Вялікія дзяржавы

Вялікая дзяржава — умоўнае, неюрыдычнае абазначэнне дзяржаў, якія дзякуючы свайму ваеннаму і эканамічнаму патэнцыялу аказваюць вызначальны палітычны ўплыў на сістэму міжнародных і міжнародна-прававых адносін.

Паняцце «вялікая дзяржава» ўпершыню аформілася пасля Венскага кангрэса, калі ім сталі зваць пяць еўрапейскіх дзяржаў: Вялікабрытанію (адзіная звышдзяржава), Францыю, Расію, Аўстрыю (пазней Аўстра-Венгрыя), Прусію (пазней Германія). Досыць доўгі час гэтыя краіны выступалі як адзіныя паўнапраўныя суб'екты міжнароднай палітыкі, якія валодаюць дастатковай ваенна-палітычнай моцай для правядзення незалежнай ні ад каго знешняй палітыкі.

Пасля Еўрапейскіх рэвалюцый 1848—1849 гадоў баланс сіл у сістэме стаў змяняцца. Аб'яднанная ў сярэдзіне XIX стагоддзя Італія прэтэндавала на ўваходжанне ў клуб вялікіх дзяржаў. А напачатку XX стагоддзя з клуба вялікіх дзяржаў фактычна выйшла Аўстра-Венгрыя, якая распалася. Да пазаеўрапейскіх вялікіх дзяржаў у канцы XIX — пачатку XX стагоддзя сталі прылічаць новую першую эканоміку свету Злучаныя Штаты Амерыкі (якія, зрэшты, вялікага ўплыву на міжнародную палітыку да Першай сусветнай вайны не аказвалі) і мадэрнізаваную Японію.

Да сярэдзіны XX стагоддзя звышдзяржавамі былі ЗША, Вялікабрытанія, СССР. Падчас Другой сусветнай вайны нацысцкая Германія і мілітарысцкая Японія зрабілі спробу стаць новымі звышдзяржавамі, а Італія — замацавацца як вялікая дзяржава, але пацярпелі паражэнне.

Пасля Другой сусветнай вайны вялікімі дзяржавамі сталі лічыцца сталыя члены Савета Бяспекі ААН: ЗША, СССР, Вялікабрытанія, Францыя і Кітай. Гэтыя ж дзяржавы набылі дадатковы ўплыў дзякуючы валоданню ядзернай зброяй. Вялікабрытанія страціла статус звышдзяржавы з прычыны распаду Брытанскай імперыі; ЗША і СССР у эпоху Халоднай вайны сталі звышдзяржавамі, якія ўзначальвалі наймагутнейшыя ваенна-палітычныя блокі (НАТА і АВД адпаведна) і мелі ваенна-стратэгічны парытэт. Статутам ААН на вялікія дзяржавы ўскладаецца галоўная адказнасць за падтрыманне міру і ўсеагульнай бяспекі.

У першыя часы пасля заканчэння халоднай вайны і распаду Савецкага Саюза, нягледзячы на прызнаную паўнапраўную правапераемнасць ад СССР (у т.л. у ААН) і перанятыя савецкія ядзерныя сілы, рэзка зменшылася значэнне і сусветны ўплыў як вялікай дзяржавы постсавецкай Расіі, якая зведала сістэмны эканамічны, унутрыпалітычны і ваенны крызіс. Звязаныя са спрыяльнай сусветнай кан'юнктурай эканамічныя поспехі і палітычная стабільнасць Расіі з пачатку XXI стагоддзя дазволілі ёй узмацніць сваё становішча ў свеце (і асабліва ў СНД), а таксама прэтэндаваць на статус патэнцыйнай звышдзяржавы.

У сучасным свеце Кітай наблізіўся да статусу звышдзяржавы і актыўна абмяркоўваецца неабходнасць рэформы Савета Бяспекі ААН. Германія, Японія, Індыя, Бразілія і радзей ПАР, Італія, Мексіка разглядаюцца як кандыдаты ў лік сталых членаў пашыранага складу Савета Бяспекі. Аднак з іх толькі Японія (як эканамічна-тэхналагічна-фінансава другая ключавая краіна Захаду з канца XX стагоддзя) і Германія (як лідар Еўрапейскага саюза), а таксама званыя часам патэнцыйнымі звышдзяржавамі Індыя (як ядзерная дзяржава і другая мільярдная паводле насельніцтва краіна з эканомікай і навукай, якія бурна развіваюццца з пачатку XXI стагоддзя) і Бразілія (як лідар развіцця Лацінскай Амерыкі) могуць кансенсусна лічыцца ў якасці новых фактычных вялікіх дзяржаў сучаснасці.

 Вялікія дзяржавы паводле перыядаў 
1815 — 1871Вялікія дзяржавы  // Малы энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Ефрона  1871—1918  1918—1939  1939—1945  1945—1991Вялікія дзяржавы  // Вялікая савецкая энцыклапедыя  1991—2001  з 2001Great powers // Encarta Encyclopedia. Брытанская імперыя
☢
☢
☢
☢☢
☢
☢
☢
☢☢
☢
☢
☢
☢

☢
Абазначэнні:
 выдзелены — звышдзяржавы
 ☢ — ядзерныя дзяржавы

 Параўнанне долей вялікіх дзяржаў 
 краіна ВУП (ППЗ) (%) экспарт(%) валютныя рэзервы(%) фінансаванне ААН членскія ўнёскі ў ААН 2009 (%) ваенныя выдаткі (%) узброеныя сілы(%) ядзерная зброя (актыўна)(%) насельніцтва (%) тэрыторыі (%) інтэгральны паказчык (%)  19.5  8.7  10.2  22.0  43.2  7.1  36.6  4.5  6.3  17.57  укл. Ганконг, Макаа 14.1  12.7  45.6  2.7  6.5  11.3  4.5  19.5  6.3  13.69  3.2  2.7  6.8  1.2  4.0  5.2  45.6  2.1  11.0  9.09  5.8  5.1  13.6  16.6  3.4  1.2  -  1.8  0.3  5.31  5.4  2.0  3.5  0.5  2.4  6.6   1.5  17.3  2.2  4.60  4.0  9.0  1.9  8.6  3.0  1.4  -  1.0  0.3  3.24  2.9  3.4  1.3  6.3  4.2  1.3  5.4  0.9  0.4  2.90  2.9  2.8  0.9  6.6  3.8  0.9  3.0  0.9  0.2  2.44  2.9  1.4  2.8  0.9  1.7  1.4  -  2.8  5.7  2.18  2.4  3.0  1.5  5.1  2.3  1.2   -  0.9  0.3  1.86
</small>

Катэгорыя:Геапалітыка
Катэгорыя:Міжнародныя адносіны
Катэгорыя:Паліталогія
Катэгорыя:Спісы краін
Катэгорыя:Гістарычныя спісы краін