Інжыр

Інжыр, вінная ягада, смакоўніца, фігавае дрэва (Fícus cárica) — субтрапічны лістападны фікус, кветкавая расліна сямейства тутавых. Пашыраны ў дзікім стане ў Міжземнамор'і, Малой Азіі, Іране, Індыі. У Паўночнай Амерыцы, Сярэдняй Азіі, на Каўказе і ў Крыму вырошчваюць у адкрытым грунце як каштоўную , якая дае плады — вінныя ягады. Больш за 600 сартоў.

Шырока распаўсюджаны ў краінах Міжземнамор'я, у Грузіі, у гарах Арменіі, на Апшэронскім паўвостраве, у цэнтральных раёнах Азербайджана, на Чарнаморскім узбярэжжы Краснадарскага краю і Абхазіі.

Інжыр — адна з самых старажытных культурных раслін, як мяркуецца, — самая старажытная. У культуры інжыр вырошчваўся спачатку ў Аравіі, адкуль быў запазычаны Фінікіяй, Сірыяй і Егіптам. У XIII стагоддзі да н. э. адыгрываў важную ролю ў сельскай гаспадарцы царства Пілас. У Амерыку трапіў толькі ў канцы XVI стагоддзя.

У Бібліі у склад кнізе Быццё  выкарыстоўваўся Адамам і Евай для прыкрыцця галізны.

 Назва 

Відавы эпітэт дадзены па месцы, якое лічыцца радзімай інжыру — горная вобласць старажытнай Карыі, правінцыі Малой Азіі.

 Батанічнае апісанне 

Субтрапічнае пладовае раскідзістае шматствольнае дрэва са ствалом да 75 см у дыяметры ці куст са светла-шэрай, гладкай карой вышынёй да 10 метраў з моцным карэнішчам і млечнікамі ва ўсіх органах. Жыве да 200 гадоў.

Лісце простае, буйное, чарговае, 3-5-7-пальчата-лопасцевае або паасобнае, знізу апушанае, жорсткае, з ападаючымі прылісткамі. У пазухах лісця развіваюцца скарочаныя генератыўныя парасткі, якія нясуць суквецці двух тыпаў — капрыфігі і фігі. Маладыя парасткі зялёныя, гладкія ці апушаныя.

Двухдомная расліна, кветкі сабраныя ўнутры грушападобных мясістых суквеццяў дзвюх форм (капрыфігах на мужчынскіх дрэвах, фігах — на жаночых). Суквецці развіваюцца на розных дрэвах, характарызуюцца тым, што вось разрастаецца ў шарападобна-авальнае ўтварэнне з адтулінай на верхавіне і паражніной унутры, дзе размяшчаюцца дробныя несамастойныя раздзельнаполыя кветкі.

Капрыфігі — больш дробныя суквецці, якія змяшчаюць мужчынскія кветкі: Формула кветкі:  і Фігі — жаночыя галавыя кветкі з кароткімі слупкамі:  — буйныя суквецці, у якіх мужчынскія кветкі рэдукаваныя, а жаночыя маюць доўгія слупкі, і пасля апладнення ўтвараюць аднанасенныя плады.

Плод — дробная сямянка ўнутры суплоддзя, запоўненага салодкай мякаццю. У сушаных пладах (вінных ягадах) да 77 % цукру, шмат вітамінаў, кальцыю, фосфару, жалеза.

Фігі ператвараюцца ў сакавітыя, салодкія, грушападобныя суплодзі з насеннем унутры. Яны пакрытыя тонкай скуркай з дробнымі валасінкамі. На верхавіне маецца адтуліна — вочка, прыкрытае лускавінкамі. Суплодзі інжыра маюць афарбоўку ад жоўтай да чорна-сіняй, у залежнасці ад сорту. Часцей сустракаюцца жоўта-зялёныя плады.

 Хімічны склад 

Свежыя плады інжыра ўтрымліваюць да 24 % (па іншых дадзеных, да 75 % ) цукроў (глюкоза, фруктоза), а сушаныя — да 37 %. У пладах змяшчаюцца арганічныя кіслоты, дубільныя рэчывы, бялкі, тлушчы, у лісці — кумарыны (галоўныя з іх — псарален і бергаптэн).

Свежыя плады інжыра ўтрымліваюць да 1,3 % бялкоў, 11,2 цукроў, кіслот толькі 0,5 %. У сушоных фігах доля бялку павялічваецца да 3-6 %, цукру — да 40-50 %, што надае ім глыбокі салодкі смак і адчуванне сытасці (каларыйнасць сушоных пладоў — 214 ккал на 100 г). Ёсць у іх і вітаміны (β-каратын, B1, B3, PP, C), і мінеральныя рэчывы (натрый — 18 мг на 100 г, калій — 268, кальцый — да 34, магній — да 20, фосфар — до 32). Калію так многа, што па яго ўтрыманню інжыр саступае толькі арэхам.

Няспелыя плады ўтрымліваюць з'едлівы млечны сок, таму неядомыя.

Сушаныя плады адрозніваюцца высокай каларыйнасцю і ўтрымліваюць 50—77 % цукроў.

 Гаспадарчае значэнне і прымяненне 

Інжыр ужываюць у свежым, сушоным і кансерваваным выглядзе. Са свежых пладоў вараць варэнне і джэм. У пладах мноства вельмі дробнага насення, на смак плады прыкра- або умерана-салодкія. Для сушкі больш падыходзіць светлы, з залацістай скуркай і белай мякаццю, каля 5 см у дыяметры. Сушаць суплодзі 3-4 дня пад сонцам. Лічыцца, што чым драбней плады, тым інжыр смачней. Калі ў кожным плодзе больш за 900 насення — гэта вельмі добры, далікатны інжыр. Калі менш 500 — вельмі пасрэдны. Існуе і безнасенны сорт, які не мае патрэбы ў апыленні з дапамогай , але яго суплодзі не такія смачныя і сакавітыя.

У андалускім  традыцыйна выпякаўся інжырны хлеб.

Ураджай інжыра ў культуры багаты — да 20 тон на гектар. Інжыр непатрабавальны: можа расці на бедных землях, камяністых асыпках, скалах, каменных сценах. Аднак, магутныя дрэвы сустракаюцца ў далінах рэк, ва ўмовах добрага водазабеспячэнне. Плоданасіць інжыр пачынае на другі-трэці год, жыве да 30-60, а ў некаторых выпадках да 300 гадоў.

У некаторых месцах для штучнага апылення кветак фігавае дрэва праводзіцца .

 Шкоднікі 

Лісце і плады інжыру пашкоджваюць вусені матылькоў віду .

 Лекавае выкарыстанне 
У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваюць лісце інжыра (), якое збіраюць пасля зняцця пладоў у верасні — кастрычніку і высушваюць. З сыравіны атрымліваюць прэпарат «Псаберан», які выкарыстоўваецца для лячэння гнёздавай  і вітыліга.

З даўніх часоў фігі выкарыстоўваюць у медыцыне. Іх ўжывалі як сродак ад кашлю, ад захворванняў горла, для чаго суплодзя заварвалі кіпенем або гарачым малаком. Мякаць ж пладоў валодае добрым патагонным і гарачкапаніжальным дзеяннем. Акрамя таго, жалеза ў інжыры больш, чым у яблыках, таму яго рэкамендавалі хворым, якія пакутуюць жалезадэфіцытнай анеміяй. Так як у лісці ўтрымліваецца кумарын (рэчыва, якое падвышае адчувальнасць арганізма да сонечнай радыяцыі), яны таксама знайшлі прымяненне. Інжыр валодае вялікай пажыўнасцю, супакойвае запал у целе і здавальняе смагу. Інжыр карысны пры сэрцабіцці, бранхіяльнай астме, кашлю, болях у грудзях, агрубленні ; ужыванне яго ў ежу з міндалем дапамагае пры моцным пахуданні. Сушаны інжыр валодае слабільным дзеяннем. Сіроп з інжыра з'яўляецца  для дзяцей: ён павышае іх апетыт і паляпшае страваванне. Інжырны сіроп дапамагае пры цягліцавым рэўматызме, захворваннях скуры, камянях у нырках і мачавом пузыры, павелічэнні аб'ёму печані і болях (пры прастудным захворванні жаночых палавых органаў).

Плады інжыру ўваходзяць у склад лекавага сродку «Кафіёл».

 Пакаёвая расліна 
+ Краіны-лідары па вытворчасці інжыру — 2012(у метрычных тонах)МесцаКраінаВытворчасць  (у тоннах) 1    274,535 2    171,062 3    110,058 4    102,694 5    78,000 6    41,224 7    35,072 8    28,010 9    27,255 10    25,000   Сустветная вытворчасць  1,031,391 Крыніца: 
У сярэдніх і паўночных раёнах Расіі інжыр вырошчваюць у пакоях. У яго буйное лопасцевае прыгожае лісце, на зіму ападае. У пакаёвай культуры здольны даваць плады, якія часцей за спеюць у канцы лета або восенню, часам вясной. Інжыр размножваюць зімовымі (без лісця) і летнімі (зялёнымі) тронкамі. Зімовыя тронкі зразаюць з адна- двухгадовых парасткаў і садзяць рана вясной, да распускання пупышак, у лёгкую супяшчаную глебу. Зялёныя тронкі саджаюць у канцы вясны — у пачатку лета ў пясок і ўтрымліваюць да ўкаранення ў вільготным асяроддзі пад шклянкай або іншай шклянай хованкай. І тыя, і іншыя тронкі ў цёплым месцы лёгка ўкараняюцца. Укаранелыя тронкі высаджваюць у гаршкі.

Улетку ўтрымліваюць на светлых падваконніках пры багатым паліванні, зімой — у прахалодным месцы пры вельмі ўмераным паліванні, толькі б зусім не перасохла зямля. Да трохгадовага ўзросту штогод вясной, да пачатку росту, перасаджваюць у дзярнова-перагнойную глебу. Дарослыя расліны перасаджваюць праз два-тры гады ў шырокі посуд, у больш цяжкую зямлю.

 Выкарыстанне 

Спажываецца ў свежым выглядзе і пасля перапрацоўкі (сушка, варэнне, джэм, кампот). Сушаныя фігі можна заварваць у якасці сурагату кавы.

Трэба памятаць, што хворым цукровым дыябетам, вострымі запаленчымі захворваннямі кішачніка і з парушэннямі абмену шчаўевай кіслаты ўжыванне інжыру супрацьпаказана.

 У медыцыне 

Акрамя ўжывання ў ежу, інжыр можа быць выкарыстаны ў медыцынскіх мэтах. У навуковай медыцыне плады інжыру могуць ужывацца для лячэння тромбаэмбалічных захворваннях. Карысныя яны і для лячэння сардэчна-сасудзістай сістэмы. Асабліва цэнны інжыр, свараны ў малацэ. Яго ў такім выглядзе выкарыстоўваюць для лячэння верхніх дыхальных шляхоў, бранхітаў, бронхаэктатычнай хваробы.

У народнай медыцыне інжыр выкарыстоўваецца здаўна пры гастрытах, хранічных запорах, а таксама для паляпшэння складу крыві, як адхарквальны і мачагонны сродак.

 Культурныя аспекты 

У Кнізе Быцця ў Бібліі Адам і Ева апранулі сябе  (Быццё 3:7) пасля ўжывання ў ежу «» з . Акрамя таго, намаляванае фігавае лісце ўжо даўно выкарыстоўваецца для пакрыцця палавых органаў аголеных фігур у жывапісе і скульптуры. Калекцыянеры мастацтва і арганізатары выставак часта дадаюць гэтыя выявы праз доўгі час пасля заканчэння арыгінальнага твору. Выкарыстанне фігавага лістка ў якасці абаронцы сціпласці або нейкага шчыта увайшло ў мову.

Кніга Другі закон вызначае інжыр у якасці аднаго з  (Другі закон 8:7-8), якія апісваюць урадлівасць зямлі Ханаанскай. Гэта набор з сямі раслін, якія растуць на Блізкім Усходзе, што разам могуць забяспечваць ежай круглы год. Спіс арганізаваны па даце збору ўраджаю, інжыр пералічаны чацвёртым з-за яго паспявання на працягу лета.

Акрамя таго, у Бібліі (Матфей 21:18-22 і Марк 11: 12-14, 19-21) падаецца гісторыя Ісуса, які знайшоў смакоўніцу, калі ён галодны; дрэва было з лісцем, але без пладоў. Ісус праклінае смакоўніцу, якая вяне.

Біблейская цытата «кожны чалавек пад сваёй вінаграднай лазой і смакоўніцаю» (Кніга Цароў 04:25) была выкарыстана для абазначэння міру і працвітання. Звычайна цытуецца ў адносінах да таго жыцця, якое павінна было быць пад кіраўніцтвам пасяленцаў на амерыканскім Захадзе, і была выкарыстана Тэадорам Герцлем у малюнку будучай яўрэйскай дзяржавы:. «Мы садружнасць. Па форме яна з’яўляецца новай, але ў намаганнях вельмі старажытная. Наша мэта згадваецца ў першай кнізе Цароў: „Юда і Ізраіль будуць жыць у бяспецы, кожны чалавек пад сваёй вінаграднай лазой і смакоўніцаю, ад  да Вірсавіі“»Old New Land by Theodor Herzl  Old New Land. Прэзідэнт ЗША Джордж Вашынгтон, напісаўшы ў 1790 годзе ў сінагогу  ў , Род-Айленд, падоўжыў метафару для абазначэння роўнасці усіх амерыканцаў, незалежна ад верыLetter of George Washington to the Hebrew Congregation in Newport, Rhode Island.  .

 Карана называецца Ат-Тын (па-арабску азначае «фіга»), паколькі пачынаецца з  «інжырам і алівай». Інжыр таксама адзначаны ў іншых месцах Каране. У   падаецца, што Прарок Магамет заявіў: «Калі б мне давялося згадаць садавіну, якая паходзіць з раю, я б сказаў, што гэта ён, таму што райскія плады не маюць … Ешце гэтыя плады, бо яны прадухіляюць гемарой і дапамагаюць пры падагры».

Паводле старажытнагрэчаскага міфа бог Апалон паслаў ворана набраць вады з ручая для ахвярапрынашэння. Воран убачыў смакоўніцу і чакаў, пакуль паспее інжыр, спакусіўшыся на плады. Ён ведаў, што спазніцца і будзе пакараны за сваю марудлівасць, так што ён выхваціў змяю (гідру) з патоку і набраў вады. Воран аддаў Апалону ваду і выкарыстаў змяю ў якасці апраўдання, нібыта яна не пускала яго да ручая. Апалон разгадаў яго хлусню, а потым кінуў ворана, кубак і змяю ў неба, дзе яны ўтварылі сузор’і Гідра, Чаша і Воран.

У камедыі Арыстафана «» адна з жанчын выхвалялася пра «курс навучання» абрадам прысвячэння, які яна прайшла, каб стаць дарослай жанчынай (Lys. 641-7). Як знак яго завяршэння, калі яна ўжо была дзяўчынай на выданні, жанчына стала  і насіла каралі з сушанага інжыруκἀκανηφόρουν ποτ’ οὖσα παῖς καλὴ ‘χους’ / ἰσχάδων ὁρμαθόν..

У ходзе сваёй перадвыбарнай кампаніі, каб пераканаць Рымскую рэспубліку ў неабходнасці пачаць Трэцюю Пунічную вайну, Катон Старэйшы прадставіў перад Сенатам жменю свежага інжыру з Карфагена. Гэта паказвала блізкасць да Рыма (і, такім чынам, пагрозу), а таксама абвінавачвала Сенат у слабасці і : інжыр звязвалі з жаноцкасцю з-за выгляду ўнутранай часткі плоду.

Смакоўніца з’яўляецца свяшчэнным дрэвам для Дыяніса Sukites (Συκίτης).

Паколькі кветка інжыру нябачная, існуюць розныя ідыёмы, звязаныя з гэтым у мовах па ўсім свеце. У бенгальскім выразе tumi yēna ḍumurēr phul hay.ē gēlē (তুমি যেন ডুমুরের ফুল হয়ে গেলে) маецца на ўвазе нябачны як кветка інжыру. На мове хіндзі існуе выраз, звязаны з кветкай смакоўніцы, गूलर का फूल (як кветка інжыру) — азначае тое, што немагчыма калі-небудзь убачыць, г. зн. рэдкае з рэдкагаबालुरघाट में दिखा गूलर का विस्मयकारी फूल, Sep 20, 11:39 pm (Hindi version), (Translated version).

«Gular ka phool» (Кветка фігі) — гэта калекцыя паэзіі, напісаная на хіндзі Раджывам Кумарам ТрыгарціGular ka phool by Rajiv Kumar Trigarti.

Існуе таксама паэма на тэлугу, напісаная , ў якой гаворыцца: «Medi pandu chuda melimayyi undunu, potta vippi chuda purugulundunu», што азначае: «Плод смакоўніцы выглядае прывабным, але як толькі вы зазірнеце глыбей, то ўбачыце там казурак [маюцца на ўвазе ]». Фраза з’яўляецца сінонімам выразу «Не судзіце пра кнігу па яе вокладцы».

 У выяўленчым мастацтве 

На карцінах розных мастакоў можна сустрэць дрэвы і плады інжыру, сярод іх , , , Джэймс Цісо, , ,  і іншыя.

 Зноскі 

 Літаратура 





 Спасылкі 


Катэгорыя:Тутавыя
Катэгорыя:Садавіна
Катэгорыя:Пакаёвыя расліны
Катэгорыя:Сухафрукты
Катэгорыя:Флора Міжземнамор’я
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Катэгорыя:Пладовыя дрэвы
Катэгорыя:Культуры субтрапічнай і ўмеранай зон
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе