Януш Корчак

Януш Корчак (, сапраўднае імя Эрш Хенрык Гольдшміт (), вядомы таксама як Стары Доктар ці Спадар Доктар (часам пішацца разам); ) — польскі педагог, урач-педыятр, дзіцячы пісьменнік, публіцыст, грамадскі дзеяч, афіцэр Войска Польскага.

Педагог-наватар, аўтар публікацый па тэорыі і практыцы выхавання. Пачынальнік дзейнасці па абароне правоў дзяцей і абсалютнага раўнапраўя дзяцей.

Польскі яўрэй, які на працягу ўсяго жыцця казаў пра сваю прыналежнасць да абодвух народаў.1,0 1,1 1,2 Joanna Olczak-Ronikier, Korczak, Próba biografii, W.A.B., Warszawa, 2011. Адхіліўшы прапановы пра ўцёкі з варшаўскага гета, разам з 200 выхаванцамі і персаналам «Дома сірот» загінуў у нацысцкім канцлагеры.

 Маладосць і адукацыя 
Корчак нарадзіўся ў Варшаве ў апалячанай яўрэйскай сям’і, сын адваката Юзафа Гольдшміта (1844—1896) і Цэцыліі з дому Гэмбіцкай (1853/4-1920). Арыгінальная метрыка не захавалася, таму дакладная дата нараджэння невядомая.

Сям’я Гольдшмітаў паходзіла з Любельскага ваяводства, а Гэмбіцкіх — з Пазнаньскага; прадзед Маурыцы Гэмбіцкі і дзед Херш Гольдшміт былі ўрачамі.Maria Falkowska, Rodowód Janusza Korczaka, Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1997, nr 1.

Магілы бацькі Януша Корчака, яго дзядулі і бабулі па матчынай лініі (магіла маці не знойдзена) знаходзяцца на яўрэйскіх могілках у Варшаве на вуліцы Акаповай.

Дабрабыт сям’і Гольдшмітаў пачаў пагаршацца з прычыны псіхічнай хваробы бацькі, які ў пачатку 90-х гадоў першы раз трапіў у псіхіятрычную клініку з сімптомамі шаленства. Бацька памёр 26 красавіка 1896 г. Пасля яго смерці Корчак — 17-18-гадовы вучань — пачаў займацца рэпетытарствам, каб дапамагчы сям’і. Яго маці Цэцыліна Гольдшміт здавала пакоі ў іх варшаўскай кватэры. Экзамены на атэстат сталасці Корчак здаваў будучы 20-гадовым мужчынам.

З дзяцінства Януш Корчак шмат чытаў. Пазней у дзённіку, які пісаў у гета, зрабіў запіс:…я запаў у вар’яцтва, шаленства чытання. Свет знік перад маімі вачыма, была толькі кніга…. У 1898 г. ён паступіў на медыцынскі факультэт Імператарскага ўніверсітэта ў Варшаве. Летам 1899 г. ён першы раз выехаў за мяжу — у Швейцарыю, дзе знаёміўся, між іншым, з педагагічнай дзейнасцю і творчасцю Іагана Генрыха Песталоці. У канцы гэтага ж года быў ненадоўга арыштаваны за дзейнасць у чытальнях Варшаўскага таварыства дабрачыннасці. Вучыўся шэсць гадоў, на першым курсе паўторна. Вучыўся ў Лётным універсітэце. У студэнцкія гады пазнаваў на сваім досведзе жыццё галоты, пралетарыяту і люмпенпралетарыяту. Ён належаў таксама да масонскай ложы «Зорка мора» Міжнароднай федэрацыі «Le Droit Humain», мэтай якой было «прымірыць усіх людзей, падзеленых бар’ерамі рэлігіі, і шукаць праўду, захоўваючы павагу да іншага чалавека»Daniel Bargiełowski: Po trzykroć pierwszy.

 Доктар 
23 сакавіка 1905 года Корчак атрымаў дыплом урача. У чэрвені гэтага ж года ў якасці доктара быў прызваны ў царскае войска (гэта быў перыяд падзелу Польшчы) і браў удзел у руска-японскай вайне. Служыў у г. Харбін. Ад дзяцей у Манчжурыі вывучаў кітайскую мову. У канцы сакавіка 1906 года вярнуўся ў Варшаву. Паміж 1905 −1912 гг. працаваў педыятрам у Шпіталі для дзяцей ім. Берсанаў і Баўманаў. Узамен за пражыванне на тэрыторыі шпіталя, ён у якасці так званага «мясцовага доктара» стала дзяжурыў у шпіталі і самааддана выконваў свае абавязкі. У сваёй доктарскай практыцы ён не пазбягаў пралетарскіх частак горада. Ад бедных пацыентаў часта браў толькі сімвалічную плату, або нават даваў сродкі на лекі, у той жа час ад заможных пацыентаў мог патрабаваць высокую аплату, дзякуючы сваёй літаратурнай папулярнасці.

