Прыстаўкі СІ

У сістэме СІ для спрошчанага запісу кратных або дзельных адзінак вымярэння выкарыстоўваюцца прыстаўкі. Напрыклад, прыстаўка мілі- абазначае адну тысячную (10−3) пэўнай велічыні, то бок міліметр (скарочана мм) эквівалентны адной тысячнай частцы метра.

 Прыстаўкі для кратных адзінак 
Кратныя адзінкі — адзінкі, якія ў цэлую колькасць разоў перавышаюць асноўную адзінку вымярэння некаторай фізічнай велічыні. Міжнародная сістэма адзінак (СІ) рэкамендуе наступныя прыстаўкі для пазначэнняў кратных адзінак:
   Кратнасць
  Прыстаўка
  Скарачэнне
  Прыклад
   беларуская
  міжнародная
  беларускае
  міжнароднае

   101 
  дэка
  deca
  да
  da
  дал — дэкалітр
   102 
  гекта
  hecto
  г
  h
  га — гектар
   103 
  кіла
  kilo
  к
  k
  кН — кіланьютан
   106 
  мега
  Mega
  М
  M
  МПа — мегапаскаль
   109
  гіга
  Giga
  Г
  G
  ГГц — гігагерц
   1012
  тэра
  Tera
  Т
  T
  ТВ — тэравольт
   1015
  пета
  Peta
  П
  P
  Пфлоп — петафлоп
   1018
  экса
  Exa
  Э
  E
  ЭБ — эксабайт
   1021
  зэта
  Zetta
  З
  Z
  Збіт — зэтабіт
   1024
  ёта
  Yotta
  Ё
  Y
  ЁБ — ётабайт

Для адзінак, вытворных шляхам ступенявання, сэнс прыставак можа змяняцца ў адпаведнасці са ступенню. Напрыклад, адзін кубічны кіламетр роўны 109 кубічных метраў, а не 103, бо кубічны кіламетр роўны аб'ёму куба з даўжынёй канта ў адзін кіламетр: 
1 * км3 = (1 * км)3 = (103 * м)3 = 109 * м3.

 Двайковае разуменне прыставак 
У праграмаванні і індустрыі, звязанай з камп’ютарамі, тыя жа самыя прыстаўкі кіла-, мега-, гіга-, тэра- і г. д. у выпадку ўжывання да велічынь, кратных ступеням двойкі (напр., байт), могуць азначаць кратнасць не 1000, а 1024=210. Якая менавіта сістэма ўжываецца, павінна быць ясна з кантэксту (напр., у дачыненні да аб’ёму аператыўнай памяці выкарыстоўваецца кратнасць 1024, а ў дачыненні да аб’ёму дыскавай памяці ўведзеная вытворцамі цвёрдых дыскаў — кратнасць 1000).

    1 кілабайт 
    = 10241 
    = 210 
    = 1024 байт    1 мегабайт 
    = 10242 
    = 220 
    = 1 048 576  байт    1 гігабайт 
    = 10243 
    = 230 
    = 1 073 741 824  байт    1 тэрабайт 
    = 10244 
    = 240 
    = 1 099 511 627 776  байт    1 петабайт 
    = 10245 
    = 250 
    = 1 125 899 906 842 624  байт     1 эксабайт 
    = 10246 
    = 260 
    = 1 152 921 504 606 846 976  байт     1 зэтабайт 
    = 10247 
    = 270 
    = 1 180 591 620 717 411 303 424  байт     1 ётабайт 
    = 10248 
    = 280 
    = 1 208 925 819 614 629 174 706 176  байт 

У пазбяганне блытаніны ў сакавіку 1999 года Міжнародная электратэхнічная камісія ўвяла новы стандарт па найменні двайковых лікаў.

 Прыстаўкі для дзельных адзінак 
Дзельныя адзінкі,
складаюць вызначаную дзель (частка) ад усталяванай адзінкі вымярэння некаторай велічыні. Міжнародная сістэма адзінак (СІ) рэкамендуе наступныя прыстаўкі для пазначэнняў дзельных адзінак:
   Дзельнасць
  Прыстаўка
  Скарачэнне
  Прыклад
   беларуская
  міжнародная
  беларускае
  міжнароднае
   10-1 
  дэцы
  deci
  д
  d
  дм — дэцыметр
   10−2 
  санты
  centi
  с
  c
  см — сантыметр
   10−3 
  мілі
  milli
  м
  m
  мл — мілілітр
   10−6 
  мікра
  micro
  мк
  µ (мю)
  мкм — мікраметр, мікрон
   10−9
  нана
  nano
  н 
  n
  нм — нанаметр
   10−12
  піка
  pico
  п
  p
  пф — пікафарад
   10−15
  фемта
  femto
  ф
  f
  фс — фемтасекунда
   10−18
  ата
  atto
  а
  a
  ас — атасекунда
   10−21
  зепта
  zepto
  з
  z

   10−24
  ёкта
  yocto
  ё
  y


 Паходжанне прыставак 
Большасць прыставак утварыліся ад грэчаскіх слоў. Дэка паходзіць ад слова deca або deka (δέκα) — «дзесяць», гекта — ад hekaton
(ἑκατόν) — «сто», кіла — ад chiloi (χίλιοι) — «тысяча», мега — ад megas (μέγας), г.зн. «вялікі», гіга — гэта gigantos (γίγας) — «гіганцкі», а тэра — teratos (τέρας), што азначае «жахлівы». Пета (πέντε) і экса (ἕξ) адпавядаюць пяці і шасці разрадам па тысячы і перакладаюцца, адпаведна, як «пяць» і «шэсць». Дзельныя мікра (ад micros, μικρός) і нана (ад nanos, νᾶνος) перакладаюцца як «малы» і «карлік». Ад аднаго слова ὀκτώ (októ), якое азначае «восем», утворанныя прыстаўкі ёта (10008) і ёкта (1/10008).

Як «тысяча» перакладаецца і прыстаўка мілі, узыходзячая да лацінскага mille. Лацінскія карані маюць таксама прыстаўкі санты — ад centum («сто») і дэцы — ад decimus («дзясяты»), зэта — ад septem («сем»). Зепта («сем») паходзяць ад лацінскага слова septem або ад французскага sept.

Прыстаўка ата ўтвораная ад дацкага atten («васямнаццаць»). Фемта ўзыходзіць да дацкага (нарвежскага) femten або да старажытнаісландскага fimmtān і азначае «пятнаццаць».

Прыстаўка піка адбываецца альбо ад французскага pico («дзюба» або «маленькая колькасць»), альбо ад італьянскага piccolo, г.зн. «маленькі».

 Правілы выкарыстання прыставак 
 Прыстаўкі варта пісаць злучна з найменнем адзінкі або, адпаведна, з яе скарачэннем.
 Выкарыстанне двух або больш прыставак запар (напр., мікраміліфарад) не дазваляецца.
 Пазначэнні кратных і дзельных адзінак зыходнай адзінкі, падвышанай да ступені, утвараюць дадаваннем ступені, якая адпавядае паказчыку да пазначэння кратнай або дзельнай адзінкі зыходнай адзінкі, прычым паказчык азначае падвышэнне да ступені кратнай або дзельнай адзінкі (разам з прыстаўкай). Прыклад: 1 км² = (10³ м)² =106 м² (а не 10³ м²). Найменні такіх адзінак утвараюць, далучаючы прыстаўку да наймення зыходнай адзінкі: квадратны кіламетр (а не кіла-квадратны метр).
 Калі адзінка ўяўляе сабой спалучэнне некалькіх адзінак, прыстаўку, або яе скарачэнне, далучаюць, як правіла, да першай адзінкі: кПа•с/м (кілапаскаль-секунда на метр). Далучаць прыстаўку да іншых адзінак дапускальна толькі ў абгрунтаваных выпадках.

 Дастасавальнасць прыставак 
У сувязі з тым, што найменне адзінкі масы ў СІ — кілаграм — утрымоўвае прыстаўку «кіла», для ўтварэння кратных і дзельных адзінак масы выкарыстоўваюць дзельную адзінку масы — грам (0,001 кг).

Прыстаўкі абмежавана выкарыстоўваюцца з адзінкамі часу: кратныя прыстаўкі наогул не спалучаюцца з імі (звычайна ніхто не выкарыстоўвае «кіласекунду», хоць гэта фармальна і не забаронена), дзельныя прыстаўкі далучаюцца толькі да секунды (мілісекунда, мікрасекунда і г. д.). У адпаведнасці з ДАСТ 8.417-2002, найменне і пазначэнні наступных адзінак СІ не дапускаецца ўжываць з прыстаўкамі: хвіліна, гадзіна, суткі (адзінкі часу), градус, хвіліна, секунда (адзінкі плоскага вугла), астранамічная адзінка, дыоптрыя і атамная адзінка масы.

З метрамі з кратных прыставак на практыцы ўжываюць толькі кіла-: замест мегаметраў (Мм), гігаметраў (Гм) і г. д. пішуць «тысячы кіламетраў», «мільёны кіламетраў» і г. д.; замест квадратных мегаметраў (Мм²) пішуць «мільёны квадратных кіламетраў».

Ёмістасць кандэнсатараў традыцыйна вымяраюць мікрафарадамі і пікафарадамі, але не міліфарадамі або нанафарадамі (пішуць 60 000 пФ, а не 60 нФ; 2 000 мкФ, а не 2 мФ).

Прыстаўкі, якія адпавядаюць паказчыкам ступені, і што не дзеляцца на 3 (гекта-, дэка-, дэцы-, санты-), выкарыстоўваць не рэкамендуецца. Шырока выкарыстоўваюцца толькі сантыметр (які з’яўляецца асноўнай адзінкай у сістэме СГС) і дэцыбел, у меншай ступені — дэцыметр, а таксама гектар. У некаторых краінах віно мераюць дэкалітрамі.

 Гл. таксама 
 Сантыметр
 Нанаметр
 Кілаграм
 Хвіліна

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Кратныя адзінкі // БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.466
 ДАСТ 8.417-2002. Адзінкі велічынь

*
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння