Сацыніянства

Сацыніянства, антытрынітарызм, у Рэчы Паспалітай часта называўся арыянствам — кірунак кальвінісцкага руху, які з’явіўся з-за расколу на тле дыскусій вакол до́гмата пра Тройцу.

 У Рэчы Паспалітай 
Частка кальвіністаў Рэчы Паспалітай, якая прызнала традыцыйную інтэрпрэтацыю догмата пра Тройцу за непраўдзівую, утварыла ў 1562—1565 гг. уласны Збор, які яны называлі «меншым». Самі кальвінісцкія дысідэнты не называлі сябе арыянамі або антытрынітарыямі, называліся проста хрысціянамі або «братамі» («польскімі братамі» і «літоўскімі братамі» — у залежнасці ад падданства). У 2-й пал. XVI ст. шматлікія арыянскія суполкі ў ВКЛ былі ў Лоску, Клецку, Любчы, Іўі, Навагрудку. Арыяне мелі органы самакіравання, склікалі агульныя сіноды. Падзяляліся на 2 кірункі: памяркоўны і радыкальны.

Арыяне не былі арганізацыйна і ідэалагічна аднародным рухам, іх дзейнасць складалася з асабістых і групавых ініцыятыў, якія абмяркоўваліся на сумесных сустрэчах і ўхваляліся або адхіляліся. Пэўная ідэалагічная і арганізацыйная ўнармаванасць у арыянства з’явілася ў канцы XVI — пачатку XVII ст., гэта ўніфікацыя звязаная з дзейнасцю Фаўста Соцына.

У 1-й пал. XVII ст. Арыянскі Збор Рэчы Паспалітай перарастае ў з’яву агульнаеўрапейскай значнасці. Цэнтрам арыянства ў Рэчы Паспалітай быў Ракаў, дзе адбываліся Сіноды і ў 1602 г. быў заснаваны Гімназіум, які пазней пераўтварыўся ў Вышэйшую школу. Таксама ў Ракаве знаходзілася арыянская друкарня, выданні якой былі вядомыя ў Еўропе.

Арыяне зведалі ганенні як з боку каталіцкай царквы, так і артадаксальных пратэстантаў. У 1638 г., паводле пастановы Сейма Рэчы Паспалітай, Гімназіум і друкарня ў Ракаве былі зачыненыя, а спроба арыянаў закласці новы цэнтр у Кіселіне на Валыні не мела поспеху. У 1658 г. Сейм Рэчы Паспалітай абвясціў, што арыяне на працягу 3 год павінны перайсці ў каталіцтва або выехаць з краіны пад страхам смерці. Большасць арыянаў падпарадкавалася пастанове, але вышэйшае кіраўніцтва, у тым ліку ўсе ідэолагі, выехалі ў Нідэрланды. Хутка па эміграцыі арыянаў з Рэчы Паспалітай у Нідэрландах пачалі зваць «польскімі братамі», не адрозніваючы выхадцаў з Польшчы ці Літвы. У Нідэрландах у 1665—1668 гг. пад кіраўніцтвам Андрэя Вішаватага пачала выдавацца г. зв. Bibliotheca Fratrum Polonorum (Бібліятэка братоў польскіх), апошні том якой выйшаў у 1692 годзе.

 Гл.таксама 
 Якуб з Калінаўкі
 Пётр з Ганёндза
 Павел з Візны
 Пётр Гезка
 Марцін Чаховіц
 Лаўрэнцій Крышкоўскі
 Сымон Будны
 Васіль Цяпінскі
 Пётр Бластус Кміта

 Літаратура 
 Самусік А. Ф. Адукацыйная дзейнасць антытрынітарыяў у Беларусі ў другой палове XVI — першай палове XVII ст. // Весці Беларускага дзяржаўнага педагагічнага унiверсiтэта. Серыя 2. 2018. № 2. С. 44-49.



Катэгорыя:Пратэстанцтва
Катэгорыя:Антытрынітарыі
Катэгорыя:Рэфармацыя
Катэгорыя:Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім