Маўзалей Галы Плацыдзіі

Маўзале́й Га́лы Плацы́дзіі () — крыжавакупальная пабудова, размешчаная побач з базілікай Сан-Вітале ў Равене.

Маўзалей датуецца прыблізна другой чвэрцю V стагоддзя і ўпрыгожаны самымі раннімі з захаваных равенскіх мазаік. Хоць пабудова прыпісваецца Гале Плацыдзіі, дачцэ імператара Феадосія Вялікага, маўзалей не стаў месцам яе пахавання. У 1996 годзе маўзалей у ліку іншых раннехрысціянскіх помнікаў Равены быў уключаны ў лік аб'ектаў Сусветнай спадчыны пад № 788.

 Гісторыя маўзалея 
Маўзалей доўгі час служыў араторыем пры палацавай базіліцы Санта-Крочэ, якая не захавалася. Верагодна, ён быў капэлай-малельняй, прысвечанай велікамучаніку Лаўрэнцію, які асабліва шанаваўся ў родзе Галы Плацыдзіі і чыя выява змешчана на самым бачным месцы — у люнеце насупраць увахода.

Пабудова, нягледзячы на мазаікі, звязаныя з памінальным культам, не стала месцам пахавання Галы Плацыдзіі — яна памерла 27 лістапада 450 годзе ў Рыме і, найбольш верагодна, была пахавана ў радавым магільным склепе імператара Феадосія Сан-Петраніла недалёка ад сабора святога Пятра. Ніводны антычны гісторык не згадваў пра пахаванне імператрыцы ў Равене, маўчыць пра гэта і Андрэа Агнела ў сваёй хроніцы «Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis». Наяўныя ў маўзалеі саркафагі, якія прыпісваюцца самой Гале і яе найбліжэйшым сваякам, па меркаванні шэрага даследчыкаў, першапачаткова не знаходзіліся ў ім, першы раз пра іх згадвае ў XIV стагоддзі біскуп Рынальда да Канкарэджыа. Пасля XIV стагоддзя шматлікія крыніцы ўжо ўпэўнена называюць будынак маўзалеем Галы Плацыдзіі. Сярод магчымых прычын гэтага можна назваць як вызначанае вонкавае падабенства мазаік маўзалея з мазаікамі рымскай царквы Санта-Канстанца (месцам пахавання адной з дочак Канстанціна Вялікага), так і незвычайная форма пахавання цела ў адным з саркафагаў (цела было пасаджана на кіпарысавы трон).

 Архітэктурныя асаблівасці 
Будынак пабудаваны ў тэхніцы ламбардскага цаглянага муру. Вонкавы від нагадвае крапасны будынак, што падкрэсліваецца тоўстымі сценамі і вузкімі вокнамі. Прапорцыі будынка некалькі сказіліся з-за таго, што за мінулыя стагоддзі культурны пласт падняўся на 1,5 метра. Маўзалей у плане ўяўляе сабой лацінскі крыж (доўгая вось — 12,75 м, папярочная — 10,25 м). Сяродкрыжжа ўвянчана кубічнай вежай, у якую знутры ўпісаны купал, нябачны знадворку.

Доўгая вось будынка накіравана не па лініі захад-усход, як звычайна прынята ў хрысціянскіх храмах, а па лініі поўнач-поўдзень. Даследчыкі тлумачаць гэту асаблівасць тым, што пры будаўніцтве маўзалей упісвалі ў нартэкс царквы Санта-Крочэ. Вымушаную архітэктурную памылку двойчы выпраўлялі мазаічысты, арыентуючы мазаікі ўнутры маўзалея на ўсход.

Вонкавы аскетычны выгляд маўзалея ўпрыгожваюць толькі плоскія вертыкальныя выступы — лапаткі, злучаныя з плоскімі аркамі («глухая аркада»). Апошнія сваім рытмічным чаргаваннем ажыўляюць вонкавы выгляд трох бакоў маўзалея. Чацвёрты (паўночны) галоўны фасад упрыгожаны фрызам з дзвюма пантэрамі і вінаграднымі лозамі.

Чатырнаццаць вокнаў маўзалея маюць форму байніц, якія пашыраюцца ўнутр будынка. У 1908 годзе вокны былі зашыты алебастравымі плітамі — дарункам італьянскага караля Віктара Эмануіла III.

 Асаблівасці інтэр'еру 
Галіны «крыжа» (успрымаецца ўнутры як роўнаканцовы) перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі, а цэнтральная прастора ўвянчана цяжкім купалам на «ветразях» без барабана. Усе паверхні купала, арак і люнет пакрыты мазаікамі. Рэстаўрацыйныя работы, праведзеныя на мяжы XIX-XX стагоддзяў, яшчэ больш узмацнілі мяккі і стрыманы настрой, які ствараецца мазаікамі. Зараз святло, якое пранікае ў маўзалей толькі скрозь невялікія вузкія вокны, набывае залацістае адценне з-за таго, што праходзіць праз алебастравыя пліты, якімі зашылі вокны ў 1908 годзе. Уражанне ад залацістага святла яшчэ больш узмацняюць жаўтаватыя мармуровыя пліты, якімі ніжняя частка сцен была абліцавана ў канцы XIX стагоддзя.

 Мазаікі 
Мазаічнае ўбранне маўзалея адрозніваецца рэдкай пышнасцю і ставіць яго ў шэраг найважнейшых помнікаў раннехрысціянскага мастацтва. Мазаікі, хоць і прысвечаныя розным сюжэтам, утвараюць арганічна адзінае цэлае. Усе яны прытрымліваюцца антычнай рымска-эліністычнай мазаічнай традыцыі, хоць паходжанне саміх майстроў застаецца спрэчным (у ліку магчымых версій называюць Рым, Медыялан, Канстанцінопаль, Сірыя, Афрыка). Тут рымская мастацкая спадчына з яго старанна выкананымі дэталямі і пластычнымі фігурамі злілася з хрысціянскім імкненнем да абсалютнасці і трансцэндэнтнасці, што стварыла непаўторны мазаічны ансамбль.

Рускі мастацтвазнавец Павел Муратаў пісаў пра маўзалей Галы Плацыдзіі ў пачатку XX стагоддзя:
Італьянскія мазаічысты любілі нешматлікія, густыя і глыбокія колеры — сіні, зялёны і вінна-чырвоны. Незвычайна і неяк неспасціжна глыбокі вельмі цёмны сіні колер на столі маўзалея Галы Плацыдзіі. У залежнасці ад гульні святла, якое пранікае сюды скрозь маленькія акенцы, ён дзівосна і нечакана цудоўна пералівае то зеленаватымі, то ліловымі, то барвянымі адценнямі. На гэты фон пакладзена знакамітая выява юнага Добрага пастыра, які сядзіць сярод беласнежных авечак. Паўкругі ля вокнаў упрыгожвае буйны арнамент з аленямі, якія п'юць з крыніцы. Гірлянды лісця і пладоў уюцца па нізенькіх арках. Пры відзе іх пышнасці мімаволі думаецца, што чалавецтва ніколі не стварала лепшага мастацкага сродку для ўбрання царкоўных сцен. І тут дзякуючы маленечкім памерам надмагільнай капліцы мазаіка не здаецца справай мітуслівай і халоднай пышнасці. Паветра, якое зіхаціць сінім агнём, якім акружаны саркафаг, які некалі ўтрымліваў набальзамаванае цела імператрыцы, годны быць марай палымяна-рэлігійнага ўяўлення. Ці не да гэтага імкнуліся, толькі іншым шляхам, мастакі каляровага шкла ў гатычных саборах?

 Мазаікі скляпення і столі 
+center|250 pxcenter|150 pxКрыж і зорнае неба — мазаіка ў купале«Райскі сад» — мазаіка на столі
У цэнтры паўсферычнага купала змешчаны залаты лацінскі крыж, акружаны васьмістамі залатымі зоркамі, аб'яднанымі ў канцэнтрычныя акружнасці. Крыж і зоркі змешчаны на індыга-сінім фоне, які рэалістычна адлюстроўвае начное неба. Гэта мазаіка дэманструе трыумф Хрыста над смерцю, Яго абсалютную ўладу над тварным светам. Хрыстос сімвалічна паказаны як Сонца праўды (). Мазаіка паказвае на Хрыста як на невечаровае святло (), які не можа асягнуць цемра (). Хрыстос па думцы мазаічыста з'яўляецца сэнсам і цэнтрам існавання сусвету, гатовым і жадаючым аб'яднаць вакол сябе ўсё чалавецтва. Падкрэсліваючы высокі сэнс мазаікі, мастак накіраваў доўгі канец крыжа не ўздоўж доўгай восі маўзалея (гэта значыць па лініі поўнач-поўдзень), а на ўсход, у бок якога традыцыйна арыентаваліся алтары ў хрысціянскіх храмах.

У карагод зорак, якія атачаюць крыж, уключаюцца евангелісты, якія знаходзяцца ў вуглах скляпення, прадстаўленыя іх залатымі сімвалічнымі выявамі: львом (Марк), цялём (Лука), арлом (Ян Багаслоў) і анёлам (Матфей).

Столь у «галінах» маўзалея пакрыта складаным мазаічным арнаментам, якія сімвалізуюць райскі сад. На цёмна-сінім фоне раскіданы акружнасці, зоркі і кветкі. Такі арнамент з'яўляецца незвычайным для заходняй часткі Рымскай імперыі, аддаленае падабенства можна знайсці толькі ў рымскай царкве Санта-Канстанца.

 Апосталы 
250px|thumb|Выявы апосталаў у люнеце
У верхніх люнетах па баках ад акон змешчаны парныя выявы васьмі з дванаццаці апосталаў. Паколькі ў сярэдзіне кожнага з чатырох люнетаў знаходзіцца акно, мазаічыст быў пастаўлены перад выбарам: намаляваць усіх 12 апосталаў і парушыць сіметрыю (у гэтым выпадку ў кожным люнеце два апостала аказваліся б з аднаго боку акна і толькі адзін — па левую), або захаваць сіметрыю, ахвяраваўшы чатырма апосталамі. Імкненне да сіметрыі перамагло: «лішнія» чатыры апостала выцеснены ў «галіны» маўзалея.

Вучні Хрыста намаляваны ў поўны рост з рукамі, узнятымі да намаляванага на столі крыжа, выражаючы евангельскі заклік Ісуса: «вазьмі крыж свой і ідзі за Мною…» (). Апосталы намаляваны ў сенатарскіх тогах, іх рука паднята ўгару ў традыцыйным сенатарскім жэсце прывітання. Усе апосталы надзелены спецыфічным партрэтнымі рысамі, хоць з прычыны таго, што іконаграфічны канон у V стагоддзі яшчэ не сфарміраваўся, апазнаць намаляваных персанажаў немагчыма. Выключэннямі з'яўляюцца апосталы Пётр (намаляваны з ключамі) і Павел (высокі лоб, тыповыя яўрэйскія рысы).

Апосталы намаляваны так, што працягваюць паваротамі сваіх фігур пачаты ў мазаіцы купала кругавы рух. Ён завяршаецца ва ўсходнім люнеце, дзе намаляваны апосталы Пётр і Павел. Тут, як і ў мазаіцы купала, дзеля кірунку на Усход мастак парушыў логіку, прадпісаную архітэктурай будынкі (доўгая вось якога арыентавана па лініі поўнач-поўдзень).

Пад акном у кожным люнеце, гэта значыць паміж фігурамі апосталаў, змешчаны мазаічныя выявы чар ці фантанаў, з якіх п'е (ці побач з якімі сядзіць) пара галубоў. Гэта — раннехрысціянская (часта сустракаемая ў катакомбах) сімвалічная выява душ, якія п'юць з крыніцы вады жывой у раю.

 Добры Пастыр — мазаіка паўночнага люнета 

Мазаіка паўночнага ніжняга люнета (сцяна над уваходам). Даследчыкі адзначаюць, што сюжэт мазаікі часта сустракаецца ў хрысціянскіх катакомбах і адносіцца да катэгорыі памінальных.

Ісус намаляваны ў вобразе маладога безбародага юнака-пастуха, вакол якога па зялёнай траве пасвяцца авечкі, і Месія ласкава дакранаецца да адной з іх. У адрозненне ад катакомбнага жывапісу, дзе Пастыр быў звычайным вясковым пастухом, тут Ісус апрануты ў залаты хітон, а на каленях ляжыць пурпурны плашч. Ён сядзіць на пагорку (вобраз трона), трымаючы ў руцэ крыж, які выступае ў ролі імператарскага жазла. Акадэмік В. Н. Лазараў адзначае велічную паставу Хрыста: яго ногі скрыжаваны, правая рука дакранаецца да галава авечкі, але погляд пры гэтым звернуты ў іншы бок. Дзякуючы такой паставе, Пастыр становіцца сэнсавым цэнтрам мазаікі: ён бачыць усіх сваіх авечак, і ўсе авечкі глядзяць на яго.

Для мазаікі характэрны тонкія пераходы колеру, выкарыстанне паўтонаў для выявы скуры. Усё гэта нароўні з пышнай рамай, якая атачае мазаіку, сведчыць пра ўплыў антычнага мастацтва.

 Мазаіка паўднёвага люнета 
У паўднёвым ніжнім люнеце змешчана мазаіка наступнага зместу. Справа чалавек белых адзеннях, якія развяваюцца на вятру, з крыжом і кнігай у руках, ідзе да цэнтра мазаікі. Злева ў расчыненай шафе на паліцах ляжаць чатыры кнігі, падпісаныя Матфей, Марк, Лука і Ян, гэта значыць, відавочна, чатыры Евангеллі. У цэнтры мазаікі пад рашоткай палае агонь. Паколькі галоўны герой мазаікі не падпісаны, выказваецца некалькі версій, якія тлумачаць значэнне мазаікі.

 Чалавек у белых адзеннях — Хрыстос у Сваім другім прышэсці. У гэтым выпадку кніга, якую Ён трымае ў руках, тлумачыцца як адна з кніг, адпаведна з якімі будуць асуджаны жывыя і мёртвыя (). Агонь у цэнтры ў гэтым выпадку становіцца знакам геены вогненай.
 У белых адзеннях намаляваны Анёл з «кніжкай раскрытай»(), які аб'яўляе дзень Страшнага суда.
 Чалавек у белых адзеннях — адзін з Бацькоў Царквы, гатовы кінуць у агонь ерэтычныя пісанні.

 Найбольш распаўсюджаная версія — на мазаіцы намаляваны святы Лаўрэнцій, які ідзе прыняць смерць на падпаленым у цэнтры кампазіцыі вогнішчы. Яго адзенні дэманструюць жаданне мучаніка прыняць смерць за Хрыста, а рашотка ў гэтым выпадку лёгка тлумачыцца як прылада для пакарання яго смерцю. Крыж у руках мучаніка тлумачыцца як працэсійны крыж, а кніга — Псалтыр, абодва прадмета паказваюць на дыяканскі сан Лаўрэнція. У камбінацыі з Евангеллямі, якія ляжаць у шафе, крыж і кніга ў руках Лаўрэнція сімвалізуюць, што ён прыняў мучаніцтва пераймаючы Хрыста і засвоіўшы Яго вучэнне.

260px|thumb|Алень, які п'е з крыніцы

 Мазаікі ў заходняй і ўсходняй «галінах» 
У заходняй і ўсходняй «галінах» маўзалея, за саркафагамі, можна бачыць яшчэ дзве сімвалічныя раннехрысціянскія мазаікі. На іх пары аленяў прагна п'е з крыніцы. Сюжэт мазаікі навеяны вершамі 42 псалма: «Як сарна імкнецца да водных патокаў, так душа мая імкнецца да Цябе, Божа!» (). Традыцыйна пара аленяў тлумачыцца як сімвалічная выява хрысціян, якія былі звярнуты з іўдзеяў і язычнікаў. Гэты сюжэт сустракаецца ў катакомбах і актыўна выкарыстоўваўся пасля (напрыклад, у алтарнай мазаіцы ў рымскай базіліцы Сан-Клементэ)

 Саркафагі 

У інтэр'еры — тры саркафага з грэчаскага мармуру, якія прыпісваюцца самой Гале Плацыдзіі, яе сыну Валентыніяну і другому мужу Канстанцыю III.

 Саркафаг Галы Плацыдзіі — займае цэнтральнае месца, пазбаўлены якога-небудзь дэкору і верагодна з'яўляецца няскончаным. З улікам незвычайна вялікіх памераў саркафага і адсутнасці на ім якой-небудзь хрысціянскай сімволікі, манумент прыпісваецца багатаму і знатнаму язычніку. Магчымасць пахавання ў ім Галы Плацыдзіі адпрэчваецца сучаснымі гісторыкамі. Тым не менш, крыніцы XIV-XVI стагоддзяў (у тым ліку, архібіскуп Равены Рынальда да Канкарэджыа) сцвярджаюць, што праз вялікае акно ў задняй частцы саркафага (цяпер замуравана) можна было бачыць пахаванае там цела, пасаджанае на кіпарысавы трон. Меркавана, гаворка ідзе пра цела, пахаваным такім незвычайным чынам не раней XIII-XIV стагоддзя з магчымым намерам імітаваць рэшткі Аўгусты. У 1577 годзе мясцовыя хлапчукі з цікаўнасці прасунулі праз азначанае акно саркафага задпаленыя свечкі, якія, ледзь дакрануўшыся да кіпарысавага трона, выклікалі пажар. З прычыны пажару, у саркафагу захаваліся толькі некалькі касцей, чэрап і асмаленыя кавалкі дрэва, выяўленыя там пры распячатваннях саркафага ў 1577 і 1898 гадах.
 Саркафаг Канстанцыя — стварэнне датуецца V стагоддзем, устаноўлены ў левай галіне «крыжа». На яго пярэдняй сценцы намаляваны Хрыстос у вобразе ягня, галава яго акружана німбам, які змяшчаюць манаграму Хрыста — пераплеценыя грэчаскія літары Χ і Ρ. Ягня стаіць на скале, з якой выцякаюць чатыры струменя, якія ўвасабляюць чатыры рэкі Эдэма. Справа і злева ад скалы знаходзяцца два ягня ўжо без німбаў, якія сімвалізуюць апосталаў. Гэтыя выявы апраўлены дзвюма пальмамі, сімвалізуючымі жыццё праведнікаў. У 1738 годзе саркафаг быў распячатаны, і даследчыкі выявілі ў ім два добра захаваныя чэрапа з зубамі.
 Саркафаг Валентыніяна — датуецца VI стагоддзем, устаноўлены ў правай галіне «крыжа». Мае паўцыліндрычнае века з лускаватым арнаментам. На пярэдняй сценцы намаляваны ягня-Хрыстос, які стаіць ля падножжа ўзгорка, з якога выцякаюць чатыры райскія ракі, узгорак увянчаны крыжам, на перакладзіне якога сядзяць два голуба. На абедзвюх бакавых сценках намаляваны крыж з ракавінай (часта ўжываны ў катакамбным жывапісу сімвал смерці, з якой адраджаецца жыццё). У 1738 годзе гэты саркафаг таксама быў распячатаны, у ім былі выяўлены касцяныя рэшткі мужчыны і жанчыны.

 Крыніцы 

 Літаратура 





 Спасылкі 


Галы
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Італіі
Катэгорыя:Мастацтва Візантыі
Катэгорыя:Равена
Катэгорыя:Мазаіка
Катэгорыя:З’явіліся ў V стагоддзі