Пераклады Бібліі на беларускую мову

Пераклады Бібліі на беларускую мову

 З’яўленне Бібліі на беларускіх землях 
На тэрыторыі сучаснай Беларусі спісы асобных кніг Бібліі або іх фрагментаў з’явіліся верагодней за ўсё пасля хрышчэння Русі (986—988). Агульнадаступным у моўных адносінах і дасканалым у багаслоўскім сэнсе перакладам доўгі час з’яўлялася Біблія Кірыла і Мяфодзія на царкоўнаславянскай мове. Вядомыя дзясяткі рукапісаў XI—XV стагоддзяў, напісаных царкоўнаславянскай мовай.

Біблія распаўсюджвалася шляхам працаёмкага перапісвання ў манастырскіх, царкоўных, княжых майстэрнях-скрыпторыях. Магчыма, перапісваннем святых кніг займалася Ефрасіння Полацкая ў XII стагоддзі. Пра сталую біблейскую традыцыю сведчаць рукапісныя помнікі: Лаўрышаўскае, Аршанскае, Друцкае Евангеллі, Смаленскі псалтыр і інш.

 Першыя спробы 
Як паказваюць даследаванні (акадэмік Яўхім Карскі і інш.), ужо з XI стагоддзя робяцца спробы прыстасаваць кірыла-мяфодзіеўскі пераклад да мясцовых асаблівасцей мовы, яе царкоўна-літургічнага стылю, удакладнення тэксту і выпраўлення памылак перапісчыкаў на аснове старажытнаяўрэйскага і старажытнагрэчаскага арыгіналаў. Вядомыя некалькі ўрыўкаў перакладаў са старажытнаяўрэйскай мовы невядомых аўтараў даскарынаўскага перыяду: «Песня Песень» (XIV—XV стст.), 8 кніг Старога Запавету (2 палова XV — пачатак XVI стагоддзяў).

Вельмі важнымі трэба лічыць стварэнне ў Беларусі самастойнага поўнага біблейскага зводу, які быў складзены Мацвеем Дзясятым («Дзесятаглаў», 1502—1507) і Фёдарам Янушэвічам (гістарычныя кнігі і «Пяцікніжжа Майсеева», 1514). У адрозненне ад так званага Генадзіеўскага зводу Бібліі (Ноўгарад, 1499), які грунтаваўся пераважна на балгарскай рэдакцыі кірыла-мяфодзіеўскага перакладу і перакладзеных з Вульгаты адсутных кніг, беларускі збор узыходзіў да больш ранняй і дастаткова поўнай мараўскай рэдакцыі перакладу.

 Вялікае Княства Літоўскае 
Першым унікальным навукова-папулярным друкаваным выданнем Бібліі на царкоўнаславянскай мове, дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай беларускай, чэшскай і польскай моўБулыка, А. М. Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; Шакун, Л. М. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—121., была Біблія беларускага першадрукара Францыска Скарыны. Пераклад быў зроблены ім з Вульгаты Гераніма або з чэшскіх перакладаў. 6 жніўня 1517 года Скарына выдаў Псалтыр, пасля амаль кожны месяц па новай кнізе Бібліі. Да 1521 года выйшлі 23 ілюстраваныя кнігі Старога Запавету (у паслядоўнасці: Псалтыр, Ёў, Прытчы Саламонавы, Ісус Сірахаў, Эклезіяст, Песня Песень, Кніга Прамудрасці Саламона, 4 кнігі Царстваў, Ісус Навін, Юдзіф, Суддзі, Быццё, Другазаконне, прарока Данііла, Эсфір, Руф, Плач Ярэміі, Выхад, Левіт, Лічбы) пад агульнай назвай «Біблія руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, Богу ко ч(е)сти и людым посполитым к доброму научению». У першую беларускую Біблію выдавец уключыў амаль паўсотні ілюстрацый: шматлікія застаўкі, іншыя дэкаратыўныя элементы, якія гармануюць з шыхтоўкай старонак, шрыфтам і тытульнымі аркушамі. Пераклад Скарыны кананічна дакладны ў перадачы літары і духу біблейскага тэксту, не дапускае вольнасці і дапісак тлумачальніка, зберагае адпаведны старажытнаяўрэйскаму і старажытнагрэчаскаму арыгіналу іменны стан мовы. Кнігі Скарыны заклалі грунт для ўнармавання беларускай літаратурнай мовы, сталі першым перакладам Бібліі на ўсходнеславянскую. Акрамя таго, як сцвярджае хрысціянскі актывіст Павел Севярынец, скарынаўская Біблія стала чацвёртым перакладам у свеце на жывую мову народа (пасля нямецкай, італьянскай і чэшскай). Тым не менш, тэолаг і доктар філасофіі Ірына Дубянецкая адной з прычын таго, чаму Біблія Скарыны не адыграла культуратворчай ролі для тагачаснай Беларусі, называе факт перакладу «не на жывую мову»Urbi et Orbi: Ірына Дубянецкая «1000 гадоў без Бібліі: беларускія біблейскія пераклады і eўрапейская цывілізацыя» (відэа) // methodology.by. Як вынікае са Скарынавай прадмовы да першай кнігі Царстваў, на царкоўнаславянскую мову (з уплывам гутарковай беларускай) ім былі перакладзены ўсе кнігі Старога і Новага Запаветаў, «на руські язык выложенных». Гэта пацвярджаецца знойдзенымі ў XIX стагоддзі Якавам Галавацкім ў Львоўскім Ануфрыеўскім манастыры рукапісамі, сярод якіх знаходзіліся дадаткова 30 кніг, ідэнтыфікаваных паводле прадмоў як скарынінскія.

Выдадзеныя Скарынам «Псалтыр» (1517, 1522) і «Апостал» (1525) складаюць асобную групу не перакладных, але адаптаваных з іншых царкоўнаславянскіх крыніц кніг з набліжэннем да народнай мовы.

Наступным значным перакладам з’явілася праца Васіля Цяпінскага. Ён быў вядомым прыхільнікам Рэфармацыі ў Беларусі, заснаваў ва ўласным маёнтку Цяпіна друкарню. Каля 1580 года Цяпінскі выдаў Евангеллі паводле Мацвея, Марка і пачатак паводле Лукі ў два слупкі: царкоўнаславянскай і старабеларускай мовамі. Гэтыя працы захаваліся да нашага часу ў двух асобніках. Паводле Карскага, пераклад на старабеларускую мову быў зроблены Цяпінскім з польскамоўнага тэксту Сымона Буднага 1572 года, царкоўнаславянскі — паводле нейкага паўднёва-заходняга ізводу.

Пазней выданнем біблейскіх кніг займаліся Сымон Будны, Іван Фёдараў і Пётр Мсціславец, Канстанцін-Васіль Астрожскі, Стэфан Зізаній, Мялецій Сматрыцкі, Спірыдон Собаль, Максім Вашчанка і інш. Паказальна, што Іван Федаровіч і Пётр Мсціславец пры выданні ў Заблудаве «Евангелля вучыцельнага», як вынікае з прадмовы, напачатку рыхтавалі яго, верагодна, у варыянце перакладу Францыска Скарыны.

 XX—XXI стагоддзі 
На працягу XVII—XIX стагоддзяў не было зроблена ніводнага перакладу на беларускую мову.

 Пераклад Дзекуць-Малея 
250px|міні|Арыгінал рукапісу перакладу Бібліі, які быў выкананы Л. Дзекуць-Малеем і А. Луцкевічам у 1930 годзе. Почырк Л. Дзекуць-Малея
У пачатку 1930-х гадоў баптысцкі прэсвітар з Брэста Лукаш Дзекуць-Малей разам з жонкай Серафімай КішкайД. Ясько. «Новы Запавет» у беларускай мове // Бацькаўшчына, № 4, 30. 01. 1949 г. , с. 3. распачаў пераклад на сучасную беларускую мову чатырох Евангелляў, што былі выдадзеныя паасобнымі брашурамі «тарашкевіцай» цягам 1926—1928Ex. Pawodle Luki Sw. Ewangelle // «Przeglad Wilenski», 1926, № 20, s. 8. гадоў. Пераклад здзяйсняўся пад рэдакцыяй Антона Луцкевіча, а ў 1931 годзе выйшаў іх супольны пераклад Новага Запавету з далучанай «Кнігай Псальмаў» у перакладзе спадарыні Аўгусты Розэнберг. Кніга перавыдавалася ў 1948, 1985 і 1991 гадах.

 «Паводле Лукі Святое Евангелле» = The Gospel according to Luke in Belarusian : [прысвячаецца 95-годдзю выхаду ў свет першага Евангелля на сучаснай беларускай мове / аўтары-складальнікі: А. Г. Барысюк і інш.]. — Мінск : Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2021. — 146 с. + 1 брашура (86 с.).

Рэпрынтнае выданне Евангелля паводле Лукі ў перакладзе Лукаша Дзекуць-Малея і Антона Луцкевіча, разам з ім апублікаваны даследаванні па гісторыі беларускіх перакладаў Бібліі, разгляд уплыву Бібліі на грамадскае жыццё, а таксама асноўныя моманты біяграфіі Лукаша Дзекуць-Малея. Выданне перамагло на Нацыянальным конкурсе «Мастацтва кнігі — 2022» ў намінацыі «За ўклад у захаванне духоўнай спадчыны».

 Пераклад Гадлеўскага 
Наступны, каментаваны пераклад зроблены ксяндзом Вінцэнтам Гадлеўскім яшчэ да 1930 года, аднак супрацьстаянне каталіцкіх улад дазволіла выдаць яго «Čatyry Ewanelii i Apostalskija Dziei» лацінкай толькі ў 1938. Гадлеўскі пачаў працу над перакладам і Старога Запавету, аднак загінуў у час Вялікай Айчыннай вайны ад рук гестапа. Ягоную працу працягнуў Пётр Татарыновіч, выдаўшы ў 1954 у Рыме каментаваныя «Sviatuju Evaneliju i Apostolskija Dziei», а ў 1974 — «Listy Sviatych Apostalau». Аднак іх пераклады моцна насычаны паланізмамі.

 Пераклад Станкевіча 
Першым, хто пераклаў усю Біблію на сучасную беларускую мову, стаў вядомы гісторык мовы, лексікограф і даследчык беларускіх старадаўнасцей Янка Станкевіч. Выкананы ў супрацоўніцтве з вельмі кваліфікаваным гебраістам Майсеем Гітліным, пераклад зроблены з арыгінала (Стары Запавет — з яўрэйскай, Новы Запавет — з грэчаскай моў) і тэкстуальна не саступае ў даставернасці пераўтварэння класічным перакладам. Ён, аднак перанасычаны дыялектызмамі і неалагізмамі. Спачатку ў 1970 г. у Нью-Ёрку (ЗША) быў выдадзены «Новы Закон», а ў 1973 г. — і ўся «Святая Біблія», абедзве тарашкевіцай.

 Пераклад БПЦ 
У канцы XX стагоддзя распачала працу камісія Беларускага экзархату Рускай праваслаўнай царквы, якая выдала па-беларуску Евангелле. У яго аснову пакладзены досвед царкоўнаславянскага тэксту Лізавецінскай Бібліі.

 Пераклад Сёмухі 
У 2002 годзе ў Мінску выдадзена поўная Біблія класічным правапісам у перакладзе Васіля Сёмухі пад рэдакцыяй місіянера Юркі Рапецкага (Канада) і з дапамогай мітрапаліта Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы Мікалая. Асновай для яго перакладу стаў расійскі Сінадальны пераклад 1876 года. Сёмухаў пераклад вельмі багаты моўна, аднак крытыкуецца за «непрыкрытую вольнасць у перакладзе цяжкіх месцаў, дыялектнае напісанне біблейскіх імёнаў, нарэдка да страты іх запаветнай этымалогіі»; акрамя таго, даследчыца Ірына Дубянецкая, доктар сакральнай філасофіі, заўважае, што крыніца перакладу — руская Сінадальная Біблія — мае сама па сабе шмат тэкстуальных памылак.

 Пераклад Чарняўскага 
У 1968 годзе дабраславенне на пераклад Бібліі ад Папы рымскага Паўла VI атрымаў ксёндз Уладзіслаў Чарняўскі. Яго пераклад ствараўся на аснове польскае «Бібліі Тысячагоддзя» з выкарыстаннем тэкстаў лацінскай «Вульгаты», рускага Сінадальнага перакладу і польскай Бібліі Якуба Вуека. У 1995—1998 гадах Уладзіслаў Чарняўскі перадаў рукапісы Антонію Бокуну, цяпер пастару пратэстанцкае царквы «Іаан Прадвеснік», які ў 1997 годзе здзейсніў выданне Кнігі Роду, у 1999 — Новага Запавету ў арыгінале і ў 2002 — Пяцікніжжа.

 Пераклад Беларускага Біблейскага таварыства 
Антоні Бокун таксама дапамог наладзіць кантакты прадстаўнікоў Беларускага Біблейскага таварыства з ксяндзом Чарняўскім. Пазней да гэтай справы далучыліся айцец Андрэй Абламейка і айцец Сяргей Гаек. Незадоўга да сваёй смерці, пры канцы 2001 года, Уладзіслаў Чарняўскі перадаў Біблейскаму таварыству правы на выданне ўласных рукапісаў. Даследчыкі таварыства распачалі іх дапрацоўку і набор, і ўжо ў 2003 годзе выйшла новае выданне Новага Запавету. Цягам наступных гадоў вялася праца па рэдагаванні тэксту поўнай Бібліі, да якой былі прыцягнуты навукоўцы-лаціністы Жанна Некрашэвіч-Кароткая і Таццяна Федасеева. У час іх працы тэкст Чарняўскага звяраўся з Новай Вульгатай, быў набліжаны да сінадальнага перакладу і пазбавіўся дыялектызмаў з гаворак Гродзеншчыны і Валожыншчыны, дзе Уладзіслаў Чарняўскі нарадзіўся і пражыў значную частку жыцця.

Выданне поўнай Бібліі паводле тэксту Уладзіслава Чарняўскага адбылося ў пачатку 2012 года акадэмічным правапісам. Пераклад Біблейскага таварыства стаў першым беларускім выданнем, якое мае спасылкі на паралельныя месцы ў Бібліі і карты тагачасных дзяржаў і мясцін; тэкст у квадратных дужках, які, хоць і адсутнічае ў старажытных грэчаскіх рукапісах Новага Запавету, аднак утрымліваецца ў т. зв. «Тэкстах большасці»; у канцы дададзены невялічкі тлумачальны слоўнік паняццяў, якія могуць быць незразумелыя сучаснаму чытачу. Назвы, нумарацыя і размяшчэнне кніг Бібліі пададзеныя паводле заходняй традыцыі; нумарацыя псалмоў падвойная: у дужках падаецца нумар паводле Септуагінты. Варыянт перакладу Біблейскага таварыства крытыкуе каталіцкі святар Сяргей Сурыновіч, які таксама займаецца праблематыкай беларускіх перакладаў Бібліі. Хібамі выдання ён лічыць непаслядоўнасць транслітарацыі і перакладу ўласных імёнаў і геаграфічных назваў, а таксама пазбаўлення перакладу індывідуальнасці праз залішняе выкарыстанне літаратурнай лексікі (у адрозненне ад гутарковай мовы ксяндза Чарняўскага) і, як вынік, ускладнення чытання канчатковага варыянту тэксту.

 Пераклад секцыі пры Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі 
Пераклад кніг Новага Запавету быў здзейснены Секцыяй па перакладзе літургічных тэкстаў і афіцыйных дакументаў Касцёла пры Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі. Пры падрыхтоўцы перакладу выкарыстоўваўся тэкст «Лекцыянарыя», які быў папярэдне (2002-05) перакладзены Секцыяй з арыгінальных моў.

 Пераклад Антонія Бокуна 
Антоній Бокун, пастар мінскай хрысціянскай евангелічнай супольнасці «Ян Прадвеснік», у 2011 годзе пачаў працу па перакладзе Бібліі на беларускую мову з арыгінальных моў. У 2016 годзе выдаў пераклад Новага Запавету і Кнігі Прыповесцяў да 500-годдзя беларускай Бібліі. Астатнія кананічныя кнігі Старога Запавету былі перакладзены на працягу 2017—2023 гг., у 2023 г. выкладзеныя ў Інтэрнэт. У канцы 2023 года выйшла з друку Біблія ў перакладзе на беларускую мову.

 Іншыя пераклады 
Варта згадаць пераклады архіепіскапа БАПЦ Мікалая (Мацукевіча) («Напрастольнае святое Евангелле» тарашкевіцай, Таронта, 1988), Яна Пятроўскага («Генезіс», 1984, «Кніга Эклезіяста, або Прапаведніка», 1987, «Евангелле паводле Св. Яна», 1991), Міхася Міцкевіча, Анатоля Клышкі (Новы Запавет).

 Праблемы розных перакладаў 
 розныя правапісы («станкевічанка», «тарашкевіца», «наркамаўка»)
 розныя варыянты назваў («Паводле Іоана Св. Евангелле», «Святое Дабравесце паводле Іаана», «Паводле Яна Св. Евангелле», «Святое Евангелле паводле Яна», «Евангеля паводле Яана», «Паводле Яна Святое Дабравесце», «Паводля Св. Яна Евангеле», «Еванелія паводля Св. Яна» і да т. п.)
 розныя каноны («пратэстанцкія» пераклады Янкі Станкевіча і Васіля Сёмухі не змяшчаюць «другакананічных» кніг, якія ўваходзяць у праваслаўныя і каталіцкія каноны)

 Літаратура 

 Булыка, А. М. Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі; АН БССР.І-т мовазнаўства імя Я.Коласа; Рэд. А. І. Жураўскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с.
 Шакун, Л. М. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд.спец. і праф.адукацыі БССР, 1963. — 339 с.
 Яскевіч, А. А. Мова выданняў Францыска Скарыны / А. А. Яскевіч; навук. рэд. У. В. Гніламёдаў. — Мінск : Навука і тэхніка, 1995. — 144 с.

 Спасылкі 
 Беларускі пераклад на старонцы «Біблія анлайн»
 Біблейскія пераклады розных аўтараў на сайце «Часасловец»
 Родаў Г. Я. З гісторыі перакладу Бібліі на ўсходнеславянскіх тэрыторыях
 А. Аўдзеюк. Бібліаграфія перакладаў Бібліі на беларускую мову  (актуальная версія)
 А. Аўдзеюк. Спроба бібліаграфіі перакладаў Бібліі на беларускую мову (першая друкаваная версія)
 Лекцыя Ірыны Дубянецкай Urbi et Orbi «1000 гадоў без Бібліі» на YouTube: часткі 1-я і 2-я