Спадарожнікі Хаўмеа

У карлікавай планеты Хаўмеа маецца два спадарожніка — Хііяка і Намака (назвы адбываюцца ад бажаствоў гавайскай міфалогіі). Спадарожнікі былі выяўленыя ў 2005 годзе ў падчас назіранняў Хаўмеа ў абсерваторыі імя Кека.
У спадарожнікаў Хаўмеа ёсць некалькі незвычайных уласцівасцей. Лічыцца, што яны з'яўляюцца часткай сямейства Хаўмеа (сямейства транснептунавых аб'ектаў), якое сфарміравалася мільярды гадоў таму з ледзяных аскепкаў пасля таго, як вялікае сутыкненне разбурыла ледзяную мантыю Хаўмеа. На Хііяке, больш буйным і больш выдаленым спадарожніку, вызначана вялікая колькасць чыстага вадзянога лёду на яго паверхні — асаблівасць, нячаста сярод аб'ектаў пояса Койпера.

У Намакі, прыблізна ў дзесяць разоў меншай па памеры, арбіта з дзіўнай дынамікай: яна мае незвычайны эксцэнтрысітэт і, верагодна, знаходзіцца пад вялікім уплывам іншага спадарожніка.

 Адкрыццё і найменне 
Спадарожнікі былі выяўленыя ў 2005 годзе камандай Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута вакол Хаўмеа (якая амерыканскай камандай у той час неафіцыйна называлася K40506A і мела мянушку «Санта» пасродкам назіранняў у абсерваторыі імя Кека на востраве Гаваі. Далёкі і большы з гэтых двух спадарожнікаў быў выяўлены 26 студзеня 2005 г.
і пасля 29 ліпеня 2005 года (калі Хаўмеа атрымала папярэдняе найменне 2003 EL61 быў афіцыйна пазначаны «S/2005 (2003 EL61)» (у камандзе Калтэха ў яго было мянушку «Rudolph»).
Меншы, больш блізкі спадарожнік Хаўмеа быў знойдзены 30 чэрвеня 2005 г., пасля 29 ліпеня 2005 года афіцыйна пазначаны «S/2005 (2003 EL61)» (мянушка «Blitzen»).

7 верасня 2006 годзе абодва спадарожніка былі прызнаныя і пранумараваны ў афіцыйным каталогу малых планет як (136108) 2003 EL61 I і II адпаведна.
Міжнародны астранамічны саюз 17 верасня 2008 абвясціў імёны гэтых спадарожнікаў, разам з імем 2003 EL61: (136108) Хаўмеа I — Хііяка і Хаўмеа II — Намака.

Кожны спадарожнік быў названы імем дачкі Хаўмеа, гавайскай багіні багацця і дзетараджэння. Хііяка — багіня танца і патронка Вялікага астравы Гаваяў, на якім размешчаны комплекс абсерваторый Маўна-Кеа.
Намака — багіня вады і мора; яна астудзілі лаву сваёй сястры Пеле, якая цякла ў мора, ператварыўшы яе ў новы выступ.
Па легендзе, многія дзеці Хаўмеа паўсталі з розных частак яе цела. Карлікавая планета Хаўмеа, верагодна, амаль цалкам каменная, з павярхоўным пластом лёду; вялікая частка зыходнай ледзяной мантыі, як думаюць, была адарвана падчас сутыкнення, што паслужыла прычынай бягучай высокай хуткасці кручэння Хаўмеа, і гэты матэрыял сфарміраваў маленькія аб'екты сямейства Хаўмеа ў поясе Койпера. Верагодна наяўнасць вялікай колькасці спадарожнікаў, меншых, чым Намака, але не выяўляных на бягучым узроўні абсталявання.

 Характарыстыкі 
Хііяка — вонкавы, дыяметрам каля 310 км, большы і найзыркі з двух спадарожнікаў. Арбіта Хііякі амаль кругавая з перыядам звароту 49 дзён. Назіранае моцнае паглынанне ў інфрачырвоным спектры (1,5 і 2 мікраметра), адпавядае з амаль чыстым крышталізавацца вадзяным лёдам, які пакрывае большую частку яго паверхні. Незвычайны спектр, і яго падабенства спектральным лініях у спектры Хаўмеа, дазволілі Браўну і яго калегам зрабіць выснову аб малаверагодна таго, што спадарожнікавая сістэма была сфарміравана гравітацыйным захопам аб'ектаў пояса Койпера, якія праходзілі па арбіце каля карлікавай планеты, і высокай верагоднасці таго, што спадарожнікі ўтварыліся з фрагментаў непасрэдна Хаўмеа.
Памер абодвух спадарожнікаў разлічаны зыходзячы з здагадкі, што ў іх такое ж альбеда, як і ў Хаўмеа. Для карлікавай планеты альбеда было вымераць касмічным тэлескопам «Спытцэр», але для спадарожнікаў яно не можа быць вымераць непасрэдна, паколькі яны занадта маленькія і блізкія да Хаўмеа, каб назірацца незалежна. Грунтуючыся на гэтым альбеда, дыяметр унутранага спадарожніка, Намакі, прыблізна 170 км.

Маса Намакі складае дзесятую частку масы Хііякі. Арбіта эліптычныя з перыядам звароту вакол Хаўмеа 18 дзён. Нахіл 13° (на 2008 год) ад большага спадарожніка, які мае моцны ўплыў на арбіту. Так як сутыкненне, якое стварыла спадарожнікі Хаўмеа, як мяркуюць, адбылося ў ранняй гісторыі Сонечнай сістэмы, за наступныя мільярды гадоў арбіта павінна паступова перайсці ў больш круглую арбіту. Бягучыя даследаванні наводзяць на думку, што арбіта Намакі абураная арбітальным рэзанансам з больш масіўнай Хііякай. Абодва спадарожніка паступова выдаляюцца ад Хаўмеа на сваіх арбітах з-за прыліўнога паскарэння. Спадарожнікі, магчыма, уваходзілі і затым выходзілі з арбітальнага рэзанансу некалькі разоў; у сапраўдны момант яны знаходзяцца або прынамсі блізкія да рэзанансу 8:3. Гэты рэзананс інтэнсіўна ўплывае на арбіту Намакі, у якой бягучая прэцэсіі складае 20°.

Спадарожнікі Хаўмеа занадта цьмяныя, каб іх можна было назіраць у тэлескопы з апературай менш двух метраў, хоць у самой Хаўмеа зорная велічыня 17,5, што робіць яе трэцім па яркасці аб'ектам пояса Койпера пасля Плутона і Макемаке, і лёгка прыкметнай у вялікі аматарскі тэлескоп.

У цяперашні час калі арбіты спадарожнікаў Хаўмеа назіраюцца з Зямлі амаль дакладна ў пазіцыі, калі яны патэнцыйна праходзяць Хаўмеа. Назіранне за такімі праходжаннямі прадаставіла б дакладную інфармацыю аб памерах і форме Хаўмеа і яе спадарожнікаў, як гэта здарылася ў канцы 1980-х з Плутонам і Харонам. Для выяўлення малюсенькіх змяненняў яркасці сістэмы падчас гэтых мінанняў запатрабуецца прынамсі прафесыйны тэлескоп сярэдняй апертуры. Хііяка апошні раз праходзіла Хаўмеа ў 1999 годзе, за некалькі гадоў да адкрыцця, наступнае праходжанне павінна адбыцца прыблізна праз 130 гадоў. Аднак у сітуацыі, унікальнай для рэгулярных спадарожнікаў, вялікая закручванне арбіты Намакі Хаўмеа захавае вугал разгляду транзітам Намака — Хаўмеа на працягу некалькіх гадоў.

 Хаўмеа I Хііяка Студзень 2005 года  Хаўмеа II Намака Студзень 2005 года (таксама)

 Гл. таксама 
Хаўмеа, карлікавая планета

 Спасылкі 

 Спадарожнікі карлікавых планет сонечнай сістэмы