Чэшскае нацыянальнае адраджэнне

Чэшскае нацыянальнае адраджэнне — тэрмін, які адносіцца да працэсу, што адбываўся на чэшскіх землях у складзе імперыі Габсбургаў, пачынаючы прыкладна з апошняй трэці XVIII стагоддзя і да 1848 года. Галоўнай задачай лідараў чэшскага адраджэння было падняць узровень мовы вучоных і матываваць людзей, падняць узровень чэшскай нацыянальнай свядомасці. Нацыянальнае адраджэнне супала з ператварэннем феадальных суполак у грамадзянскай супольнасці. Сярод удзельнікаў нацыянальнага адраджэння былі Ёсеф Добраўскі, Ёсеф Юнгман, , , Бажэна Немцава, Вацлаў Там, Карэл Ярамір Эрбен, , Ян Сватаплук Прэсл, Францішак Марцін Пельцль, Магдалена Рэтыг, Францішак Палацкі.

 Сітуацыя да пачатку нацыянальнага адраджэння 
У чэшскіх землях у сярэднія вякі і ў пачатку новага часу былі распаўсюджаны чэшская і нямецкая мовы. У 1615 годзе чэшскі парламент прыняў пастанову, паводле якой кожны, хто прыязджае ў чэшскія зямлі, павінен вывучыць чэшскую мову і навучыць ёй сваіх дзяцей. Такая пастанова спрыяла нацыянальным інтарэсам і нарадзіла адметныя элементы сучаснай нацыянальнай свядомасці чэхаў. Пасля бітвы на Белай Гары чэшскія землі пачала засяляць нямецкая шляхта, якая выкарыстоўвала нямецкую мову. У 1627 годзе быў выдадзены прывілей, які ўраўняў правы нямецкамоўнай і чэшскамоўнай шляхты. Чэшская мова паступова выцяснялася не толькі з вышэйшых сацыяльных колаў і элітарнай культуры, але і з усяго апарату дзяржаўнага кіравання. Нямецкая таксама стала мовай навукі і ваенных. Чэшскамоўнымі на пачатку XVIII стагоддзя яшчэ было больш за дзве траціны насельніцтва. Мова была распаўсюджана ў вясковай мясцовасці і ў гарадскіх раёнах сярод сярэдніх і ніжэйшых саслоўяў. Па-ранейшаму падтрымліваўся высокі ўзровень чэшскай мовы ў езуіцкіх выданнях. Ва ўніверсітэтах яшчэ захоўвалася адукацыя на чэшскай мове, але яна таксама выцяснялася.
Назіралася павелічэнне германізацыі краіны. Нямецкую мову выкарыстоўвалі ў дзяржаўным кіраўніцтве, на афіцыйных сустрэчах, былі германізаваны гарады і вёскі. Публічна ў абарону чэшскай мовы першым выступіў езуіт Багуслаў Балбін, які ў 1672—1673 гадах напісаў дысертацыю пра славянскія мовы, у прыватнасці чэшскую.

 Сацыяльныя і палітычныя змены ў сярэдзіне XVIII стагоддзя 
Аўстрыйская імператрыца Марыя Тэрэзія пасля серыі войнаў у XVIII стагоддзі пачала праводзіць рэформы для мадэрнізацыі манархіі Габсбургаў. У Еўропе ў той час распаўсюджваецца Асветніцтва як светапогляд і філасофскі напрамак. У 1773 годзе ўказам імператрыцы была забаронена дзейнасць езуітаў, што прывяло да зніжэння ўзроўню вышэйшай і сярэдняй адукацыі ў Чэхіі. Пасля ўказа колькасць гімназій у Чэхіі скарацілася з 42 да 13 і з 15 у Маравіі да 7. У Чэхіі застаўся адзіны ўніверсітэт, у якім зноў пачала гучаць нямецкая мова.

Сын Марыі Тэрэзіі імператар Іосіф II выдае ў 1781 годзе два важныя дакументы, якія аказваюць істотны ўплыў на далейшае развіццё краіны: 13 кастрычніка выдадзены закон, які дакляраваў верацярпімасць, а 1 лістапада — закон аб адмене прыгоннага права, прыгонныя сяляне былі вызваленыя ад прамой залежнасці ад сваіх гаспадароў.

Пры Іосіфе II былі скасаваны манастыры, будынкі якіх былі перададзены пад грамадска-карысныя ўстановы (бальніцы, школы), але гэта мела адмоўны ўплыў на чэшскую асвету. Была знішчана і выкрадзена вялікая колькасць чэшскай і замежнай літаратуры, што захоўвалася ў манастырскіх бібліятэках, і краіна страціла вялікае культурнае багацце. Таксама быў забаронены батлеечны тэатр, што быў ледзь не адзінай праявай чэшскай культуры. Сярод іншага, указам Іосіфа II нямецкая мова ўводзілася як афіцыйная і ў якасці мовы навучання. Нямецкая мова была абавязковым прадметам ва ўсіх чэшскіх ВНУ, сярэдніх школах і ў пачатковых школах у буйных гарадах. Родную мову было дазволена выкладаць у толькі ў вясковых пачатковых школах.

 Часы нацыянальнага адраджэння 
З другой паловы XVIII стагоддзя пачынаецца працэс нацыяўтварэння ў еўрапейскіх краінах. Такія працэсы ішлі і ў Германіі, раздробленай на вялікую колькасць этнасаў. У той час адбываюцца як станоўчыя, так і негатыўныя змены, разам з тым, пачаўся працэс фарміравання сучаснай нацыі чэхаў і яе вызвалення ад аўстрыйскай манархіі. Чэшскія адраджэнцы ведалі, што ўвядзенне нямецкай мовы як адзінай мовы ў сярэдніх школах і ўніверсітэтах будзе мець негатыўны ўплыў на далейшае развіццё Чэхіі. Кіруючай сілай нацыянальнага руху была чэшская інтэлігенцыя: навукоўцы, мастакі, святары, настаўнікі і г.д., сярод іх Францішак Палацкі, Павел Ёзеф Шафарык, Ян Колар.
Для развіцця чэшскай навукі і тэхнікі ў 1769 годзе было створана «Прыватнае навуковае таварыства», пазней пераўтворанае ў Чэшскае каралеўскае навуковае таварыства. Акрамя таго, нацыянальныя адраджэнцы дамагліся паляпшэння агульнай адукацыі ніжэйшых і сярэдніх класаў. Пачалося адраджэнне тэатра і кнігавыдання.  заснаваў чэшскае выдавецтва і пачаў выдаваць у Празе кнігі на чэшскай мове. Аднаўляецца тэатр у выглядзе Чэшскага нацыянальнага тэатра ў 1850 годзе.

У заключны перыяд нацыянальнага адраджэння, прыкладна з канца першай трэці XIX стагоддзя, пачынае развівацца чэшская мастацкая літаратура: , Карэл Гінэк Маха, Бажэна Немцава, .

Катэгорыя:Гісторыя чэшскай мовы
Катэгорыя:Літаратура Чэхіі
Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі