Амонім

Аманімі́я (ад  — аднайменнасць) — гукавое супадзенне розных па значэнні адзінак мовы (слоў, марфем, словазлучэнняў). Словы, якія маюць такое супадзенне, называюцца амонімамі ( — аднолькавы +  — імя).

Паняцце было ўведзена Арыстоцелем. Сукупнасць амонімаў якой-небудзь мовы, а таксама раздзел лексікалогіі, які іх вывучае, называюцца аманімікай.

 Тыпалогія 
Усе амонімы-словы падзяляюцца на тыпы: лексічныя, фанетычныя (амафоны), марфалагічныя (амаформы) і іншыя.

 Лексічныя амонімы 
Лексічныя амонімы маюць поўнае гукавое супадзенне ва ўсіх формах і адносяцца да адной часціны мовы.
 «Нота» — дыпламатычны дакумент і «нота» — музычны знак;
 «Блок» — палітычнае аб'яднанне і «блок» — тэхнічнае прыстасаванне, механізм.

 Фанетычныя амонімы (амафоны) 
Амафоны — словы, якія аднолькава гучаць, але адрозніваюцца напісаннем. Часцей за ўсё яны супадаюць па гучанні толькі ў асобных формах.
 Прыклады: грыб — грып, род — рот, везці — весці, код — кот, казка — каска.

А раніцай туман над сопкай —
густая пара над катлом:
знаёма пахла бульбай сопкай,
сялом, пакінутым жытлом.Рыгор Барадулін

 Марфалагічныя амонімы (амаформы) 
Амаформы — словы, якія звычайна адносяцца да розных часцін мовы і супадаюць толькі ў некаторых марфалагічных формах.
 «Вусны» (назоўнік множнага ліку) і «вусны» (прыметнік);
 «Кліч» (назоўнік) і «кліч» (дзеяслоў загаднага ладу);
 «Сопкі» (прыметнік) і «сопкі» (назоўнік множнага ліку).

Ад амонімаў трэба адрозніваць амографы.

 Поўная і частковая аманімія 
Адрозніваюць поўную і частковую аманімію.

 Поўная аманімія 
Поўныя лексічныя амонімы супадаюць ва ўсіх граматычных формах.
 Прыклад: «заранка» — зорка і «заранка» — птушка.

 Частковая аманімія 
Пры частковай аманіміі адно са слоў цалкам (ва ўсіх формах) супадае па гучанні з часткай форм іншага слова ці з адной яго формай.
 «Вечарам» (прыслоўе) і «вечарам» (назоўнік мужчынскага роду адзіночнага ліку творнага склону).

У беларускай мове пашыраны від частковай аманіміі, калі ўсе формы аднаго назоўніка аказваюцца аманімічнымі з формамі множнага ліку іншага назоўніка:
 «Курсы» — форма павышэння кваліфікацыі кадраў і «курсы» — множны лік да слова «курс».
 «Шашкі» — гульня і «шашкі» — множны лік да слова «шашка».

Да частковай аманіміі таксама адносяць:
 Прыставачную аманімію: «дапісаць» — поўнасцю скончыць пісаць і «дапісаць» — запоўніць старонку (да канца).
 Супадзенне форм аднаго з трыванняў (закончанага ці незакончанага) розных дзеясловаў: «прамакаць» ад «прамакнуць» і ад «прамокнуць».
 Памяншальныя формы: «норка» (звер) і «норка» (маленькая нара); «ножка» (у мэблі) і «ножка» (памяншальнае ад «нага»); «кашка» (канюшына) і «кашка» (памяншальнае ад «каша»).

 Узнікненне амонімаў 
Амонімы ўзнікаюць у мове ў выніку разнастайных працэсаў:

 Страта сэнсавай сувязі паміж асобнымі значэннямі (у т. л. пераноснымі) мнагазначных слоў:
 «Каса» — заплеценыя валасы;
 «Каса» — прылада працы;
 «Каса» — вузкая пясчаная паласа.
 Дзеянне фанетычных законаў (напрыклад, аглушэння зычных на канцы слова):
 «Мох» (расліна) — «мог» (ад дзеяслова «магчы»).
 Выпадковае гукавое супадзенне розных слоў:
 «Міна» (выраз твару) — «міна» (снарад з выбуховым рэчывам).
 Пераход слоў з адной часціны мовы ў другую:
 «Дзяжурны» (назоўнік) — «дзяжурны» вучань (прыметнік).
 Запазычанне лексікі, абрэвіяцыя і інш.

 Выкарыстанне ў літаратуры 
Аманімія часта выкарыстоўваецца ў мастацкай літаратуры для стварэння каламбураў, эпіграм, жартаў як своеасаблівы сродак гульні слоў.

Я на елку палячу —
усе галінкі палячу.
З журавін зрабіў каралі,
журавы мяне каралі,
а суніцы ледзь паспелі,
іх дразды скляваць паспелі.Сяргей Грахоўскі

 Крыніцы 

 Літаратура 




Катэгорыя:Семантыка
Катэгорыя:Лексікалогія