У 1907—1910/11 гг. Корчак павышаў кваліфікацыю за мяжой, дзе слухаў лекцыі, праходзіў практыку ў дзіцячых клініках, наведваў выхаваўчыя і апякунскія ўстановы. У Берліне прабыў амаль год (1907—1908), у Парыжы чатыры месяцы (1910), месяц правёў у Лондане (1910 або 1911). Як пісаў пазней, менавіта ў Лондане ён прыняў рашэнне, што не будзе ствараць сваю сям’ю і будзе «служыць дзіцяці і яго справе»M. Jaworski, Janusz Korczak, Warszawa 1973, s. 18. У гэты час ён актыўна займаўся грамадскай дзейнасцю, належаў, між іншым, да Варшаўскага гігіенічнага таварыства і Таварыства летнікаў для дзяцей. У 1904, 1907, 1908 гадах выязджаў у летнікі, арганізаваныя Таварыствам для польскіх і яўрэйскіх дзяцей. У 1906 г. выдаў кнігу «Дзіця гасцінай», вельмі добра прынятую чытачамі і крытыкамі. Ад гэтага часу, дзякуючы папулярнасці, якую набыў пасля публікацый, стаў вядомым і папулярным педыятрам у Варшаве. У 1909 годзе ўступіў у яўрэйскае Таварыства «Дапамога для сірот», якое праз некалькі год пабудавала ўласны «Дом Сірот», дырэктарам якога стаў Корчак.

Падчас першай сусветнай вайны ён зноў быў прызваны ў царскую армію. Служыў малодшым ардынатарам дывізійнага шпіталя, пераважна ва Украіне. У 1917 годзе яго адклікалі на лекарскую працу ў прытулках для ўкраінскіх дзяцей пад Кіевам. Праз два гады, у часе кароткага адпачынку ў Кіеве, сустрэўся з Марыяй з Рагоўскіх Фальскай, польскай грамадскай і незалежнай актывісткай, якая на той час кіравала выхаваўчым домам для польскіх хлопцаў. Пасля заканчэння службы ў расійскай арміі ў званні капітана ў чэрвені 1918 года Корчак вярнуўся ў Варшаву. Пасля абвяшчэння незалежнасці Польшчы (11 лістапада 1918 года) Корчак хутка зноў трапіў у войска. На гэта раз быў мабілізаваны ў адроджаную польскую армію. Падчас польска-бальшавіцкай вайны (1919—1921) быў доктарам у ваенных шпіталях у Лодзі і Варшаве. Хварэў на тыф. За сваю працу быў павышаны да звання маёра Войска Польскага.

 Педагог 

 Погляды 
З ранняй маладосці цікавіўся пытаннямі, звязанымі з выхаваннем дзяцей, быў пад уплывам ідэі і досведу «новага выхавання». Натхняўся таксама тэорыяй педагагічнага прагрэсівізму, апрацаванай Джонам Дз’юі, а таксама працамі Дэкролі, Мантэсоры ці ранейшых педагогаў — Песталоці, Спенсера, Фробеля; ведаў педагагічныя канцэпцыі ТалстогаLewowicki, T., 1994, Janusz Korczak, Prospects:the quarterly review of comparative education (Paris, UNESCO: International Bureau of Education), vol. XXIV, no. 1/2, 1994, p. 37-48. Падкрэсліваў неабходнасць дыялогу з дзецьмі. Публікаваў і чытаў лекцыі на тэмы, звязаныя з выхаваннем дзяцей і педагогікай. Досвед працы з дзецьмі набываў перш за ўсё як рэпетытар, пазней — як грамадскі дзеяч, а потым як дырэктар Дома Сірот і адзін са стваральнікаў Нашага Дому. У міжваенны перыяд выкладаў у розных навучальных установах у Польшчы, між іншым у Дзяржаўным інстытуце спецыяльнай педагогікі (сёння Акадэмія Спецыяльнай педагогікі ім. Марыі Гжэгажэўскай), Дзяржаўнай семінарыі настаўнікаў рэлігіі Майсея ці Дзяржаўным настаўніцкім інстытуце.

Януш Корчак выпрацаваў уласную педагагічную канцэпцыю шляхоў фарміравання дзіцяці як асобы (выкладзена ў кнізе «Як любіць дзіця», т. 1, 2; 1920—21). Зыходны яе тэзіс — дзіця як самастойная, адносна незалежная ад іншай волі асоба. Адстойваў ідэі паўнацэннасці дзіцяці як чапавека. Мэтай выхавання лічыў поўнае і гарманічнае развіццё дзіцяці, фарміраванне яго асобы ў адпаведнасці з ідэаламі дабрыні, прыгажосці і свабоды. Стрыжань яго выхаваўчай сістэмы — абуджэнне ў дзіцяці патрэбы да самапазнання, самаацэнкі, самакантролю і волі да самаўдасканалення.

