Шчорсы

Шчо́рсы (, ) — аграгарадок у Навагрудскім раёне Гродзенскай вобласці, на рацэ Нёман. Адміністрацыйны цэнтр Шчорсаўскага сельсавета. Месціцца за 24 км на паўночны ўсход ад Навагрудка.

Шчорсы — адна з колішніх рэзідэнцый магнацкага роду Храптовічаў.

 Этымалогія назвы 
На думку беларускага географа В. Жучкевіча, тапонім «Шчорсы» ўтварыўся ад прозвішча Шчорс — С. 414..

 Гісторыя 
Першыя звесткі аб Шчорсах датуюцца 1265 годам і звязаны са стварэннем Свята-Елісееўскага Лаўрышаўскага манастыраПа словах старшыні адзела культуры Навагрудскага райвыканкама Марыны Шабановіч. Гл.: 

Паводле падання, у XIV ст. (магчыма, з 1386) у Шчорсах існавала праваслаўная царква, якая па заключэнні Берасцейскай уніі (1596) стала грэка-каталіцкай. Старажытнасць бажніцы пацвярджае царкоўны дакумент, датаваны 1627 годам.


Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясцовасць увайшла ў склад Новагародскага павета Новагародскага ваяводства. У 1758 старая драўляная царква згарэла, на яе месцы ў 1776 па фундацыі канцлера вялікага Яўхіма Храптовіча ўзвялі новую мураваную. У гэты ж час Я. Храптовіч збудаваў тут палацавы комплекс з паркам і сажалкамі. Пры палацы мелася багатая бібліятэка, якая ўключала ў сабе не менш за 10 тысяч тамоў (па некаторых звестках — каля 20 тысяч).

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Шчорсы апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Навагрудскім павеце. У пачатку XIX ст. тут адкрылася грэка-каталіцкая парафіяльная школа. Па скасаванні уніі (1839) расійскія ўлады ліквідавалі гэту адукацыйную ўстанову, новая школа з’явілася ў Шчорсах толькі каля 1866. У другой палове XIX ст. у вёсцы было 156 двароў, дзейнічалі шпіталь і школа.

Напярэдадні Першай сусветнай вайны бібліятэка была перададзена на часовае захаванне Кіеўскаму ўніверсітэту (1913). Падчас вайны дварцова-паркавы комплекс, як і самі Шчорсы, пацярпелі ад ваенных дзеянняў. У 1915 праз вёску праходзіў фронт: у маёнтку — нямецкія войскі, за Нёманам — расійскія. У ходзе баявых дзеянняў большая частка будынка дварца згарэла, як і абодва флігелі. Засталіся толькі сцены.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Шчорсы апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі.

У 1939 Шчорсы ўвайшлі ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 сталі цэнтрам сельсавета.

У 1941 годзе, падчас Вялікай Айчыннай вайны, вёска была акупавана нямецкімі войскамі. Шчорсы былі ўключаны ў склад рэйхскамісарыяту Остланд.
У 1943 годзе немцамі былі расстраляныя 43 мірныя жыхары. Каб ушанаваць памяць аб іх, у цэнтры аграгарадка быў усталяваны помнік.

У 2008 годзе вёсцы Шчорсы быў прыданы статус аграгарадка.Щорсовский сельский исполнительный комитет 

 Насельніцтва 
 2008—577 чал., 286 двароў.

 Славутасці 
 Бібліятэка Храптовічаў (XVIII ст.)
 Сядзіба Храптовічаў (XVIII—XIX стст., палац не захаваўся)
 Фальварак Мураванка (2-я пал. XIX ст.)
 Царква Святога Дзмітрыя Салунскага (1770—1776, колішняя грэка-каталіцкая)

 Страчаная спадчына 
Шчорсаўскі палац Храптовічаў (1770—1776) пацярпеў у Першую і Другую сусветныя войны, пасля чаго яго зруйнавалі савецкія ўлады. Цяпер ад палаца засталіся толькі падмуркі.

 Вядомыя асобы 
 Антон Юзаф Глінскі (1817—1866) — польскі пісьменнік.
 Васіль Васільевіч Моніч (1874—1929, Харкаў) — вучоны ў галіне паравозабудавання, прафесарМоніч Василь Васильович — Енциклопедія Сучасної України .
 Янка Нёманскі (1890—1937) — беларускі празаік, публіцыст, эканаміст, грамадскі дзеяч.
 Кастусь Шышэя (1921—2004) — дзеяч беларускага нацыянальна-вызвольнага руху.

У розны час у Шчорсах спыняліся Адам Міцкевіч, Уладзіслаў Сыракомля, Ян Чачот і іншыя.

 Літаратура 

 Храптовіч-Буцянёва В. А. Злом: (1939―1942): успаміны [пераклад Таццяны і Яўгена Лецкаў; прадмова Я. Лецкі]. — Мінск: Кнігазбор, 2011. — 275 с. — 500 экз. ISBN 978-985-7007-23-3

 Спасылкі 

 в. Шчорсы на Radzima.org
 Шчорсы на сайце «Глобус Беларуси»
 Прагноз надвор’я ў в. Шчорсы 

Катэгорыя:Шчорсаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна