Грабніца антыпапы Яна XXIII

Грабні́ца антыпа́пы Я́на XXIII — надмагільны помнік з бронзы і мармуру, які створаны Данатэла і Мікелоца і знаходзіцца ў баптыстэрыі сабора Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ (Дуома), дзе антыпапа Ян XXIII (Бальтазар Коса, каля 1360—1419). Яе збудаванне было замоўлена душапрыказчыкамі Яна неўзабаве пасля яго сканання 22 снежня 1419 года і завершана ў 1420-я гады; такім чынам, яна стала вяхой у гісторыі ранняга Рэнесансу ў Фларэнцыі. Па Фердынанду Грэгоравіусу, грабніца ўяўляе сабой «адначасова магілу Вялікай схізмы ў Царкве і апошнюю грабніцу Папы за межамі Рыма»Lightbown, 1980, p. 4..

У свой час Ян быў цесна звязаны з Фларэнцыяй, якая лічыла яго законным пантыфікам падчас Вялікай схізмы. Існуе меркаванне, што пахаванне ў фларэнційскім баптыстэрыі было спробай надаць легітымнасць яго пантыфікату, звязаўшы яго з ушанаваным святым месцамLightbown, 1980, p. 16l; Caplow, 1977, p. 107.. Выкарыстанне папскай сімволікі ў надмагіллі, як і сама сувязь Фларэнцыі з Косай, былі вытлумачаны як абраза выбранага на Канстанцкім саборы Марціна V і спроба падняць аўтарытэт Медычы, а сама грабніца была прызнана непрыстойнай для грамадзяніна ФларэнцыіMcHam, 1989, p. 156; Strocchia, 1992, p. 142..

У афармленні грабніцы скарыстаны стаячыя ў нішах статуі трох хрысціянскіх дабрадзейнасцей (Веры, Надзеі і Любові), фамільны герб Косы, а таксама бронзавая пазалочаная фігура, якая ляжыць на саркафагу, які ў сваю чаргу стаіць на кансолях; над ёй знаходзіцца выява Мадонны з немаўлём у паўмесяцы, а ўсю кампазіцыю ахінае балдахін. На момант завяршэння гэта было самае высокае скульптурнае збудаванне ў Фларэнцыі і адно з нешматлікіх пахаванняў, размешчаных у баптыстэрыі ці саборы, які знаходзіцца па суседстве. Гэта была таксама першая з некалькіх сумесных прац Данатэла і Мікелоца, і прыналежнасць разцу таго ці іншага некаторых элементаў грабніцы ў свой час была прадметам дыскусій у асяроддзі мастацтвазнаўцаў.

 Антыпапа Ян XXIII 

Жыццё антыпапы Яна XXIII, у значнай ступені звязаная з Фларэнцыяй, была багатая падзеямі, і пакінутай ім спадчыне цяжка даць адназначную адзнаку. Бальтазар Коса быў па паходжанні неапалітанскім арыстакратам; сваю маладосць ён правёў у Балонні. У 1396 годзе Папа Баніфацый IX перадаў у яго кіраванне архідыяцэзію Балоння, а ў 1406 годзе зрабіў яго кардыналам. Пасля Пізанскага сабора 1409 года Коса ўзначаліў рух супраць Папы Рыгора XII, які адмовіўся скласці з сябе сан. Коса быў пазбаўлены сану кардынала, але выбраны саборам антыпапа Аляксандр V вярнуў яму гэту пасадуLightbown, 1980, p. 4; Caplow, 1977, pp. 98-99..

Пасля смерці Аляксандра V у 1410 годзе Коса быў выбраны яго паслядоўнікамі новым Папам. Яго прызналі як Папу Францыя, Англія, Багемія, Партугалія, некаторыя часткі Свяшчэннай Рымскай імперыі і некаторыя гарады Паўночнай Італіі, у тым ліку Фларэнцыя і Венецыя. Авіньёнскага Папу Бенедыкта XIII прызнавалі Арагон, Кастылія і Шатландыя. Рыгора XII падтрымалі Уладзіслаў Неапалітанскі, Карла I Малатэста, князі Баварыі, пфальцграф Людвіг III, некаторыя вобласці Германіі і ПольшчыLightbown, 1980, pp. 4-5..
Пасля таго як у 1413 годзе Уладзіслаў Неапалітанскі ўзяў Рым, Ян XIII спешна бег у Фларэнцыю. Імператар Жыгімонт вымусіў яго ў 1414 годзе склікаць Канстанцкі сабор, адкуль ён збег у 1415, убачыўшы рэальную пагрозу свайму пантыфікату, а можа быць, і жыццю. Хоць ён чакаў, што яго знікненне разладзіць працу сабора, удзельнікаў якога ён заклікаў далучыцца да яго пад абаронай Фрыдрыха IV Аўстрыйскага, сабор працягваў працу ў Канстанцы. Калі Ян XXIII паспрабаваў дасягнуць земляў, дзе кіраваў Іаан Бургундскі, Фрыдрых перадаў яго ў рукі Жыгімонта і сабора, і Людвіг III пасадзіў яго ў турмуLightbown, 1980, pp. 5-6..

