Ландыш майскі

Ла́ндыш майскі (Convallária majalis) — род травяністых кветкавых раслін, распаўсюджаных у рэгіёнах з умераным кліматам Паўночнага паўшар’я. Род, паводле традыцыйных уяўленнях, з’яўляецца манатыпным, адзіны від — Ла́ндыш ма́йскі або Ландыш звычайныВарыянты напісання Ландыш майскі або Ландыш звычайны ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. — Т. 9. — Мн., 1999. — С. 123. (Convallária majális); разам з тым, тры падвіды, якія разглядаюцца ў межах гэтага віду, часам вылучаюць у асобныя відыConvallaria інфармацыя ў базе дадзеных The Plant List (2010, Version 1)..

Раней род уключалі ў сямейства  або вылучалі ў асобнае сямейства Ландышавыя (Convallariaceae); у класіфікацыі APG II (2003) род быў уключаны ў сямейства . Па стане на 2013 год у большасці міжнародных баз дадзеных род Ландыш (Convallaria) уваходзіць у склад сямейства Паводле сайта GRIN (гл. спасылку ў картцы расліны)..

 Назва 
Родавую назву даў Карл Ліней па-лацінску — Lilium convallium, што азначае лілея далін. Англійская назва — Lily of the Valley (або Lily-of-the-Valley) — калька з лацінскай.

На беларускай мове расліну называюць ландыш майскі, акрамя таго, на Віцебшчыне выкарыстоўваюцца назвы канвалія, краспак, ландышАнтонов А. А. О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927, на Гомельшчыне — зязюлька, ландыш, на Гродзеншчыне — камвалея лесавая, лянушкі, сабачы язык Ботанический словарь, Спб, 1878, на Магілёўшчыне — воўчы ягады, лантуш, ланушВасількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927, на Смаленшчыне — гладышДобровольский В. Н. Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914, лантуш майскі.

 Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання 
Арэал роду ахоплівае ўсю Еўропу, Каўказ, Малую Азію, Кітай, а таксама Паўночную Амерыку.

У Расіі — па ўсёй Еўрапейскай частцы, у Сібіры, на Далёкім Усходзе.

У Беларусі сустракаецца па ўсёй тэрыторыі.

Ландыш расце ў лісцяных і хваёвых, а таксама змешаных лясах, па ўзлесках і палянах. Асабліва добра развіваецца ў пойменных дубравах, на багатай нейтральнай глебе пры добрым увільгатненні.

На некранутых месцах ўзрастання разрастаецца вельмі шырока, ствараючы значныя курціны. Ценявынослівая расліна.

 Батанічнае апісанне 

Шматгадовая травяністая расліна з гарызантальным паўзучым карэнішчам і шматлікімі разгалінаванымі каранямі.

Падземнае карэнішча паўзучае, не таўсцей за гусінае пяро, нясе паблізу верхавіны некалькі бледных невялікіх нізавых лістоў, напалову схаваныя ў зямлі. За імі ідуць 2 (рэдка 3) вялікія, суцэльныя шырокаланцетныя (або даўгавата-эліптычныя) завостраныя прыкаранёвыя лісты, паміж якімі на верхавіне карэнішча знаходзіцца буйная пупышка. З вугла нізавога ліста выступае кветканоснае сцябло, якое нясе суквецце з 6—20 кветак, звернутых пераважна ў адзін бок.

Карані дробныя, шматлікія.

Кветканоснае сцябло бязлістае альбо нясе лісце толькі пад суквеццем; рэдка — з ніткападобным лісцем.

Кветкі маюць круглява-званочкавы калякветнік белага (радзей бледна-ружовага) колеру, з 6 адагнутымі лопасцямі; 6 тычачак, якія сядзяць на калякветніку, і круглявую завязь, якая сканчаецца кароткім слупком. Доўгія выгнутыя кветаножкі — з плёнчатых прыкветкаў. Квітнее ў маі — чэрвені.

Формула кветкі: .

Плод — аранжава-чырвоная шарападобная ягада  у папярочніку, якая змяшчае адну або дзве амаль шарападобныя семачкі. Ягады доўга захоўваюцца на расліне. Плоданашэнне — у чэрвені — пачатку ліпеня.

Размнажаецца як насеннае, так і вегетатыўнае.

Налета верхавінная пупышка працягвае сабой карэнішча і зноў прыносіць два (як выключэнне — тры) вялікіх ліста, але кветканоснае сцябло рэдка з’яўляецца штогод.

 Таксанамія 

У большасці міжнародных баз дадзеных род  уваходзіць у склад сямейства . Раней род уключалі ў сямейства  або вылучалі ў асобнае сямейства Ландышавыя (); у класіфікацыі APG II (2003) род быў уключаны ў сямейства .

Традыцыйна род разглядаецца як манатыпны, які складаецца з аднаго віду.

Разнавіднасці, якія часам вылучаюцца ў самастойныя віды, маюць геаграфічную адасобленасць ад намінальнай разнавіднасці, пры гэтым іх марфалагічныя асаблівасці выяўлены слаба.

 Разнавіднасці
  — . Расце на Далёкім Усходзе, у Забайкаллі і Манголіі, а таксама ў Мьянме. Вылучаецца вялікім () цёмна-зялёным лісцем, буйнымі кветкамі і познімі тэрмінамі цвіцення.
 . Разнавіднасць, распаўсюджаная ў Еўропе і на Каўказе.
  — . Паўночны Каўказ і Закаўказзе, Турцыя.
  — . Усход ЗША (). Амерыканскія батанікіГл., напрыклад, на сайце ITIS вылучаюць яго ў іншы самастойны від , які мае ў ЗША абмежаваны арэал, а ў штаце Кентукі — і статус віду, які «знаходзіцца ў небяспецы знікнення»PLANTS Profile for Convallaria majuscula (American lily-of-the-valley) | USDA PLANTS.

 Таксічнасць 
50px|leftУся расліна ядавітая, у ёй утрымліваецца Сергей Бесараб Токсины растений. User Stories // Хабр — habr.com, 22 ліпеня 2021, 01:21.

 Культываванне 
Ландышы размножваюць пераважна тронкамі. Для гэтага адразаюць верхнюю частку карэнішча і высаджваюць у глініста-пясочную, багатую лісцевым перагноем глебу, на адлегласці 20-25 см адзін ад другога.

Для выганкі яшчэ ўвосень запасаюцца тронкамі, адразаючы верхнія часткі карэнішчаў даўжынёй каля 5 см. Выбіраюць тыя, дзе верхавінная пупышка буйная і круглявая. Такія тронкі высаджваюць у прасторныя гаршчкі, па 10 або 12 у кожны. Уласна, для выганкі будуюцца вельмі нізкія цяпліцы, у якія ставяць гаршчкі з ландышамі. Гаршчкі абкладваюць мохам або закопваюць у пясок амаль цалкам; зверху гаршчкі таксама прыкрываецца мохам.

Тэмпературу ў цяпліцы падчас выганкі неабходна падтрымліваць блізу 30 і нават 35 °C. Праз 3 тыдні расліны пачынаюць квітнець. Мох трэба абавязкова трымаць сырым. Калі расліны паказваюцца з моху, гаршчкі ставяць на святло, але першы час прыцяняюць. Такім чынам можна атрымаць квітнеючыя ландышы нават да Новага года.

Выганкай ландышаў ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя актыўна займаліся ў Германіі, напрыклад, у Берліне, адкуль яны вялікай колькасцю ўвозіліся ў Расію.

 Выкарыстанне чалавекам 
Лекавая і дэкаратыўная расліна. Выкарыстоўваецца ў парфумерыі і медыцыне.

Ландыш даўно культывуюць, атрыманы сарты з больш буйнымі, а таксама махрыстымі кветкамі, з вяночкам ружаватага адцення і іншымі асаблівасцямі.

 У медыцыне 
Ландыш майскі — шырокавядомая лекавая расліна, уваходзіць у фармакапеі многіх краін.

Як сыравіна выкарыстоўваюцца трава ландыша (), ліст ландыша (), кветкі ландыша (). Гэта сабраныя ў перыяд цвіцення надземныя часткі дзікарослых раслін, высушаныя пры тэмпературы 50-60 °C або на паветры ў ценю.

Асноўныя дзеючыя рэчывы — кардыятанічныя гліказіды (кардэналіды), вытворныя страфанцідзіну, страфанцідолу. Галоўныя з іх — канвалятаксін, канвалазід, канвалатаксол.

З сыравіны вырабляюць кардыятанічныя прэпараты: настойку і «Карглікон».

Апроч кардыятанічных сродкаў, атрымліваюць сумарны флаваноідны прэпарат канвафлавін, які ўжываецца як жаўцягонны сродак пры халецыстытах, халангітах і г. д.

 У дэкаратыўным садаводстве 
Ландыш здаўна (з XV стагоддзя) культывуецца для прыгожых духмяных кветак, ёсць некалькі садовых формаў (культывараў):
 'Alba Pleno', ці 'Alba Plena' ('Flore Pleno', ці 'Flore Plena') — дае да 12 буйных белых махрыстых кветак
 'Albostriata' — характэрны лісцем з крэмава-белымі падоўжнымі палоскамі
 'Aureovariegata', ці 'Lineata', ці 'Striata', ці 'Variegata' — з жоўтымі падоўжнымі палоскамі
 'Berolinensis' — буйнакветкавы, выкарыстоўваецца для выганкі
 'Latifolia' — з шырокім лісцем і ружовымі махрыстымі кветкамі
 'Grandiflora' — з буйнымі кветкамі
 'Picta' — з пурпурнымі плямамі каля аснавання тычыначных нітак
 'Prolificans' — характэрны разгалінаванымі кветаножкі, якія ўтвараюць шчыльныя суквецці
 'Rosea' — дае светла-ружовыя кветкі

Выведзеныя і ўводзяцца ў культуру сарты з 22-24 кветкамі ў суквецці ('Fortin’s Giant'), з жоўта-зялёным беражком ліста ('Hardwick Hall'), з белымі ці залацістымі частымі палоскамі па лісту ('Vic Pawlowski’s Gold'), вышынёй да 50 см ('Виктор Иванович'Патэнтаўладальнік — Шумаў Ігар Робертавіч) і іншыя.

 Пах ландыша ў парфумерыі 
Нягледзячы на тое, што водар ландыша з’яўляецца адным з шырокавыкарыстаных у парфумернай прамысловасці, атрымліваюць яго выключна сінтэтычным шляхам. Расліна змяшчае недастаткова эфірнага алею, каб яго можна было атрымліваць метадам дыстыляцыі. Шляхам экстракцыі непалярнымі растваральнікамі можна атрымаць ландышавы абсалю, які не знайшоў шырокага прымянення ў парфумерыі. Ён, хоць і прыемнага паху, усё ж прайграе сінтэтычным злучэнням, якія дакладней перадаюць водар кветкі і да таго ж таннейPoucher, W. A. Perfumes, cosmetics and soaps. — vol. 2. — London : Chapman and Hall Ltd., 1959.. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што пах ландыша «надае ўпэўненасці ў сабе, выклікае творчую актыўнасць, настойлівасць і цвярозасць думкі»Мельниченко Т. А. Товароведение парфюмерно-косметических товаров" (для средних специальных учебных заведений). — Ростов: Феникс, 2002. — С. 19..

Лісце ландыша майскага ядзецца лічынкамі некаторых лускакрылых, у тым ліку .

 Ахова 

У прыродных месцах узрастання ландыш інтэнсіўна знішчаецца, асабліва паблізу буйных населеных пунктаў, з-за вытоптвання падчас збору кветак і лекавай сыравіны.

 Ландышы ў культуры 
Я іх табе вясной прынёс
З зялёнае лясное далі.
Празрыстыя крупінкі рос,
Яшчэ на лісцях трапяталі. Анатоль Астрэйка. «Ландышы».А. Астрэйка. Ландышы
Ландыш таксама вядомы як «слёзы Божай Маці», бо, паводле хрысціянскага падання, слёзы Багародзіцы, вылітыя ёю на Святы Крыж, пераўвасобіліся ў ландыш. Паводле іншага падання, у ландышы пераўвасобіліся кропелькі крыві Святога Георгія ў час яго бітвы з цмокам.

У Англіі, у Сусэксе, ёсць цікавае паданне пра  святога Леанарда (аднаго з паплечнікаў Хлодвіга, які навярнуўся ў хрысціянства) са страшным цмокам Сінам. З пралітай крыві святога Леанарда выраслі ландышы — кветкі беззаганнасці і святасці.

Белыя духмяныя званкіЛандышамі хораша завуцца.
He ўтрымаеш — скоцяцца з рукі,Аб зямлю малыя разаб’юцца. Еўдакія Лось. «Ландышы»Еўдакія Лось. «Ландышы».

У паэтычных творах кветкі ландыша заўсёды асацыююцца з чысцінёй, пяшчотай, вернасцю, любоўю, з самымі ўзнёслымі пачуццямі.

Ландыш быў любімай кветкай Пятра Ільіча Чайкоўскага. Яму ён прысвяціў верш. Пасяліўшыся ў Кліне, кампазітар высадзіў ландышы ў прылеглым да дома парку.

Ландыш любілі многія знакамітыя людзі — матэматык С. Кавалеўская і хімік Д. Мендзялееў, пісьменнік А. Купрын, паэты Л. Украінка, В. Брусаў, У. Сасюра, А. А. Фет і інш. Гарачым прыхільнікам ландышаў быў і французскі пісьменнік Анры Мюржэ, аўтар «Жыцця багемы» і «Лацінскага квартала», які выпраўляўся кожную вясну любавацца імі ў наваколлі Парыжа.

У многіх старадаўніх кнігах, прысвечаных Мікалаю Каперніку, змешчаны яго партрэт, дзе ён намаляваны з букецікам далікатных ландышаў у руках. Малюнак ландышаў тлумачыцца тым, што сучаснікам Капернік быў больш вядомы не як астраном, а як буйны спецыяліст па праву, матэматыцы і як добры лекар. А ландыш быў тады адным з сімвалам медычнага мастацтва.

Псеўданімамі Ландыш і М. Ландыш карыстаўся беларускі біёлаг і пісьменнік М. М. Ганчарык.

Ландыш выкарыстоўваецца ў некаторых англійскіх перакладах Песні Песняў (Песня 2:1) для іўрыцкага слова shoshana (якое, як правіла, пазначае ружу).

У Францыі штогод у першую нядзелю мая адзначаюць свята ландышаў. У 1967 ландыш стаў нацыянальнай кветкай Фінляндыі.

«Lily of the Valley» — назва песні брытанскай рок-гурта Queen з альбома Sheer Heart Attack.

 Ландыш у геральдыцы 

Стылізацыя малюнка ландыша размешчана на палях гербаў гарадоў Вейлара (Германія), Лунера (Нарвегія) і Мелеруда (Швецыя).

 Ландыш у філатэліі 

Выява ландыша неаднаразова змяшчалася на паштовых марках Германіі, таксама маркі з ландышамі выпускалі Фарэрскія астравы ў 2000, Малдова ў 1993, Югаславія ў 1963, СССР у 1973 і Латвія — у 2014.

 Зноскі 

 Літаратура 


 Спасылкі 


Катэгорыя:Спаржавыя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Расліны на марках