Эдып

Эдып () у старажытнагрэчаскай міфалогііМифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.2. С.657-659, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.2. С.482-483 — цар Фіваў, сын Лая і ІакастыПсеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 5, 7-9; 6, 3; 7, 1.

 Дзяцінства 
Аракул прадказваў Лаю, што калі ён жэніцца на Іакасце, тое памрэ ад рукі свайго сына. Непаслухаўшыся прадказанні, Лай жэніцца на Іакасце. Пасля нараджэння, асцерагаючыся за сваё жыццё, ён загадвае пракалоць ногі нованароджанага Эдыпа і выкінуць яго ў падножжа гары Кіферон. На трэці дзень пасля нараджэння, узімку Арыстафан. Жабы 1190, Эдып кінуты ў гарах, у даліне Кіферона. Яму скавалі суставы ног. Там яго знайшоў карынфскі пастух Сафокл. Цар Эдып 716—719, 1026—1035.

Пастух аднёс хлопчыка ў Карынф да цара Паліба, які выхаваў яго як роднага сына, даўшы яму імя Эдып, гэта значыць «які мае ўспухлыя ногі». Дзіця было выгадаваны ў мястэчку Тэнея ля Карынфа Страбон. Геаграфія VIII 6, 22 (стар.380).

 Праўленне ў Фівах 
Калі ён дасягнуў сталасці, аднагодкі сталі вінаваціць яго, што ён прыёмыш, тады ён адправіўся ў Дэльфы Сафокл. Цар Эдып 779; Гігін. Міфы 67. Калі Эдып вырас, дэльфійскі аракул праз Піфію прадказаў яму Піндар. Алімпійскія песні II 40; Сафокл. Цар Эдып 788—799, што ён заб'е свайго бацьку і жэніцца на сваёй маці.

Пазбягаючы Паліба, якога лічыў сваім бацькам, Эдып адправіўся ў Фівы. Па дарозе ў Дэльфы, у ростані трох дарог Сафокл. Цар Эдып 734 ён сустрэў Лая, уступіў у спрэчку з яго вазніцай і забіў свайго бацьку. Паводле трагікаў, Лай наехаў колам яму на нагу Еўрыпід. Фінікіянкі 37-46; Гігін. Міфы 67, за што Эдып забіў яго кіем Сафокл. Цар Эдып 811. Затым Эдып абмыў кроў пасля бацьказабойства ў крыніцы, названай Эдыподыя Паўсаній. Апісанне Элады IX 18, 6.

З'явіўшыся ў Фівах, Эдып вызваліў горад ад Сфінкс, разгадаўшы яе загадку Сафокл. Цар Эдып 392—399, за што Фівы абралі Эдыпа сваім царом, і ён жаніўся на ўдаве Лая, гэта значыць на сваёй маці Іакасце (у Гамера яна носіць імя Эпікасты Гамер. Адысея XI 271—276). Ад яе ён меў сыноў — Этэакла і Палініка і дочак Антыгону і Ісмену. Іншыя версіі завуць жонкамі Эдыпа таксама Еўрыганію і Астымедусу.

У пакаранне за такое злачынства (хай і дасканалае неўсвядомлена) багі паслалі на Фівы маравую пошасць Сафокл. Цар Эдып 22-30 і абвясцілі, што язва не спыніцца, пакуль не будзе выгнаны з горада забойца Лая. Пазнаўшы праўду, яго жонка Іакаста павесілася, Эдып у роспачы асляпіў сябе Эсхіл. Сямёра супраць Фіваў 778—784; Сафокл. Цар Эдып 1270—1279.

Калі сыны сталі грэбаваць ім, ён скляў сваіх сыноў Фіваіда, фр.2 Бернабе; Сафокл. Эдып у Калоне 1375—1379; Еўрыпід. Фінікіянкі 766.

 Смерць 
Затым няшчасны сляпы пакінуў Фівы ў суправаджэнні сваёй дачкі Антыгоны і пасля доўгіх вандраванняў памёр у Калоне, каля Афін, у храме Эрыній. Уступіў на афінскую зямлю ў Конным Калоне Еўрыпід. Фінікіянкі 1706; Паўсаній. Апісанне Элады I 30, 4. Магіла ў свяцілішчы Эрынмй у Афінах Сафокл. Эдып у Калоне 42, па меркаванні Паўсанія, косці перавезены з Фіваў Паўсаній. Апісанне Элады I 28, 7. Гесіёд апісвае, што Эдып памёр у Фівах Гесіёд. Пералік жанчын, фр.192 М.-У.. Яго пахавалі там, але затым як грэшніка перанеслі ў паселішча Кеас у Беотыі, а затым у свяшчэнны ўчастак Дэметры Схолии к Софоклу. Эдип в Колоне 91 // Примечания В. Н. Ярхо в кн. Софокл. Драмы. М., 1990. С.552-553. Надмагільныя гульні па Эдыпу згаданы ў «Іліядзе» Гамер. Іліяда XXIII 679.

 Эдып у наступнай традыцыі 
Паданне пра Эдыпа сустракаецца ўжо ў Гамера, Гесіёда і кіклічных паэтаў. Эдып — дзеючая асоба трагедыі Эсхіла «Эдып», яго сатыраўскай драмы «Сфінкс» (фр.235-236 Рат); трагедый Сафокла «Цар Эдып» і «Эдып у Калоне», трагедый Еўрыпіда «Эдып» Арыстафан. Жабы 1182—1187 і «Фінікіянкі», трагедыі Мелета Малодшага «Эдыподыя», трагедый Ахея Эрэтрыйскага, Ксенокла Старэйшага, Нікомаха, Нікомаха Афінскага, Філокла Старэйшага, Дыягена, Каркіна Малодшага Арыстоцель. Рыторыка III 16, Феадэкта, Тымокла і невядомага аўтара «Эдып», дзвюх трагедый Лікафрона «Эдып», камедыі Еўбула «Эдып», трагедыі Цэзара «Эдып» і Сенекі «Эдып».

У найноўшы час паданне пра Эдыпа было выкарыстана Гуга фон Гофмансталем; у музыцы — Ігарам Стравінскім і Джорджэ Энеску. Сюжэт пра Эдыпа стаў хрэстаматыйным прыкладам таго, як герой дарэмна спрабуе пазбегнуць прызначанага яму лёсу.

Паданне пра Эдыпа займае важнае месца ў рамане Мілана Кундэра «Невыносная лёгкасць быцця», аднак у ім разглядаецца не няўхільнасць лёсу, а мараль, якая змянілася з часоў Эдыпа (ці павінен чалавек «выколваць сабе вока», калі ён пазнаў пра злачыннасць сваіх дзеянняў толькі пасля здзяйснення злачынства?).

У псіхааналізе вядомы феномен пад назвай эдыпаў комплекс — несвядомая эратычная цяга дзіцяці да бацькі процілеглага полу (і звязанае з ім агрэсіўнае пачуццё да бацькі сваёй полу).

 Гл. таксама 
 Сафокл
 Цар Эдып
 Трагедыя
 Эдыпаў комплекс
 Зігмунд Фрэйд
 Псіхааналіз

Катэгорыя:Фіванскія цары ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Бацьказабойцы
Катэгорыя:Міфалогія