Цёрн

Цёрн, Сліва калючая, Жасцёр, ШыпшынаГанчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927, Цярніна (Prúnus spinósa) — невялікі калючы куст; від роду  сямейства .

Распаўсюджаны па ўсёй Еўропе, у Заходняй Азіі і Паўночнай Афрыцы. Вельмі зменлівы і стварае гібрыды з іншымі слівамі. Мяркуецца, што сумесь гэтага віду з  стала продкам . Цёрн — расліна, якая выкарыстоўваецца ў фітатэрапіі, мае ядомыя плады, адыгрывае важную ролю для навакольнага асяроддзя, выкарыстоўваецца таксама ў біятэхнічных пасадках. Гэта меданос і крыніца цвёрдай драўніны, якая, асабліва раней, мела разнастайныя прымяненні. Утварае густыя, калючыя зараснікі, якія з’яўляюцца сховішчам для многіх відаў жывёл.

 Этымалогія 

Родавая навуковая назва Prunus выкарыстоўвалася ўжо ў антычнасці (напрыклад, Плініем Старэйшым) для апісання сліў. Відавая навуковая назва spinosa азначае «калючы» і паходзіць ад лацінскага слова spina (=шып, калючка).

Беларускае слова «цёрн» узыходзіць да  («калючка»).

 Батанічнае апісанне 

 Марфалогія 

Галінасты куст вышынёй 3,5—4,5 м, радзей нізкарослае дрэўца не вышэй за 8 м, прычым па звестках некаторых аўтараў, высокія экзэмпляры гэта, верагодна, гібрыды з іншымі слівамі.

 Парасткі 

Мае шырокаяйкападобную крону, цёмна-шэрую кару і шмат калючак. Маладыя парасткі мякка апушаны, прычым апушэнне знікае з узростам. Аднагадовыя парасткі гладкія і карычневыя (з цяністага боку — аліўкава-зялёныя), больш старыя — цёмна-карычневыя і бліскучыя, са шматлікімі дробнымі светлымі кропкамі. Канцы кароткіх парасткаў ператвораныя ў моцныя і доўгія . Адгалінаванні другога шэрага разгорнутыя пад прамым або нават тупым вуглом. Вегетатыўныя пупышкі дробныя (да 2 мм), востраяйкападобныя, акружаныя шарападобнымі кветкавымі пупышкамі. Лускавінкі пупышак чырвона-карычневыя, звычайна раснічастыя або апушаныя. Пупышкі пасаджаныя па адной або па 2-3 побач (шэрагам), прычым, як правіла, крайнія — кветкавыя. Кара на старых ствалах — чорна-фіялетавая і злёгку парэпаная вузкімі палосамі.

 Карані 

Разрастаючыся і пашыраючыся пры дапамозе шматлікіх каранёвых атожылкаў, цёрн утварае густыя калючыя і цяжкапраходныя зараснікі.

 Лісце 

Лісце  чаргова, расце на хвосціках даўжынёй 0,7-1,5 см (ад вяршыні часта чырвонага колеру), ля аснавання якіх знаходзяцца вузкія, пакрытыя валасінкамі прылісткі з залозавымі зубкамі на краі даўжынёй каля 5 мм. Ліставая пласцінка даўгаватая або даўгавата-зваротнаяйкападобная, зубчаста-пальчатая, цёмна-зялёная, матавая, скурыстая, даўжынёй ад 1,5 да 6,5 см (часцей ад 2 да 4 см) і шырынёй ад 1 да 2,8 см, ля аснавання клінаватая, гародчата-пільчатая, зубчыкі залозавыя.

Маладое лісце з абодвух бакоў апушанае, пазней зверху голае, матавае, з ніжняга боку злёгку апушана, у асноўным па жылках. Зверху цёмна-, знізу бледна-зялёнае.

Лісце вельмі зменлівае, нават у межах адной расліны — адрозніваецца лісце на кароткіх і доўгіх парастках і шыпах.

 Кветкі 

Кветкі адзіночныя, радзей па 2, зусім рэдка па 3-5, часцей за ўсё згрупаваны на канцах парасткаў, растуць на кароткіх голых кветаножках (5-8 мм даўжынёй). Кветкі дробныя, 1,2—1,8 см у дыяметры, раскрываюцца паасобку або парамі ранняй вясной, калі лісця яшчэ няма.  ўвагнутае, выслана сакраторнай тканкай нектарніка, чашалісцікаў пяць, трохвугольна-яйкападобных, па краі раснічастых. Вяночак белы або зеленаваты, з пяццю доўгімі тупымі пялёсткамі 6-8 см даўжынёй. 20 тычынак завершаны на канцы жоўтымі або чырвонымі пыльнікамі, песцік адзін, нізкі і голы, завязь верхняя. Цвіценне вельмі багатае, у красавіку-маі.

Формула кветкі: 16x16пкс.

 Плады 

Плады — сакавітыя аднанасенныя аднакасцянкі, падобныя на сліву, растуць на ўзнятых кароткіх хвосціках. Плады круглявыя або круглява-канічныя, дыяметрам ад 1 да 1,5 см (у падвідаў і гібрыдаў больш, да 3 см). Яны маюць чорна-сіні колер з шызым васковым налётам. Мякаць дрэнна аддзяляецца ад костачкі, мае зялёны колер і даўка-кіслы ці нават гаркаваты смак. Плады спеюць позна, у жніўні-верасні. Плоданасіць пачынае праз 2-3 гады.

Костачка пляскатая, яйкападобнай ці эліптычнай формы, маршчыністая, дасягае каля 1 см у даўжыню і 0,5 см у таўшчыню, яна пакрыта бародаўкамі і падоўжнымі рэбрамі.

 Арэал 

Месцапражыванне віду ўключае ў сябе шырокія вобласці Еўропы (без Ісландыі, паўночнай часткі Скандынаўскага Паўвострава і паўночнай Расіі), Малую Азію, раён Каўказа, Іран і паўночную Афрыку (у гарах Атлас). Ізаляваныя месцаабітанні ёсць у Ізраілі і ў раёне возера Балхаш. У цэнтральнай Еўропе з’явіўся, верагодна, каля 3000-2000 гадоў да н.э. — прынамсі з таго часу вядомы знаходкі насення ў шматлікіх раскопках эпохі неаліту.

Паўночная мяжа праходзіць ад 68°, на Скандынаўскім паўвостраве праз паўднёва-заходнюю Фінляндыю, праз паўднёвую частку Латвіі. У Беларусі праз Віцебскую вобласць. У Расіі праз Пскоўскую, Смаленскую, Маскоўскую, Уладзімірскую вобласці, паўднёвую частку Татарстана.

На тэрыторыі Беларусі адзіны дзікарослы від роду , трапляецца на палянах, узлесках і ярах, занесены ў Чырвоную кнігу.

У Польшчы гэта звычайны від практычна для ўсёй тэрыторыі. Радзей сустракаецца ў паўночна-заходняй і, яшчэ радзей, у паўночна-ўсходняй частках краіны. Акрамя таго, не расце на большых вышынях у гарах. У Татрах сустракаецца на вышынях да 1100 м н. у. м. (на ), у Яварніках дасягае каля 930 м н. у. м.

Далей на поўдні расце да субальпійскага пояса да 1500—1600 м н. у. м. (напрыклад, на Каўказе. У Крыму і на Каўказе сустракаецца да вышыні 1200—1600 метраў над узроўнем мора. Распаўсюджаны ў Закарпацці, Карпатах, Расточчы — Аполлі, а ў заходнім Палессі і паўночным Лесастэпе, Стэпе і Крыму замяняецца .

Расце звычайна густымі зараснікамі па ўзлесках, на лесасеках, у хмызняках, ярах (лагчынах), далінах рэк пераважна ў лесастэпе і ў кудзерках кустоў у стэпе.

 Біялогія 

Марозаўстойлівая, святлалюбная расліна.

 Развіццё 

. Цвіце вельмі багата, але кароткі час, у красавіку і маі (далей на поўдзень у сакавіку), перад з’яўленнем лісця. Кветкі духмяныя і выдзяляюць нектар. Прыцягваюць розных насякомых-апыляльнікаў, удзел якіх у апыленні вельмі важны (сітуацыя з абмежаваным доступам насякомых да кветак аказвае значны ўплыў на колькасць завязей і пладоў). Плады спеюць у верасні і доўга застаюцца на галінах.

 Хімічны састаў 

Плады цёрну ў свежым стане ўтрымліваюць да 30,1 %  (у самой мякаці ўтрымліваецца да 83 % вады), 8,7-9,3 % вугляводаў (глюкоза і фруктоза, 0,73 % пекціну), 2,5-2,6 % арганічных кіслот (у тым ліку яблычнай), 2,4 % харчовых валокнаў, 1,5 % бялку, 1,0-1,3 % , акрамя гэтага флаваноіды (антацыяны і ), дубільныя рэчывы (1,7 %) і стэролы, а таксама выражаныя ў мг на 100 гр: 32 кальцыю, 25 фосфару, 1,9 жалеза.

Утрыманне вітаміну С каля 12-19 мг%. Энергетычная каштоўнасць 100 г — 54 ккал. З-за высокага ўтрымання кіслаты і дубільных рэчывоў плады могуць мець такі даўкі смак, што ў свежым стане будуць амаль неядомымі. Пасля прамаражвання пладоў, колькасць кіслот і дубільных рэчываў у іх значна памяншаецца, а глюкоза часткова раскладваецца ў фруктозу, што робіць іх саладзейшымі . Ядры таксама ўключаюць значныя колькасці алеяў. Кара і карані ўтрымліваюць дубільныя рэчывы i , а кара на старых парастках — таніны.

 Таксічныя ўласцівасці 

Насенне ўтрымлівае цыянагенныя гліказіды — ,  і . У невялікіх колькасцях гліказіды ёсць таксама ў кветках. У выніку ферментнага гідролізу з іх утвараецца моцна таксічная сінільная кіслата з , які мае характэрны пах марцыпанаў.

Сярод усіх слівавых, якія культывуюць у Цэнтральнай Еўропе, цёрн мае самае высокае ўтрыманне сінільнай кіслаты ў насенні, пачынаючы ад 3 да 6 %. Вядомыя выпадкі з’яўлення сімптомаў атручвання сінільнай кіслатой у свіней, якія з’ядалі насенне цёрну. У выпадку спажывання чалавекам сінільная кіслата можа прывесці да смерці ў дозе 1 мг на 1 кг масы цела.

Смяротная доза (LD50), разлічаная для мышэй, гэта 3,7 мг/кг. Смерць адбываецца ў выніку гіпаксіі з-за паралічу дыхання і энзіматычнага блоку.

 Пагроза для здароўя людзей 

Акрамя атрутнасці насення, апісанай вышэй, шыпы цёрну могуць наносіць балючыя траўмы паверхні цела. Доўгія (да 6 см) і тонкія іголкі глыбока пранікаюць у скуру і абломваюцца, пакідаюцы верхавінку ўнутры цела. Клінічнымі даследаваннямі пацверджана, што нават калі пацыенты сцвярджалі, што вынялі шып поўнасцю, яго фрагменты заставаліся ў тканках, вызываючы хранічныя запаленчыя станы, у тым ліку бурсіты. У такіх выпадках патрабуецца хірургічнае лячэнне, часам на дастаткова вялікай ранавай плошчы, таму што фрагменты могуць мігрыраваць у тканках. Асаблівыя цяжкасці ствараюць сітуацыі, калі людзі не памятаюць сам факт уколу шыпамі цёрну.

 Генетыка 
Цёрн — гэта тэтраплоід (2n=4x). Стандартны гаплаідальны лік храмасом x=8, гаплаідальны лік храмасом n=16 (2n=32). Дыферэнцыянаванне гаплатыпу значна большае ў паўднёвай частцы арэала цёрну — што выразна паказвае на ўчасткі гэтага віду ў плейстацэне. Высокі   у гэтага віду значна ўскладняе правядзенне з ім філагенетычных даследаванняў.

 Экалогія 

 Месцапражыванні 
Цёрн непатрабавальная расліна, расце на самых розных глебах — пясчаных, гліністых і камяністых. Часам вырастае на грудах камянёў па ўскраінах палёў. Ён аддае перавагу вапнавым глебам і з’яўляецца індыкатарным відам. Цёрн вельмі ўстойлівы да засухі і марозу (адносіцца да 4 ). Высокія патрабаванні мае толькі да колькасці святла — аптымальна расце і багата пладаносіць пад прамымі сонечнымі прамянямі, аднак нядрэнна сябе адчувае і ў паўцені. У класіфікацыі раслінных згуртаванняў Цэнтральнай Еўропы з’яўляецца  для класа (Cl.) Rhamno-Prunetea. Часам расце ў светлых лясах і зарасніках з удзелам дубоў і чарнаклёну. Расце на лясных узлесках і стварае зараснікі на палях. На закінутых пашах і землях сельскагаспадарчага прызначэння з’яўляецца адным з першых відаў-піянераў. У населеных пунктах, на ўзбочынах і схілах расце як сінантропны від. У адпаведных умовах — экспансійны від, часта ўтварае масівы, аднавідавыя . Зараснікі таксама з’яўляюцца ў месцах росту Степи в Польше? Они есть, но нуждаются в срочном спасении  і на , выступаючы пагрозай іх існаванню. Таксама сустракаюцца ў запаведніках  і скальнай расліннасці.

У выпадку выгарання ў час пажараў цярноўнік хутка аднаўляецца за кошт шматлікага галінавання каранёвых атожылкаў.

 Міжвідавыя адносіны 


За выключэннем выпадкаў, калі цярноўнік пашыраецца на далікатныя ксератэрмныя экасістэмы і акрайкі, сельскагаспадарчыя землі і таму падобнае, яго зараснікі каштоўныя для навакольнага асяроддзя, бо ўтвараюць непраходныя для чалавека і буйных жывёл абшары, якія становяцца домам і кармавой пляцоўкай для шматлікіх птушак і дробных жывёл. Фітацэнолагі лічаць цёрн характэрным відам для зараснікаў сінтаксону Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14439-5..

У цёрне сярод іншых любяць гнездавацца , акрамя гэтага  і . Плады адыгрываюць важную ролю ў рацыёне птушак, тым больш важна, што яны доўга даступныя. Імі жывяцца каля 20 відаў птушак. На калючках цёрну  часта наколваюць дробных жывёл або насякомых, ствараючы такім чынам запасы на будучыню. Гэтая расліна таксама важны від для пражывання і харчавання вялікага спіса беспазваночных і грыбоў (віды, якія сваім існаваннем значна шкодзяць цёрну, пералічаны ў раздзеле Хваробы і шкоднікі). На лісці цёрну харчуюцца вусені каля 135 відаў матылькоў, прычым расліна мае выключна важнае значэнне для  і , акрамя гэтага аб’ядаецца вусенямі , , , , . На лісці харчуюцца таксама лічынкі розных відаў перапончатакрылых і жукоў. У час цвіцення кветкі вабяць між іншых , , каля 20 відаў .

 Таксанамія 

Цёрн — гэта адзін з 12 відаў, якія ўключаны ў  Prunus у падродзе Prunus роду  сямейства . Найбольш цесна з ім звязаныя такія віды слівы, як , , , , ,  і гібрыдныя віды з той жа групы:  і . Верагодна, цёрн узнік у выніку поліплаідызацыі дыплаідальнага таксона, які быў агульным продкам з .

Цёрн — дастаткова зменлівы знешне від. Асобнікі моцна адрозніваюцца вышынёй, памерамі лісця, кветак і пладоў, ступенню апушэння і таўшчынёй і колькасцю шыпоў. Раней зменлівасць апісвалі як розніцу паміж формамі, але хутчэй за ўсё яна вынікае з розных чыннікаў знешняга ўплыву на асобную расліну. Для месцаў, адкрытых моцным вятрам і з актыўным выпасам жывёлы, характэрны рост карлікавых форм расліны, амаль поўнасцю прыціснутых да зямлі. Біяметрычныя і генетычныя аналізы не выяўляюць выразных градыентаў зменнасці цёрну ў межах арэала. Гэта тлумачыцца тым, што актыўнае распаўсюджанне насення млекакормячымі і птушкамі на вялікія адлегласці памяншае генетычную зменлівасць паміж папуляцыямі.

 Падвіды 

Некаторыя падвіды цёрну:

 subsp. spinosa — , шыпы голыя,
 subsp. megalocarpa Dom. — моцныя калючыя кусты, з большым лісцем і пладамі, чым тыповы падвід (шыпы голыя, плады болей 15 мм у дыяметры, костачка болей 10 мм),
 subsp. ovoideoglobosa Dom. — слаба калючыя кусты, плады вялікія (болей 15 мм у дыяметры) і сферычныя, голыя сцёблы, костачка больш 11 мм у даўжыні,
 subsp. fechtneri Dom. — слаба калючыя кусты, плады дробныя (дыяметр 15 мм) і авальныя, шыпы голыя,
 subsp. moravica Dom. — слаба калючыя кусты або зусім без шыпоў, плады сферычныя, шыпы голыя,
 subsp. dasyphylla Schur — на думку некаторых спецыялістаў варыянтам , шыпы апушаныя, костачка толькі злёгку маршчыністая або гладкая, плод сярэдні, каля 15 мм у дыяметры або крыху меней,
 subsp. cerasina Hrabět. — таксон з характарыстыкамі, прамежкавымі паміж тыповым падвідам і subsp. dasyphylla, раней атаясамліваўся з Prunus fruticans, шыпы апушаныя, костачка часта гладкая, плод сферычны, у дыяметры болей 15 мм.

 Формы 
 f. plena West. — з белымі махрыстымі кветкамі
 f. purpurea Andre — з ружовымі кветкамі і пурпурным лісцем
 f. typica Medw. — з голым лісцем і кветаножкамі
 f. puberula Medw. — кветаножкі і ніжняя частка лісця апушаны

 Гібрыды 

У цёрну шмат тэтраплоідных гібрыдаў з іншымі відамі. Іх правільнае найменне — гібрыдны цёрн. Цёрн утварае цяжкія для аналізу гібрыды з падвідам   (=Prunus ×fruticans Weihe) і з  (=Prunus ×media Kov.), якія сустракаюцца ў прыродзе на Каўказе. Сярод тамтэйшых лясоў і зараснікаў некаторыя асобнікі цёрну вырастаюць у многаяруснае дрэва з вялікімі яркімі яйкападобнымі пладамі. Лічыцца, што нават асобнікі з кветкамі рознай ступені ружовасці могуць прадстаўляць сабой гібрыды алычы. У рэшце рэшт, лічыцца таксама, што гексаплоідная  ўтварылася ў выніку поліплаідызацыі гібрыда алычы і цёрну. У  выкарыстоўваюцца таксама гібрыды з ,  і інш.

Таксанамічныя праблемы стварае таксон, які, верагодна, з’яўляецца гібрыдам цёрну і  і апісваецца як Prunus ×fruticans Weihe або Prunus spinosa var. macrocarpa Wallr. (некаторыя аўтары ставяць пад сумненне яго паходжанне). Prunus ×fruticans як правіла вышэйшы за тыповыя асобнікі P. spinosa (перавышае 3 метры), з менш калючымі галінамі, буйнейшымі і саладзейшымі пладамі, у якіх мякаць лягчэй аддзяляецца ад костачкі з вострымі канцамі. У межах гэтага таксона апісаны два падвіды: subsp. ligerina  (Lloyd) Domin з голымі шыпамі і subsp. amelanchierflora (Paillot) Domin з апушанымі шыпамі. Паводле Flora Europaea гэты таксон з-за зменлівасці і ўзаемнага падабенства на бацькоўскія віды немагчыма вызначыць і адрозніць на падставе адных марфалагічных крытэрыяў.

 Сарты 

Вядомы розныя сарты цёрну:
 'Purpurea' — з пурпурным лісцем і ружовымі кветкамі
 'Plena' — з кветкамі, якія маюць падвойны рад пялёсткаў у калякветніку
 'Variegata' — з белым жылкаваннем лісця
Вядомы таксама сорт 'Rosea', які з’явіўся ў выніку гібрыда цёрну і алычы (P. cerasifera 'Nigra').

У Сярэдняй паласе Расіі вырошчваюць цёрн 'Абрикосовый' (гібрыд цёрну з алычой) і формы цёрну духмянага (гібрыды з кітайска-амерыканскай слівай 'Тока') '10-17', '16-9', '83'. Плады ў іх практычна без даўкасці, духмяныя. Зімаўстойлівасць на ўзроўні цёрну.

 Развядзенне 

Часам высаджваецца ў біятэхнічных пасадках, рэдка як дэкаратыўная расліна або ў садах. Нават там, дзе часам высаджваюць для атрымання пладоў (у некаторых раёнах Расіі), асноўнай крыніцай ураджаю з’яўляюцца, як правіла, дзікія папуляцыі.

 Патрабаванні 

Цёрн добра расце на любой глебе, акрамя забалочаных і кіслых участкаў. Лепш за ўсё развіваецца на добра пранікальных паверхнях і ў сонечных месцах.

 Размнажэнне 

Костачкі для сяўбы атрымліваюць з пладоў да іх поўнага паспявання, у канцы жніўня — пачатку верасня. Насенне закладваюць у глебу на глыбіню 2-3 см восенню, або, пры зборы ў лістападзе, ранняй вясной. Усходы з’яўляюцца чарговай вясной. Вельмі зручны і просты спосаб развядзення — гэта пасадка каранёвымі атожылкамі.

 Догляд 

Кусты цёрну не патрабуюць абрэзкі, калі толькі няма патрэбы сфармаваць крону ў дэкаратыўных мэтах. Вакол дрэва трэба рэгулярна выдаляць шматлікія каранёвыя атожылкі, калі толькі не стаіць мэта атрымаць густы і шчыльны зараснік. У выпадку вырошчвання культурных сартоў трэба праполваць прыствольны ўчастак і кожныя некалькі гадоў угнойваць натуральнымі ўгнаеннямі — гноем або .

 Знішчэнне 

З-за лёгкасці, з якой цёрн утварае каранёвыя атожылкі і новыя парасткі пасля абразання, гэты від вельмі цяжка выдаліць адтуль, дзе непажадана яго вырастанне. Яго кантроль ажыццяўляецца ў мэтах абароны багатых нелясных фларыстычных згуртаванняў, у асаблівасці , на якіх цёрн з’яўляецца экспансіўным відам (за выключэннем паўночнай часткі яго арэала). Для таго, каб эфектыўна выкараніць гэты від, неабходна знішчаць яго на працягу вегетацыйнага сезона. Менш эфектыўная, але бяспечная для спадарожных відаў флоры і фаўны, зрэзка праводзіцца ў асенне-зімовы перыяд. Пасля выдалення куста даводзіцца некалькі наступных гадоў сачыць за гэтым месцам і своечасова выдаляць новыя парасткі, якія з’яўляюцца з глебы. Пры знішчэнні зараснікаў цёрну варта выкопваць пні, калі гэта не перашкаджае існаванню іншых відаў. Акрамя таго можна выкарыстоўваць пестыцыды (арбарыцыды).

 Хваробы і шкоднікі 

Цёрн падвяргаецца ўздзеянню такіх шкоднікаў слівовых, як , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,  і  і . Мёртвая драўніна дае харчаванне лічынкам віду .

Пры неабходнасці цёрн апырскваюць .

Сярод захворванняў, якія выклікаюць патагенныя грыбы, можна згадаць  (нішчыць кветкі і парасткі), лісце хварэе на  і кокамікоз.  вызывае від грыбоў . У выпадку грыбковых захворванняў прымяняюцца хімічныя сродкі, а пры вірусных пашкоджаннях неабходна выразаць хворыя расліны і спальваць іх. Сярод апошніх самыя частыя — стужачная мазаіка слівы і .

Праблемным момантам з’яўляецца значэнне цёрну ў распаўсюджанні вірусных хвароб, якія шкодзяць слівам, што растуць у садах.

 Збор, перапрацоўка і захоўванне 
Збіраюць плады, кветкі, лісце і карані.

Кветкі збіраюць асцярожна адразу пасля зацвітання і высушваюць — яны вельмі далікатныя, лёгка крышацца і цямнеюць. Іх сушаць пры тэмпературы каля 35 °C або на сонцы пры добрым праветрыванні. Гатовая сыравіна павінна быць добра высушанай, сметанковага або белага колеру і з тонкім водарам горкага міндаля. З 5 кг свежых кветак атрымліваецца 1 кг сухіх.

Плады збіраюць свежымі, але яшчэ цвёрдымі (у кастрычніку і лістападзе). Пры нарыхтоўцы зручна стрэсваць плады на разасланыя пад дрэвамі палотны. Сыравіну сартуюць, выдаляючы пашкоджаныя плады і прымешкі. Перабраныя чыстыя плады ссыпаюць у драўляныя дзежкі, затуляюць чыстай вільготнай тканінай і захоўваюць у скляпах ці адпраўляюць на пункты перапрацоўкі. Сушаць плады на сонцы або пад палаткамі, у печах або сушылках пры тэмпературы 45-50°. Высушаныя плады вельмі маршчыністыя, амаль чорныя, з даўкім, крыху кіслым смакам і без паху. Іх пакуюць у папяровыя мяшкі вагой па 25 або 50 кг і захоўваюць у сухіх халаднаватых памяшканнях. Для атрымання 1 кг сухіх трэба каля 3,5 кг свежых пладоў.

Для кулінарнага выкарыстання плады збіраюць у спелым стане з кастрычніка (тады яны маюць самую багатую пажыўнасць) да пачатку зімы. Пасля падмярзання яны становяцца мякчэйшымі і хутчэй псуюцца, таму пры зборы пасля замаразкаў патрабуюць неадкладнага спажывання або перапрацоўкі.

Лісце збіраюць у сярэдзіне лета, сушаць звычайным спосабам.

 Гаспадарчае значэнне і прымяненне 

Харчовая, меданосная, лекавая, таніданосная, фарбавальная, дэкаратыўная, фітамеліяратыўная расліна.

 У кулінарыі 

Плады з глыбокай даўніны ўжываліся ў ежу. Мякаць пладоў, нягледзячы на даўкі смак у свежым выглядзе, цэніцца за пажыўную каштоўнасць, смак і водар.

Плады цёрну ўжываюць у ежу свежымі, асабліва пасля прамаражвання, якое робіць іх саладзейшымі, а таксама выкарыстоўваюць як каштоўны прадукт для розных спосабаў перапрацоўкі, вытворчасці він, варэння, сокаў, сіропаў, экстрактаў, лікёраў, воцату, мармеладу, , цукатаў. Вырабы з цёрну маюць далікатны пах і пікантны смак.

Сваіх смакавых уласцівасцей цёрн не губляе нават пасля высушвання. Сухія плады і лісце ідуць на прыгатаванне ўзвараў, кісялёў і для заварвання гарбатыBeach, Chandler B., ed. (1914). «Sloe». The New Student’s Reference Work. Chicago: F. E. Compton and Co..

Віны,  і кандытарскія вырабы з цёрну адрозніваюцца высокімі смакавымі і  ўласцівасцямі, тонкім прыемным водарам.

Цёрн выкарыстоўваюць як у харчовай прамысловасці, так і для хатняга кансервавання.

Костачкі не ўжываюцца ў ежу з-за ўтрымання сінільнай кіслаты.

 Значэнне ў кухнях свету 

Плады цёрну адыгрывалі істотную ролю ў гаспадарцы першабытных пасяленцаў Еўропы, яшчэ да распаўсюджвання тут у культуры пладовых дрэў з іншых частак свету.

Салодкія стравы з цёрну некалі падаваліся ў якасці дадатку да асноўных страў. У Францыі з недаспелых пладоў рабілі  ў воцаце, а са спелых — лікёр prunelle. У Германіі плады, здробненыя з вадой, ужываліся для дыстыляцыі высокаградуснай гарэлкі. У Расіі з цёрну рабілі не толькі гарэлку і іншыя алкагольныя напоі, але і воцатныя марынады, джэмы і жэле, а таксама фруктовыя сокі. У Польшчы плады дадавалі галоўным чынам у віны, у тым ліку як фарбавальнік, араматызатар і ўтрымальнік дубільных рэчываў, але і як галоўны кампанент таксама. Акрамя гэтага з цёрну рабілі гарэлку і  (), сокі і сіропы. У Брытаніі з пладоў рабілі наліўку пад назвай «цярновы джын» (), а ў іспанскай Навары рабілі дужа моцны лікёр пачаран (). Цёрн дабаўлялі ў партвейн для больш рэзкага смаку і пахуRines, George Edwin, ed. (1920). «Sloe». Encyclopedia Americana.Gilman, D. C.; Thurston, H. T.; Colby, F. M., eds. (1905). «Sloe». New International Encyclopedia (1st ed.). New York: Dodd, Mead..

 У медыцыне 

У афіцыйнай медыцыне  з’яўляюцца кветкі (Flos Pruni spinose) і плады (Fructus Pruni spinose) цёрну. Актыўнымі рэчывамі ў цёрне выступаюць дубільныя рэчывы, флаваноіды і цыянагенныя гліказіды. За антысептычнае, супрацьзапаленчае і запіральнае дзеянне адказваюць таніны. Флаваноіды дзейнічаюць, у прыватнасці, як антыаксіданты, супрацьзапаленчае і памяншаюць пранікальнасць сценак крывяносных сасудаў.

Адвар з кветак мае мачагонную і патагонную, слабільную, адхарквальную і антытаксічную ўласцівасці, ён таксама памяншае пранікальнасць капіляраў. Кветкі цёрну карысныя і пры розных хваробах печані. Яны рэгулююць  кішак і лічацца далікатным слабільным сродкам. Кветкі таксама можна заварваць як гарбату. Вельмі малыя дозы цыянападобных гліказідаў у іх стымулююць дыхальную сістэму, страваванне і паляпшаюць самаадчуванне.

Плады маюць лёгкае запіральнае і супрацьзапаленчае дзеянне. Выкарыстоўваецца ў выглядзе  і (½ чайнай лыжкі сушаных пладоў на адну шклянку вады) для лячэння захворванняў страўнікава-кішачнага тракта, а таксама для паласкання рота і горла пры запаленні. Лячыць запаленне можа таксама гарбатай з сушаных пладоў або свежым сокам пладоў.

З лісця раслін гатуюць , якія ўжываюцца пры захворваннях нырак, яго таксама рэкамендуюць як мачагонны і слабільны сродак.

Плады, кветкі і кару цёрну ўжываюць як кроваачышчальны сродак, асабліва пры скурных , масавых фурункулах.

Карані, кара і маладая драўніна маюць супрацьзапаленчыя і патагонныя ўласцівасці. Верхні слой кары цёрну рэкамендуюць прыкладваць пры рожыстых запаленнях скуры.  з каранёў і лісця выкарыстоўваюць для паласкання рота пры захворванні зубоў і дзясен.

У народнай медыцыне плады цёрну выкарыстоўваюцца пры , а таксама як кроваачышчальны, дыетычны і супрацьзапаленчы сродак.

 У пчалярстве 

Цёрн — вясновы меданос, што дае падтрымны ўзятак, пылок-абножку і трохі нектаруАлексєєнко Ф. М.; Бабич І. А.; Дмитренко Л. І.; Мегедь О. Г.; Нестероводський В. А.; Савченко Я. М. (1966). У Кузьміна М. Ф.; Радько М. К. Виробнича енциклопедія бджільництва. Київ «Урожай». с. 441.. Меданоснасць расліны да 25 кг на гектар.

 У прамысловасці 

Драўніна цёрну вельмі трывалая і цвёрдая, карычнева-чырванаватага колеру. Яна добра паддаецца паліроўцы. Драўніну цёрну выкарыстоўваюць пры вытворчасці дробных сталярных і такарных вырабаў.

З-за высокай цвёрдасці драўніны цёрну ён з’яўляецца дасканалым матэрыялам для вытворчасці , , кіёў, дзяржанняў розных прылад і бізуноў.

У Ірландыі з цёрну робяць традыцыйныя дубінкі. Такія дубінкі ў Брытанскай арміі — гэта частка вайсковага рыштунку сяржантаў ; традыцыя нашэння такой зброі таксама сустракаецца ў ірландскіх палках некаторых другіх краін Садружнасці нацый.

Таксама з цёрну робяць .

 У лясной і садовай гаспадарцы 

Адмыслова высаджваюць кусты цярноўніку на адхонах, у ярах, па берагах рэк і каналаў, каб умацаваць іх. Акрамя гэтага цярноўнік лагодна ставіцца да прыморскіх умоў і можа выкарыстоўвацца для замацавання насыпаў і адхонаў на ўзбярэжжах. Абараняе глебу ад воднай і ветравой эрозіі. На пашах дрэвы могуць высаджвацца, каб абараніць збожжавыя і травы ад згрызання дзікімі жывёламі.

Выкарыстоўваецца цярноўнік і ў якасці дэкаратыўных жывых агароджаў. У яго зарасніках ствараюцца добрыя ўмовы для жыцця і харчавання дробных птушак і млекакормячых.

Цёрн служыць выдатнай  для кустовых форм персіка, абрыкоса і сліў, гэта — зіма- і засухаўстойлівы від. Таксама выкарыстоўваецца ў  для стварэння ўстойлівых сартоў сліў праз  з імі і, радзей, для атрымання ўласна пладоў цёрну.

Цёрн лічыцца адным з найбольш каштоўных відаў для фарміравання кустоў і лясных участкаў на абочынах з-за экалагічнай важнасці, але адначасова гэта адзін з самых недаацэненых відаў, ён практычна не сустракаецца ў лясных гадавальніках.

 Іншае 

Цярновыя костачкі знаходзяць яшчэ ў дагістарычных палевых паселішчах у Альпах. Сведчанне даўняга выкарыстання цёрну чалавекам — знакаміты выпадак адкрыцця ў 1991 годзе ў Эцтальскіх Альпах найстарэйшай у Еўропе 5300-гадовай муміі чалавека, названага , у якога ў страўніку знайшлі рэшткі цёрну (to locate, click ahead to part 4).

Пазней цярноўнік высаджвалі, каб абазначыць межы зямельных уладанняў. У Брытаніі і Паўночнай Еўропе цярновыя агароджы садзілі, каб абмежаваць рух буйной рагатай жывёлыAlice M. Coats, Garden Shrubs and Their Histories (1964) 1992, s.v. «Prunus»..

Цвіценне цярноўніку можа быць звязана са святкаваннем старажытнага кельцкага свята .

У сярэдневяковых скрыпторыях выкарыстоўвалі чарніла, прыгатаванае ў тым ліку і з кары цёрну. Парасткі цёрну вымочвалі і варылі, потым змешвалі з віном і зноў гатавалі. З часам гэты рэцэпт выйшаў з ужытку, бо такое чарніла было не вельмі ўстойлівым да святла. , вядомы каментатар Талмуда і Танаха часоў Высокага Сярэднявечча, таксама пісаў, што жывіца цёрну (які ён называе ) была інгрэдыентам у вытворчасці Talmud Bavli, Tractate Shabbat 23a.

«Цярновы чарвяк», які быў за , згадваецца ў творы  XV стагодддзя «The Treatyse of Fishing with an Angle»The Treatyse of Fishing with an Angle (attributed to Dame  in the 15th century).

Згодна з Янам Кшыштафам Клюкам, дабаўленне пладоў цёрну ў бочку з сапсаваным віном эфектыўна яго паляпшае, а сыр, загорнуты ў кару цёрну, мае больш працяглы тэрмін ужывання.

Вязкі цёрну з’яўляюцца асноўным матэрыялам для будавання градзірань, імі запаўняюць драўляную канструкцыю, у якой з  ўтвараецца аэразоль.

З цёрну атрымліваюцца выдатныя дровы, якія гараць павольна з добрым жарам і мала дымяцьThe Scout Association 1999. The Burning Properties of Wood, London, U.K.  .

Насенне цёрну ўтрымлівае тлусты алей (да 37 %), глюказід амігдалін і можа служыць сыравінай для атрымання тлустага і міндальнага эфірнага алею. З костачак здабываюць актываваны вугаль.

У касметыцы мякаць пладоў выкарыстоўваецца для падрыхтоўкі звязальных масак для твару.

Кара і драўніна цёрну ўтрымліваюць таніны (да 8 %) і выкарыстоўваюцца для дублення скур. Пры змешванні кары з  атрымліваюць чорную фарбу і якаснае чорнае чарніла, а пры змешванні са шчолачамі — жоўтую фарбу. Лісце дае зялёную фарбу, а плады ад цёмна-шэрай да зялёнай. Сок пладоў выкарыстоўваюць для маркіроўкі , бо ён практычна нязмыўны.

 У культуры і вераваннях 

У сувязі з распаўсюджанасцю, здольнасцю ўтвараць моцныя зараснікі, пышнае цвіценне і характэрныя даўкія плады цёрн лёгка пазнаць, ён адыгрывае важную ролю ў народнай культуры. З-за сваіх характарыстык рэдка меў станоўчы і спрыяльны вобраз, хоць у  лічыўся святой раслінай.

У культуры славян кусты цёрну высаджвалі на магілах самазабойцаў, каб яны не пужалі жывых. На цярновых вогнішчах палілі вядзьмарак. Людзі верылі, што цярновым калом можна забіць , у тым ліку вампіраў.

У сувязі са згадваннем цёрну як матэрыялу для пакутніцкага вянка Ісуса Хрыста, у хрысціянскай культуры расліна была звязана з Сатаной.

У часы  у Англіі цёрн лічыўся раслінай, якая выкарыстоўваецца для рытуальнага вядзьмарства, таму з яго складвалі вогнішчы, на якіх . З іншага боку, у Познані існуе легенда, згодна з якой Бог дараваў цярноўніку незлічоныя беласнежныя кветкі, каб ён мог даказаць сваю невінаватасць і зняць абвінавачванне, што з яго быў створаны цярновы вянок.

У балгараў да XIX стагоддзя існавала павер’е, што плады цёрну або цярновая галінка, пакладзеная ў рот пры пахаванні, абароніць зубы ад выпадзення.

 У літаратуры і фальклоры 
Квiтнее цёрн падобна кветкам слiвы,
Хто зблытае — пазнае шмат бяды,
Прыгожы белы цвет i сэрцу мiлы,
Ды даўкiя i кволыя плады. Анатоль Балуценка. «Асенні сум»Анатоль Балуценка. «Асенні сум»
Польскія сяляне кажуць: «Цёрн цвіце — будзе халодна» (), гэта звязана з тым, што час цвіцення цёрну супадае з пахаладаннем, якое часта прыходзіць у маі.

 У геральдыцы 

 У філатэліі 

 У мастацтве 

Цёрн на сваіх палотнах малявалі The Pear, the Sloe and Spring  , Exmoor, Blackthorne  , Sloe Blossom   і інш.

 Літаратура 



 , , А. М. Краснова; «» Справочник; Киев, , 1983. 


 Спасылкі 




Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Сліва
Катэгорыя:Харчовыя расліны
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Катэгорыя:Расліны на марках