Інтэрлінгва (лаціна-сінэ-флексіонэ)

Лаці́на-сі́нэ-флексіо́нэ (Latino sine flexione — латынь без словазмянення) — міжнародная штучная мова на аснове латыні, створаная італьянскім матэматыкам Джузэпэ Пеана ў 1903 годзе. Пасля дапрацоўкі ў 1908 годзе атрымала назву інтэрлінгва (не трэба блытаць з іншай штучнай мовай з аналагічнай назвай — Інтэрлінгва).

 Алфавіт і правапіс 
Алфавіт лаціна-сінэ-флексіонэ супадае з лацінскім:

a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z ae oe

Тое ж самае адносіцца і да правапісу. У мэтах спрашчэння магчыма пісаць e замест ae i oe, t замест th i f замест ph.

 Вымаўленне 
Звычайна ўжываецца вымаўленне, адпавядаючае так званай «класічнай» / «рэканструяванай» лацінскай мове:
 b чытаецца як «б», але як «п» у спалучэннях bs і bt.
 c заўсёды чытаецца як «к».
 h чытаецца як англійскае ці нямецкае «h» (глухое прыдыханне). Але ў спалучэннях ph, th, ch i rh не чытаецца ўвогуле (гэта значыць, яны вымаўляюцца як «п», «т», «к», і «р» адпаведна).
 qu — як «кў».
 s — заўсёды як «с».
 v — як «в» ці «ў».
 y — як нямецкая «ü» ці французская «u».
 ae — як «ай».
 oe — як «ой».
Вымаўленне астатніх гукаў адпавядае прынятай традыцыі. Дапушчальныя тыя ці іншыя адхіленні ад гэтага вымаўлення ў бок традыцыйнага, што адлюстроўваецца ў арфаграфіі (гл. вышэй). Галоўны націск заўсёды прыпадае на апошні склад слова, другарадны — туды, дзе гэта патрабуецца для мілагучнасці.

 Слоўнікавы склад 
Асноўная маса словаў запазычана з латыні, але ў відазмененай форме. Усе назоўнікі бяруцца ў форме аблатыва адзіночнага ліку. Прыметнікі бяруцца ў форме намінатыва адзіночнага ліку сярэдняга роду (для прыметнікаў на -e i -um, прычым -um мяняецца на -o). Дзеясловы ў большасці выпадкаў маюць форму ўсечанага лацінскага інфінітыва (адкідаецца канчатак -re).

 Агульная характарыстыка словаўтварэння 
Лаціна-сінэ-флексіонэ — твор натуралістычнага кірунку ў канструяванні міжнародных моў. Яе граматыка ў асобных выпадках прасцейшая за граматыку эсперанта (напрыклад, адсутнічае скланенне прыметнікаў, змена дзеясловаў паводле часу, абавязковае ўжыванне канчатка множнага ліку). Але пры гэтым сістэма словаўтварэння запазычана з мовы-крыніцы — латыні і з-за гэтага валодае ўсімі якасцямі словаўтварэння еўрапейскіх натуральных моў: наяўнасцю выключэнняў, некалькіх мадэляў для ўтварэння аднаго і таго ж. Таму мова аказваецца больш складанай за любую іншую аўтаномную для чалавека, які не ведае ў той ці іншай ступені латынь.

 Словаўтварэнне 

 Дзеяслоў 
У дзеяслова адсутнічаюць катэгорыі асобы і ліку. Напрыклад: Me salta — Я скачу. Vos salta — Вы скачаце. Illo salta — Ён, яна, яно скача.
Адсутнічае катэгорыя часу: будучы можа быць адлюстраваны пры дапамозе прыслоўя і, а прошлы — прыслоўя е, якія ўказваюць на час назоўнікаў. Сам дзеяслоў пры гэтым не змяняецца. Будучы час абазначаюць звароты з мадальнымі дзеясловамі vol i debe. Няма змянення паводле накланенняў.
Ад уласна дзеяслова магчыма ўтварыць тры вытворныя формы: інфінітыў — дабаўленнем суфікса -re, актыўны дзеепрыметнік — дабаўленнем -nte, і пасіўны дзеепрыметнік — дабаўленнем -to. Напрыклад: ama — люблю, amare — любіць, amante — любячы, amato — любімы.
Спалучэнне дапаможнага глагола es (быць) з пасіўным дзеепрыметнікам утварае форму залежнага стану. Актыўны дзеяч пры гэтым уводзіцца пры дапамозе ab. Напрыклад: Filio es amato ab matre — Сын любімы маткай.

 Назоўнік 
У лаціна-сінэ-флексіонэ існуе канчатак множнага ліку назоўнікаў — -s (filio — сын, filios — сыны). Але гэты канчатак магчыма не ўжываць, калі множны лік бачны з кантэксту. Гэта значыць, decem simias i decem simia аднолькава значаць «дзесяць малпаў».
Граматычны род адсутнічае. Пол можа быць выказаны пры дапамозе змены кораня, дабаўлення вызначаных суфіксаў ці дабаўкі слоў mas — мужскі і femina — жаночы. Напрыклад: patre — бацька, matre — маці; propheta — прарок, prophetissa — прарочыца; cane mas — самец сабакі, cane femina — самка сабакі. Апошняя мадэль з’яўляецца прадуктыўнай, першыя дзве — непрадуктыўнымі.
Склоны перадаюцца парадкам слоў і прыназоўнікамі (напрыклад, родны склон — прыназоўнікам de).

 Прыметнік 
Прыметнік незмяняемы. Ступені параўнання ствараюцца пры дапамозе дабаўлення пэўных прыслоўяў.

 Лічэбнікі 

 Колькасныя і парадкавыя 
Сістэма лічэбнікаў запазычана з латыні ў некалькі спрошчаным выглядзе.
 Колькасны  Пераклад  Парадкавы  Пераклад uno  адзін  primo  першы duo  два  secundo  другі tres  тры  tertio  трэці quatuor  чатыры  quarto  чацвёрты quinque  пяць  quinto  пяты sex  шэсць  sexto  шосты septem  сем  septimo  сёмы octo  восем  octavo  восьмы novem  дзевяць  nono  дзявяты decem  дзесяць  decimo  дзясяты viginti ці duo decem  дваццаць  vigesimo  дваццаты triginta ці tres decem  трыццаць  trigesimo  трыццаты nonaginta ці novem decem  дзевяноста  nonagesimo  дзевяносты centum  сто  centesimo  соты mille  тысяча  millesimo  тысячны millione  мільён  millionesimo  мільённы
Колькасныя лічэбнікі ад 11 да 19 утвараюца шляхам злучэння колькасных лічэбнікаў першага дзясятка згодна з мадэллю decimo-uno ці decem et uno «адзінаццаць». Парадкавыя — шляхам злучэння парадкавых лічэбнікаў першага дзясятка згодна з мадэллю decimo-unio «адзінаццаты». Колькасныя лічэбнікі ад 40 да 80 — шляхам дабаўлення да лічэбнікаў першага дзясятка -aginta (канчатковая галосная, калі яна ёсць, пры гэтым адкідаецца): quintaginta «пяцьдзясят». Парадкавыя лічэбнікі ўтвараюцца шляхам замены ў колькасных -inta на -esimo: quintagesimo «пяцідзясяты».

 Прыслоўе 
Невытворныя выслоўі запазычаны з латыні. Утварэнне прыслоўяў ад прыметнікаў ажыццяўляецца пры дапамозе выразаў cum mente ці in modo. Напрыклад: in modo fraterno — па-братэрску, cum mente diligente — старанна.
Прыслоўі ад назоўнікаў утвараюцца пры дапамозе in modo de. Напрыклад: in modo de fratre — па-братэрску.

 Займеннікі 

 Асабістыя займеннікі 
  Адзіночны лік  Множны лік Першая асоба  me  nos Другая асоба  te  vos Трэцяя асоба  illo*  illos
(*) Існуюць таксама спецыяльныя формы illa — яна, id — яно, illas — множны лік ад illa.

 Зваротныя займеннікі 
 Лаціна  Пераклад se  сабе se ipso  сам сябе

 Прыналежныя займеннікі 
  адзіночны лік  множны лік першая асоба  meo  nostro другая асоба  tuo  vostro трэцяя асоба  suo

 Пытальныя займеннікі 
 Лаціна  Пераклад qui?  хто? que?  што? які з?

 Адносныя займеннікі 
 Лаціна  Пераклад que  што, які (з)* qui  хто** quod  што quem  што, якога, каго*** utro  які з двух
(*) Назоўны склон, толькі для рэчаў.
(**) Назоўны склон, толькі для людзей.
(***) Вінавальны склон, як для людзей, так і для рэчаў.

 Указальныя займеннікі 
 Лаціна  Пераклад illo  тое (ён, яна, яно) illos  тыя (яны) ce, hoc, isto  гэта, гэтыя tale  такі quale  такі, як ipso  сам idem  той жа самы

 Нявызначаныя займеннікі 
 Лаціна  Пераклад aliquo  штосьці, хтосьці uno  нехта omne  усе, кожны nemine  ніхто alio  другі solo  адзін, адзіны toto  увесь neutro  ні адзін з абодвух altero  адзін з абодвух utroque  абодва

 Сінтаксіс 
Дзейнік ставіцца перад выказнікам. Прамое дапаўненне — пасля выказніка. Прыметнік ставіцца пасля азначаемага назоўніка. Прыслоўе змяшчаецца пасля азначаемага дзеяслова і перад азначаемым прыметнікам.

 Гл. таксама 
 Акадэмія інтэрлінгвы

 Спасылкі 
 Łacina uproszczona jako światowy język pomocniczy. Lwów, 1938.

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Міжнародныя дапаможныя мовы