх манастыроў (Траецкі разам з Сафіяй, Васкрасенскі Пятра і Паўла і інш.)

Тэрыторыя Верхняга замка фарміравалася на працягу значнага прамежку часу. Найбольш магутны культурны пласт — да 5 м і больш — захаваўся на тэрыторыі паўночна-ўсходняй частцы Верхняга замка. Верхні замак з'яўляўся месцам жыхарства гарадской шляхты.
180px|міні|злева|Канстанцін і Алена, каменны абразок знойдзены на тэрыторыі замка, сяр. XII — 20-я гг. XIII стст.
У паўночна-ўсходняй частцы Верхняга замка археолагамі даследаваны самы магутны культурны пласт, менавіта тут размяшчалася шчыльная дварова-сядзібная забудова. Ва ўсходняй частцы Верхняга замка ў XII—XIII стст. жылі рамеснікі. На паўночнай і паўночна-заходняй частцы Верхняга замка магутнасць пласта не перавышае ў сярэднім 4-4,5 м. Аналагічны па магутнасці культурны слой быў выяўлены на тэрыторыі, прылеглай да Верхняга замка ўздоўж вала Ніжняга замка. Плошча Верхняга замка павялічылася ў XIV—XVI стст. за кошт «ўключэння» часткі пасадскіх тэрыторыі на месцы сучасных усходніх карпусоў гарадской бальніцы.

З будаўніцтвам ратушы Верхні замак паступова пачынае губляць функцыю адміністрацыйнага цэнтра горада і з гэтага часу адбываецца пераразмеркаванне акцэнтаў у архітэктурных і сацыяльных дамінант у гарадской структуры. Верхні замак па-ранейшаму заставаўся сакральным цэнтрам і самай значнай полацкай крэпасцю.

 Фартыфікацыя 
Самы старажытны абарончы вал на Верхнім замку датуецца не раней за XI ст. На яго вонкавым боку жылі рамеснікі, на ўнутраным — прадстаўнікі шляхты і духавенства.

На Верхнім замку, паводле Рэвізіі 1552 г., згадваюцца вежы Усцейская, Другая, Асвейская, Чацвёртая, Міхайлаўская, Багародзіцкая, Сёмая, Восьмая, Сафійская. Вежы стаялі на канцах пляцоўкі замка. Шэсць вежаў былі размешчаны парамі, падзеленыя 3-4 гароднямі. Сярод гэтых пар у адной вежы з дзвюх мелася брама, альбо фортка.

 Планіровачная структура 
Па матэрыялах даследаванняў культурнага пласта Верхняга замка Г. В. Штыхавым было зроблена заключэнне, што на тэрыторыі ўсходняй частцы Верхняга замка з другой паловы XIII ст. існавала ўстойлівая планіроўка ў забудове. Выкрытыя раскопкамі пабудовы ўваходзілі ў склад гаспадарчых комплексаў — пагонных двароў, абнесеныя плотам. Тэрыторыя двароў выцягвалася ўглыб ад вуліцы, гэтак жа размяшчаліся і пабудовы. Двары належалі рамеснікаў, у раскоп патрапілі пабудовы ювеліра і гарбара-шаўца. Падворак, як правіла, быў выбрукаваны дрэвам, каля бруку быў пракладзены водаадводы (калектары).

 Двор ваяводы 

Двор ваяводы размяшчаўся ў паўночна-заходняй частцы Верхняга замка (тэрыторыя сучаснай гарадской бальніцы). Па рэвізіі 1552 двор ваяводы ўключаў у шэсць жылых будынкаў, піўную (склеп) са складскім памяшканнем пад ёй, кухню і пякарню, стайню, лазню, каралеўскую клець каля замкавай брамы. Дамы на падклеце ўяўлялі сабой двух-трохкамерныя пабудовы. Шосты дом знаходзіўся «ў замкавай сцяне» і, верагодна, з'яўляўся каравульным памяшканні, адкуль ваявода мог назіраць за рухам арміі.

 Гл. таксама 
 Полацкія замкі
 Ніжні замак

 Літаратура 
 Дук Д. У. Гісторыя Полацка: па матэрыялах археалагічных даследаванняў. — Наваполацк: УА «ПДУ», 2006. — 112 с.
 Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2001. — 576 с.: іл. ISBN 985-11-0198-2 (т. 12), ISBN 985-11-0035-8, С. 461-462.

 Спасылкі 



Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Славутасці Полацка
Катэгорыя:Гісторыя Полацка
Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Полацка