Тым часам 29 мая 1415 года сабор зрынуў Яна і 11 лістапада 1417 абраў Папам Марціна V. У лютым 1419 года Марцін прыехаў у ФларэнцыюStrocchia, 1992, p. 137; Lightbown, 1980, p. 5., і ў тым жа годзе Коса быў выкуплены Фларэнційскай рэспублікай (у 1417 Людвіг III адмовіўся ад вернасці Жыгімонту) пры садзейнічанні Джавані дзі Бічы дэ МедычыMcHam, 1989, p. 153.. Верагодна, яго выкуп быў узнагародай за дапамогу Фларэнцыі ў мінулым ці ж сродкам ціску на Марціна V, які да таго часу яшчэ знаходзіўся ў Фларэнцыі (у Рым ён прыбыў у верасні 1420), а можа быць, спалучаў абедзве прычыныMcHam, 1989, p. 154.. Коса дапамагаў Фларэнцыі пры заваяванні Пізы ў 1405 годзе, быўшы легатам у Балонні, а ў бытнасць Папам вызначыў банк Медычы ў якасці асноўнага сховішча папскай казныStrocchia, 1992, p. 136..

У Фларэнцыі 14 чэрвеня 1419 Коса прызнаў вяршэнства Марціна V і 26 чэрвеня атрымаў кардынальскую шапку, але 22 снежня таго ж года сканаўCaplow, 1977, pp. 99-100.. Нягледзячы на атрыманы тытул кардынала-біскупа Тускуланскага, Коса называў сябе «кардыналам Фларэнційскім»Strocchia, 1992, p. 137..

 Пахаванні 
Цела Косы было перанесена ў баптыстэрый і, як прадпісвалася зборнікам рытуальных усталяванняў Ordo Romanus, праз дзевяць дзён пахавана пры ўдзеле фларэнційскай знаці і папскай курыіCaplow, 1977, p. 100.. Падчас пахавальных рытуалаў, якія праходзілі выключна ўнутры Дуома і баптыстэрыя, на галаве памерлага ляжала белая мітра, а ў нагах ляжала кардынальская шапкаMcHam, 1989, pp. 154-5; Strocchia, 1992, p. 138; Lightbown, 1980, p. 44.. Першыя тры дні цырымоній былі прысвечаны адпаведна служэнню Косы ў сане кардынала і Папы, яго ролі сябра Фларэнцыі і яго прыватнага жыццяStrocchia, 1992, p. 139.. Ён быў пахаваны ў часовым пахаванні да таго, як была скончана яго грабніцаLightbown, 1980, p. 14..

 Заказ на працы 
Дагавор пра стварэнне надмагільнага помніка Косы быў складзены праз прыкладна дзесяць дзён пасля яго смерці. Апошняя воля нябожчыка, якую ён выказаў у сваім завяшчанні на божай пасцелі 22 снежня 1419, уключала некаторыя прадыктаваныя фларэнційскім этыкетам распараджэння, дабрачынныя і царкоўныя ахвяраванні, але вялікая частка маёмасці адышла да яго пляменнікаў Мікеле і ДжаваніLightbown, 1980, pp. 8-9.. Пры падзеле спадчыны яго пляменнікі мелі перавагу; пакуль вяліся працы над грабніцай Косы, правы на яго маёмасць аспрэчваліся крэдытораміLightbown, 1980, pp. 14-15..

Коса прызначыў выканаўцамі сваёй волі чатырох уплывовых фларэнційцаў: Барталамеа дзі Тальда Валоры, Нікола да Уцана, Джавані дзі Бічы дэ Медычы і В'еры ГуаданьіJanson, 1963, p. 59., упаўнаважыўшы любых двух душапрыказчыкаў з іх ліку дзейнічаць ад імя ўсіх чатырох, што, відаць, і было выканана Валоры і МедычыLightbown, 1980, pp. 20-21.. Валоры памёр 2 верасня 1427 года; да гэтага часу Гуаданьі ўжо таксама сканаў, а Уцана даўно страціў цікавасць да прац, пакінуўшы іх выкананне Джавані — ці, верагодней, Козіма МедычыLightbown, 1980, p. 22..

Душапрыказчыкі Косы абвясцілі, што той жадаў быць пахаваным у баптыстэрыі, але быў занадта сціплым, каб паказаць гэта ў сваім завяшчанніMcHam, 1989, pp. 155-6.. Даследчыкі давяраюць гэтаму сведчанню, лічачы Косу «тактоўным тактыкам», хоць гісторык Хорст Джэнсан выказаў здагадку, што тыя абралі баптыстэрый як месца пахавання насуперак волі нябожчыкаJanson, 1963, p. 61..
Запісы ў дакументах паведамляюць, што 9 студзеня 1421 года Пала Строцы ад імя цэха гандляроў тканінамі Артэ дзі Калімала (Arte di Calimala), адказнага за стан баптыстэрыя, пагадзіўся на пабудову невялікага непрыкметнага (breve et honestissima) надмагілля, але не даў дазволу на стварэнне капэлы, у якой жадаў быць пахаваным Коса; сучасная навука прыпісвае адмову Строцы таму, што пахаванне ў баптыстэрыі было вялікім гонарам, якой Коса, магчыма, не заслугоўваўJanson, 1963, p. 59; Caplow, 1977, p. 103.. Іншых прысвечаных грабніцы запісаў цэха не захавалася, паколькі большасць дакументаў 1420-х згубленаLightbown, 1980, p. 16., хоць захаваліся нататкі сенатара Карла Строцы, які чытаў гэтыя дакументыLightbown, 1980, p. 20..

Згода Артэ дзі Калімала на будаўніцтва грабніцы традыцыйна тлумачыцца тым, што Коса ў свой час перадаў баптыстэрыю правы ўказальны палец Яна Хрысціцеля і 200 флорынаў на стварэнне належнага рэлікварыяCaplow, 1977, pp. 101—102; Strocchia, 1992, p. 138.. Лічылася, што гэтым пальцам Ян паказаў на Хрыста, сказаўшы: «Ecce Agnus Dei» (). Доўгая і складаная гісторыя рэліквіі стварала вакол яе дадатковы арэол легенды: канстанцінопальскі патрыярх Філафей паднёс яе ў 1363 годзе ў дарунак Папе Урбану V, той перадаў яе сваім пераемнікам Рыгору XI і Урбану VI; апошні пазбавіўся яе падчас аблогі Начэра-Інфер'ёрэ, а Ян XXIII купіў яе за 800 флорынаў і насіў пры сабе, пакуль не схаваў у кляштары Санта-Марыя-дэльі-АнджэліLightbown, 1980, pp. 9-10..

 Узвядзенне грабніцы 
Храналогія апошняга этапу збудавання грабніцы сапраўды не вядомая, але сёе-тое можна ўстанавіць па розных крыніцах. Мяркуючы па выпадковай нататцы фларэнційскага натарыуса, у 1424 годзе (па фларэнційскаму календару) была збудавана частка грабніцыLightbown, 1980, p. 19.. Кадастр Мікелоца за ліпень 1427 паказвае, што Мікелоца быў партнёрам Данатэла ўжо каля двух гадоў (due anni o incircha) і што выдаткавана ўжо тры чвэрці бюджэту ў 800 флорынаўCaplow, 1977, pp. 105—108; Grassi, 1964, p. 69.. Растлумачыць неадпаведнасць дат можна ці недакладнасцю запісаў Мікелоца, ці тым, што Данатэла пачаў працы яшчэ да партнёрства з Мікелоца, ці тым, што 1424 год у фларэнційскім календары адпавядае 1425 года ў сучаснымJanson, 1964, pp. 59-62..

2 лютага 1425 года Барталамеа Валоры і Козіма дэ Медычы запыталі 400 з 800 флорынаў, аддадзеных раней у задатак цэху Артэ дзі Калімала, мабыць, як кошт ужо праведзенай працыCaplow, 1977, p. 104.. Гэты задатак быў страхоўкай на выпадак, калі б заказчыкі пакінулі грабніцу незавершанай і цэх быў бы вымушаны аплачваць яе дабудоўку, паколькі быў абавязаны Яну XXIII рэлікварыямLightbown, 1980, p. 21.. Гэты запыт — найбольш відавочнае пацверджанне ўдзелу Козіма ва ўзвядзенні грабніцы. Нягледзячы на гэта, сцвярджэнне Джорджа Вазары ў «Жыццеапісаннях», што Козіма быў адказным кіраўніком прац, аспрэчвалася некаторымі даследчыкаміVasari, Vite, рэд. Milanesi, ii, 1878, p. 399. Цытуецца па: Caplow, 1977, p. 106; McHam, 1989, p. 156; Lightbown, 1980, p. 18..

Верагодна, саркафаг быў устаноўлены 2 мая 1426 года ці незадоўга да таго, паколькі ў гэты дзень Артэ дзі Калімала заключыла дагавор з дзвюма капеланамі аб правядзенні штодзённай службы аб выратаванні душы Косы. Запісы майстэрні пры Дуома сведчаць, што 28 студзеня 1427 Валоры набыў чатыры блока белага мармуру для надмагілляJanson, 1963, p. 59; Caplow, 1977, pp. 104—105..

Дакладная дата заканчэння прац невядомая, але яны былі завершаны не пазней 1431 года — сёлета памёр Папа Марцін V, пра якого дакладна вядома, што ён наведваў гатовую грабніцу; іншыя даныя дазваляюць адсунуць гэту мяжу яшчэ на некалькі гадоў ранейCaplow, 1977, pp. 116—119; McHam, 1989, p. 157; Strocchia, 1992, p. 134.. Найбольш дакладны з такіх фактаў — той, што ў верасні 1428 Якопа дэла Кверча, вярнуўшыся ў Балонню, стварыў надмагільны помнік з фігурамі дабрадзейнасцей, якія прайграваюць дробнымі дэталямі сваіх сясцёр з грабніцы КосыJanson, 1963, p. 63..

У працы Вазары згадваецца, што грабніца абыйшлася даражэй першапачатковага бюджэту — у 1000 флорынаў, хоць няясна, хто пакрыў нястачуCaplow, 1977, p. 116; Lightbown, 1980, p. 23. Гэта сцвярджэнне таксама прысутнічае ў: Del Migliore, 1684, Firenze citta nobilissima.. Нягледзячы на тое, што аўтар гэтага сцвярджэння невядомы, яно прымаецца на веру сучаснай навукай, паколькі кошт адных толькі скульптур павінен быў складаць 500 флорынаўJanson, 1963, p. 62.; аднак усё ж да гэтага сведчання варта падыходзіць з асцярожнасцюLightbown, 1980, p. 23..

 Вонкавы выгляд 
У баптыстэрыі ўжо знаходзілася тры саркафага: у адным з іх быў пахаваны біскуп Раньеры (памерлы ў 1113), два іншых былі выраблены яшчэ ў рымскі час і выкарыстаны зноў у СярэднявеччыLightbown, 1980, p. 16, 24.. Але грабніца вышынёй 7,32 м была самай высокай у баптыстэрыі, а ў свой час і ва ўсёй ФларэнцыіLightbown, 1980, p. 26.. Пахаванняў у самім Дуома мала, і яны ўяўляюць сабой хутчэй выключэнні — напрыклад, магіла Альдабрандзіна АтабоніLightbown, 1980, p. 24..

Вонкавы выгляд надмагільнага помніка адпавядае ўмовам, прад'яўленым цэхам Артэ дзі Калімала, і арганічна ўпісаны ў інтэр'ер баптыстэрыя. Манумент размешчаны паміж дзвюма карынфскімі калонамі, якія знаходзяцца паміж паўночнай брамай працы Ларэнца Гіберці і алтарнай апсідай; ён займае трэць адной са сцен васьмівугольнага памяшкання і звернуты да «Райскіх дзвярэй»Caplow, 1977, p. 120; Lightbown, 1980, p. 24; McHam, «Donatello's Tomb of Pope John XXIII», p. 147.. Такое размяшчэнне пазбаўляе грабніцу святла, асабліва калі брама баптыстэрыя зачынены, што з'яўляецца іх звычайным станамCaplow, 1977, p. 120.. Надмагілле магло б выглядаць яшчэ цямней, калі б яго задняя частка не выступала са сцяны баптыстэрыя на 48,4 смCaplow, 1977, p. 121.. Белы і карычневы мармур спрыяе гарманічнаму спалучэнню збудавання з агульным інтэр'ерам баптыстэрыя, аформленага ў паліхромным бела-зялёным стыліMcHam, 1989, p. 149; Lightbown, 1980, p. 26.. Некаторыя вучоныя лічаць каляровы эскіз, выкананы Банакорса Гіберці, доказам таго, што «арыгінальная згубленая паліхромія» грабніцы яшчэ больш гарманіравала з інтэр'ерам, хоць іншыя лічаць гэты малюнак недакладнымLightbown, 1980, pp. 30-31.. Які вянчае збудаванне полаг замацаваны на калонах, а карніз баптыстэрыя стварае ілюзію апоры; па вобразным выразе сучаснай даследніцы, надмагільны помнік Косы — «муж атачальнай яго архітэктуры», нават калі лічыць гэты шлюб марганатычнымMcHam, 1989, p. 163.. За выключэннем статуі, якая стаіць на саркафагу, усе скульптуры выкананы ў выглядзе гарэльефаў.

Хоць грабніца выканана цалкам у класічным стылі, яе агульная кампазіцыя знаходзіцца ў рэчышчы манументальнай надмагільнай архітэктуры сярэднявечнай Італіі — з характэрнымі для насценных грабніц ярусамі розных дэкаратыўных элементаўLevey, 1996, pp. 151—153.. Італьянская гатычная скульптура захавала шматлікія элементы класіцызму; Данатэла і Мікелоца не патрабавалася настолькі рэзка змяняць стыль, як іх папярэдніку, сіенскаму скульптару Ціна дзі Камаіна, чые насценныя грабніцы аказалі яшчэ за стагоддзе да таго вялікі ўплыў на мастацтва Італіі. Тыповая мармуровая фігура, выкананая ў натуральную велічыню на паднятым над полам саркафагу. Матыў заслоны, якая ахінае помнік, характэрны для гатычных помнікаў, а яе форма нагадвае вімперг; часам у готыцы такую заслону падтрымліваюць анёлы, якія стаяць па баках ад саркафагаPope-Hennessy, pp. 15-19 and 183—186.. Магілу Косы часта параўноўваюць з пабудаваным у 1423 годзе надмагіллем венецыянскага дожа Тамаза Мачэніга, дзе гарэльефныя фігуры святых стаяць у нішах па баках саркафага і над ім, а фіранкі сыходзяцца ў вяршыні помніка; аднак дэталі там выкананы ў гатычным стыліPope-Hennessy, p. 46 and fig. 89.. Надмагільны помнік Косы быў пабудаваны пад уплывам папярэдняга тварэння Мікелоца і Данатэла, грабніцы кардынала Бранкачы ў НеапаліJohn T. Paoletti, Gary M. Radke; Art in Renaissance Italy, 2005, pp. 242—243, Laurence King Publishing, ISBN 1-85669-439-9, і ў сваю чаргу паўплываў на грабніцу Леанарда Бруні ў фларэнційскай базіліцы Санта-Крочэ, пабудаваную Бернарда Раселіна дваццаццю гадамі пазнейLevey, Michael; Early Renaissance, pp. 57-59, 1967, Penguin.

 Падножжа помніка 
Падножжа надмагільнага помніка абапіраецца на высокі плінт (38 см), аддзелены ўвагнутымі карнізамі. Вышыня падножжа — 1,39 м, шырыня — 2,02 м; яно ўпрыгожана фрызам з крылатымі галовамі анёлаў (меркавана, серафімаў), гірляндамі і стужкамі.

 Фігуры дабрадзейнасцей 
Над падножжам, аддзеленыя яшчэ адным карнізам, у нішах стаяць фігуры трох дабрадзейнасцей — злева направа Вера, Любоў і Надзея; яны падзелены карынфскімі пілястрамі, упрыгожанымі канелюрамі. Такі матыў не сустракаецца ў тасканскай надмагільнай скульптуры, але папулярны тым часам у Венецыі, Падуі і асабліва ў родным горадзе Косы НеапаліLightbown, 1980, pp. 39-40.. Узнікае думка, што і МікелоцаCaplow, 1977, p. 114., і ДанатэлаLightbown, 1980, p. 50. прадпрымалі вандраванне ў Венецыю; зрэшты, Джэнсан звяртае ўвагу на тое, што «неабавязкова ездзіць у Венецыю», каб знайсці падобныя матывы. Надмагільныя фігуры дабрадзейнасцей былі распаўсюджаны па-за межамі Фларэнцыі, прычым над магіламі парафіян устанаўліваліся статуі кардынальных дабрадзейнасцей (разважлівасць, мужнасць, стрыманасць і справядлівасць), а над магіламі духоўных асоб — тэалагічных (вера, надзея і любоў), як, напрыклад, над грабніцай кардынала БранкачыLightbown, 1980, pp. 25-27.. Аднак статуі на надмагіллі Косы носяць значна больш антычных рысLightbown, 1980, p. 38.. Акрамя таго, Данатэла стварыў дзве падобныя бронзавыя фігуры дабрадзейнасцей для баптыстэрыя Сіенскага сабора, але іх сувязь са статуямі на грабніцы Косы няяснаяCaplow, 1977, p. 134..

Фігура Веры злева, вышынёй 1,05 м, трымае ў руках пацір для прычасця; фігура Любові, якая стаіць у цэнтры, вышынёй 1,07 м, трымае рог дастатку і жароўню; нарэшце, фігура Надзеі справа, вышынёй 1,06 м, склала рукі ў малітвеLightbown, 1980, p. 37.. Статуя Любові выканана ў найбольш антычным духу, успрыняўшы элементы класічных выяў Дастатку, Цэрэры і Юноны, у якіх у левай руцэ заўсёды знаходзіўся рог дастаткуCaplow, 1977, p. 133; Lightbown, 1980, p. 37.. Сувязь з антычнасцю падкрэслівае таксама тая акалічнасць, што хоць і высокія, але недастаткова прапрацаваныя фігуры дабрадзейнасцей ствараюць дадатковую вертыкальную дыстанцыю паміж гледачом і фігурай Косы, прыглушваючы непасрэднасць паставы ляжалай статуі нябожчыка — у адрозненне ад іншых насценных грабніц эпохі Кватрачэнта, для якіх такая пастава з'яўляецца дамінантайMcHam, 1989, p. 157.. Сама фігура заклікана схаваць асабістыя якасці Косы, уяўляючы яго як звычайнага пантыфіка і першага прадстаўніка фларэнційскай «дынастыі» Пап.

 Саркафаг і надпіс 
Над фігурамі дабрадзейнасцей знаходзіцца саркафаг, які падтрымліваецца чатырма класічнымі кансолямі, упрыгожанымі акантам. У трыпціху, утвораным кансолямі, намаляваны злева направа фамільны герб Косы з папскай тыярай, папскі герб і фамільны герб Косы з кардынальскай шапкайLightbown, 1980, p. 27.. Сценка саркафага, шырынёй 2,12 м і вышынёй 70 см, упрыгожана rilievo schiacciato («сплясканым рэльефам», тып барэльефа, вынайдзены Данатэла) з выявай дзвюх пуці ці, інакш, spirateli («маленькіх духаў»); яны трымаюць аформлены ў выглядзе папскага брэвэ ліст пергамента з напісанай на ім надпісамLightbown, 1980, p. 28.. Пуці запазычылі шматлікія рысы ў сваіх антычных папярэднікаў, за выключэннем скрыжаваных ногCaplow, 1977, p. 135..

 Надпіс абвяшчае:

IOANnES QVOnDAM PAPA
XXIIIus. OBIIT FLORENTIE A
NnO DomiNI MCCCCxVIIII XI
KALENDAS IANVARII Што значыць:

Ян, які быў Папа
XXIII. Памёр у Фларэнцыі
ў 1419 ад Р. Х. за 11
дзён да студзеньскіх календаў.
Папа Марцін V пярэчыў супраць першага радка надпісу, якую, па яго меркаванні, можна было вытлумачыць як знак таго, што Коса памёр законным Папам (лацінскае слова «quondam» значыць як «былы», так і «памерлы»). Магчыма, яго сумненні развеяліся б, калі б была выкарыстана часта сустраканая ў дакументах таго часу формула «olim Papa» () замест «quondam Papa». Марцін прапанаваў назваць Косу ў эпітафіі не Папам, а кардыналам Неапалітанскім, падкрэсліваючы такім чынам яго падпарадкаванне праўдзіваму ПапеCaplow, 1977, p. 105; McHam, 1989, p. 149.. Крыніцы таго часу паведамляюць, што сіньёрыя Фларэнцыі практычна даслоўна паўтарыла яму адказ Понція Пілата пра надпіс на крыжы: «Што напісана, то напісана»McHam, 1989, p. 159.. Сам Марцін V быў пахаваны пад простай бронзавай плітойMcHam, 1989, p. 161.; гэта адзіны выпадак плоскай грабніцы рымскага пантыфікаPanofsky, 1964, p. 72., але таксама і першы выпадак, калі надмагілле Папы было змешчана ў цэнтральным нефе «базілікі маёр» (базіліка Сан-Джавані ін Латэрана)Gardner, 1992, p. 62; Lightbown, 1980, p. 25. і адліта з бронзы (магчыма, тым жа Данатэла)Meyer, 1904, p. 76; Lightbown, 1980, p. 46..

Па меркаванні гісторыка Чарльза Эйверы, рэльеф Данатэла «Узнясенне Хрыста і перадача ключоў апосталу Пятру» першапачаткова прызначаўся таксама для сценкі гэтага саркафагаAvery, 1994, pp. 36-39. і быў закліканы ўзмацніць асацыяцыі з папскім прастолам. Асацыяцыі выклікаліся і тым, што дата смерці Косы была азначана ў эпітафіі з выкарыстаннем рымскіх календаў, што было нетыпова для фларэнційскіх пахаванняў, але цалкам звычайна для папскіхMcHam, 1989, pp. 163-4..

 Статуя Яна XXIII 
Над саркафагам размяшчаюцца львы, якія падтрымліваюць катафалк са статуяй нябожчыка і нагадваюць формай кансолі эпохі ТрэчэнтаCaplow, 1977, p. 122.. Магчыма, львы адлюстроўваюць Марцока (Marzocco), льва, які сімвалізуе Фларэнцыю, і ўвасабляюць такім чынам сувязь памерлага Яна з горадам. Для папскіх апартаментаў у базіліцы Санта-Марыя-Навела Данатэла стварыў бронзавага Марцока, які адлюстроўваў дваістае стаўленне фларэнційцаў да Марціна V, які павялічыў сваім візітам прэстыж горада, але ў той жа час быў патэнцыйным праціўнікам Рэспублікі. Падобна яму, львы, якія падтрымліваюць катафалк, могуць сімвалізаваць падтрымку Фларэнцыяй прэтэнзій Яна XXIII на папскую кафедру. Аднак сімвалічны сэнс ільвоў няясны, і інтэрпрэтаваць яго неабходна з асцярожнасцю; варта памятаць і пра тое, што львы ў якасці апоры выкарыстоўваліся ў грабніцах і раней, да прыкладу, у надмагіллі Лапа дэ Бардзі (памёр у 1342) у БарджэлаLightbown, 1980, p. 42..

Катафалк і полаг, які хавае яго, злёгку нахілены да гледача, а леў, які падтрымлівае падгалоўе, зроблены на 2 см карацейшым, каб лепш была бачная скульптура памерлага і асабліва галаваMeyer, 1904, p. 63; Lightbown, 1980, p. 28.. Фігура, выкананая з пазалочанай бронзы ў натуральную велічыню, убрана ў відавочна кардынальскае адзеннеLightbown, 1980, p. 43; McHam, 1989, p. 159. і не ўтрымлівае намёкаў на магчымую легітымнасць пантыфіката Косы; яе ложа таксама выраблена з бронзы, але не пазалочана. Калі саркафаг быў распячатаны ў XVI стагоддзі, высвятлілася, што пахавальнае адзенне Косы адпавядае ўбору статуіLightbown, 1980, pp. 44-45.. Да таго ў Італіі не існавала грабніц з аб'ёмнымі скульптурамі з пазалочанай бронзы, хоць на балконе палаца дэла Брыяда ў Балонні ўжо знаходзілася такая скульптура вышынёй 1,83 м, вырабленая па заказе Папы Баніфацыя VIII. Некаторыя вучоныя мяркуюць, што Данатэла стварыў скульптуру Яна XXIII па пасмяротнай масцыLightbown, 1980, p. 44; Grassi, 1965, p. 70., але іншыя пярэчаць імJanson, 1963, p. 64..

 Балдахін 
За статуяй размешчаны пілон вышынёй 1,34 м, які складаецца з трох частак, з патопленымі рэльефнымі межамі, які падтрымлівае карніз і апраўлены дзвюма дадатковымі карынфскімі пілястрамі. Над ім знаходзіцца антаблемент з паўмесяцам, у які ўпісана выявай Мадонны з Немаўлём — тыповы матыў для грабніц, які сімвалізуе заступніцтва нябесных заступнікаўMcHam, 1989, p. 149, 159.. Яшчэ вышэй размяшчаецца мармуровы балдахін з пазалочанымі краямі, упрыгожаны ўзорыстымі кветкамі са сцебламі і які нібы вісіць на рабрыстым латуневым кольцы (насамрэч гэта немагчыма з-за цяжары балдахіна). Даследніца Сара Мак-Хэм мяркуе, што балдахін сімвалізуе неба і, такім чынам, той baldacchino, які неслі над галавой Папы пры інтранізацыі. Аднак гісторык Рональд ЛайтбаўнLightbown, 1980, pp. 28-29. настойвае, што падобны балдахін, умацаваны на карнізе і на калонах, не мае дачыненне да царквы і ўяўляе сабой варыяцыю балдахіна, які ўмацоўваўся над пасцеляйLightbown, 1980, p. 32..

 Аўтарства грабніцы 

Надмагільны помнік Бальтазара Косы быў першай сумеснай працай скульптараў Данатэла (1386—1466) і Мікелоца (1391—1472), якія ў далейшым стварылі разам грабніцу кардынала Рынальда Бранкачы ў царкве Сант-Анджэла а Ніла ў Неапалі, грабніцу папскага сакратара Барталамеа Арагацы ў саборы Мантэпульчана, а таксама вонкавую кафедру сабора ПратаLightbown, 1980, pp. 2-3.. Да гэтага часу Данатэла ўжо ўславіўся сваімі статуямі прарокаў і святых, створанымі для Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ і Арсанмікеле, у той час як Мікелоца быў мала вядомыLightbown, 1980, p. 1.. Абодва некаторы час працавалі ў майстэрні Гіберці, які займае вядучае становішча ў фларэнційскай скульптуры таго часу.

Амаль усе элементы грабніцы прыпісваліся рознымі гісторыкамі мастацтва як Мікелоца, так і ДанатэлаCaplow, 1977, pp. 122—140; Janson, 1963, pp. 63-64; Lightbown, 1980, p. 18.. Класіфікацыя па аўтару заснавана большай часткай на суб'ектыўных крытэрыях: як правіла, даследчык прыпісвае Данатэла тыя дэталі, якія высока ацэньвае, а Мікелоца часамі прама завуць аўтарам тых элементаў, якія «не так добра прапрацаваны».

Апісанні, складзеныя паміж 1475 і 1568 гадамі, прыпісваюць Данатэла ўсё ўбранне грабніцы, за выключэннем статуі ВерыCaplow, 1977, p. 119.. Некаторыя сучасныя даследчыкі прытрымваюцца кардынальна процілеглага пункта гледжання, лічачы Мікелоца стваральнікам усяго надмагільнага помніка, акрамя скульптуры Яна XXIIIGrassi, 1964, p. 69.. Па меркаванні Джэнсана, з мармуровага дэкору толькі пуці могуць быць прыпісаны «руцэ самога Данатэла». Мяркуюць, што прычынай супрацоўніцтва з Мікелоца маглі стаць недастатковыя веды Данатэла ў вобласці ліцця і архітэктурыJanson, 1963, pp. 50-56, 63., а таксама яго напружаны графік заказаўLightbown, 1980, p. 33..

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Avery, Charles. 1994. Donatello: An Introduction. New York: IconEditions. ISBN 978-0-06-430311-8
 Caplow, Harriet McNeal. 1977. Michelozzo. New York: Garland Publishing, Inc. ISBN 978-0-8240-2678-3
 Gardner, Julian. 1992. The Tomb and the Tiara. Oxford: Clarendon Press. ISBN 978-0-19-817510-0
 Grassi, Luigi. Colacicchi, Paul (translator). 1964. All the Sculpture of Donatello. New York: Hawthorn Books, Inc. OCLC 1039596
 Janson, H.W. 1963. The Sculpture of Donatello. Princeton: Princeton University Press. ISBN 0-691-03528-8
 Levey, Michael; Florence, A Portrait, Jonathan Cape, 1996, ISBN 0-7126-7310-5
 Lightbown, R.W. 1980. Donatello & Michelozzo. London: Harvey Miller. ISBN 0-905203-22-4
 McHam, Sarah Blake. 1989. «Donatello's Tomb of Pope John XXIII». In Life and Death in Fifteenth-Century Florence. Ed. Tetel, Marcel, Witt, Ronald G., and Goffen, Rona. Durham: Duke University Press. pp. 146–173. ISBN 978-0-8223-0872-0
 Meyer, Alfred Gotthold. Konody, P.G. (translator). 1904. Donatello. Leipzig: Velhagen & Klasing. (Available online)
 Pope-Hennessy, John, 1986 (revised ed.), Italian Gothic Sculpture, Phaidon, ISBN 0-7148-2415-1
 Panofsky, Erwin. 1964. Tomb Sculpture. New York: Harry N. Abrams, Inc. ISBN 0-7148-2824-6
 Strocchia, Sharon T. 1992. Death and Ritual in Renaissance Florence. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-979-533-077-6

 Спасылкі 
 Web Gallery of Art  (прайсці па ланцужку Enter Here → Artists → D → 2 → Donatello → Early works → Funeral Monument to John XXIII) 
 Фатаграфіі баптыстэрыя (у тым ліку грабніцы)  

Катэгорыя:Славутасці Фларэнцыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1420-я гады
Катэгорыя:Надмагільныя помнікі