Вялікі канал Кітая

Вялікі канал () — суднаходны канал у Кітаі, адно з найстаражытнейшых цяпер дзеючых гідратэхнічных збудаванняў свету.

Вялікі канал, вядомы кітайцам як Вялікі канал Цзін-Хан (, або часцей 「大运河」 («Вялікі канал»), аб’ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, з’яўляецца самым доўгім каналам або штучнай ракой у свеце. Пачынаючыся ў Пекіне, ён праходзіць праз Цяньцзінь і правінцыі Хэбэй, Шаньдун, Цзянсу і Чжэцзян да горада Ханчжоу, злучаючы Хуанхэ і Янцзы. Самыя старыя часткі канала датуюцца V стагоддзем да н.э., але розныя ўчасткі ўпершыню былі злучаныя падчас дынастыі Суй (581—618 гг. н. э.). Дынастыі ў 1271—1633 гадах значна аднавілі і перабудавалі канал і змянілі яго маршрут для забеспячэння сваёй сталіцы. Вялікі канал адыграў важную ролю ў аб’яднанні поўначы і поўдня Кітая. Канал злучыў Хуанхэ на поўначы з Янцзы на поўдні, што значна палегчыла транспарціроўку збожжа з поўдня ў цэнтры палітычнай і ваеннай улады на поўначы Кітая.

Працягласць канала — 1789 км, а з адгалінаваннямі ў Пекін, Ханчжоу і Наньтун — 2470 км. Шырыня ў найбольш вузкай частцы ў правінцыях Шаньдун і Хэбэй — 40 м, у самай шырокай частцы ў Шанхаі — 350 м. Глыбіня фарватара — ад 2 да 3 м. Канал абсталяваны 21 шлюзам. Максімальная грузапрапускная здольнасць складае 10 млн тон у год. Яго найбольшая вышыня дасягаецца ў гарах правінцыі Шаньдун, на вяршыні 42 мNeedham, Volume 4, Part 3, 307.. Судны ў кітайскіх каналах не мелі праблем з дасягненнем больш высокіх вышынь пасля таго, як у 984 годзе, падчас дынастыі Сун (960—1279), урадавым чыноўнікам і інжынерам Цяа Вэйюэ быў вынайдзены шлюзNeedham, Volume 4, Part 3, 350—352.

Каналам захапляліся многімі людзьмі на працягу гісторыі, у тым ліку японскі манах  (794—864), персідскі гісторык  (1247—1318), карэйскі чыноўнік Чхве Пу (1454—1504) і італьянскім місіянерам Матэа Рычы (1552—1610).)Needham, Volume 4, Part 3, 308 & 313.Brook, 40-51..

Гістарычна перыядычныя паводкі Жоўтай ракі пагражалі бяспецы і функцыянаванню канала. У ваенны час высокія дамбы Хуанхэ часам наўмысна ламалі, каб затапіць і такім чынам змесці наступаючыя варожыя войскі. Гэта прыводзіла да катастроф і працяглых эканамічных цяжкасцей для мясцовых жыхароў. Нягледзячы на часовыя перыяды запусцення і невыкарыстання, Вялікі канал садзейнічаў развіццю мясцовага і растучага эканамічнага рынку ў гарадскіх цэнтрах Кітая з перыяду Суй і да цяперашняга часу. Яго ўладкаванне дазволіла паскорыць гандаль і, такім чынам, палепшыла эканоміку Кітая. Частка на поўдзень ад Жоўтай ракі па-ранейшаму актыўна выкарыстоўваецца баржамі, якія перавозяць сыпкія матэрыялы і кантэйнеры.

 Гісторыя 
Канал будаваўся дзве тысячы гадоў — з VI ст. да н. э. да XIII ст. н.э.Великий канал  — артыкул у ВСЭ.

 Раннія перыяды 
У  , кіраўнік  (сталіца якога знаходзілася ў сучасным Сучжоў), накіраваўся на поўнач, каб напасці на . Ён загадаў пабудаваць канал для гандлёвых мэтаў, а таксама як сродак для адпраўкі багатых запасаў на поўнач у выпадку, калі яго сілы ўступяць у бой з паўночнымі дзяржавами  і Needham, Volume 4, Part 3, 271—272.. Гэты водны шлях стаў вядомы як канал Хань або ХаньгоуNeedham, Volume 4, Part 3, 271.. Работы пачаліся ў 486 г. да н. э. з поўдня ад Янчжоу на поўнач ад  у правінцыі Цзянсу, і на працягу трох гадоў канал Хань злучыў Янцзы з Хуайхэ, выкарыстоўваючы існуючыя , азёры і балоты.

