Ленінская вуліца (Магілёў)

Ленінская вуліца (старыя назвы: XVI—XIX стст. — Ветраная, з XIX ст. — Вялікая Садовая, ІнжынернаяМогилёв: Энцикл. справ. / Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 472 с., ил.) — пешаходная вуліца ў гістарычным цэнтры Магілёва. Бярэ свой пачатак ад плошчы Славы да вул. Курако. Працягласць вуліцы 1490 м.

 Гісторыя 

 У часы Вялікага Княства Літоўскага 
Вынікі археалагічных даследаванняў і пісьмовыя крыніцы дазваляюць рэканструяваць планіроўку горада на розных этапах яго развіцця. У XV ст. пачала складвацца планіроўка Старога горада. У цэнтры размяшчаўся Нагорны пасад, які складаўся з Астрожскай і Нагорскай соцень. Пасад меў невялікія кварталы і скучаную забудову. У той час паступова сталі вылучацца дзве галоўныя вуліцы — Шклоўская (сучасная Першамайская) і Ветраная (Ленінская), што перасякалі тэрыторыю тагачаснага горада з поўдня на поўнач. Менавіта на Ветранай была пабудавана першая драўляная ратуша пасля атрымання ў 1577 г. горадам Магдэбургскага права. Гэта была найбольш прэстыжная частка Магілёва. Тут размяшчаліся галоўныя культавыя збудаванні, ратуша, дом войта, сядзібы купецтва, магістрацкага і цэхавых вярхоў, майстэрні рамеснікаў.

У XVI—XIX стст. называлася Ветраная. Канчаткова сфарміравалася ў канцы XVI-пачатку XVII стст. Яе архітэктурны ансамбль склаўся ў XVIII ст. Пачыналася вуліца ад Гандлёвай плошчы і цягнулася да абарончых збудаванняў — Бліжняга або Кругавога валу (XVI — пач. XIX стст.) У анцы яе знаходзілася Ветраная брама.

Менавіта на гэтай вуліцы знаходзіўся дом пякаркі, у якім у 1655 г. стала міраточыць ікона, якая сёння вядома як цудатворны абраз Магілёва-Брацкі, які шануецца як праваслаўнымі, так і католікамі.

 Пад расійскай уладай 
Пасля далучэння да Расійскай імперыі пачынаецца перапланіроўка горада. Аднак план забудовы Магілёва 1778 г. і наступныя 1779 г., 1804—1806 гг., 1830 г. пакінулі нязменнай сярэднявечную планіроўку ў межах Нагорскага пасада: прамую веерную сетку вуліц, тры поясы ўмацаванняў. Новай з’яўлялася прамавугольная планіроўка забудовы горада ў межах Шклоўскага і іншага пасадаў з прабіўкай восевай магістралі, паралельнай Шклоўскай вуліцы. Гэта быў працяг вуліцы Ветранай, які пазней атрымаў назву Вялікая Садовая. Такім чынам, у 1823 г. яна набыла выгляд скразной дарогі і праходзіла праз увесь горад. Перакрыжоўвалася з Дваранскай, Паштовай вуліцамі, плошчай пад назвай Шклоўскі базар, Афіцэрскай вуліцай. Ад яе ішлі Спаскі, Семінарскі і Лютэранскі завулкі.

У канцы XVIII—XIX стст. ад пачатку Ветранай на ніжніх паверхах мураваных будынкаў (часткова захаваліся) размяшчаўся шэраг невялікіх крам, вёўся гандаль у асноўным галантарэйнымі і харчовымі таварамі. Крамы, што знаходзіліся бліжэй да Мураўёўскага сада (Тэатральны сквер), былі больш заможнымі і прывабнымі знешне. Сама вуліца з гэтага месца пашыралася і па сваёй чысціні, утульнасці, прыгажосці будынкаў магла лічыцца лепшай у горадзе.

Сярод збудаванняў, якія ўпрыгожвалі вуліцу, асабліва вылучаліся будынак гарадской управы, узведзены ў другой палове XIX ст. на падмурках гандлёвых радоў XVII ст., фасад якога і цяпер выходзіць на плошчу Славы, комплекс дамоў ансамбля Спаскага манастыра, на тэрыторыі якога з другой паловы XVIII ст. размяшчаўся архірэйскі падворак. У 1780-я гг. быў пабудаваны комплекс духоўнай семінарыі. Спаса-Праабражэнская царква была пабудавана ў XVIII ст. (драўляная існавала з XV ст.) у стылі барока. У ёй сярод іншых архірэяў быў пахаваны св. Георгій Каніскі. З комплексу будынкаў ансамбля Спаскага манастыра захаваліся архірэйскі дом (вул. Ленінская, 11а), пабудаваны ў 1762—1785 гг. паводле праекта архітэктара І. Глаўбіца па замове архіепіскапа Г. Каніскага (на доме ўсталявана памятная дошка ў яго гонар), дом № 11 — былы жылы корпус Спаскага манастыра; дамы № 13, 15 — былыя жылыя дамы архірэйскага падворку.

На левым баку вуліцы, насупраць комплексу Спаскага манастыра, знаходзіўся адзін з буйнейшых у той час Богаяўленскі манастыр, гісторыя якога пачынаецца з 1618 г. і звязана з дзейнасцю праваслаўнага Магілёўскага брацтва. У 1676 г. кароль Ян Сабескі даў брацтву прывілей на адкрыццё пры манастыры друкарні, у якой у XVII ст. працаваў і выдаваў свае кнігі Спірыдон Собаль, і выданне кніг на беларускай і польскай мовах. З дзейнасцю друкарні звязаны імёны вядомых гравёраў Максіма і Васіля Вашчанкаў, Ф. Ангілейкі ды інш.

Далей на левым баку вуліцы знаходзіўся пабудаваны ў 1604 г. па фундацыі караля Жыгімонта III Фарны касцёл Св. Казіміра, будынак якога часткова захаваўся да нашага часу і цяпер належыць аблтэлекаму.

За перакрыжаваннем вуліцы з Семінарскім завулкам (цяпер вул. Болдзіна) на месцы абарончага вала па ініцыятыве губернатара М. М. Мураўёва (1828—1831 гг.) быў створаны сад, які атрымаў назву Мураўёўскага (сучасная назва — сквер імя Герцэна). Далей, за вуліцай Дваранскай (Камсамольская), знаходзіўся Шклоўскі пасад.

У другой палове XIX ст. адбылася чарговая перапланіроўка забудовы вуліц, якая паступова стала двух-трохпавярховай і мураванай, змяніла гістарычную планіровачную структуру.

 Пад савецкай уладай 
У 1919 г. вуліца атрымала назву Ленінская. Сучаснае аблічча вуліцы стала складвацца ў 1930-я гады. Аднак планамерная забудова пачалася пасля Вялікай Айчыннай вайны, калі па генеральнаму плану Магілёва 1947—1950 гадоў праводзілася рэканструкцыя і аднаўленне цэнтральнай часткі горада. Перапланіроўкі савецкага часу значна паўплывалі на забудову старой часткі Магілёва, але вуліцу Ленінскую яны закранулі толькі частковаВуліцам гістарычныя назвы.

 Сучаснасць 
У 2004 г. вуліца Ленінская, якая захавала найбольшую колькасць дамоў XIX ст., стала пешаходнай вуліцай — зонай адпачынку гараджан.

 Забудова 
Вялікую ролю ў фарміраванні вуліцы адыгрываюць помнікі гісторыі, жылой і грамадзянскай архітэктуры XVIII — пачатку XX стагоддзяў.

 Няцотны бок 
 № 1а — Магілёўская ратуша. У будынку размяшчаецца Музей гісторыі Магілёва.
 № 1 — будынак былой гарадской управы (XVII стагоддзе). Цяпер у будынку размяшчаецца Палац грамадзянскіх абрадаў. — 
 № 3 — двухпавярховы будынак XIX стагоддзя — 
 № 5/1 — двухпавярховы будынак XIX стагоддзя — 
 № 5/2 — двухпавярховы будынак XIX стагоддзя — 
 № 7 — двухпавярховы Г-падобны ў плане будынак (1790) — 
 № 11 — манастырскі корпус Магілёўскага Спаскага манастыра (1785) — 
 № 11а — былы архірэйскі палац (1772—1785) — 
 № 13 — жылы дом архірэйскага двара (сярэдзіна 19 ст.) — 
 № 15 — дом купца Кітаева — 
 № 19 — трохпавярховы дом Б. Ландау, гасцініца «Парыж» 
 № 21 (вуліца Камсамольская, 3) — трохпавярховы дом А. Гурэвіча, гасцініца «Тульская» (1867) — 
 № 23 (вуліца Камсамольская, 12) — трохпавярховы дом Р. Брэслау, гасцініца «Брысталь» — 
 № 25 — палац каталіцкага архібіскупа С. І. Богуша-Сестранцэвіча. (1780-я) — 
 № 27 — 
 № 29 — 
 № 29а — 
 № 31 (Пажарны завулак, 17) — двухпавярховы дом Сімховіча — 
 № 33 — інтэрнат № 2 МДУ імя Куляшова.
 № 35 — будынак настаўніцкага інстытута (1853). Цяпер корпус № 2 Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова. — 
 № 37 — былы дом купца Анташкевіча (1698). У будынку размяшчаецца музей Бялыніцкага-Бірулі — 
 № 39 — інтэрнат № 1 МДУ імя Куляшова.
 № 41 — будынак Магілёўскай мужчынскай гімназіі (1809), у якой вучыліся будучыя выдаўцы шматтомнага энцыклапедычнага слоўніка браты Аляксандр і Ігнат Гранат, першы прэзідэнт сената Гавайскіх астравоў Мікалай Судзілоўскі, галоўнакамандуючы сербскай арміяй, Туркестанскі генерал-губернатар , матэматык, географ, геафізік, астраном, даследчык Поўначы Ота Шміт. — 
 № 47 — кінатэатр «Радзіма».
 № 53 — Магілёўскі дзяржаўны музычны каледж імя М. А. Рымскага-Корсакава.
 № 59 — двухпавярховы інтэрнат Будтрэста № 12 (1952). У пачатку 2014 года прызнаны аварыйным і непрыдатным для жыцця, жыхары пераселены ў іншы інтэрнат. Знесены ўлетку 2018 года, на яго месцы ўзводзіцца паціпавярховы дом з мансардай (арх. У. Чаховіч, А. Матвіцэўскіх).
 № 61 — будынак, які складаецца з 6- і 3-павярховых аб’ёмаў. У будынку размешчаны Ліцэй БРУ і клуб-рэстаран «Форум».
 № 63 — 9-павярховы будынак Тэхналагічнага парку Магілёў (1985, архітэктар В. Кільчыцкі).

 Цотны бок 
 рэшткі Богаяўленскага манастыра (ХVІІ — ХІХ стагоддзі) у квартале, абмежаваным вуліцамі Першамайскай, Ленінскай, Болдзіна — 
 № 4 — 
 № 6 — 
 № 8 — 
 № 10 — 
 № 14 — чатырохпавярховы пасляваенны дом.
 № 14А — чатырохпавярховы пасляваенны дом.
міні|злева|Ад скрыжавання з Дваранскай (Камсамольскай). Першыя 5 дамоў не захаваліся
Ад скрыжавання з Камсамольскай раней стаялі дамы Эдэльмана, Граната, Шафрая, К. Гофмана. У вуглавым доме Эдэльмана знаходзілася вядомая крама братоў Л. і І. Берштэйнаў, да якіх любілі заходзіць, бываючы ў Магілёве, вялікія князёўны, дочкі імператара Мікалая II.

 № 16 — двухпавярховы дом Берштэйна — 
 № 18 — двухпавярховы дом Ландау — 
 № 20 — трохпавярховы дом А. Магітсана (1884), Ц. Сыркінай — 
 № 22 — трохпавярховы дом Махавера — 
 № 24 (Пажарны завулак, 15) — двухпавярховы дом Махавера. Крыло дома, якое выходзіла на Ленінскую, разбурана ў час вайны. — 
 № 26 — 
 № 28 — 
 № 28а — 
 № 30 — 
 № 32 — 
 № 34 — 
 № 36 (зав. Мігая, 13) — будынак былога крэдытнага таварыства (пачатак ХХ стагоддзя) — 
 № 38 — трохпавярховы будынак — 
 № 40 — двухпавярховы дом Відаровіча (1910-я) — 
 № 44 — трохпавярховы будынак.
злева|thumb|Дом № 46
 № 46 (вул. Лепяшынскага) — трохпавярховы будынак з цэглы — 
 № 48а — будынак (пачатак ХХ стагоддзя) — 
 № 50 — будынак банка (1904) — 
 № 50б — будынак былога Маскоўскага міжнароднага банка (пачатак ХХ стагоддзя) — 
 № 52 — будынак былога губернскага распарадчага камітэта (другая палова ХІХ стагоддзя) — 
 № 54 — будынак (другая палова ХІХ стагоддзя) — 
 № 56 — будынак былой прыватнай жаночай гімназіі (пачатак ХХ стагоддзя) — 
 № 68а — адміністрацыйны будынак (пачатак ХХ стагоддзя) — 

Да вуліцы прымыкаюць скверы: Тэатральны, Лютэранскі, Камсамольскі, Міронава, 40-годдзя Перамогі.

На той частцы вуліцы, дзе дазволены аўтамабільны рух размешчаны магілёўскі аўтавакзал, швейная фабрыка «Вяснянка», Магілёўскі завод «Строммашына».

 Славутасці 
 У 1957 годзе на будынку былой гарадской управы (дом № 1) ўстаноўлена мемарыяльная дошка ў гонар II губернскага з’езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў.

 Літаратура 


 Спасылкі 

 Магілёўскі дзяржаўны каледж мастацтваў 
 Магілёўскі дзяржаўны музычны каледж імя М. А. Рымскага-Корсакава 
 МШФ «Вяснянка» 
 ААТ «Магілёўскі завод „Строммашына“»
 Кінатэатр «Радзіма» будзе працаваць у новым фармаце 

Катэгорыя:Вуліцы Магілёва
Катэгорыя:Пешаходныя вуліцы Беларусі

Катэгорыя:Стары горад (Магілёў)
Катэгорыя:Вуліцы Беларусі, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна