Часнок

Часно́к (Allium sativum) — шматгадовая травяністая расліна; від роду Цыбуля сямейства  падсямейства , раней адносілася да самастойнага, цяпер скасаванага сямейства Цыбулевыя (Alliaceae).

Папулярная агароднінная культура ў шматлікіх народаў па ўсім свеце, што тлумачыцца вострым смакам і характэрным пахам, звязаных з наяўнасцю ў складзе расліны тыяэфіраў (арганічных сульфідаў). Долькі цыбуліны («зубчыкі») выкарыстоўваюцца ў якасці пасяўнога матэрыялу, ужываюцца ў ежу (у сырым або прыгатаваным выглядзе, як заправа). Лісце, стрэлкі і кветканосы таксама ядомыя і ўжываюцца ў асноўным у маладых раслін.

Часнок шырока выкарыстоўваецца ў медыцыне дзякуючы антысептычнаму дзеянню.

 Назва 
Беларускае слова «часнок» узыходзіць да , утворанаму ад *česnъ — суфіксальную вытворную ад дзеяслова *česti «часаць, скрэбці, ірваць, драць» з этымалагічным значэннем «расшчэпленая, расколатая (цыбуліна)».

У паўночнай частцы Беларусі распаўсюджаны дыялектызм «чоснак» з націскам на першым складзе. У Віцебскай і Мінскай абласцях выкарыстоўваецца назва часнык гародныГанчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929, у Гомельскай — часнак, у Гродзенскай — чоснік, часнык.

У чэшскай мове часнок метафарычна называецца . Падобная назва расліны маецца і ў кашубскай мове — żёdovsk'ė jabłka. Гэтыя назвы звязаны са стэрэатыпным уяўленнем пра часнок (і цыбулю) як пра любімы кампанент ежы і адметную прыкмету перш за ўсё яўрэяў.

Па-латыні часнок называецца alium (з I стагоддзя н. э. з’яўляецца варыянт напісання — allium). Гэтае слова не мае агульнапрынятай этымалогіі. Існуе версія, што яно паходзіць ад āla «крыло» (па гэтай версіі, пад крылом маецца на ўвазе зубчык часнака). Гэта слова было выкарыстана ў якасці навуковай назвы —  — для шырокага роду, да якога, акрамя часнаку, адносяцца ,  і многія іншыя расліны.

Відавы эпітэт у навуковай (лацінскай) назве часнака, sativum, перакладаецца як «пасяўны».

 Распаўсюджанне і экалогія 
Радзімай з'яўляецца Сярэдняя Азія. Акультурванне часнака адбывалася ў горных раёнах Таджыкістана, Туркменіі, Узбекістана, на поўначы Ірана, у Афганістане і Пакістане. А. І. Увядзенскі выказаў здагадку, што часнок паходзіць ад цыбулі віду , які расце на дне цяснін ў гарах Туркменіі, на Цянь-Шані і Паміра-Алаі. Пазнейшыя даследаванні пацвердзілі вернасць гэтай здагадкі і паказалі, што часнок генетычна не адрозніваецца ад віду .

 Батанічнае апісанне 

Часнок — шматгадовая травяністая цыбульная расліна.

 Падземная частка 

Каранёвая сістэма махрыстая.

Цыбуліна складаная, утварае ў пазухах сваіх лускавін ад 2 да 50 цыбулінак-«дзетак» (названых ва ўжытку «зубкамі» або «зубчыкамі»), кожная з якіх пакрыта жорсткай скурыстай луской. Цыбуліна круглявая, некалькі пляскатая, да сярэдзіны авальна-рабрыстая. Цыбуліны могуць быць белыя, жаўтлявыя, цёмна-фіялетавыя, ружова-фіялетавыя. З дапамогай цыбулінак часнок размнажаецца вегетатыўна, што і выкарыстоўваецца ў культуры. Знешнія цыбулінкі даўгаватыя, да сярэдзіны патоўшчаныя; вонкавая паверхня выпуклая, унутраная — увагнутая.

 Лісце 

Лісце няполае, вузкае, ланцэтападобна-выцягнутае, жалабковае, з ніжняга боку з кілем, сантыметровай шырыні, завостранае да канца, цэльнакрайняе, прамастаячае або паніклае, у даўжыню дасягаюць . Кожны наступны ліст прарастае знутры папярэдняга, тым самым утвараючы ілжывае сцябло, больш трывалае, чым у рэпчатай цыбулі.

Кветканос (кветканоснае сцябло, стрэлка) — вышынёй ад 60 да , амаль да паловы апрануты ліставымі похвамі, да цвіцення на канцы закручваецца ў спіраль і заканчваецца суквеццем у выглядзе парасоніка, які да цвіцення пакрыты плёнкавай перапонкай.

 Суквецце і кветкі 

Суквецце — просты шарападобны парасон, які складаецца са стэрыльных кветак, паветраных размнажальных цыбулінак-бульбачак, пакрытых шчыльнай абгорткай-пакрывалам, з характэрным выцягнутым носікам. Афарбоўка пакрывала — сартавая прыкмета.

У суквецці развіваюцца кветкі і бульбачкі (насення культурная расліна не дае). Колькасць бульбачак у суквецці, іх велічыня, форма і афарбоўка залежаць ад сорту. У сартоў з высокімі стрэлкамі бульбачкі дробныя, у суквецці ўтвараецца 120—300 кветак і 200—450 бульбачак. У сартоў з нізкімі стрэлкамі бульбачкі буйныя, у суквецці іх 5—30, кветак няма або яны адзінкавыя.

Кветкі на доўгіх кветаножках, з простым (гэта значыць без дыферэнцыяцыі на чашачку і вяночак), вяночкападобным калякветнікам, які складаецца з шасці пялёсткаў. Пялёсткі калякветніка белыя або бледна-ліловыя, з адной жылкай, гладкія, маюць даўжыню каля 3 мм. Тычынак шэсць.

 Плод і насенне 

Плод — каробачка. Насення часнок амаль не дае.

Лік храмасом: 2n = 16, 48Флора европейской части СССР / Отв. ред. Ан. А. Фёдоров. — Л.: Наука, 1979. — Т. IV. Ред. тома Ю. Д. Гусев. — С. 268. — 355 с. — 3950 экз..

 Біялагічныя асаблівасці 
Часнок — шматгадовая расліна, якая размнажаецца вегетатыўна, з цыбулінай у якасці назапашвальнага органа.

Сарты часнаку ў межах кожнага тыпу захоўваюць свае асаблівасці ў пэўных глебава-кліматычных зонах і пры пераносе ў іншыя ўмовы вырошчвання могуць відазмяняцца.

У нястрэлкавага часнаку ў перыяд росту адрозніваюць ніжнюю патоўшчаную частку — будучую цыбуліну — 1 несапраўднае сцябло, што падтрымлівае лісце. У стрэлкавага часнаку ў цэнтры цыбуліны знаходзіцца цыбук (стрэлка), які заканчваецца суквеццем. Лісце часнаку пляскатае, лінейнае, кілепадобнае або жалабаватае. Цыбуліна складаная, з некалькіх зубкоў (ад 2 да 15). Форма, велічыня і афарбоўка цыбуліны залежаць ад сорту. Цыбуліны стрэлкавых сартоў круглаватыя ці круглавата-пляскатыя. Зубкі буйныя, размешчаны па крузе. У звычайнага часнаку цыбуліна ў большасці выпадкаў няправільнай формы, складзеная з некалькіх зубкоў рознай велічыні, вуглавата-круглаватая, сегментаваная. Зубкі размяшчаюцца няправільнымі канцэнтрычнымі кругамі або па спіралі. Звонку цыбуліна абкружана некалькімі агульнымі сухімі шалупінкамі з афарбоўкай ад фіялетавай да белай.

 Хімічны склад 

У зубках часнаку 35—42 % сухіх рэчываў, 6—8 % сырога бялку, 7—25 % аскарбінавай кіслаты, вітамінаў В, РР, В2. У часночным попеле выяўлены: фосфар, калій, медзь, малібдэн, кальцый, кобальт і інш. Асаблівае значэнне мае ёд, знойдзены ў ім каштоўныя для чалавека амінакіслоты. Па колькасці тыяміну часнок пераўзыходзіць іншую агародніну. Востры смак і пах часнаку надаюць эфірныя алеі і сульфіды. Лісце і маладыя цыбулькі часнаку маюць у сабе да 140 мг% вітаміну С, карацін (правітамін А). У лісці таксама ўтрымліваюцца 0,5 % цукроў, 20-27 % поліцукрыдаў.

Смак і пах часнаку абумоўлены наяўнасцю эфірнага алею (0,23-0,74 %), у якім утрымліваецца аліцін і іншыя арганічныя злучэнні сульфіднай групы (фітанцыды).

Аліцын — эфірны алей часнака, арганічнае рэчыва, якое з'яўляецца наймацнейшым антыаксідантам, гэта значыць пазбаўляе клеткі ад свабодных радыкалаў. У той жа час гэта рэчыва з'яўляецца моцнадзейным ядам, які здольны забіваць мікробы, ракавыя і здаровыя клеткі. Аліцын уяўляе сабой складаную сумесь лятучых безазоцістых араматычных злучэнняў, якія складаюцца ў асноўным з полісульфідаў, якія валодаюць пякучым пахам. Акрамя стэрылізуючага (супрацьмікробнага) дзеяння, аліцын аказвае раздражняльны, сокагонны і адхарквальны эфект.

 Іншыя кампаненты
 Hans Melchior, Hans Kastner: Przyprawy, badania botaniczne i chemiczne. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1978.





  (3-гідроксі-4-метоксі-фенілпрапенавая кіслата)








 Рутин

 Сапаніны


 Культываванне 
Старажытная культурная расліна, культурныя формы падзяляюць на стрэлкавыя сцеблаўтваральныя і звычайныя нястрэлкавыя. Стрэлкавы падвід вырошчваецца ў азімай культуры (высаджваецца восенню). Звычайны можа вырошчвацца ў яравой і азімай культуры.

 Агратэхніка 

Адрозніваюць яравы і азімы часнок. Азімы часнок аддае перавагу супяшчаныя глебы, а яравы добра расце на сярэдне- і лёгкасугліністых глебах.

Пад часнок выдзяляюць акультураныя, рыхлыя, лёгкія ўрадлівыя ўчасткі, лепшыя для яго глебы з нейтральнай рэакцыяй. Добрыя папярэднікі для часнаку — агуркі, гарбузы, кабачкі, ранняя і цвятная капуста. Бульба як папярэднік непрыдатная, таму што пасля яе часнок больш пашкоджваецца фузарыёзам; нельга часнок размяшчаць пасля цыбулі і часнаку раней як праз 4 гады. Участак павінен быць выраўнаваны, без застою расталых і дажджавых вод, добра асветлены. Пры падрыхтоўцы ўчастка да пасадкі ўносяць перагной або кампост, суперфасфат, хлорысты калій. Вырошчваюць часнок звычайна на градах, схема пасадкі — аднарадковая з міжрадкоўямі 20—26 см.

Азімыя сарты размнажаюцца вегетатыўным шляхам трыма відамі пасадкавага матэрыялу:

 Зубкамі (бакавымі пупышкамі) цыбулін;
 Адназубковымі цыбулінамі (сявок), якія гадуюцца з паветраных цыбулінак;
 Паветранымі цыбулінкамі ў культуры праз рунь.

Для пасадкі выкарыстоўваюць буйныя і сярэдняга памеру цыбуліны, якія за 2—3 дні да пасадкі падзяляюць на зубкі. Высаджваюць часнок ранняй вясной, азімы часнок — увосень. Буйныя зубкі заграбаюць на адлегласці 8—10 см адзін ад аднаго, дробныя — 5—6 см на глыбіню 3—4 см ад верхавінкі зубка да паверхні глебы. Участак падтрымліваюць у рыхлым стане, чыстым ад пустазелля, паліваюць па меры неабходнасці, у перыяд вегетацыі.

Праз 2 месяцы пасля з’яўлення ўсходаў азімы часнок ідзе ў стрэлкі. Калі паветраныя цыбулінкі не выкарыстоўваюцца як пасадачны матэрыял, то пасля адрастання на 10—12 см да закручвання ў кольцы стрэлкі выдаляюць. Праз тры з палавінай месяцы пасля ўсходаў азімы часнок звычайна гатовы да ўборкі. Прыкметамі выспявання служаць пажаўценне і засыханне лісця, растрэскванне абгорткі суквецця ў адзінкавых раслін, змена афарбоўкі бульбачак. Ва ўмовах Беларусі часнок паспявае ў канцы ліпеня — пачатку жніўня. Яго падкопваюць, выбіраюць з глебы і раскладваюць для прасушкі на 3—7 дзён. Потым часнок абразаюць, выдаляючы карані і надземную частку, пакідаючы частку стрэлкі над плечукамі цыбуліны вышынёй 1,5—2 см.

Калі для вырошчвання азімага часнаку выкарыстоўваюць паветраныя цыбулінкі, то стрэлкі зразаюць пры растрэскванні абгорткі, звязваюць у невялікія снапы і падвешваюць на пасляўборачнае даспяванне. Захоўваюць іх абмалочанымі або ў зрэзаных суквеццях. Сяўбу бульбачак праводзяць у тыя самыя тэрміны, што і пасадку зубкоў. На наступнае лета атрымліваюць дробную сеянку, якую выкарыстоўваюць як пасадачны матэрыял.

Яравы часнок менш ураджайны, чым азімы, але валодае добрай лежнасцю, цыбуліны яго здольныя захоўвацца на працягу аднаго года, а ў некаторых сартоў і да 2 гадоў. Вырошчваюць яго так, як і азімы. Убіраюць пры масавым засыханні ніжняга лісця, пажаўценні і паляганні верхняга. У большасці сартоў гэта адзначаецца ў канцы лета — пачатку восені.

 Сарты 

У  па стане на снежань 2011 года ўнесена 19 сартоў азімага часнаку і 7 сартоў яравога часнакуРеестр охраняемых селекционных достижений РФ .

Шэраг сартоў часнаку вырошчваецца ў Еўропе пад знакам . Сярод іх:






 Шкоднікі і хваробы 
Часнок пакутуе ад хвароб і шкоднікаў, многія з якіх характэрныя для відаў роду Allium, некаторыя паражаюць і іншыя цыбульныя расліны, а часам маюць больш шырокі спектр гаспадароў. Большасць хвароб і шкоднікаў маюць эндэмічны характар ​​і адрозніваюцца ў залежнасці ад рэгіёна або ўмоў вырошчвання. Хваробы культурных відаў цыбулі не паражаюць дзікарослыя або вельмі рэдкія ў іх.

Неінфекцыйным захворваннем з'яўляецца пажаўценне і засыханне кончыкаў лісця, часам — адміранне ніжніх лістоў, гэта адбываецца па прычыне нізкай вільготнасці глебы.

 Інфекцыйныя захворванні 
Часнок схільны да грыбковых і бактэрыяльных захворванняў. Віруснае захворванне, якое сустракаецца ў іншых відаў цыбулі — мазаіка цыбулі — часнок не чапае.

Бактэрыяльная гніль можа паражаць часнок як падчас вегетацыі, так і пры захоўванні. Выклікаецца бактэрыямі , , . Праяўляецца ў выглядзе карычневых язвачак рознай формы і памераў на зубках цыбулін, зубкі становяцца шклопадобными, прымаюць выгляд «падмарожаных». Магчыма з'яўленне перламутравай афарбоўкі і рэзкага гніласнага паху. Часнок, разам з цыбуляй рэпчатай, адносіцца да відаў, якія найбольш паражаюцца бактэрыяльнай гніллю.

Фузарыёз з'яўляецца адным з самых небяспечных захворванняў часнаку. Выклікаецца грыбком  і прыводзіць да пажаўцення лісця, на якім затым з'яўляецца ружовы налёт спор. Споры заражаюць цыбуліну з донца і выклікаюць адміранне каранёў. Паражоныя цыбуліны пры захоўванні праз месяц пакрываюцца белым або ружаватым міцэліем і згніваюць. Хвароба сустракаецца ў сярэдняй паласе, але пераважна распаўсюджаная ў больш паўднёвых рэгіёнах, дзе грыбок добра пераносіць зіму ў глебе. Частата сустракаемасці фузарыёзнага завядання на часнаку дасягае ў асобныя гады 70 %, што выклікае ў перыяд вегетацыі і захоўвання страту ўраджаю ў памеры ад 17,8 да 50 %. Небяспека гэтага захворвання заключаецца не толькі ў значным зніжэнні ўраджаю, але і ў здольнасці ўзбуджальнікаў выпрацоўваць шырокі спектр небяспечных для здароўя людзей і жывёл мікатаксінаў.

Акрамя гэтага, часнок схільны да наступных грыбковых захворванняў:
 перанаспароз, ці несапраўдная мучністая раса (глядзіце перанаспароз цыбулі) выклікаецца ааміцэтам . Часнок адносіцца да відаў цыбулі, якія пяронаспароз паражае ў адносна меншай ступені. Захворванне распаўсюджана ва ўсіх раёнах вырошчвання, акрамя рэгіёнаў з гарачым і сухім кліматам. Паразіт здольны доўга развівацца ў тканках расліны, не паказваючы яўных прыкмет паталогіі, хвароба пачынае праяўляцца ў перыяд споранашэння грыбка. На лісці і стрэлцы з'яўляецца шэры налёт, затым гэтыя часткі расліны засыхаюць, а цыбуліны недаспяваюць. Такія цыбуліны заражаныя спорамі, якія могуць прарасці пры высадцы на наступны год.
 чорная цвіль, або стэмфіліёз выклікаецца паўсапрафітным аскаміцэтам . Паражае часнок пры вырошчванні ва ўмовах цёплага і вільготнага клімату, для іншых відаў цыбулі з'яўляецца другасным захворваннем, спадарожным пяронаспарозу. Чорная цвіль паражае лісце, на якім з'яўляюцца жаўтаватыя плямы, потым пакрываюць цёмным цвілепадобным налётам; захворванне прыводзіць да зніжэння ўраджаю.
  — захворванне некаторых відаў цыбулі, выкліканае грыбком .
 іржа,
 Зялёная цвіль можа з'явіцца пры захоўванні, выклікаецца пеніцылам .
 чорная цвілепадобная гніль (пры захоўванні),
 белая гніль.

 Насякомыя-шкоднікі 

Значную шкоду часнаку наносяць цыбулевыя мухі — некалькі відаў насякомых сямейства  і . Шкодзяць лічынкі, якія сілкуюцца сакавітай тканкай цыбулін. Пашкоджаныя цыбуліны загніваюць, лісце расліны жоўкне і засыхае.
  даўжынёй 5—7 мм, светла-шэрая са слабым зеленаватым адценнем на спіне. Лічынка даўжынёй да 10 мм, белая. Акрамя часнаку, пашкоджвае , ,  і . Распаўсюджаная ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы, у тым ліку ў арктычных рэгіёнах. Мухі зімуюць у глебе і выходзяць з пупарыяў у сярэдзіне мая, лічынкі развіваюцца ў ліпені — жніўні, у больш цёплых рэгіёнах (Украіна) цыбулевая муха можа даваць два пакаленні.
  даўжынёй 6,5-9 мм, бронзава-зялёная. Лічынка даўжынёй да 11 мм, ад брудна-жоўтага да зеленавата-шэрага колеру, маршчыністая. Пашкоджвае цыбулю, часнок, цюльпаны, нарцысы, касачы, часам падземныя часткі бульбы, морквы, буракоў. Сустракаецца ў Еўразіі, у краінах былога СССР — паўсюдна, акрамя Крайняй Поўначы. Зімуюць лічынкі або пупарыі, мухі выходзяць у чэрвені і адкладаюць яйкі на працягу паўтары месяцаў. У жніўні — верасні з'яўляецца другое пакаленне.
  па распаўсюджванню і жыццёваму цыклу падобная з , гэтыя віды маюць невялікія адрозненні ў марфалогіі імага.

Іншыя шкоднікі часнака:
 цыбулевыя  — дробныя (даўжынёй 0,8-0,9 мм) насякомыя з махрыстымі крыламі. Цела вузкае, даўгаватае, светла-жоўтай або цёмна-бурай афарбоўкі. Лічынкі без крылаў, бялёсыя або зелянява-жоўтыя;
  — жук даўжынёй 2,2-2,5 мм, з тонкай доўгай падкурчанаю пад грудзі галаватрубкаю. Цела жука чорнае, пакрыта бялёсымі лускавінкамі, з-за чаго здаецца шэрым. Лічынкі даўжынёй да 6,5 мм, бязногія, жаўтлява-белыя, са светла-бурай галавой. Распаўсюджаны ва ўмераным клімаце ад Заходняй Еўропы да Казахстана. Жукі і лічынкі пашкоджваюць лісце, выклікаючы іх пажаўценне і ўсыханне. Часцей за нападаюць не на часнок, а на іншыя віды цыбулі.
 цыбулевыя молі (, ) — цёмна-карычневыя матылькі. Размах крылаў 8-10 мм. Гусеніцы жаўтлява-зялёныя, з падоўжнымі жаўтлявымі палосамі і плямамі, даўжынёй да 40 мм.
  — вельмі дробны ніткападобны белы чарвяк 1-1,5 мм даўжынёй і таўшчынёй 0,04 мм, добра прыкметны толькі пры моцным павелічэнні,
 Некаторыя віды совак і іншыя.

 Кляшчы-шкоднікі 
 , прадстаўнікі родаў  і  — дробныя, з авальным бялёса-шклопадобным целам васьміногія кляшчы даўжынёй 0,7-1,1 мм. Пашкоджваюць маладыя расліны цыбулі і часнаку ў грунце і пры захоўванні.
  — выключна дробныя (0,21-0,25 мм), з падоўжаным целам, маюць усяго дзве пары хадзільных канечнасцейМишустин Р. И. Клещ чесночный четырёхногий (Aceria tulipae Keif) .

 Значэнне і ўжыванне 

 Гісторыя культуры 

З глыбокай старажытнасці часнок вырошчвалі ў Індыі, куды яго завезлі арыі. Індыйцы выкарыстоўвалі яго ў лячэбных мэтах, пры гэтым у ежу гэту расліну не ўжывалі з-за рэзкага паху.

Акультурванне часнака пачалося каля 5 тысяч гадоў назад. Ён карыстаўся вялікай папулярнасцю ў антычнасці, яго апрацоўвалі рымляне, асірыйцы, егіпцяне, грэкі, яўрэі і арабы.

Самыя раннія вядомыя спасылкі паказваюць, што часнок быў важнай часткай штодзённага харчавання многіх егіпцян, таксама егіпецкія рукапісы гэтага перыяду апісваюць 800 лекавых прэпаратаў, 22 з якіх вырабляліся на аснове часнаку. Ён уваходзіў у рацыён рабочых, занятых на цяжкай працы, напрыклад, пры будаўніцтве пірамід. У старажытнай гісторыі наогул часта згадваецца, што часнок давалі рабочым для падтрымання і павелічэння іх сілы, каб такім чынам павялічыць прадуктыўнасць іх працы. Аднойчы ў Старажытным Егіпце (каля 1600 гадоў да н. э.) успыхнула паўстанне, калі працоўныя пры будаўніцтве пірамід не атрымалі часнок. Невядома, ці быў папулярны часнок ў вышэйшага класа, ці ён быў ежаю толькі бедных слаёў, але вядома, што ў 1922 годзе пры раскопках грабніцы Тутанхамона, датаванай каля 1300 гадоў да н. э., былі выяўленыя цыбуліны часнаку. Лук і часнок знаходзілі ў саркафагах на закрытых вачах і ва ўнутраных поласцях мумій. Магчыма, часнок меў рытуальнае значэнне (альбо яго там пакінулі рабочыя).

Часнок згадваецца ў Бібліі: «Прышэльцы сярод іх пачалі аддавацца прыхамаці; а з імі і сыны Ізраілевыя сядзелі і плакалі і казалі: хто накорміць нас мясам? Мы памятаем рыбу, якую ў Егіпце мы елі дарам, агуркі і дыні, і цыбулю, і рэпчатую цыбулю і часнок; а цяпер душа нашая знемагае; нічога няма, толькі манна ў вачах нашых» ( — ). Гэта значыць, у Бібліі, датаванай V ст. да н. э. — II ст. н. э., ёсць звесткі аб тым, што ізраільцяне ў Старажытным Егіпце елі шмат цыбулі, часнаку і цыбулі-парэя, якіх ім не ставала ў падарожжах з Майсеем. Згадка гэтай расліны ў Бібліі і Каране сведчыць пра яго вялікае значэнне ў якасці вострай прыправы і лячэбнай расліны для старажытных цывілізацый.

 Выкарыстанне 

 У кулінарыі 

Дзякуючы востраму смаку, часнок шырока выкарыстоўваецца ва ўсім свеце як заправа. Ён з'яўляецца важным элементам многіх страў у розных рэгіёнах, напрыклад, ва Усходняй і Паўднёвай Азіі, на Сярэднім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы; часнок — абавязковы атрыбут міжземнаморскай кухні.