Канал Ханm вядомы як другі найстарэйшы ўчастак пазнейшага Вялікага канала пасля Хунгоу («Канала дзікіх гусей» або «Далёкага канала»), які, хутчэй за ўсё, папярэднічаў ямуNeedham, Volume 4, Part 3, 269—270.. Ён злучаў Хуанхэ каля Кайфэна з рэкамі  і  і стаў узорам для формы Вялікага канала на поўначыNeedham, Volume 4, Part 3, 269.. Дакладная дата будаўніцтва Хунгоу невядомая; упершыню згадваецца дыпламатам  у 330 г. да н.э. пры абмеркаванні дзяржаўных межаўNeedham, Volume 4, Part 3, 270.. Гісторык Сыма Цянь (145-90 гг. да н. э.) не ведаў гістарычнай даты пабудовы, змясціўшы сваё абмеркаванне гэтага адразу пасля легендарных твораў Вялікага Юя; сучасныя навукоўцы цяпер лічаць, што яго будаўніцтва адносіцца да VI стагоддзя да н.э.

 Дынастыя Суй 
справа|міні|250пкс| Вялікі канал пры дынастыях Суй і Тан.

Сённяшнія ўчасткі Вялікага канала ў правінцыі Чжэцзян і паўднёвай частцы правінцыі Цзянсу былі ў значнай ступені створаныя дынастыяй Суй (581—618), у выніку міграцыі асноўнага эканамічнага і сельскагаспадарчага рэгіёна Кітая з даліны Хуанхэ на поўначы і ў бок паўднёвых правінцый. Яго галоўнай роляй на працягу ўсёй гісторыі была перавозка збожжа ў сталіцу. Будаўніцтва Вялікага канала дынастыямі Цынь і Суй, у асноўным Суй, таксама пазбавіла войска неабходнасці станавіцца самадастатковымі земляробами, калі яны знаходзіліся на паўночнай мяжы, бо цяпер харчовыя запасы можна было лёгка дастаўляць з поўдня на поўнач водным шляхамEbrey, Cambridge Illustrated History of China, 116..

Да 600 года на дне канала Хунгоу ўзніклі вялікія назапашванні глею, якія перашкаджалі рачным баржам, асадка якіх была занадта глыбокай для яго водNeedham, Volume 4, Part 3, 307.. Галоўны інжынер дынастыі Суй, Юйвэнь Кай (555—612), параіў пракапаць новы канал, які будзе праходзіць паралельна існуючаму каналу, адыходзячы ад яго ў Чэньлю ()Needham, Volume 4, Part 3, 307.. Новы канал павінен быў праходзіць не праз , а праз Сучжоў, каб пазбегнуць злучэння з ракой , а замест гэтага зрабіць прамое злучэнне з Хуайхэ на захад ад возера Хунцзэху. З зарэгістраванай працай пяці мільёнаў чалавек пад кіраўніцтвам Ма Шумоу ў 605 годзе быў завершаны першы буйны ўчастак Вялікага канала, які атрымаў назву Бянь ЦюNeedham, Volume 4, Part 3, 308.. Вялікі канал быў цалкам завершаны пры другім імператары Суй, з 604 па 609 гадыEbrey, Cambridge Illustrated History of China, 114: «[…] the Grand Canal, dug between 605 and 609 by means of enormous levies of conscripted labour.», спачатку звязаўшы Лаян з Янчжоу (і далінай Янцзы), затым пашырыўшы яго да Ханчжоу (на поўдні) і Пекіна (на поўначы)Ebrey, Cambridge Illustrated History of China, p. 115. Гэта дазволіла паўднёвай вобласці забяспечваць збожжам паўночную правінцыю, у прыватнасці войскі, якія там знаходзіліся. Уздоўж і паралельна каналу праходзіла імперская дарога і паштовыя аддзяленні, якія падтрымлівалі  сістэму. Урад таксама высадзіў велізарную лінію дрэўEbrey, Cambridge Illustrated History of China, 116.. Гісторыя будаўніцтва канала перададзена ў кнізе Кайхэдзі («Запіс аб адкрыцці канала»).

Ранейшы праект будаўніцтва дамбаў у 587 годзе ўздоўж Хуанхэ, які кіраваў інжынер Лян Жуй, усталяваў гідратэхнічныя вароты для рэгулявання ўзроўню вады ў каналеNeedham, Volume 4, Part 3, 308.. Двайныя стапелі былі ўсталяваны для перацягвання лодак, калі розніца ва ўзроўнях вады была занадта вялікай для працы .

Паміж 604 і 609 гадамі імператар Ян з дынастыі Суй загадаў пракапаць некалькі каналаў у форме літары «Y» ад Ханчжоу на поўдні да (сучаснага) Пекіна і сталічнага рэгіёна ўздоўж даліны Хуанхэ. Калі канал быў завершаны, ён злучыў сістэмы рэк , Янцзы, Хуайхэ, Хуанхэ, Вэй і Хай. Яе паўднёвы ўчастак, які праходзіць паміж Ханчжоу і Янцзы, атрымаў назву рака Цзяннань (рака на поўдзень ад Янцзы). Цэнтральныя часткі канала цягнуліся ад Янчжоу да Лаяна; участак паміж Янцзы і Хуайхэ працягваўся да ракі Шаньян, а наступны ўчастак злучаў Хуайхэ з Хуанхэ і называўся каналам Тунцзі. Самая паўночная частка, якая злучае Пекін і Лаян, атрымала назву канала Юнцзі. Гэтая частка канала выкарыстоўвалася для транспарціроўкі войскаў у цяперашнюю памежную вобласць Паўночнай Карэі падчас  (598—614). Пасля завяршэння будаўніцтва канала ў 609 годзе імператар Ян прывёў зарэгістраваную флатылію ваенна-марскіх караблёў даўжынёй 105 км з поўначы ў сваю паўднёвую сталіцу ЯнчжоуEbrey, Cambridge Illustrated History of China, 116..

Вялікі канал у той час не быў бесперапынным, створаным чалавекам каналам, а наборам часта несумежных штучных каналаў і каналізаваных, альбо натуральных рэк.

 Дынастыі Тан і Юань 
Нягледзячы на тое, што сталіца дынастыі Тан (618—907) у  была самым квітнеючым мегаполісам Кітая ў свой час, менавіта горад Янчжоу — недалёка ад Вялікага канала — быў эканамічным цэнтрам эпохі ТанBenn, 46.. Акрамя таго, што Янчжоу з’яўляўся штаб-кватэрай дзяржаўнай  і найбуйнейшым дасучасным цэнтрам прамысловай вытворчасці імперыі, Янчжоу таксама быў геаграфічным цэнтральным пунктам уздоўж гандлёвай восі поўнач-поўдзень, і таму стаў галоўным цэнтрам распаўсюду паўднёвых тавараў, якія пастаўляліся на поўнач. Адной з найвялікшых пераваг сістэмы каналаў у дынастыі Тан — і ў наступных дынастыях — было тое, што яна знізіла кошт , якое збіралася ў выглядзе падаткаў (caoyun), з  ў Benn, 7.. Нязначныя дапаўненні да канала былі зроблены пасля перыяду Суй, каб скараціць час у шляху, але ў цэлым прынцыповых адрозненняў паміж Вялікім каналам Суй і Вялікім каналам Тан не існавалаNeedham, Volume 4, Part 3, 309..

Каля 735 года было зафіксавана, што каля 149 685 400 кг збожжа штогод адпраўлялася па канале. Урад Тан кантраляваў эфектыўнасць шлюзавання канала і будаваў  ўздоўж маршруту на выпадак, калі паводка або іншае бедства перашкодзяць шляху адгрузкіNeedham, Volume 4, Part 3, 310.. Каб забяспечыць бесперашкоднае перамяшчэнне збожжавых грузаў, камісар па транспарце  (на пасадзе з 763 па 779) меў спецыяльныя рачныя баржы, спраектаваныя і пабудаваныя з улікам глыбіні кожнай секцыі ўсяго каналаNeedham, Volume 4, Part 3, 311..

Пасля  (755—763) эканоміка паўночнага Кітая была моцна пашкоджана і так і не аднавілася з-за войнаў і пастаянных разліваў ракі Хуанхэ. Адзін з іх адбыўся ў 858 годзе, калі велізарная паводка ўздоўж Вялікага канала затапіла тысячы гектараў сельгасугоддзяў і забрала жыцці дзясяткаў тысяч людзей на Паўночна-Кітайскай раўнінеBowman, 105.. Такая няшчасная падзея магла б паменшыць легітымнасць кіруючай дынастыі, прымусіўшы іншых успрымаць сітуацыю як страту ; гэта было добрай прычынай для дынастычных уладаў падтрымліваць бесперабойную і эфектыўную сістэму каналаў.
злева|міні|250пкс|Вынаходніцтва фунтавага шлюза з рэгуляваннем узроўню вады адбылося ў X стагоддзі ў адказ на неабходнасць большай бяспекі для перамяшчэння барж па больш бурных водах Вялікага канала.
Горад Кайфэн ператварыўся ў буйны цэнтр, які пазней стаў сталіцай дынастыі Сун (960—1279). Нягледзячы на тое, што міжнародныя марскія парты дынастый Тан і Сун — найвялікшымі з якіх былі Гуанчжоу і  адпаведна — і марскі знешні гандаль прынеслі гандлярам вялікую ўдачу, менавіта Вялікі канал у Кітаі стымуляваў найбольшую эканамічную дзейнасць і камерцыйны прыбытакFairbank, 89.. Падчас перыяду Сун і больш ранніх перыядаў караблі-баржы час ад часу разбіваліся і цярпелі крушэнне на ўчастку Вялікага канала Шаньян Юндаа, праходзячы двайныя стапелі, і часцей за ўсё ў іх мясцовыя бандыты кралі падаткавае збожжаNeedham, Volume 4, Part 3, 350—351.. Гэта падштурхнула Цяа Вэйюэ, памочніка камісара транспарту Хуайнаня, вынайсці сістэму падвойных варот, вядомую як фунтавы шлюз у 984 годзеNeedham, Volume 4, Part 3, 351.. Гэта дазваляла караблям чакаць у закрытай прасторы, пакуль вада можа быць зліта да адпаведнага ўзроўню; кітайцы таксама пабудавалі навесы над прасторай для дадатковай абароны караблёў.

Большая частка Вялікага канала была разбурана на некалькі гадоў пасля таго, як у 1128 годзе губернатар Кайфэна  вырашыў зламаць дамбы і плаціны, якія стрымлівалі воды Хуанхэ, каб знішчыць надыходзячых чжурчжэньскіх захопнікаў падчас Needham, Volume 4, Part 3, 266.. У выніку шэрагу паводак гэта цалкам зрушыла Хуанзэ на поўдзень ад Шаньдуна,  рэчышча  і ўліўшы Хуанхэ ў возера Хунцзэ і Усходне-Кітайскае мора на стагоддзі. Дынастыя чжурчжэняў Цзінь пастаянна ваявала з Сун у гэтым рэгіёне. Вайна прывяла да зношвання канала, пакуль у XIII стагоддзі мангольская ўлада, якая ўсталявался на гэтых тэрыторыях, не пачала неабходны рамонтNeedham, Volume 4, Part 3, 311..
міні|250px|Кітайскае вынаходніцтва сістэмы фунтавых шлюзоў дазваляе павышаць або паніжаць узровень вады для паляпшэння руху ў канале.
Падчас мангольскай дынастыі Юань (1271—1368) сталіца Кітая была перанесена ў Пекін, што пазбавіла ад неабходнасці выкарыстання рукава канала, які цячэ на захад у Кайфэн ці ЛаянNeedham, Volume 4, Part 3, 227.. У 1280-х гадах праз перадгор’і масіва Шаньдун быў пракапаны ўчастак вяршыні, што скараціла агульную даўжыню на 700 км, што зрабіла агульную даўжыню канала каля 1800 км і ўпершыню злучыла Ханчжоу і Пекін прамым водным шляхам з поўначы на поўдзень. Як і ў эпоху Сун і Цзінь, падчас заняпаду дынастыі Юань канал прыйшоў ў заняпадBrook, 46..

 Аднаўленне дынастыі Мін 
злева|міні|250пкс|Імператар Юнлэ (1402—1424 гг.) аднавіў Вялікі канал у эпоху Мін.
Вялікі канал быў амаль цалкам адрамантаваны паміж 1411 і 1415 гадамі падчас дынастыі Мін (1368—1644). Магістрат , Шаньдун, накіраваў мемарандум на трон імператара Юнлэ, пратэстуючы супраць тагачасных неэфектыўных сродкаў транспарціроўкі 4 000 000 данаў (428 000 000 літраў) збожжа ў год шляхам перавозкі яго па некалькіх розных рэках і каналах на баржах, якія ішлі з ад глыбокай да плыткай пасля ракі Хуай, пасля чаго груз транспартыраваўся на глыбокія баржы, як толькі груз збожжа дасягаў ракі ХуанхэBrook, 46-47.. Кітайскія інжынеры пабудавалі плаціну, каб накіраваць раку  на паўднёвы захад, каб падаць 60 % яе вады на поўнач у Вялікі канал, а астатнюю частку — на поўдзеньBrook, 47.. Яны выкапалі чатыры вялікія вадасховішчы ў Шаньдуне для рэгулявання ўзроўню вады, што дазволіла ім пазбегнуць адпампоўвання вады з мясцовых крыніц і грунтавых вод. Паміж 1411 і 1415 гадамі ў агульнай складанасці 165 000 рабочых пракапалі рэчышча канала ў Шаньдуне і пабудавалі новыя каналы, насыпы і шлюзы.

Імператар Юнлэ перанёс сталіцу Мін з Нанкіна ў Пекін у 1403 годзе. Гэты крок пазбавіў Нанкін статусу галоўнага палітычнага цэнтра Кітая. Паўторнае адкрыццё Вялікага канала таксама прынесла карысць Сучжоў перад Нанкінам, паколькі першы знаходзіўся ў лепшым становішчы на галоўнай артэрыі Вялікага канала, і таму стаў найвялікшым эканамічным цэнтрам Кітая эпохі МінBrook, 74-75.. Адзіным іншым жыццяздольным супернікам з Сучжоу ў рэгіёне  быў Ханчжоу, але ён знаходзіўся на 200 км далей уніз па Вялікім канале і далей ад галоўнай дэльты. Нават пацярпелы караблекрушэнне карэец Чхве Пу (1454—1504) — падчас пяцімесячнага падарожжа па Кітаю ў 1488 годзе — прызнаў, што Ханчжоу служыў не канкурэнтам, а эканамічнай кармушкай на шырокі рынак Сучжоў Brook, 75.. Такім чынам, Вялікі канал служыў прычынай эканамічнага поспеху некаторых гарадоў уздоўж свайго маршруту і служыў эканамічным выратавальным кругам для мясцовага гандлю ў Кітаі.

Вучоны Гу Яньу з ранняй дынастыі Цын (1644—1912) падлічыў, што папярэдняя дынастыя Мін павінна была наняць 47 004 рабочых на поўны працоўны дзень, набраных сістэмай  Ліцзя, каб падтрымліваць усю сістэму каналаўBrook, 48.. Вядома, што проста для эксплуатацыі 11 775 дзяржаўных барж са збожжам у сярэдзіне XV стагоддзя патрабавалася 121 500 салдат і афіцэраў.

Акрамя сваёй функцыі ў якасці маршруту адгрузкі збожжа і асноўнай жылы рачнога гандлю карэнных народаў у Кітаі, Вялікі канал доўгі час таксама быў  маршрутам, які кіраваўся ўрадам. У эпоху Мін афіцыйныя кур’ерскія станцыі размяшчаліся з інтэрвалам ад 35 да 45 кмBrook, 48.. Кожная кур’ерская станцыя мела розныя назвы, усе яны папулярызаваліся ў падарожных песнях таго перыядуBrook, 48-49..

 Дынастыя Цын і сучасны Кітай 
міні|Вялікі канал. Малюнак , чарцёжніка  ў Кітай у 1793 годзе.
Маньчжуры ўварваліся ў Кітай у сярэдзіне XVII стагоддзя, прапушчаныя праз паўночныя перавалы кітайскім генералам У Саньгуем, як толькі сталіца Мін у Пекіне трапіла ў рукі паўстанцкай арміі. Маньчжуры заснавалі дынастыю Цын (1644—1912), і пад іх кіраўніцтвам Вялікі канал кантраляваўся і абслугоўваўся гэтак жа, як і ў ранейшыя часы.

У 1855 годзе Хуанхэ , разарваўшы рэчышча канала ў Шаньдуне. Гэта было прадугледжана кітайскімі чыноўнікамі ў 1447 годзе, які адзначыў, што схільная да паводак Хуанхэ зрабіла Вялікі канал падобным на горла, якое можна было лёгка задушыць (што прымусіла некаторых чыноўнікаў патрабаваць аднавіць пастаўкі збожжа праз Усходне-Кітайскае мора)Brook, 47.. У 1855 годзе былі адкрыты дамбы канала, каб затапіць наступаючыя войскі  Тайпінскага паўстання. З-за розных фактараў — цяжкасці перасячэння ракі Хуанхэ, пашырэння пошуку альтэрнатыўнага марскога шляху для суднаў са збожжам і адкрыцця чыгункі  і  — канал заняпаў і на працягу дзесяцігоддзяў паўночныя і паўднёвыя часткі засталіся паасобку. Многія ўчасткі канала прыйшлі ў заняпад, а некаторыя ўчасткі былі вернуты ў раўнінныя палі. Нават сёння Вялікі канал не цалкам акрыяў ад гэтай катастрофы. Пасля ўтварэння Кітайскай Народнай Рэспублікі ў 1949 годзе неабходнасць эканамічнага развіцця прымусіла ўлады загадаць правесці цяжкія аднаўленчыя работы.

Вялікі канал адыграў важную ролю падчас , бо забяспечваў эфектыўны спосаб транспарціроўкі збожжа.

Да 1990-х гадоў забруджванне ў канале дасягнула такой ступені, што экіпажы лодак і барж маглі вызначыць, калі яны набліжаюцца да Ханчжоу, па смуродзе чорнай вады. Праект рэстаўрацыі коштам 250 мільёнаў долараў, распачаты ў 2001 годзе, палепшыў якасць вады да такой ступені, што яна больш не пахне і зноў здольная падтрымліваць некаторую фаўнуOn an Ancient Canal, Grunge Gives Way to Grandeur.

Эканамічнае значэнне канала, верагодна, захаваецца. Урады правінцый Шаньдун, Цзянсу і Чжэцзян запланавалі днопаглыбляльныя працы з мэтай павелічэння магутнасці суднаходства на 40 працэнтаў да 2012 года.

22 чэрвеня 2014 года Вялікі канал быў уключаны ў спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны на  2014 года中国大运河获准列入世界遗产名录 .

 Гістарычныя часткі 
міні|250px|Паўднёвая інспекцыйная экскурсія імператара Цяньлуна, скрутак шосты: Уезд у Сучжоў уздоўж Вялікага канала, датаваны 1770 годам.
Чатырнаццаць стагоддзяў будаўніцтва пакінулі Вялікаму каналу шэраг гістарычных участкаў. Некаторыя з іх зніклі, іншыя ўсё яшчэ часткова захаваліся, а трэція складаюць аснову для сучаснага канала.

Самы паўднёвы ўчастак пракладзены ў VII стагоддзі, самы паўночны — у XIII стагоддзі, а частка цэнтральнага ўчастку ад Хуайінь да Цзянду праходзіць па старажытным канале Ханьгоу. Басейн Хайхэ, праз які праходзіць канал, пакутуе ад недахопу рэсурсаў. З 1970-х гадоў водныя рэсурсы скарачаюцца, а некаторыя рэкі ўжо даўно перакрыты.

 Сучаснае русла 
міні|250px|Баржы на сучасным Вялікім канале (участак «Канал Лі») каля Янчжоу
Вялікі канал намінальна праходзіць паміж Пекінам і Ханчжоу і мае агульную даўжыню 1794 км; аднак у цяперашні час суднаходны толькі ўчастак ад Ханчжоу да акругі Ляншань . Яго русла сёння падзелены на сем участкаў. З поўдня на поўнач гэта канал Цзяннань, канал Лі, Унутраны канал, Сярэдні канал, канал Лу, Паўднёвы канал, Паўночны канал і рака Тунхуэй.

Працягласць канала — 1789 км, а з адгалінаваннямі ў Пекін, Ханчжоу і Наньтун — 2470 км. Шырыня ў найбольш вузкай частцы ў правінцыях Шаньдун і Хэбэй — 40 м, у самай шырокай частцы ў Шанхаі — 350 м. Глыбіня фарватара — ад 2 да 3 м. Канал абсталяваны 21 шлюзам. Максімальная грузапрапускная здольнасць складае 10 млн тон у год.

Канал злучае рэкі Хуанхэ і Янцзы, складаючыся з рэчышчаў такіх рэк, як Байхэ, Вэйхэ, Сышуй і іншых, а таксама некалькі азёр.

 Вышыні 
Хаця канал намінальна перасякае водападзелы пяці рачных сістэм, у рэчаіснасці розніца паміж імі настолькі малая, што ён мае толькі адну вяршыню. Вышыня дна канала вар’іруецца ад 1 м ніжэй за ўзровень мора ў Ханчжоу да 38,5 м над узроўнем мора на яго вяршыні. У Пекіне яна дасягае 27 м, жывіцца ручаямі, якія цякуць з гор на захадзе. Вада цячэ з Пекіна ў бок Цяньцзіня, з Наньвана на поўнач у Цяньцзінь і з Наньвана на поўдзень у бок Янчжоу. Узровень вады ў канале Цзяннань застаецца крыху вышэй за ўзровень мора (хрыбет Чжэньцзян на 12 метраў вышэй, чым рака Янцзы).

 Выкарыстанне 

 Транспарт 
справа|міні|250пкс|Вялікі канал на яго паўночнай канцавой станцыі ў Хоухай у Пекіне.
Ад дынастый Тан да Цын Вялікі канал служыў галоўнай артэрыяй паміж паўночным і паўднёвым Кітаем і меў важнае значэнне для транспарціроўкі збожжа ў Пекін. Нягледзячы на тое, што ён у асноўным выкарыстоўваўся для адгрузкі збожжа, ён таксама транспартаваў іншыя тавары, і калідор уздоўж канала ператварыўся ў важны эканамічны пояс. Дакументы паказваюць, што ў самы пік кожны год больш за 8000 суднаўChina at War: An Encyclopedia  p. 141 перавозілі ад чатырох да шасці мільёнаў данаў (240 000—360 000 метрычных тон) збожжа. Зручнасць транспарту таксама дазваляла кіраўнікам праводзіць інспекцыйныя паездкі ў паўднёвы Кітай. У дынастыі Цын імператары Кансі і Цяньлун здзейснілі дванаццаць паездак на поўдзень, ва ўсіх выпадках, акрамя аднаго, дасягаючы Ханчжоу.

Вялікі канал таксама дазволіў культурны абмен і палітычную інтэграцыю паміж поўначчу і поўднем Кітая. Канал нават зрабіў яркае ўражанне на некаторых першых наведвальнікаў Кітая з Еўропы. Марка Пола распавёў пра арачныя масты Вялікага канала, а таксама пра склады і квітнеючы гандаль у яго гарадах у XIII стагоддзі. Знакаміты рымска-каталіцкі місіянер Матэа Рычы ў канцы XVI стагоддзя падарожнічаў з Нанкіна ў Пекін па канале.

З моманту заснавання Кітайскай Народнай Рэспублікі ў 1949 годзе канал выкарыстоўваўся ў асноўным для транспарціроўкі велізарнай колькасці сыпкіх грузаў, такіх як цэгла, жвір, пясок, дызельнае паліва і вугаль. Суднавыя шлюзы Цзяньбі на Янцзы ў цяперашні час перагружаюць каля 75 000 000 тон кожны год, і па прагнозах канал Лі дасягне 100 000 000 тон у бліжэйшыя некалькі гадоў. Калі ён толькі быў пабудаваны, канал служыў асноўнай крыніцай транспарту, які злучаў паўночны і паўднёвы Кітай. З увядзеннем ,  і  у сучасным Кітаі пасажырскія паездкі па канале сталі значна радзейшымі.

У цяперашні час караблі могуць рухацца толькі да . Участак ад Цзініна да Пекіна недаступны для транспарту з-за назапашвання адкладаў глею з Хуанхэ і адсутнасці крыніц вады. Ёсць планы па аднаўленні транспарту да  .

 Праект перадачы вады з поўдня на поўнач 
міні|250пкс| Адпраўной кропкай цэнтральнага маршруту  з’яўляецца . Від «уверх па плыні», у бок , з якога ідзе вада.
У цяперашні час Вялікі канал мадэрнізуецца, каб служыць усходнім маршрутам . Дадатковая колькасць вады з Янцзы будзе забірацца ў канал у горадзе , дзе знаходзіцца гіганцкая помпавая станцыя на 400 кубічных метраў у секунду, якая была пабудавана ў 1980-х гадах, а затым падаецца ў гару помпавымі станцыямі ўздоўж маршруту і праз тунэль пад ракой Хуанхэ, адкуль яна можа цячы ўніз да вадасховішчаў каля Цяньцзіня. Будаўніцтва Усходняга маршруту афіцыйна пачалося 27 снежня 2002 года, а вада павінна была паступіць у Цяньцзінь да 2012 года. Аднак забруджванне вады паўплывала на жыццяздольнасць гэтага праекта.

У 2022 годзе завершаны маштабны праект водазабеспячэння канала, упершыню за 100 гадоў шырокі водны шлях, які злучае паўночную і паўднёвую часткі Кітая, быў запоўнены вадой на ўсіх участках.

 Вядомыя падарожнікі 
У 1169 годзе, калі Кітай быў падзелены паміж дынастыяй Цзінь на поўначы пад кіраўніцтвам чжурчжэняў і дынастыяй Паўднёвая Сун на поўдні, імператар Паўднёвай Сун  накіраваў дэлегацыю да чжурчжэняў, каб пажадаць іх кіраўніку дабра на Новы год. Вучоны-чыноўнік, званы , сакратар дэлегацыі, пісаў нататкі пра падарожжа, большая частка якога была здзейснена па Вялікім канале, і перадаў імператару свой «Дзённік падарожжа на поўнач» па яго вяртанніD’Arcy Brown, Liam, The Emperor’s River: Travels to the Heart of a Resurgent China Eye Books, February 2010..

У 1170 годзе паэт, палітык і гісторык Лу Ю падарожнічаў па Вялікім канале ад  да ракі Янцзы, запісваючы свой шлях у дзённікWatson, Philip, Grand Canal, Great River (Frances Lincoln, 2007)..

У канцы 1200-х гадоў Марка Пола шмат падарожнічаў па Кітаю, і яго паездкі ўключалі час на Вялікім канале, які тады быў галоўнай артэрыяй для дастаўкі шоўку, фарфору і віна.

У 1345 годзе арабскі падарожнік Ібн Батута здзейсніў падарожжа па Кітаі і прайшоў праз раку Абэ Хаят (Вялікі канал) да сталіцы Ханбаліка (Пекін).

У 1488 годзе карэйскі вучоны Чхве Пу, які пацярпеў караблекрушэнне, прайшоў усю даўжыню Вялікага канала на шляху з Чжэцзяна ў Пекін (і далей у Часон) і пакінуў падрабязнае апісанне свайго падарожжа. 

У 1600 годзе Матэа Рычы адправіўся ў Пекін з Нанкіна праз Вялікі канал, каб заручыцца падтрымкай  з дынастыі Мін з дапамогай Ван Чжундэ, кіраўніка Упраўлення абрадаў цэнтральнага ўрада Кітая ў той час.

У 1793 годзе, пасля практычна безвыніковай дыпламатычнай місіі ў Джэхол, значная частка амбасады лорда Макартні вярнулася на поўдзень у дэльту Янцзы праз Вялікі каналPeyrefitte, Alan, The Collision of Two Civilisations (Harvill, 1993)..

У 1848 годзе  дабраўся да Ханг Чоу Фу ля Вялікага канала ў пошуках чайных раслін.

 Уплыў 
Вялікі канал як інфраструктурны аб’ект аказаў уплыў на іншыя архітэктурныя збудаванні на захадзе.  ў Паўночнай Амерыцы распрацаваны і чэрпае натхненне з кітайскай архітэктуры. Многія бачылі ў канале эканамічную перавагу, якая магла б прынесці эканамічны росквіт, як канал і яго перавагі. Запісы Матэа Рычы вельмі падрабязна апісваюць канал, дакументуючы эканамічны росквіт. Фунтавы шлюз — адна з найбольш прыкметных асаблівасцей , якая непасрэдна звязана з інфраструктурай Вялікага канала.

 Спасылкі 


 The Reinvigoration of the Grand Canal
 Hangzhou Section of The Grand Canal — EN.GOTOHZ.COM

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Кітаі
Катэгорыя:Каналы Кітая