Прыстаўка (мова)

Прыстаўка, прэфікс — службовая марфема, што ўжываецца перад коранем і надае слову новае лексічнае ці граматычнае значэнне. Часцей надае новае лексічнае значэнне.

Прэфіксы заўсёды матэрыяльна выражаныя марфемы, у адрозненне ад суфіксаў, канчаткаў і ад інтэрфіксаў.

 Асаблівасці прэфіксаў 
 Не маюць строгага замацавання за той ці іншай часцінай мовы (прэфікс пад-: падгрупа (назоўнік), падземны (прыметнік), паддаць (дзеяслоў)).
 Заўсёды далучаюцца толькі да цэлага слова, а не да асновы.
 Не змяняюць прыналежнасці вытворнага слова да часціны мовы. У сучаснай беларускай мове існуе толькі 2 словы, у якіх прэфікс пераводзіць назоўнік у прыслоўе: накрыж, навек. Калі прыстаўка ўжываецца ў спалучэнні з суфіксам, то яна далучаецца толькі да асновы слова. У такім выпадку можа пераводзіць слова ў іншую часціну мовы.

 Віды прэфіксаў 
 Паводле функцыі 
 Дэрывацыйныя (словаўтваральныя).
 Рэляцыйныя (словазменныя) — толькі прыстаўка най- у найвышэйшай ступені параўнання прыметнікаў.
 Сінкрэтычныя (служаць для ўтварэння закончанага трывання дзеясловаў).

 Паводле паходжання 
 Спрадвечнабеларускія (крыніцай служаць службовыя часціны мовы (прыназоўнікі, часціцы), самастойныя часціны мовы, прыстаўкі).
 Запазычаныя (з грэчаскай мовы (а-, анты-, гіпер-), з лацінскай мовы (інтэр-), з французскай мовы (дэ-, дэз-)).

 Паводле фанемнага складу 
 Монафанемныя (складаюцца з адной фанемы),
 Поліфанемныя (складаюцца з 2 і болей фанемаў).

 Паводле фанемнай структуры 
Паводле пачатковага гуку:
 прыкрытыя (пачынаюцца з зычнага гуку)
 непрыкрытыя (пачынаюцца з галоснага гуку).
Паводле канцавога гуку:
 закрытыя (заканчваюцца на зычны гук)
 адкрытыя (заканчваюцца на галосны гук).

 Паводле спалучальнасці (валентнасці) 
 Мультывалентныя (рэгулярныя) — сустракаюцца ў вялікай колькасці слоў, утвараюць вялікую колькасць вытворных.
 Унівалентныя (нерэгулярныя) — маюць абмежаваную спалучальнасць.

 Літаратура 
 Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
 Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
 Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.