Гарадзенская ратуша

Гарадзенская ратуша — сядзіба органа грамадскага самакіравання Гродна, галоўны адміністрацыйны будынак. Гістарычныя назвы Ратуша, Ratusz, Магистратское строение, Гостиный двор, Stary ratusz.

Упершыню пра неабходнасць ўзвядзення ратушы ў Гродне ўпаміналася ў прывілеі на магдэбургскага права ў 1496 годзе, дзе падкрэслена: «Узвядуць нават ратушу на годным месцы, пад каторым які пакой або камору для пастрыгання сукна падрыхтаваць і мець ім не забараняем. Будуць таксама мець на ратушы меру збожжа, г.зн. бочку ратушную, ды меру мёду, г.з н. медніцу». Упершыню пісьмовыя крыніцы фіксуюць існаванне ратушы ў 1529 годзе. Пра вонкавы выгляд будынка можна меркаваць па выяве на медзярыце гравюры Маціяса Цюнта 1568 года і Тамаша Макоўскага 1600 года. Паводле іх, гэта быў двухпавярховы будынак, завершаны высокай вежай з гадзіннікам і назіральнай пляцоўкай. Можна меркаваць, што будынак быў вельмі падобны на ратушу ў Браўнсбергу. Паводле інфармацыі з крыніц, каля ратушы працавалі крамы, важніца, а пад будынкам знаходзілася гарадская турма. Ратуша была зруйнавана ў 1660-х гадах у выніку захопу горада маскоўскімі войскамі. У зруйнаваным стане яна прастаяла больш за стагоддзе, пакуль у 1784 годзе на руінах старой не была ўзведзена новая ратуша, якая, аднак, неўзабаве была пашкоджана пажарам.

У 1815—1826 гадах ратуша была рэканструявана па праекце губернскага архітэктара Карла Багеміле ў класіцыстычным стылі. Пасля вайны 1812 года грошай у гарадскім бюджэце амаль не было, таму аднаўляў будынак за свае сродкі купец Юдэль Гутка з правам арэнды на 20 гадоў. Дзякуючы малюнку Напалеона Орды 1867 года, захаваным планам і пісьмовым крыніцам, вядома, што будынак уяўляў сабой двухпавярховы атынкаваны цагляны аб’ём, замкнёны па перыметры, з выступам у паўднёва-ўсходняй частцы. Фасады былі асіметрычныя, паўднёвы і паўночны былі ўпрыгожаны шасцікалоннымі порцікамі з элементамі дарычнага ордара. Пастаўленыя на стэрэабаты (п’едэсталы) калоны падтрымлівалі антаблемент з трохвугольным франтонам, на якім быў надпіс «MAGISTRAT» (у 1832 годзе надпіс заменены на «ГОРОДОВОЙ МАГИСТРАТЪ») з вялікіх пазалочаных медных літар. Пад франтонамі размяшчаліся аркавыя праезды. Паверхі на фасадах будынка размяжоўваліся прафіляваным паяском. Дзверы і вокны на першым ярусе абрамлялі фігурныя ліштвы. Дах двухсхільны, з вальмамі. Сістэма планіроўкі на другім ярусе была калідорная. Ва ўсходняй частцы будынка знаходзіўся ганак з васьмю калонамі.

У 1821 годзе частка ратушы, што знаходзілася з боку вуліцы Купецкай (цяпер Маркса), была прыстасавана пад гаўптвахту (вязніцу для вайскоўцаў). Сам магістрат займаў палову другога паверха з боку вуліцы Замкавай. Пасля ліквідацыі магістрата ў выніку судовай рэформы 1864 года яго памяшканні заняла гарадская дума, а будынак перайменавалі ў «гасцінны двор». Да канца 1860-х гадоў былая ратуша прыйшла ў аварыйны стан. Пасля працяглай перапіскі і абмеркавання ўладамі было прынята рашэнне: «Городской Гостиный двор предполагается перестроить в один этаж с мезонином и устройством в оном в нижнем этаже помещения с той стороны здания, где прежде помещалась главная Гаубтвахта, 7 магазинов, а в остальных частях снаружи и внутри 77 лавок, в мезонине же помещение для Городской Думы, Сиротского суда и Квартирной Комиссии, и кроме сего во дворе гостиного здания 28 деревянных лавок для мелочной продажи».

Будынак быў перароблены ў 1869—1870 гадах Давідам Гальпернам за права атрымліваць сродкі за арэнду на працягу пэўнага часу. Падчас пажару 1885 года будынак згарэў, а разам з ім архіў гарадской думы з усімі актамі гродзенскага магістрата XVII—XIX стст. і старэйшымі дакументамі. Цягам наступных гадоў адрамантаваны.

У міжваенны час будынак належаў магістрату Гродна. У ім жыло пяць чалавек — магістрацкі супрацоўнік, вартаўнік, пераплётчык і служачыя. Акрамя жылых пакояў у будынку знаходзіліся бюро розных устаноў, у тым ліку Дзяржаўнага кіраўніцтва біржай працы і Польскага саюзу хатняй працы, канцылярыя Саюза інвалідаў вайны і Добраахвотнае таварыства пажарнай бяспекі. Асноўную частку памяшканняў магістрата займалі крамы. Агулам на 1924 год іх было 69.

Будынак зруйнаваны ў 1949 годзе для пашырэння Савецкай плошчы.

 Зноскі 
Супрон М. Двайнік гарадзенскай ратушы? 05.12.2016
Супрон М. Гарадзенская важніца 29.01.2017
Супрон М. Magistrat 17.11.2020
Супрон М. Гарадзенская ратуша: перыяд класіцызму 01.06.2015
Супрон М. Гарадзенская ратуша: новыя факты 06.01.2017
Супрон М. Гарадзенскі гасцінны двор (ратуша) на старых фотаздымках 15.03.2014.

 Літаратура 
 Гардзееў Ю. Да пытання аб гісторыі гарадзенскай ратушы (канец XV—XVIII ст.) // «Краязнаўчыя запіскі», вып. 4. — Горадня, 1997. — С. 57-65.
 Лапеха І. Старая гродзенская ратуша (XVI—XVII стст.): да праблемы рэканструкцыі знешняга выгляду // Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі. Выпуск 7 (2013) / рэдкал. А. Смалянчук [і інш.]. — Гродна, 2013. — 166 с. — (Гарадзенская бібліятэка). — С. 13-24.


 Спасылкі 


 Графічная рэканструкцыя рэнесанснай ратушы ў Гродна 
 Спроба рэканструкцыі рэнесанснай ратушы ў Гродна

Гродна
Катэгорыя:Славутасці Гродна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1513 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1946 годзе
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Гродна
Катэгорыя:Савецкая плошча (Гродна)
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Беларусі, знішчаныя савецкай уладай
Катэгорыя:1513 год у Еўропе