У якасці дырэктара дзіцячага дома стварыў, між іншым, дзіцячы сяброўскі суд, у якім дзеці самі разглядалі свае справы і маглі таксама прыцягваць да суду сваіх выхавацеляў.

вядомы швейцарскі псіхолаг Жан Піяжэ, які наведваў Дзіцячы дом, сказаў пра Корчака:

Корчак быў прыхільнікам эмансіпацыі дзіцяці, яго самавызначэння і шанавання яго правоў. Самакіраванне выхаванцаў, якое дзейнічала ў Корчакаўскіх цэнтрах, штодзённа практыкавала прынцыпы дэмакратыі, якія Корчак у аднолькавай ступені адносіў да дзяцей і дарослых. «Дзіця ўспрымае і разумее як дарослы чалавек — толькі не мае яго вопыту».

Корчак заснаваў першы педагагічны часопіс, які змяшчаў матэрыялы, дасланыя дзецьмі, і разлічаныя, галоўным чынам, на юнага чытача — «Малы агляд» («Mały Przegląd»). Ён быў адным з пачынальнікаў даследаванняў у галіне развіцця і псіхалогіі дзіцяці, а таксама выхаваўчай дыягностыкі.

Часопіс, які публікаваўся дзецьмі і для дзяцей, быў іх форумам, кузняй талентаў і важнай апорай асіміляцыі, асабліва дзяцей з артадаксальных яўрэйскіх сем’яў. Доктар Корчак выступаў за рэсацыялізацыю, а таксама комплексную і наватарскую апеку над дзецьмі з маргінальных слаёў грамадства.

Корчак сцвярджаў, што месца дзіцяці сярод аднагодкаў, а не ў хатнім зацішшы. Імкнуўся да таго, каб дзеці сціралі свае ранейшыя перакананні і маладыя погляды, праходзілі працэс сацыялізацыі і такім чынам рыхтаваліся да дарослага жыцця. Ён стараўся забяспечыць дзецям бесклапотнае — што не азначае пазбаўленае абавязкаў — дзяцінства. Лічыў, што дзіця само павінна зразумець і эмацыянальна перажыць дадзеную сітуацыю, набрацца досведу, само зрабіць вывады і прадухіліць магчымыя наступствы. «Няма дзяцей — ёсць людзі», — пісаў Корчак.

Усіх дзяцей, якіх ён лячыў ці выхоўваў, лічыў сваімі. Яго пазнейшая дзейнасць пацвярджае гэта. Альтруістычныя перакананні не дазволілі б яму таксама на асаблівыя адносіны да малой групкі любімых вучняў. Ён не лічыў традыцыйную сям’ю найважнейшым і асноўным звяном сацыяльнай сувязі. Не прымаў ролю, якую яна адыгрывала ў хрэсціянска-кансерватыўных і традыцыйных яўрэйскіх колах грамадства.

Самыя важныя элементы канцэпцыі выхавання паводле Корчака:
 адмова ад гвалту — фізічнага, вярбальнага, які вынікае з узроставай перавагі ці выконваемай функцыі;
 ідэя выхаваўчага ўзаемадзеяння паміж дарослымі, дзецьмі, якая пашырае азначэнне класічнай педагогікі;
 прынцып уліку індывідуальнасці кожнага дзіцяці ў выхаваўчым працэсе;
 вера ў тое, што дзіця найлепш ведае ўласныя патрэбы, памкненні і эмоцыі, а значыць, яно павінна мець права на тое, каб дарослыя прымалі пад увагу яго думку;
 прызнанне дзіцяці права на павагу, няведанне і няўдачы, прыватнае жыццё, асабісты пункт гледжання і ўласнаць;
 прызнанне працэсу развіцця дзіцяці за нялёгкую працу.

Ён сфармуляваў дзесяць «прыказанняў выхавання»:Бахарэвіч А. Каляндар Бахарэвіча. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2014. — С. 267.
 Не чакай, што тваё дзіця будзе такое, як ты, або такое, як ты хочаш. Дапамажы яму стаць не табой, а сабой.
 Не патрабуй ад дзіцяці платы за тое, што ты зрабіў для яго.
 Не спаганяй на дзіцяці свае крыўды.
 Ня стаўся да праблемаў дзіцяці звысоку.
 Не прыніжай.
 Самыя важныя сустрэчы — з дзецьмі.
 Не дратуй сябе, калі не можаш нешта зрабіць для дзіцяці. Дратуй, калі можаш, але не робіш.
 Дзіця — не тыран. Ён — каштоўны Кубак, які жыццё дало табе на захаванне.
 Умей любіць чужое дзіця. Не рабі чужому тое, што не хацеў бы, каб рабілі твайму.
 Любі сваё дзіця любым. Неталенавітым, няўдалым, дарослым.

 Сённяшняе ўспрыманне 
Сёння Януш Корчак атрымлівае ўсё большае прызнанне як прадвеснік шэрагу педагагічных тэндэнцый, а яго разуменне правоў дзіцяці з’яўляецца кропкай адліку для многіх сучасных аўтараў.Patricia Anne Piziali, 1981, A comparison of Janusz Korczak’s concept of the Right of the Child with those of Other Selected Child Advocates, George Washington University (dysertacja) «Рэфарміраваць свет — гэта значыць рэфарміраваць выхаванне», — лічыў Корчак.

Корчак лічыцца Lifton, B. J. (2003): Who was Janusz Korczak? In J. Korczak, Ghetto diary (pp. vii-xxx). New Haven, CT: Yale University Press. адным з пачынальнікаў педагагічнага напрамку, які зараз называецца «маральнае выхаванне» (ang. moral education), хаця ён не стварыў ніводнай сістэматычнай тэорыі на гэту тэму Efron S. 2005, Janusz Korczak — Legacy of a practitioner-research, Journal of teacher education, 56,145-156, DOI:10.1177/0022487104274415Efron Sara Efrat, 2008, Moral education between hope and hopelessness: The legacy of Janusz Korczak, Curriculum Inquiry, 38, 39-62 DOI:10.1111/j.1467-873X.2007.00397.x. Яго сучасныя педагагічныя ідэі былі заснаваныя на практыцы. Ён быў праціўнікам дактрыны ў вучэнні, нягледзячы на тое, што добра ведаў педагагічныя і псіхалагічныя напрамкі сваёй эпохі Valejeva, R. (1996): Korczak theory in the context of the humanistic pedagogy. [w:] A. Cohen, S. Aden, & R. Yatziv (Eds.): Studies in the legacy of Janusz Korczak, 1 (pp. 93-89). Haifa, Israel: University of Haifa Publishing House, The Janusz Korczak Associaion in Israel, and Beit Lochamei Hagetaot.. Па словах Ігара Неверлі Newerly, I. (1967): Introduction (A. Bidwell & G. Bidwell, Trans.). [In:] M. Wolins (Ed.): Selected works of Janusz Korczak (pp. xvii-xlv). Washington, DC: National Science Foundation., Корчак не атаясамліваў сябе з ніводнай канкрэтнай палітычнай ідэалогіяй ці выхаваўчай дактрынай.

Нягледзячы на гэта, Корчака лічаць папярэднікам некалькіх напрамкаў. Кольберг лічыць, што яго «Справядлівае грамадства дзяцей» (ang. Children Just Community)Kohlberg, L. (1981): Education for justice: The vocation of Janusz Korczak. [In:] L. Kohlberg (Ed.): Essays on moral development, Volume 1: The philosophy of moral development (pp. 400—407). San Francisco: Harper and Row. заснавана на практыцы Корчака. Была выказана здагадка Gadotti, M. (1998): Janusz Korczak as the pioneer of child’s rights. The Sixth International Janusz Korczak Conference. Israel: Kibbutz Lochamei Haghetaot, што Корчак і Паўлу Фрэйрэ маюць падобныя погляды на дэмакратыю ў школе і тэорыю дыялогу. Прыхільнікі педагагічнай любові (ang. pedagogical love) абапіраюць сваю тэорыю на выпрацаванай Корчакам мадэлі адносін настаўнік-вучань.Hatt, B. E. (2005). Pedagogical love in the transactional curriculum. Journal of Curriculum Studies, 37(6), 671—688. Іншыя аўтары Boschki, R., 2005, Re-reading Martin Buber and Janusz Korczak: Fresh impulses toward a relational approach to religious education, Religious education, 100, 114—126 DOI:10.1080/00344080590932391 шукаюць у Корчака і Марціна Бубера пачаткі напрамку «рэлігійнага выхавання». Ідэі Корчака выкарыстоўваюцца ў «ідэалогіі нармалізацыі» выхавання дзяцей з адхіленнямі ў інтэлектуальным развіцці.Reiter, S., Asgad, B., Sachs, S. 1990: The implementation of a philosophy in education — Korczak, Janusz educational principles as applied in special education, The British journal of mental subnormality, 1990, 4 −16 Яго падыход да выхавання дзяцей аказаў уплыў на пасляваенныя заканадаўчыя ініцыятывы на карысць дзяцей. Значны ўдзел у іх прымала Польшча, якая актыўна ўдзельнічала ў падрыхтоўцы Дэкларацыі правоў дзіцяці 1959 года, а таксама ініцыіравала стварэнне «Канвенцыі аб правах дзіцяці», прынятай Генеральнай Асамблеяй ААН у 1989 годзе.

 Дом Сірот і Наш Дом 
Разам са Стэфаніяй Вільчынскай ён быў стваральнікам і кіраўніком Дому Сірот — варшаўскага дзіцячага дома для яўрэйскіх дзяцей, фінансаванага яўрэйскім Таварыствам «Дапамога для сірот», які размяшчаўся на вуліцы Крахмальнай, 92 (сёння вул. Яктароўска, 6). 7 кастрычніка 1912 г. Дом пачаў сваю дзейнасць, а Корчак стаў яго дырэктарам. Галоўнай выхавацелькай стала Стэфанія Вільчыньска (1886—1942) — панна/пані Стэфа. Корчак кіраваў прытулкам на працягу 30 гадоў. На рубяжы кастрычніка-лістапада 1940 года Дом Сірот быў перанесены ў гета на вуліцы Хлоднай. Падчас інтэрвенцыі, звязанай з пераездам, Корчак быў арыштаваны. Гітлераўцы пасадзілі яго ў турму на Павяку, але праз некалькі тыдняў ён быў вызвалены пад грашовы заклад.

З 1919 года Корчак сумесна з Марыяй Фальскай стварыў другую апякунскую ўстанову — прытулак для польскіх дзяцей Наш Дом, які першапачаткова размяшчаўся ў падваршаўскім Прушкаве, а з 1928 года — у раёне Бяляны. Супрацоўніцтва з Фальскай трывала ажно да 1936 года. У Нашым Доме таксама выкарыстоўваліся інавацыйныя педагагічныя метады. Абедзве ўстановы, празначаныя для дзяцей 7-14 год, рэалізавалі канцэпцыю самакіравальнай супольнасці, якая стварала ўласныя інстытуты, такія як парламент, суд, газета, сістэма дзяжурства, натарыяльная кантора ці крэдытная каса. За сваю адукацыйна-выхаваўчую дзейнасць у 1926 годзе Корчак атрымаў Афіцэрскі Крыж Ордэна Адраджэння Польшчы, які быў уручаны яму 11 лістапада 1925 года (дзень Нацыянальнага Свята Незалежнасці).

 Пісьменнік, публіцыст, вядучы праграм на радыё 
Корчак дэбютаваў 26 верасня 1896 года ў штотыднёвіку «Шыпы». Як вучань гімназіі ён не мог афіцыйна публікавацца ў прэсе, таму падпісаўся псеўданімам «Хэн.», пазней ён ужываў таксама іншыя псеўданімы, між іншым Ген-Рык, Хагот, Стары Доктар. Псеўданім Янаш Корчак, які ў крыху змененай форме: Януш Корчак, стаў вядомы больш, чым яго сапраўднае прозвішча, быў узяты з назвы рамана Ю. І. Крашэўскага «Пра Янаша Корчака і прыгожую мечнікоўну». Упершыню ўжыў яго ў 1898 годзе, падпісаўшы ім сваю чатырохактавую драму «Кудой?», высланую на драматургічны конкурс. Сам твор не захаваўся. У 1898—1901 гг. друкаваўся ў часопісе «Чытальня для ўсіх». З 1900 года пачаў публікаваць як Януш Корчак, падпісваў так нават прыватныя лісты, аднак не адмаўляўся ад іншых псеўданімаў.
Як Ген-Рык супрацоўнічаў з сатырычным штотыднёвікам «Шыпы». З 1901 года пачаў пісаць фельетоны. У 1905 годзе з’явілася кніга выбраных фельетонаў, публікаваных у «Шыпах», пад назвай «Небыліцы» і аповесць «Дзеці вуліцы» [1901].

Пісьменніцкая спадчына Корчака налічвае 24 кнігі і больш за 1400 тэкстаў, друкаваных у розных часопісах. Захаваліся толькі нешматлікія рукапісы, друкаваныя тэксты і дакументы, у тым ліку лісты, разам каля 300 пазіцый. Найважнейшымі педагагічнымі працамі лічацца: цыкл у чатырох частках «Як любіць дзіця» (1920), «Выхаваўчыя моманты» (1924), «Калі я ізноў буду малы» (1925), «Права дзіцяці на павагу» (1929) і «Жартоўная педагогіка» (1939). Сярод кніг для дзяцей асаблівую папулярнасць атрымаў «Кароль Мацюсь Першы» і «Кароль Мацюсь на бязлюдным востраве» (1923), перакладзены больш чым на 20 моў (у т.л. беларускую), а таксама «Банкруцтва малога Джэка» (1924), «Правілы жыцця» (1930) і «Кайтусь-чарадзей» (1935).

