Чарніцы

Чарніцы (Vaccínium myrtíllus) — від шматгадовых нізкарослых кусцікаў з роду  сямейства .

Расліна распаўсюджана ў Азіі, Еўропе і Паўночнай Амерыцы ў раёнах з умераным і  кліматам. Шырока выкарыстоўваюцца як лекавая і харчовая.

 Назва 
Навуковая назва роду паходзіць ад  — «карова», па прыдатнасці лісця некаторых відаў на корм жывёле. Відавая назва myrtillus уяўляе памяншальнае ад  — «мірт», па падабенстве расліны з маленькім міртам.

Беларуская назва паходзіць ад колеру ягад і таго, што яны чарняць рукі і рот. Сярод беларускіх назваў такія, як
чарніцыЛекарственные растения и и их применение. Изд. 5-5, перераб. и доп. «Наука и техника». Мн., 1974. 592 с. с ил. (АН БССР. Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича)Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929, чарніцаАнтонов А. А. О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888Добровольский В. Н. Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914, чорніцы, чорныя ягадыFederowski M. Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897, чарнушкі.

Таксама назва роду кактусаў  утворана ад назвы чарніц (Vaccinium myrtillus) і тлумачыцца вонкавым падабенствам пладоў гэтых кактусаў і чарніц.

 Апісанне 

Шматгадовая расліна.

 Марфалогія 

Кусцік, рэдка куст, які дасягае вышыні ад 15 да 30 см, радзей ад 5 (такія нізкія расліны пашыраны ў горных і тундравыхGunnevi Bonekamp, s. 78 раёнах) да 60, ці нават да 90 см. Расліна мае доўгае паўзучае карэнішча, якое дае вялікую колькасць парасткаў, з-за чаго чарнічнік утварае шырокія ўчасткі. Адна расліна можа займаць плошчу ў некалькі квадратных метраў.

 Сцябло 

Пад зямлёй (звычайна на глыбіні 15-20 см) ў выглядзе карэнішча дасягае максімуму 5,5 м даўжыні, пры сярэдняй даўжыні 2 м. Вузлы, з якіх вырастаюць разгалінаванні карэнішча або надземныя парасткі, размешчаны на адлегласці 20-30 см. Надземныя парасткі моцна разгалінаваны, накіраваны ўгару, галіны адыходзяць ад галоўнага стволіка пад вострымі кутамі. Маладыя — зялёныя, з патройнымі галінамі і з вострымі краямі, больш старыя — з шэра-карычневымі і шэрымі плямамі. Сцёблы голыя, рэдка рабрыстыя, апушаны ў зморшчынах. У самых старых раслінах можа быць да 17 мм у дыяметры ля аснавання.

 Лісце 

Лісце  чаргова. Лісце кароткахвосцікавае (хвосцік каля 1 мм даўжыні). Пласцінка бледна-зялёная, голая і тонкая. Мае даўгавата-авальную форму, на краях дробна-пілаватая, на вяршыні круглявая або завостраная, ля аснавання клінаватая. Дасягае, як правіла, ад 1 да 1,5 см у даўжыню, і рэдка да 4 см у шырыню, як правіла, 0,1-1,5 см, рэдка да 3 см. З ніжняга боку ліста праводзячыя пучкі выразна бачныя, а з верхняга — невыразныя. Нерваў другога парадку маецца 6-7 пар. Увосень лісце афарбоўваецца чырвоным і ападае на зіму. Дажджавая вада па жалабках лісця і хвосціках адводзіцца да галін з глыбокімі баразёнкамі, па якіх і скочваецца да корня.

