Магілёўскае паўстанне (1661)

Магілёўскае паўстанне — паўстанне, адбылося 11 лютага 1661 года ў Магілёве падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў.

 Перадумовы 
3 верасня 1654 года Магілёў без бою перайшоў на маскоўскі бокАкты, относящиеся к истории Южной и Западной России. Т. 14. 1654—1655 (Дополнение к Т. 3). СПб., 1889.. Гараджане прысягнулі на вернасць цару Аляксею Міхайлавічу. Неўзабаве паміж магістратам і маскоўскай вайсковай адміністрацыяй узніклі супярэчнасці. Значны канфлікт адбыўся 11 верасня 1655 года, калі магілёўскія мяшчане змясцілі пастаўленага маскоўскім царом войта Мікалая Гелду і паставілі войтам Пятра Мяленцьевіча Казановіча, а таксама новых бурмістраў, лаўнікаў і райцаў. Ваявода дакладваў цару, што магілёўцы «хотят выбрать без государева указа войта и бурмистров и райцев и лавников». Магілёўцы паслалі дэпутацыі да цара які пацвердзіў пажаданыя кандыдатуры. Ваявода, з ліку маскоўскіх баяр, прызначаны царом кіраваў вайсковымі справамі ў горадзе і павеце. Умешвацца ў судовыя справы магістрата і парушаць правы, дараваныя гораду, ваяводсе катэгарычна забаранялася. Аднак канфлікт паглыбляўся, магістрат адмаўляўся выконваць загады ваяводы.

Неўзабаве здарыўся канфлікт паміж вялікалітоўскім праваслаўным духавенствам і маскоўскай іерархіяй. Прызначэнні на магілёўскую кафедру з 1655 года рабіў маскоўскі патрыярх. Частка апазіцыйнага магілёўскага праваслаўнага духавенства разам з ігуменам Куцеінскага манастыра Іаілем Труцэвічам была адпраўлены ўглыб Маскоўскай дзяржавы. Кнігі, начынне, друкарню і настаўнікаў Магілёўскай брацкай школы таксама вывезлі ў Маскоўскую дзяржаву.

У 1660 годзе пасля перамог польска-вялікалітоўскага боку пад Палонкай і Чудновым змянілася абстаноўка па фронце, адбыўся пералом у вайне. Значная частка гарадоў заходняй часткі Вялікага княства Літоўскага была вернута пад уладу вялікага князя літоўскага. Цяпер ужо маскоўцы абараняліся ад наступу польска-вялікалітоўскіх войск. Бітва пад Басяй ніяк не змяніла гэтай сітуацыі, а вяртанне арміі Даўгарукага ў Смаленск давала магчымасць польска-вялікалітоўскім сілам зноў аблажыць Магілёў. Пры гэтым дняпроўскі шлях знаходзіўся пад кантролем войска Рэчы Паспалітай. Магчымасць вяртання Магілёва пад уладу вялікага князя літоўскага стала даволі імавернай, у гэтым выпадку пакаранне за здраду разглядалася як непазбежнае і гарадскія вярхі баяліся гэтага.

Магістрат распрацаваў план паўстання, паводле яго ўсе гаспадары, у чыіх дамах стаялі маскоўскія вайскоўцы, павінны былі выкруціць крэмені з іх стрэльб і 11 лютага на заклік бурмістра Іосіфа Івановіча пачаць паўстаннеЭнцВКЛ. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П.Броўкі, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. (2-е выд., 2007. — ISBN 978-985-11-0394-8).

 Паўстанне 
Масавае агульнагарадское паўстанне пачалося 11 лютага апоўдні, з прычыны рабаўніцтва і знявагі маскоўскімі вайскоўцамі магілёўскіх гандлярак на рынку. Пад умоўны покліч «Пара! Пара!» бурмістр Іосіф Івановіч, узброены катаўскім мячом, кінуўся сячы крыўдзіцеляў.

Зазваніў ратушны звон, які таксама быў сігналам да пачатку паўстання. На дапамогу мяшчанам прыйшлі выпушчаныя імі ваеннапалонныя. Маскоўскі гарнізон (ад 600 да 900 чалавек) амаль цалкам быў знішчаны, выратаваліся каля 150 чалавек. Некалькі з тых, хто выжыў, дабегшы да Рослава, паведамілі, што «могилевские мещане… изменили… ратных людей в Могилеве всех порубили»Акты Московского государства, изданные Императорскою Академиею наук / Под ред. Н. А. опова, Д. Я. Самоквасова. Т. 3. — СПб., 1901. — С. 324. Магілёўцы ўзялі ў палон ваявод С. С. Гарчакова, М. А. Палуэхтава, стралецкага галаву С. І. Чэкіна і іншых афіцэраў. Палонныя дастаўлены на сейм у Варшаву пасольствам, у якое ўваходзілі войт Пётр Казановіч і бурмістры Васіль Леашкевіч і Іосіф Івановіч-ПараБеларускі архіў. Т. 1. Матэрыялы i дакументы да гiсторыi Беларуска-Лiтоўскай дзяржавы (XVI—XVII ст.) / Склад. З. Даўгяла. — Мінск : Інстытут беларускай культуры, 1927. — 268 с.. Найбольш актыўныя ўдзельнікі паўстання атрымалі шляхецтва. Магілёву пацвердзілі магдэбургскае права і прывілей, выдадзены каралём Уладзіславам ад 31 жніўня 1631 года, які ўраўноўваў горад у правах са сталічнай Вільняй. Таксама Магілёў атрымаў новую гарадскую пячатку.

 Месца пахавання 
Частку забітых маскоўцаў пахавалі на Самусёвай гары (сучасная плоўча Арджанікідзэ, таму мясцовасць да сярэдзіны XX стагоддзя называлася Касцярняй), іншую частку каля шпіталя Пакроўскай царквы, астатніх, дзе можна былоПолное собрание русских летописей. Т.35. Летописи белорусско-литовские / Сост. и автор предисл. Н. Н. Улащик. М., Наука. 1980. — С. 306. На Самусёвай гары і каля Пакроўскага шпіталя былі ўсталяваны крыжыХроника белорусского города Могилева / Переведена с польского подлинника и снабжена предисловием, примечаниями и приложением Н. Гортынским. — М., 1887..

 Памяць 
У верасні 2018 года жыхары горада склалі петыцыю ў Магілёўскі гарвыканкам з прапановай усталяваць памятную дошку паўстанню 1661 года на гарадской ратушы, што «будзе спрыяць росту патрыятызму і гонару магілёўцаў, а таксама патрыятычнаму выхаванню новага пакалення». Гарвыканкам адказаў на гэта, што прапанова «гістарычна неабгрунтаваная», бо ратуша, пра якую вядзецца гаворка, не мае дачынення да сучаснай ратушы, акрамя агульнай пераемнасці — колішняя драўляная ратуша згарэла ў 1664 годзе і размяшчалася на іншым на месцы (на месцы дома № 8 па вуліцы Першамайскай)Магілёўскія ўлады адмовіліся ўшанаваць памяць паўстаньня 1661 году, бо «ратуша ўжо ня тая».

 У мастацкай літаратуры 

 «Леаніды не вернуцца да Зямлі» (1962) Уладзіміра Караткевіча.
 «Кніга» (2019) Давіда Лісоўскага.

 Літаратура 



 Бацюкоў, А. На магіле маскоўскіў стральцоў // Наша гісторыя, № 3, 2018, с.48-52. ISBN 2617—2305

Катэгорыя:Гісторыя Магілёва
Катэгорыя:Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)
Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі
Катэгорыя:Люты 1661 года
Катэгорыя:Падзеі 1 лютага
Катэгорыя:Паўстанні ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Канфлікты 1661 года
Катэгорыя:1661 год у Еўропе