Тайная вячэра

250px|thumb|«Апошняя Вячэра». Сярэдзіна ХІХ ст., фрэска ў касцёле вёскі Індура Гродзенскага раёна

250px|left|thumb|«Апошняя Вячэра». Сярэдзіна XVIII ст. Давыд-Гарадок

Тайная Вячэра (ці Апошняя вячэра) згодна Бібліі з'яўляецца апошняй вячэрай, якаю Ісус падзяліў са сваімі апосталамі ў Іерусаліме да Свайго распяцця. Тайная вячэра асабліва адзначаецца хрысціянамі на Вялікі Чацвер. Акрамя таго, Тайная вячэра забяспечвае біблейскую падставу для Еўхарыстыі, таксама яна вядома як «Вячэра Гасподня».

Першы ліст да Карынфянаў з'яўляецца самым раннім з вядомых згадак пра Тайную Вячэру. Усе чатыры кананічныя Евангеллі сцвярджаюць, што Тайная вячэра адбылася ў канцы тыдня, пасля трыўмфальнага ўезду Ісуса ў Іерусалім, і што Ісус і яго апосталы падзялілі вячэру незадоўга да таго, як Ісус быў укрыжаваны ў канцы гэтага тыдня. Падчас трапезы Ісус прадказвае здраду аднаго з апосталаў, і прадказвае, што да наступнай раніцы Петр будзе адмаўляцца, што ведае Ісуса.

Усе тры сінаптычныя Евангеллі і Першы ліст да Карынaянаў уключаюць момант Еўхарыстыі, у якім Ісус бярэ хлеб, разломвае яго і дае яго апосталам, кажучы: «Гэта Цела Маё, якое за вас аддаецца». Евангелле ад Яна не ўключае гэту падзею, але апісвае эпізод, калі Ісус мые ногі апосталам, даўшы новую запаведзь «любіце адзін аднаго, як Я палюбіў вас», і мае падрабязную прамову развітання Ісуса, заклікаючы апосталаў, якія паследвалі за Яго вучэннем «сябрамі, а не слугамі».

 Тэрміналогія 
Тэрміну «Тайная вячэра» няма ў Новым Запавеце, але традыцыйна многія хрысціяне падзеі апошняй трапезы, якую Ісус падзяліў са сваімі апосталамі, як «Тайная вячэра».

Большасць пратэстантаў выкарыстоўваць тэрмін «Вечара Гасподня», лічачы, што тэрмін «апошняя» абазначае, што яна складалася з некалькіх страў. Тэрмін «Вечара Гасподня» адносіцца як да біблейскага апавядання, дык і еўхарыстычнага святкавання ў межах літургіі. Пратэстанты выкарыстоўваць тэрмін «Вечара Гасподня», але большасць з іх не выкарыстоўваць тэрміны «Еўхарыстыя» ці слова «Святая» з словам «Камунія».

Праваслаўныя выкарыстоўваць тэрмін «Тайная вячэра», адносіцца як да біблейскага апавядання, дык і да Еўхарыстыі ў літургіі.

 Біблейская аснова 
Апошні прыём ежы, які Ісус падзяліў са сваімі вучнямі апісаны ва ўсіх чатырох кананічных Евангеллях (Мц 26:17-30, Мк. 14:12-26, Лк. 22:7-39 і Ян. 13:1-17:26). Гэта вячэра пазней стала вядома як Апошняя Вячэра. Тайная вячэра, верагодна, стала пераказам падзей апошняга прыёму ежы Ісуса сярод ранніх хрысціянскіх супольнасцей, і стаў рытуал, звязаным з вячэрай.

Першы ліст апостала Паўла да Карынфянаў (11:23-26) які, хутчэй за ўсё напісаны да Евангелляў, змяшчаецца спасылку на Апошняю Вячэру, але больш падкрэслівае тэалагічную аснову абраду, чым даючы падрабязнае апісанне падзеі.

 Перадумовы падзеі 
У цэлым аповяд падзей, якія з'яўляецца агульным для ўсіх Евангелляў і прыводзіць да Апошняй Вячэры, апісваюць трыўмфальны ўезд у Іерусалім у пачатку тыдня, сустрэчы з рознымі людзьмі і іўдзейскімі старэйшынамі, пасля чаго Ісус і яго вучні спраўляюць трапезу да канцы тыдня. Пасля трапезы Ісусу здрадзілі, Яго арыштавалі, судзілі і ўкрыжавалі.

Асноўныя падзеі вячэры апісваюць падрыхтоўку вучняў Ісуса да Яго адыходу, прадказанні аб здрадзе Ісуса, і прадказанне аб адрачэнні Ісуса апосталам Пётром.

 Прадказанне здрады Іуды 
У Евангеллі ад Мацвея 26:24-25, Марка 14:18-21, Лк. 22:21-23 і Яна 13:21-30 падчас вячэры, Ісус прадказае, што адзін з яго апосталаў аддасць Яго. Ісус паўтарае гэта зноў, нягледзячы на сцвярджэнні кожнага з вучняў аб тым, што яны не здрадзяць Ісусу, што здраднік адзін з прысутных, і кажа, што гора таму чалавеку, які здраджвае Сына Чалавечаму, і што было б лепш для яго, калі б ён і не нарадзіўся. У Марка 14:20-21, Матф. 26:23-25 і Яна 13:26-27, Іуда спецыяльна вызначаны як здраднік. У Евангеллі ад Яна, калі Яго спыталі пра здрадніка, Ісус кажа: «Гэта той, каму Я, умачыўшы кавалак хлеба, падам. І ўмачыўшы кавалак, падаў Іуду Сымонаву Іскарыёту. І пасля гэтага кавалка ўвайшоў у таго сатана..»

 Заснаванне Еўхарыстыі 
Еўхарыстыя, якая «апісваецца ў ранняй хрысціянскай абшчыне ў Іерусаліме і падчас візіту Паўла ў Трааду», была заснавана Хрыстом падчас Апошняй вячэы. (Дзеянні 20:7)

Усталяванне Вячэры Гасподняй запісана ў трох сінаптычных Евангеллях і ў першым лісце апостала Паўла да Карынцянаў. Словы ўстановы нязначна адрознівацца ў кожным з тэкстаў, якія адлюстроўваюць традыцыю згодна Евангелляў Марка і Мацвея і ліста Паўла і Евангелля Лукі.

 Прадказанне адрачэння Пятра 
У Евангеллі ад Мацвея 26:33-35, Марка 14:29-31, Лк 22:33-34 і Яна 13:36-38 Ісус прадказвае, што Пётр будзе адмаўляць тры разы, што ведае Яго, перш чым заспявае певень на наступную раніцу. Усе тры сінаптычных Евангелляў адзначаюць, што пасля арышту Ісуса Пётр адрокся ад Яго тры разы, і пасля трэцяй адмовы пачуў пэўня і нагадаў прадказанне, пасля таго, як Ісус павярнуўся, каб паглядзець на яго. Пётр пачаў горка плакаць.

 Тэксты, характэрныя толькі для Евангелля ад Яна 
Згодна Евангеллю ад Яна Ісус здзейсніў апошнюю вячэру не ў дзень нісана 15 (першую ноч Песаха), а на 14 нісана, калі забіваўся вялікодны ягняці. Ян. 13 ўключае ў сябе апісанне мыцця ног апосталаў Ісусам перад вячэрай. У гэтым эпізодзе, апостал Пётр парэчыць Ісусу і не хоча, каб Той памыў яму ногі, але Ісус адказвае яму: «калі не абмыю цябе, не маеш долі са Мною» (Ян 13:8), пасля чаго Пётр згаджаецца.

У Евангеллі ад Яна, пасля сыходу Іуды з Апошняй Вячэры Ісус кажа сваім застаўшымся адзінаццаці вучням (Ян. 13:33), што Ён будзе з імі толькі на працягу кароткага часу, а затым дае ім новую запаведзь, заявіўшы: «Запаведзь новую даю вам, палюбіце адзін аднаго; як Я палюбіў вас, так і вы палюбіце адзін аднаго; Па тым пазнаюць усе, што вы Мае вучні, калі будзеце мець любоў між сабою.» (Ян. 13:34-35). Дзве аналагічныя заявы таксама з'явіцца пазней у Евангеллі ад Яна 15:12: «Гэта ёсць запаведзь Мая, палюбіце ж адзін аднаго, як Я палюбіў вас», і Ян. 15:17: «Гэта наказваю вам: любіце ж адзін аднаго».

Падчас Тайнай Вячэры ў Евангеллі ад Яна Ісус дае пашыраную пропаведзь сваім вучням. (Ян. 14-16) Гэтая прамова нагадвае развітальнцю прамову-завяшчанне, у якіх бацька ці рэлігійны лідар, часта на смяротным ложы, пакідае інструкцыю сваім дзецям або паслядоўнікам.

Гэтая пропаведзь называецца Развітальнай пропаведдзю Ісуса, і гістарычна лічыцца крыніцай хрысціянскай дактрыны, у прыватнасці, па пытанні аб хрысталогіі. Тэксты Яна 17:1-26 вядомыя як Развітальная Малітва, якая пачынаецца з хадайніцтва Ісуса да Айца за поспех працы Яго вучняў пасля Яго адыходу з міру.

 Час і месца 


Згодна Евангеллю, што Ісус памёр у пятніцу, і што яго цела засталося ў грабніцы ўвесь наступны дзень, які быў суботай. (Мк. 15:42, 16:1-2) Сінаптычныя Евангеллі апісваюць Тайную Вячэру як велікодную трапезу (Матф. 26:17, Мк. 14:1-2, Лк 22:1-15). Гэта азначае, што распяцце на крыжы адбылася ў пятніцу, які быў днём падрыхтоўкі да свята (14 нісана).

 Месцазнаходжанне 
Згодна з найпозняй традыцыяй Тайная вячэра адбылася ў месцы, якое зараз называецца залай Апошняй вячэры на гары Сіён па-за межамі сцен Старога горада Іерусаліма, і традыцыйна вядомы як Верхняя святліца. Гэта заснавана на тэкстах сінаптычных Евангелляў, у якіх гаворыцца, што Ісус даручыў сваім вучням пайсці ў горад, дзе ім павінен сустрэцца «чалавек, які нясе збан вады», які прывядзе іх да дому, дзе яны б знайсці «святліцу вялікую, засланую, гатовую». (Марк 14:13-15) У гэтай святліцы яны павінны падрыхтаваць пасху. У Новым Запавеце больш няма канкрэтных указаннях на месцазнаходжанне пакоя, і згаданае слова «горад» можа быць прыгарадам Іерусаліма, такім як Віфанія.

Сірыйская праваслаўная царква Святога Марка ў Іерусаліме, з'яўляецца яшчэ адным магчымым месцам для памяшкання, у якім адбылася Тайная вячэра, і ўтрымоўвае хрысціянскія надпісы на камяні, якія сведчаць аб раннім шанаванні гэтага месца. Вядома, што пакой у царкве старэйшы, за ўвесь будынак.

 Тайная вячэра ў выяўленчым мастацтве 

Тайная вячэра была папулярнай тэмай у хрысціянскім мастацтве. Выявы Апошняй Вячэры ў хрысціянскім мастацтве былі ўжо ў раннім хрысціянстве і яго можна ўбачыць у катакомбах Рыма. Візантыйскія мастакі часта паказвалі прычашчэнне апосталаў. У эпоху Адраджэння, Тайная вячэра была ўпадабанай тэмай і ў італьянскім мастацтве.

Існуюць тры асноўныя тэмы ў малюнках Тайнай Вячэры. Першая тэма эфектнае і дынамічнае адлюстраванне выявы Ісуса, прадказваючага ўласную здраду. У другой тэме малюецца момант усталявання Еўхарыстыі, у ёй выявы, як правіла, урачыстыя і містычныя. Трэці асноўнай тэмай з’яўляецца развітанне Ісуса з Сваімі вучнямі, у выявах няма Іуды Іскарыёта, які ўжо пакінуў вячэру. Малюнкі тут, як правіла, меланхолічныя, як Ісус рыхтуе сваіх вучняў да Свайго адыходу. Ёсць і іншыя, менш часта маляваныя сцэны, такія як мыццё ног вучням.

Найбольш вядомыя прыклады ўключаюць выяву Леанарда да Вінчы, якое лічыцца першым творам мастацтва эпохі высокага Адраджэння ў сувязі з яго высокай гармоніяй, выява Тынтарэта, незвычайныя тым, што ўключае ў сябе другарадных персанажаў, якія нясуць ці забіраюць стравы са стала, і выява Сальвадора Далі, якая спалучае ў сабе тыповыя хрысціянскія матывы з сучаснымі падыходамі сюррэалізму.

 Літаратура 



Катэгорыя:Хрысціянства