 Кветкі 

Цвіце ў маі-пачатку чэрвеня. Кветкі правільныя, сядзяць па адной, рэдка па дзве, развіваюцца на мінулагодніх парастках, звісаюць у пазухах лісця на хвосціках даўжынёй 3-5 мм. Вяночак мае чатыры-пяць дробных зубчыкаў даўжынёй 0,4–0,6 мм. Ён бочкападобны ад зелянява-белага праз ружова-зялёны да бела-ружовага, дасягае да 6 мм у даўжыню.  Адгін чашачкі непадзельны. Тычынак дзесяць, даўжыня да 3 мм, з якой каля 1,5 мм — нітка, а каля 2 мм — пылавік. Іх ніткі злёгку выгінаюцца і пашыраны ў ніжняй частцы.  злёгку злучаныя бакамі, на канцах выцягнуты ў доўгія конусы. Песцік — адзін, ён у два разы даўжэй за тычынкі і таму крыху выступае над вяночкам. Складаецца з 4-5 . Завязь ніжняя, у яе поласці шматлікія семязавязі.

Кветка нахілена ўніз, і гэта абараняе пылок ад волкасці.


: .

 Плады 

 спачатку зялёныя, потым чырванеюць і становяцца больш цёмнымі з паспяваннем. Спелыя ягады шарападобныя, сінявата-чорныя з-за васкавога шызаватага налёту або проста чорныя. Васкавы налёт лёгка выдаляецца, і тады ягада цалкам адпавядае сваёй назвеHonkavaara, Johanna: «Ultraviolet cues in fruit-frugivore interactions», sivu 22. Jyväskylä: University of Jyväskylä, 2002. Дыяметр ягад дасягае 6-10 мм.

Ягады становяцца спелымі ў ліпені-жніўні.

Нутро мяккае, чырвона-фіялетавае ці пурпурнае, насенін можа быць да 40, але сярэдняя колькасць звычайна напалову менш. Яны карычневага колеру, даўжынёй ад 1 да 1,5 мм.

 Распаўсюджанне 
Арэал віду ахоплівае ўсю Паўночную і Цэнтральную Еўропу. Паўднёвая мяжа арэалу на кантыненце праходзіць праз цэнтральную частку Пірэнэйскага паўвострава, Корсіку, цэнтральную частку Апенінскага паўвострава і на Балканах (Албанія, Македонія і Балгарыя, але від адсутнічае на шырокіх тэрыторыях Сярэднедунайскай нізіны. На поўначы від сустракаецца па ўсёй Скандынавіі і Ісландыі. У Польшчы гэты від шырока распаўсюджаны па ўсёй краіне, але месцамі сустракаецца радзей або цалкам адсутнічае (напрыклад, на Жулавах, лакальна на Падляшшы і ў Мазовіі). Скапленні чарнічнікаў, якія ў Польшчы называюць словам «jagodzisko», апісваюцца як больш вялікія і багатыя ў паўночнай частцы краіны. На Беларусі сустракаецца часта і паўсюдна. Далей на ўсход чарніцы дасягаюць Цэнтральнай Сібіры, сустракаюцца ў Заходняй і Усходняй Сібіры. Сустракаецца на Палярным Урале і ў Краснаярскім краі (у бярэзніках), Арктыцы (у сухой кустовай тундры), на паўвостраве Канін і ў Прыобскай тундры (у зарасніках ), паступова знікаючы на поўначы. Паўднёвая мяжа перасякае Цэнтральную Украіну і Расію. На поўдні расце ў гарах Алтая. У Каўказскім рэгіёне маецца вобласць распаўсюджання, раздзеленая , від таксама распаўсюджаны ў паўночнай частцы Малой Азіі. На Далёкім Усходзе від сустракаецца рэдка, у тым ліку на паўночнай і цэнтральнай частцы вострава Хонсю. У Паўночнай Амерыцы гэты від расце на паўднёвым ускрайку Грэнландыі (дзе ён мог быць інтрадукаваны вікінгамі), у паўднёва-заходняй частцы канадскай правінцыі Альберта і паўднёвым усходзе Брытанскай Калумбіі. У ЗША сустракаецца ў заходняй частцы краіны, у штатах: Каларада, Айдаха, Мантана, Арэгон, Вашынгтон, Ваёмінг, Нью-Мексіка, Арызона, Невада і Юта.

Расце вялікімі зараснікамі ў хвойніках, ельніку і ялова-шыракалістых лясах у супольнасці з , , , , і папараццю-. Аддае перавагу кіслым глебам, гумінавым і не занадта сухім.

 Біялогія 

 Развіццё 

Кусцік, . Расліны прарастаюць скрозь карэнішчы канцэнтрычна знутры, утвараючы няправільныя круглыя плямы з самымі старымі часткамі карэнішчаў і кустоў у сярэдняй частцы, з самымі маладымі на ўскраінах. Асобныя клоны чарніц распаўсюджваюцца на плошчы дыяметрам да 6-7 м. Карэнішчы разгаліноўваюцца . Расце адным ствалом без разгалінавання да вышыні 20-30 см, пасля чаго ўтварае дзве, радзей тры ці болей галінак. Сярэдняя расце самай моцнай і вырастае ў надземны парастак або працягвае расці карэнішчам, утвараючы праз 20-30 см новую групу надземных парасткаў. Развіццё карэнішчаў працягваецца на бакавых галінах. У папуляцыі пераважаюць , маладзейшыя за 6 гадоў. Надземныя парасткі на працягу першых гадоў растуць толькі ў вегетацыйнай форме. Яны ўпершыню заквітаюць прыкладна праз 3-5 гадоў, інтэнсіўна цвітуць і даюць плады прыкладна з 5 да 13 гадоў. Інтэнсіўнае цвіценне наступае з другога года. Больш старыя асобнікі ўступаюць у фазу старэння і саслабляюць цвіценне. Пасля дасягнення 15-гадовага ўзросту, рост раслін запавольваецца, яны рэдка ўтвараюць новыя парасткі і надземныя парасткі, жывуць прыкладна да 34 гадоў.

Цвіце з красавіка па чэрвень. Кветкі могуць апыляцца двума спосабамі: з дапамогай насякомых і самаапыленнем. У натуральных умовах зафіксавана апыленне такімі відамі, як , , , , , , , , , , , , , , , . Па самаапыленне адзіным істотным фактарам з’яўляецца ўплыў сілы цяжару.

Час ад апылення да поўнага паспявання пладоў складае каля 2 месяцаў (40-60 дзён). Перыяд плоданашэння доўжыцца ад 21 да 41 дня.

 ў прыродных умовах назіраюцца рэдка. Прарастанне адбываецца восенню і вясной. Рост расады вельмі павольны.  дасягае да 1 см у даўжыню, ён аголены і травяністы. Дзве семядолі маюць амаль эліптычнае ланцэтнае аснаванне з закругленым кончыкам. Дасягаюць да 4 мм даўжыні. дасягае да 1 мм даўжыні. Да каля 10 тыдняў растуць толькі адзінкавыя ювенільныя лісты, адрозныя з’яўленнем мнагаклетачных залозістых вейчыкаў на іх краі і ніжнім баку. Растуць звіліста, маюць эліптычную бляшку і даўжыню да 3 мм. Уласна лісце з’яўляецца толькі ў трохмесячных раслін.

Увосень вылучаюцца пажыўныя рэчывы, якія выводзяцца з надземных органаў у карэнішчы. Тады і ўвесну карэнішчы растуць больш за ўсё. Карані растуць з карэнішчаў галоўным чынам у канцы лета і ўвосень, калі новыя парасткі растуць над зямлёй у канцы вясны і ў пачатку лета. Ва ўмовах высокагор’яў расліны распаўсюджваюцца толькі вегетатыўна.

 Генетыка і размнажэнне 
Лік храмасомаў 2n = 24. Расліны размножваюцца пераважна вегетатыўна, а насеннае размнажэнне абмежавана. У выніку існуюць групы каліў, не вельмі генетычна разнастайных, нават удзел насякомых у пераносе пылка не гарантуе ў гэтай сітуацыі перакрыжаванага апылення. Самаапыленне ў чарніц прыводзіць да рэзкага зніжэння ўтварэння жыццяздольнага насення, што звязана з хуткім з’яўленнем  ў выніку . Пасля апылення пылком падобнай або генетычна ідэнтычнай асобіны адбываецца апладненне, але колькасць утворанага насення абмежавана, што звязана з гібеллю зародка падчас развіцця. Гэтую з’яву можна інтэрпрэтаваць як інбрэдную дэпрэсію ці як частковы механізм  на генетычным узроўні. Колькасць пладоў аднолькавая як пры крыжаваным апыленні, так і пры самаапыленні, паколькі памер пладоў карэлюе з колькасцю і памерам насення — разнастайнасць клонаў спрыяе павышэнню ўрадлівасці раслін. Была выяўлена значна больш высокая генетычная разнастайнасць раслін у асобных папуляцыях (86 %), чым паміж імі (14 %).

 Фітахімічныя асаблівасці 
Асаблівасцю гэтага віду з’яўляецца асабліва высокае ўтрыманне антацыянаў (самае вялікае з прадстаўнікоў роду ). Доля асобных хімічных злучэнняў у гэтай групе з’яўляецца зменнай і залежыць ад шматлікіх фактараў. У 100 г вагі свежай садавіны ўтрымліваецца ад 300 да 700 мг. У пладах з розных папуляцый у Фінляндыі сярэдняе ўтрыманне антацыянаў складае 2878 мг/100 г сухой вагі. У пладах раслін, якія растуць у паўднёвай частцы гэтай краіны, агульнае ўтрыманне антацыянаў было ніжэй, і ў асноўным гэта былі гліказіды . У паўночных раёнах у пладах пераважалі гліказіды . На пачатковай стадыі паспявання яны ў асноўным вырабляюць  і , але затым іх утрыманне хутка памяншаецца. Спецыфічны для чарніц набор антацыянаў называецца . У склад уваходзяць 14-15 розных злучэнняў антацыянавай групы. У моцна шчолачным асяроддзі яны зялёныя, у слабашчолачным — цёмна-сінія, а ў кіслым — чырвоныя. Доля антацыянаў у пладах павялічваецца з іх паспяваннем і парой года. Багацейшымі на антацыяны з’яўляюцца плады, сабраныя ў канцы лета, якія ўтрымліваюць у 1,5 разы больш гэтых злучэнняў, чым плады, сабраныя ў ліпені.

Утрыманне  складае ў сярэднім 14 мг на 100 г пладоў і памяншаецца па меры іх паспявання.

Плады таксама ўтрымліваюць многа вугляводаў, сярод якіх пераважаюць фруктоза і глюкоза, а цукрозы мала. Змяшчаюць шмат арганічных кіслот (каля 1 % вагі пладоў), сярод якіх 90 % лімоннай кіслаты, меншая колькасць яблычнай кіслаты і зусім мала бурштынавай, малочнай, шчаўевай і  кіслот. Плады ўтрымліваюць каля 8 % пекціну і 12 %-15 % танінаў у сухой масе (па некаторых дадзеных, іх доля асцярожна вызначаецца як па меншай меры, 1 %). Акрамя таго, яны ўключаюць у сябе, сярод іншага,  (3 мг/ 100 г с. м.) і катэхіны (20 мг/ 100 г с. м.). Характэрна высокім утрыманнем марганцу, у той час як кальцыю і фосфару змяшчаюць мала. Плады таксама ўтрымліваюць гліказіды (, асперулазід і ),  (па меры паспявання іх колькасць памяншаецца),  і . У насенні змяшчаецца да 31 % алею.

У нацыянальным парку , недалёка ад перавала , была знойдзена папуляцыя чарніц з белымі пладамі: ягады амаль цалкам пазбаўленыя пігмента (антацыяна) і таму здаюцца белымі. Прычына гэтай з’явы можа быць з-за хваробы або генетычных парушэнняў.

Лісце ўтрымлівае рэчывы, падобныя на тыя, што ўтрымліваюць плады. У лісці павялічваецца ўтрыманне антацыянаў, ,  і , калі яны падвяргаюцца ўздзеянню прамых сонечных прамянёў. Верагодна, флаваноіды ў лісці з’яўляюцца механізмам абароны ад стрэсу, выкліканага лішкам святла. Фотаахоўнае дзеянне антацыянаў таксама можа быць карысным падчас засухі. Метабалізм флаваноідаў актывуецца ўльтрафіялетам, але яны таксама могуць удзельнічаць у абароне ад біятычнага стрэсу.

 Экалогія 

Чарніцы ўтвараюць мікарызны мутуалістычны сімбіёз з грыбамі. Расліна забяспечвае пажыўныя рэчывы з глебы і забяспечвае грыбы цукрамі і вугляводамі. Гэта робіцца з дапамогай мікарызы: шматлікіх грыбковых нітак (), якія падлучаныя да каранёў.

Плады ядуць лясныя птушкі (звычайна ), якія далёка разносяць іх насеніны, якія не пераварваюцца ў страўніку. Зялёныя пабегі чарніц у зімовы час з’яўляюцца важнай крыніцай ежы для капытных, пладамі ласуюцца птушкі і лісы.

Для вусеняў многіх матылёў чарніцы з’яўляюцца харчовай раслінай, напрыклад, для знікаючага віда , рэдкага віда , таксама відаў ,  і .

У раёнах абітання пясца і лісіц, інвазіраваных , , можна заразіцца гэтымі паразітамі пасля паглынання нямытых ягадЭхинококкозы Альвеококкоз собак .

 Хімічны склад 
Харчовая каштоўнасць 100 г чарніцDeutsche Gesellschaft für Ernährung e. V. — DGE Калорыі  176 кДж (42 ккал) Вада  84,8 г Бялок  0,6 г Вугляводы  7,4 г Харчовыя валокны  4,9 г Тлушчы  0,6 г тлустыя кіслоты  0,4 г Вітаміны і мінералы  Вітамін A  6,0 мкг Вітамін B1  0,0 мг Вітамін B2  0,0 мг Вітамінn B6  0,1 мг Вітамін B9  3,0 мкг Вітамін C  30,0 мг Вітамін E  1,9 мг Кальцый  13,0 мг Жалеза  0,7 мг Магній  2,0 мг Натрый  1,0 мг Фосфар  13,0 мг Калій  73,0 мг Цынк  0,1 мг

Ягады ўтрымліваюць кандэнсаваныя дубільныя рэчывы (да 12 %), трысняговы цукар (каля 7 %), лімонную і яблычную кіслоты (7 %), шмат пектынавых і фарбавальных рэчываў, антацыяныМитюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. Мн., «Ураджай», 1975, стр. 200. У ягадах чарніц мала фруктовых кіслот. Але ў іх шмат A- і В-вітамінаў, марганца, валокнаў і флаваноідаў. Ягады — добрая крыніца вітаміна C, магнія і кальцыюMustikan ravintoarvot  Terveyden ja hyvinvoinnin laitos.. Таксама плады ўтрымліваюць  — прыродны фітааляксін, вылучаемы некаторымі раслінамі ў якасці ахоўнай рэакцыі супраць паразітаў, такіх як бактэрыі ці грыбы

Лісце чарніц, якое збіраюць у ліпені — жніўні, утрымлівае гліказіды неамірцілін, мірцілін і арбуцін, флаваноіды, арганічныя кіслоты, вітамін C, дубільныя (18-20 %) і іншыя рэчывы.

 Збор і захоўванне 
Збіраюць плады цалкам спелыя, зрываючы іх рукамі ці счэсваючы спецыяльным металічным . У апошнім выпадку ягады заўсёды маюць прымешак лісця, якое потым выдзьмухваецца.

Сушаць ягады ў печках альбо на сонцы, пакуль яны не перастануць збірацца ў камякі пры сціску. Добра высушаныя ягады не пэцкаюць рук.

 Выкарыстанне 
Эканамічнае значэнне чарніц застаецца высокім, нягледзячы на моцную канкурэнцыю значна больш урадлівых паўночнаамерыканскіх відаў роду (пераважна віду ), чые плады маюць горшы хімічны склад, чым чарніцы. Часам чарніцы таксама вырошчваюць у дэкаратыўных мэтах на альпійскіх горках.

Ягады чарніц ужываюцца ў ежу і для падрыхтоўкі наліўкі, кісялёў, варэння, , булак. Захоўваюць таксама ў замарожаным выглядзе. У многіх месцах збор ягад прыносіць насельніцтву значны заробак.

Добрая меданосная расліна, дае шмат нектара. Духмяны мёд светлы, злёгку чырванаваты.

Фарбавальнае рэчыва чарніц з’яўляецца РН-індыкатарам і пры зніжэнні кіслотнасці змяняе колер на сіні. Адвары чарніц фіялетава-чырвонага колеру, ад дадання кіслаты афарбоўка становіцца больш чырвонай, а ад шчолачы адвар прымае аліўкава-зялёны колер.

Чарніцы выкарыстоўваюць як фіялетавы раслінны фарбавальнік, напрыклад, для кляймення мяса, падкрашвання вінаў і безалкагольных напояў. Паводле Плінія, чарнічным фарбавальнікам карысталіся для фарбавання адзення рабоўPlinius: Naturalis historia. Bd 16. Artemis & Winkler, München 1991, 31, 77. ISBN 3-7608-1596-0.

 Медыцынскае значэнне 
Прынята лічыць, што суп або кісель з сушаных ягад дапамагае ад дыярэі ў дзяцей. Свежая ягада лічыцца карыснай пры лячэнні цынгі. Чарніцы з’яўляюцца крыніцай антыаксідантаў, якія маюць станоўчы эфект у дачыненні да ракаRoy S, Khanna S, Alessio HM, Vider J, Bagchi D, Bagchi M, Sen CK. Anti-angiogenic property of edible berries. Free Radic Res. 2002 Sep;36(9):1023-31.Abstract. .

У медыцыне выкарыстоўваюцца як ягады (Fructus Myrtilli), так і лісце (Folium Myrtilli) чарніц. Яны ўжываюцца ў асноўным пры хваробах вачэй, страўнікава-кішачнага тракту, цукровага дыябету і ў геранталогіі, а таксама мясцова пры лячэнні апёкаў і язваў, стаматытаў і гінгівітаў.

Лісце і пабегі ўжываюць пры пачатковых формах дыябету, бо ў іх змяшчаецца гліказід неамірцілін валодае здольнасцю паніжаць утрыманне цукру ў крыві, але доўгае прымяненне гэтага сродку не рэкамендуеццаЧерника обыкновенная Медицинские известия — новостной медицинский журнал Киева  Голубика и черника улучшают использование организмом инсулина  .

Недахоп чарніц — пры ўжыванні ў вялікіх колькасцях яна выклікае запоры. Пасля ўжывання вялікай колькасці чарніц стул становіцца цёмнага колеру.

Даследаванне на мышах, праведзенае ў Цэнтры дзіцячага харчавання штата Арканзас у ЗША паказала, што чарніцы спрыяюць засваенню кальцыю, фарміраванню здаровага касцянога шкілета і прафілактыцы астэапарозу, а таксама змагаюцца з атэрасклерозамBlueberries Help Lab Rats Build Strong Bones Черника ўкрепляет кости Dietary Blueberries Attenuate Atherosclerosis in Apolipoprotein E-Deficient Mice by Upregulating Antioxidant Enzyme Expression Eating Well: Blueberries  New Important Superpowers Of Blueberries  Eating blueberries helps build strong bones, suggests study .

Як сцвярджаюць навукоўцы з Акадэмічнага цэнтра здароўя пры , штодзённае ўжыванне свежага соку дзікарослай чарніцы паляпшае памяць і запавольвае зніжэнне кагнітыўных функцый у хворых дэменцыяйСок черники улучшает память  Blueberries & Pomegranates & Alzheimer’s .

Амерыканскія навукоўцы з Універсітэта штата Агая ўсталявалі, што пігменты антацыяніны, якія адказваюць за афарбоўку чарніц, здольныя запаволіць хуткасць развіцця . Пасля эксперыментаў на мышах хворых на рак тоўстай кішкі аказалася, што даданне ў ежу грызуноў экстракту антацыяніна, атрыманага з  або чарніц, памяншала сімптомы развіцця ракавай пухліны на 60 — 70 працэнтаўПолезно ли есть овощи и фрукты фиолетового цвета?  Blueberries Contain Chemical That May Help Prevent Colon Cancer Eating blueberries slashes colon cancer risk by 57 percent, animal study finds Blueberries and Colon Cancer  .

Паводле іншых дадзеных, ужыванне ў ежу садавіны і ягад фіялетавага колеру, такіх як чарніцы, можа дапамагчы прадухіліць хваробу Альцгеймера, рассеяны склероз і хваробу Паркінсана, таму што гэтыя прадукты прыбіраюць шкодныя злучэнні жалеза, мяркуюць аўтары новага даследавання групы вучоных пад кіраўніцтвам прафесара Дугласа Келі з Чем полезны продукты фиолетового цвета Blueberries May Prevent Many Nerve Diseases Neutralize Toxins with Purple Colored Fruits  .

Лічыцца, што чарніцы паляпшаюць змрочны зрок. Па некаторых дадзеных, лётчыкі брытанскіх ваенна-паветраных сіл, якія ўдзельнічалі ў начных вылетах падчас Другой сусветнай вайны, спецыяльна елі чарнічны джэм. Даследаванне, праведзенае на флоце ЗША ў 2000 годзе, не выявіла дзеяння чарніц на змрочны зрокMuth ER, Laurent JM, Jasper P. The effect of bilberry nutritional supplementation on night visual acuity and contrast sensitivity. Altern Med Rev. 2000 Apr; 5(2):164—173. Abstract.Bilberry Bombs, WebMD, October 2000..

Лабараторныя доследы паказалі, што ўжыванне чарніц можа прадухіліць ці лячыць захворванні вачэй, напрыклад, адслаенне сятчаткіFursova AZh, Gesarevich OG, Gonchar AM, Trofimova NA, Kolosova NG. Dietary supplementation with bilberry extract prevents macular degeneration and cataracts in senesce-accelerated OXYS rats. Adv Gerontol. 2005; 16:76—79. (Article in Russian). Abstract., але прымяненне гэтага ў тэрапіі не даследавана клінічна.

Цёмна-сінія ягады чарніц утрымліваюць значныя колькасці фарбавальніка антацыяна. Ужыванне яго ў досведах паказала памяншэнне рызык шматлікіх захворванняўGross PM. Scientists zero in on health benefits of berry pigments, Natural Products Information Center, July 2007. : сэрца, кравяноснай сістэмыBell DR, Gochenaur K. Direct vasoactive and vasoprotective properties of anthocyanin-rich extracts. J Appl Physiol. 2006 Apr;100(4):1164—1170. Abstract., вачэйChung HK, Choi SM, Ahn BO, Kwak HH, Kim JH, Kim WB. Efficacy of troxerutin on streptozotocin-induced rat model in the early stage of diabetic retinopathy. Arzneimittelforschung. 2005; 55(10):573—580. Abstract. і ракаRoy S, Khanna S, Alessio HM, Vider J, Bagchi D, Bagchi M, Sen CK. Anti-angiogenic property of edible berries. Free Radic Res. 2002 Sep; 36(9):1023—1031.Abstract.Boivin D, Blanchette M, Barrette S, Moghrabi A, Beliveau R. Inhibition of cancer cell proliferation and suppression of TNF-induced activation of NFkappaB by edible berry juice. Anticancer Res. 2007 Mar; 27(2):937—948..

Акрамя антацыянаў, у чарніцах утрымліваюцца пратаантацыяніды, флаваноіды і таніны, якія дзейнічаюць як антыаксідантыSrivastava A, Akoh CC, Fischer J, Krewer G. Effect of anthocyanin fractions from selected cultivars of Georgia-grown blueberries on apoptosis and phase II enzymes. J Agric Food Chem. 2007 Apr 18; 55(8):3180—3185., якія памяншаюць запаленне.

У афтальмалогіі, як правіла, выкарыстоўваецца экстракт чарніцы. Пры лячэнні кан’юктывітаў чарніцы прымяняюцца комплексна з  і  (часам таксама выкарыстоўваюць  і ).

 У гісторыі і культуры 

 Фестывалі чарніц 
 У Полацку ў 2011 годзе праводзіўся фестываль са спаборніцтвам па ручному збору чарніц на хуткасць. Сорак каманд, па чатыры чалавекі ў кожнай, дзве гадзіны збіралі чарніцы ў лесе каля возера ГлыбокаеСбор черники на скорость .
 У вёсцы Гуклівы Валавецкага раёна Закарпацкай вобласці (Украіна) усталяваны помнік чарніцам і праводзяць фестываль, прысвечаны гэтым ягадам8 августа в селе Гуклывый в Воловецком районе открыли памятник яфине (чернике) .
 У г. Краснавішэрск Пермскага края ладзяць «Свята чарніц і чарнічнага пірага»Праздник черники и черничного пирога  Фестиваль «Черники и черничного пирога»  .
  у Германіі называюць «чарнічным горадам». З 2002 года ў цэнтры стаіць помнік чарніцам, там праводзіцца традыцыйны чарнічны фестываль у сярэдзіне ліпеня, дзе пануюць выявы, тэкстыль, кераміка, тачэнне з матывамі чарніц і частуюць чарнічным джэмам. Таксама там штогод карануецца каралева чарніцBlaubeerstadt Eggesin  .
 Бельгійскі горад  таксама прэтэндуе на званне «сталіцы чарніц» з-за багацця чарніц у ваколіцы і чарнічнага фестываля, які праводзіцца ў горадзе з 1952 годаFête de la Myrtille  .
 У Чэшскіх  праводзіцца конкурс па хуткаснаму паяданню булак і  з чарніцВ Чехии пройдет конкурс на самое быстрое поедание черники Borůvkobraní  .

 Чарніцы ў мастацтве 
Чарніцы прысутнічаюць на карцінах ,  і іншых. Таксама чарніцы натхнялі стваральнікаў фарфоруКоллекционные тарелки «Шуман» , ювелірных вырабаўЗавушніцы-чарніцыБусины — черника Ягодное стимпанк украшение і г. д.

 Чарніцы ў філатэліі 
У 1964 годзе ў СССР была выпушчана паштовая марка з выявай чарніц (ЦФА № 3133). Паштовыя маркі прысвечаныя чарніцам у розныя гады таксама былі выпушчаны ў ПольшчыПаштовая марка Польшчы, АндорыПаштовая марка Польшчы, Латвіі, Беларусі і ФінляндыіПаштовая марка Фінляндыі.

 Чарніцы ў літаратуры 
Чарніцам прысвяцілі вершы Черника  , Яўген ХвалейЧарніцы і іншыяЧарніцы з Панямоння. Сяргей Чыгрын даў версію паходжання чарніц у сваёй казцы «Легенда пра чарніцы»Сяргей ЧЫГРЫН: Легенда пра чарніцы .

Пімен Панчанка пісаў пра БеларусьКрай паэтаў:

 Цікавыя факты 
 У Англіі ёсць павер’е, што можна наклікаць бяду, калі збіраць ягады чарніцы пасля 11 кастрычніка — быццам бы менавіта ў гэты дзень д’ябал плюе на ягады чарніцы, а таму той, хто іх з’есць, будзе апаганены ISBN 5-271-02112-2, ISBN 5-87214-068-1.
 У 2002 годзе чарніцы былі названы  ў ЛідсеPlantlife website County Flowers page .
 На  чарніцы азначаюць даверЗначение цветов  .

 Зноскі 

 Літаратура 
 Кожевников Ю. П. Семейство вересковые (Ericaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1981. — С. 88—95.
 Нейштадт M. И. Определитель растений средней полосы Европейской части России. — М.: Учпедгиз, 1948.

 Манина Л. Лекарственные растения. — 4-е. — Минск: Наука и техника, 1968. — С. 161—163. — 340 с. — 55 000 ас.

 Спасылкі 




 Заготовка черники 
 Чарніцы будуць пастаўляць у Італію і Кітай\\ «Наша Ніва», 1 ліпеня 2010
 Карта распаўсюджвання чарніц
 Тэхніка стварэння «чарнічнага» ўпрыгожвання

Катэгорыя:Бруснічныя
Катэгорыя:Кусцікі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны лясоў
Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя культуры
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Ягады