За сваю літаратурную творчасць у 1937 годзе Корчак атрымаў Залаты Акадэмічны Лаўр Польскай акадэміі літаратуры.Rocznik Polskiej Akademii Literatury 1937—1938, Warszawa 1939, s. 174. Падчас другой сусветнай вайны ён вёў дзённік, важны з пункту гледжання на абставіны яго стварэння і ваенны вопыт аўтара.

У сваёй педагагічнай працы Корчак выкарыстоўваў таксама вельмі сучасныя ў тыя часы інструменты. Ён стварыў газету дзяцей і моладзі «Малы агляд» (1926—1939). Яна выходзіла як штотыднёвы дадатак да варшаўскага выдання «Наш агляд». Першы нумар выйшаў 9 кастрычніка 1926 года, і гэта быў першы часопіс у Польшчы, створаны для дзяцей. Ад 1930 года яго рэдактарам быў пісьменнік Ежы Абрамаў, пасля вайны вядомы як Ігар Неверлі, які таксама быў сакратаром Корчака.

Часопіс выходзіў нягледзячы на існуючы ў 30-я гады антысемізм, неталерантнасць і падзел на расы. Апошні нумар выйшаў ад 1 верасня 1939 г.

Як Стары Доктар знакаміты педагог праводзіў сваю дзейнасць пры дапамозе цыклу радыёпраграм. У іх ён стварыў уласны стыль звароту да самых маленькіх слухачоў і простымі словамі расказваў ім пра важныя рэчы. У 1936 годзе педагагічныя праграмы доктара былі зняты з эфіру, нягледзячы на захопленыя водгукі слухачоў і рэцэнзентаў, па прычыне ўзрастаючых антысеміцкіх настрояў і звязаных з імі ўнутраных націскаў. Корчак вярнуўся на радыё праз два гады, а для слухачоў Польскага радыё выступаў таксама пасля выбуху вайны ў першыя дні верасня 1939 года.

 II сусветная вайна, гета і апошні паход 
Як афіцэр Войска Польскага пасля выбуху II сусветнай вайны Корчак вызваўся добраахвотнікам на вайсковую службу, аднак яго не ўзялі з увагі на ўзрост. Падчас нямецкай акупацыі ён насіў польскую ваенную форму. Ён не прымаў таксама навязанага нацыстамі дыскрымінацыйнага абазначэння яўрэяў зоркай Давіда, лічыў гэта ганьбай сімвала. Апошнія месяцы жыцця правёў у варшаўскім гета. Неверлі, які пазней стаў біёграфам Корчака, спрабаваў у той час перадаць яму фальшывыя дакументы з арыйскай часткі горада, але доктар адмовіўся выходзіць з гета. У гета ён працягнуў весці дзённік, які пачаў пісаць яшчэ ў 1939 годзе. Да гэтага амаль два гады ён не пісаў, бо ўсю яго энергію вычэрпвала апека над падапечнымі з Дому Сірот і іншая дзейнасць, звязаная з сітуацыяй дзяцей у гета. Упершыню дзённік быў апублікаваны ў Варшаве ў 1958 г. Апошні запіс датаваны 4 жніўня 1942 г.

Раніцай 5 ці 6 жніўня 1942 г. тэрыторыя Малога гета была акружана атрадамі СС, а таксама ўкраінскімі і латвійскімі паліцэйскімі. Падчас т.зв. «вялікай аперацыі», або галоўнага этапу вынішчэння немцамі насельніцтва варшаўскага гета, ён чарговы раз адмовіўся ад уласнага выратавання, бо не хацеў пакідаць дзяцей і супрацоўнікаў Дому Сірот. У дзень дэпартацыі з гета Корчак ачоліў паход сваіх выхаванцаў на пляц пагрузкі, адкуль адыходзілі цягнікі ў лагеры смерці. У паходзе налічвалася каля 200 выхаванцаў і некалькі дзясяткаў выхавацеляў, між іншых Стэфанія Вільчыньска. Іх апошні паход стаў легендай. Ён стаў адным з ваенных міфаў і частым матывам успамінаў, аднак не заўсёды паслядоўных і верагодных у падрабязнасцях.

Вось адно са сведчаняў відавочцы:

Згодна з іншымі версіямі, дзеці ішлі па чатыры ў шэраг і неслі сцяг Караля Мацюся І, героя адной з аповесцяў аўтарства іх выхавацеля. У кожнага дзіцяці была любімая цацка або кніга. Адзін з хлопчыкаў на чале паходу граў на скрыпцы.Szpilman W., Pianista Украінцы і эсэсаўцы трэскалі пугамі і стралялі над дзецьмі, хоць паходам кіраваў адзін з іх — які відавочна сімпатызаваў дзецям.Wspomnienia Joshua Perle Януш Корчак загінуў разам са сваімі выхаванцамі ў гітлераўскім лагеры смерці ў Трэблінцы.

 Ідэнтычнасць 
Януш Корчак лічыў сябе яўрэем-палякам. Дзейнічаў на карысць збліжэння палякаў і яўрэяў. Яго роднай мовай была польская, на гэтай мове ён тварыў. Іўрыт пачаў вывучаць толькі ў 30-я гады, калі зблізіўся з сіянісцкім рухам, а мову ідыш, якая была мовай большасці яўрэяў у Польшчы, трохі разумеў дзякуючы валоданню нямецкай мовай. Толькі ў 30-я гады зацікавіўся яўрэйскім нацыянальным адраджэннем; супрацоўнічаў з часопісамі сіянісцкіх моладзевых арганізацый, таксама ўдзельнічаў у іх семінарах. У гэты час Корчак перажываў крызіс у асабістым і прафесійным жыцці. У нейкім сэнсе выйсці з яго дапамаглі два падарожжы ў Палесціну ў 1934 і 1936 гадах, куды ездзіў, як ён пісаў, «удыхнуць мінулае, здабыць апору для разважанняў пра цяперашні час і — ба! — паглядзець у будучыню».

 Ушанаванне памяці 
У 1948 годзе Корчак пасмяротна атрымаў Камандорскі Крыж Ордэна Адраджэння Польшчы.

«Вы свабодны, доктар Корчак» (1975), ням. «Sie sind frei Doktor Korczak» — нямецкі фільм рэжысёра Аляксандра Форда. Фільм пра апошнія гады жыцця Януша Корчака, ролю якога выконвае Лео Ген.

«Корчак» (1990) — польскі фільм рэжысёра Анджэя Вайды паводле сцэнарыя Агнешкі Холанд. Фільм паказвае лёсы доктара Корчака і фрагментарна — нацысцкае злачынства над дзецьмі і іх апекунамі з Дома сірот, час выканання «Аперацыі Райнгард». Ролю Корчака выканаў Войцех Пшоняк.

Таксама ў яго гонар заснаваны:
 Міжнародная літаратурная прэмія імя Януша Корчака
 International Janusz Korczak Association

 Беларускія пераклады 
 Кароль Мацюсь Першы. Мн., 1970.
 Кароль Мацюсь на бязлюдным востраве. Мн., 1982.

 Літаратура 
 Бахарэвіч А. Рыцар Дзіцячага ордэну // Каляндар Бахарэвіча. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2014. — 464 с.: іл. ISBN 978-0-929849-64-5
 Корчак // 
 50-lecie Polskiego Komitetu Korczakowskiego. Materiały na uroczyste spotkanie w dniach 6 i 7 XII 1996 w Warszawie, Warszawa: Polski Komitet Korczakowski, 1996
 Anolik B.: Pamięć przywołana, Kraków, Oficyna Cracovia, 1996
 Dębnicki K.: Korczak z bliska. Warszawa, LSW, 1985
 Falkowska, Maria: Kalendarz życia, działalności i twórczości Janusza Korczaka. Zakład Systemów Wychowawczych. Pracownia Korczakowska, Nasza Księgarnia, Warszawa 1989, ISBN 8310091427
 Falkowska M.: Stefania Wilczyńska (1886—1942). Matka sierot. Warszawa Korczakianum, 1997
 Humaniści o prawach dziecka. Red. J. Bińczycka Kraków: Impuls, 2000
 Jakubowski M.: Janusz Korczak i jego dokonania. Częstochowa, WSP, 1996
 Jaworski M.: Janusz Korczak. Warszawa, Interpress, 1977
 Janusz Korczak. Bibliografia polska 1896—1942. Heinsberg: Agentur Dieck, 1985
 Janusz Korczak. Bibliografia polska 1943—1987. Heinsberg: Agentur Dieck, 1987
 Janusz Korczak w getcie. Nowe źródła. Warszawa, Latona, 1992
 Janusz Korczak — życie i dzieło. Materiały z Międzynarodowej Sesji Naukowej Warszawa, 12-15 października 1978. Warszawa, WSiP, 1982
 Korczakowskie dialogi, red. J. Bińczycka, Warszawa, Wydawnictwo Akademickie Żak, 1999
 Lewin A.: Gdy nadchodził kres… Ostatnie lata życia Janusza Korczaka, Warszawa, WSiP, 1996
 Lewin A., Korczak znany i nieznany, Warszawa, Ezop, 1999
 Lewin A., Tryptyk pedagogiczny, Warszawa, Nasza Księgarnia, 1986
 Lichten J.: Janusz Korczak — Żyd polski, Więź 1983, nr 4
 Matyjas B., Aktywność kulturalna dzieci i młodzieży w teorii i praktyce pedagogicznej Janusza Korczaka, Kielce, WSP 1996
 Merżan I., Aby nie uległo zapomnieniu, Warszawa, Nasza Księgarnia, 1987
 Merżan I., Pan Doktór i pani Stefa: wspomnienia, Warszawa, WSiP, 1979
 Mortkowicz-Olczakowa H., Janusz Korczak, Kraków, Wydawnictwo J. Mortkowicz, 1949
 Myśl pedagogiczna Janusza Korczaka, Nowe źródła, wybór M. Falkowska, Warszawa, Nasza Księgarnia, 1983
 Newerly I., Żywe wiązanie, Warszawa, Czytelnik, 1966
 Newerly I., Rozmowa w sadzie piątego sierpnia o chłopcu z bardzo starej fotografii, Warszawa, Czytelnik, 1984
 Reminiscencje myśli Janusza Korczaka wykorzystane w nowoczesnych modelach kształcenia, red. M. Juszczyk, Częstochowa, WSP, 1996
 Rogowska-Falska, Maria., Zakład Wychowawczy «Nasz Dom». Szkic informacyjny. Wspomnienia z maleńkości, Warszawa, PZWS 1959
 Rusakowska D., Janusz Korczak o szkole. Poglądy — oceny — doświadczenia, Warszawa, IDP, 1989
 Szlązakowa A., Janusz Korczak, Warszawa: WSiP, 1978
 Szlązakowa A., Janusz Korczak w legendzie poetyckiej, Warszawa, INTERLIBRO, 1992
 Szymańska D., Sympozjum na zakończenie stulecia dziecka, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 2001, nr 1
 Tarnowski J., Janusz Korczak dzisiaj, Warszawa: ATK, 1990
 Twardowski J., O Januszu Korczaku, Więź, 1972, nr 6
 Twardowski J., Rozmowy pod modrzewiem, Warszawa: Pax, 1999
 W Korczakowskim Kręgu, Zielona Góra, 1993 nr 34
 W Korczakowskim Kręgu, Zielona Góra, 1999 nr 40
 W Korczakowskim Kręgu, Zielona Góra, 1999 nr 41
 W Korczakowskim Kręgu, Zielona Góra, 2000 nr 42
 Wołoszyn, Stefan, Janusz Korczak jako pisarz, Wiedza Powszechna, Warszawa, 1982, ISBN 832140300X
 Wołoszyn S., Korczak, Warszawa, Wiedza Powszechna, 1987
 Wróblewski M., O Januszu Korczaku, Nowe Widnokręgi, Moskwa 1944, nr 8
 Wspomnienia o Januszu Korczaku, Warszawa: Nasza Księgarnia, 1989
 Wspomnienia o Januszu Korczaku, wybór i oprac. Ludwika Barszczewska, Bolesław Milewicz (wstęp Igor Newerly), Warszawa, Nasza Księgarnia, 1981
 Żółkiewska W., Czarodziej, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1979.
 Korczak J. Pamiętnik, Wybór pism, tom 4, 1958
 Newerly I.: Żywe wiązanie. Warszawa, Czytelnik, 1966
 Korczak, J.: Ghetto diary. New Haven, Conn: Yale University Press, 2003. ISBN 0-300-09742-5.
 Korczak J.: Pamiętnik. Wybór pism, tom 4, 1958.
 Anna Mieszkowska, Dzieci Ireny Sendlerowej WWL MUZA SA, str. 134, wiersz 5-19
 Korczak, J.: Janusz Korczak w getcie: nowe źródła (wstęp i redakcja naukowa Aleksander Lewin). Warszawa, Conn: Latona, 1992, s. 310.
 Betty Jean Lifton «The King of Children. A Biography of Janusz Korczak». New York-Toronto 1988
 Maria Falkowska «Kalendarz życia, działalności i twórczości Janusza Korczaka». Warszawa 1989

 Спасылкі 
 Кайтусь-чарадзей. Урывак
 Афіцыйны сайт Года Януша Корчака 
 Сайт Польскага таварыства імя Януша Корчака
 Галіна Бірэнбаум пра Януша Корчака 
 The Janusz Korczak Living Heritage Association (ang. • szw.), фотаздымкі, прэзентацыя твораў
 Цэнтр дакументацыі і даследаванняў KORCZAKIANUM — Аддзел Гістарычнага музея Варшавы  (pol.-ang.)

Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Польшчы
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы
Катэгорыя:Публіцысты Польшчы
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Педагогі Польшчы
Катэгорыя:Камандоры ордэна Адраджэння Польшчы
Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Масоны Польшчы
Катэгорыя:Вязні польскіх гета
Катэгорыя:Медыкі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)