У Карэі і Японіі галоўкі часнаку квасяць пры высокіх тэмпературах; атрыманы прадукт, так званы , мае прыкра-салодкі смак; яго можна купіць у ЗША, Вялікабрытаніі і Аўстраліі, яго сталі вырабляць і прадаваць у Расіі.

Стрэлкі часнаку квасяць, соляць, марынуюць, тушаць.

У якасці прыправы выкарыстоўваюць сушоны молаты часнок. Ён бывае розных фракцый: шматкамі, дробнены, перамолаты ў муку.

 — соус, які ўяўляе сабой сумесь часнаку, аліўкавага алею і яечнага жаўтка, вельмі папулярны на поўначы Міжземнамор'я.

 — часночны суп з Гасконі.

Спажываецца ён у свежым і марынаваным выглядзе, выкарыстоўваецца ў мясаперапрацоўчай, агароднінна-кансервавай прамысловасці, у медыцыне і ветэрынарыі.

 У медыцыне 

Часнок — каштоўны харчовы прадукт, які мае таксама і лекавае значэнне. У лекавых мэтах выкарыстоўваюць цыбуліны часнаку — .

Часночны сок змяшчае ў сабе біялагічна актыўныя рэчывы, якія аказваюць супрацьмалярыйнае, фунгіцыднае (супрацьгрыбковае), супрацьгліставае, супрацьпратайзойнае, супрацьвіруснае і супрацьзапаленчае дзеянне.

Прэпараты на аснове часнака паніжаюць артэрыяльны ціск, актывізуюць сардэчную дзейнасць, паскараюць вывядзенне халестэрыну з арганізма, расшыраюць сасуды, паляпшаюць дзейнасць органаў стрававання. Часнок ўмацоўвае дзясны, паніжае захворваемасць зубоў карыесам. Кашка і сок часнаку выкарыстоўваюцца для лячэння гнойных ран, язваў і апёкаў. Пры прастудах, грыпе, ангіне, коклюшы добры эфект дае інгаляцыя парай часнаку. Часнок зніжае колькасць цукру ў крыві, прадухіляе цукровы дыябет.

У міфах Старажытнага Егіпта сумесь солі з часнаком згадваецца, як гарачкапаніжальны сродак.

У медыцыне ўжываюць прэпараты з цыбулін часнаку — настойку часнаку і спіртовую выцяжку (алілсат), якія ўзмацняюць рухальную і сакраторную функцыі страўнікава-кішачнага тракту, што спрыяе развіццю нармальнай кішачнай флоры і павышэнню супраціўляльнасці арганізма да прастудных, інфекцыйных захворванняў і служыць сродкам павышэння імунітэту арганізму. Апошняе звязана яшчэ і з тым, што кампаненты часнаку павялічваюць актыўнасць фагацытаў, Т-лімфацытаў, макрафагаў і клетак-кілераў. Часнок прызначаюць унутр таксама для падаўлення працэсаў гніення і закісання ў кішэчніку (пры атаніі кішэчніка і калітах). Таму ў якасці дабаўкі да ежы часнок можа прадухіліць атручванне няякаснымі прадуктамі.

Часнок гоіць і абеззаражвае раны. Лічыцца, што часночныя прэпараты стымулююць імунітэт і зніжаюць рызыку ракавых захворванняў.

Часнок змяшчае вялікую колькасць аліцыну. , якія з'яўляюцца прадуктам распаду аліцыну, рэагуюць са свабоднымі радыкаламі. Гэта тлумачыць антыаксідантныя ўласцівасці часнаку, у якім няма флаваноідаў, як у зялёным чаі або вінаградзе.

 Часнок для барацьбы з інфекцыямі і паразітамі 
Тое, што часнок з'яўляецца прыродным антыбіётыкам, было навукова даказана толькі ў XIX стагоддзі, калі Луі Пастэр выявіў, што часнок здольны забіваць бактэрыі. Свежы часнок валодае актыўнасцю супраць бактэрый , ,  і грыба .

Даказана супрацьвіруснае дзеянне часнаку, у прыватнасці, часнок у пэўнай мэры дапамагае прадухіліць грып.

У барацьбе з паразітамі кішэчніка, у першую чаргу — са стужачнымі чарвямі, ўжываюць клізмы з растворам часнаку.

 Дзеянне на сардэчна-сасудзістую сістэму 
Часнок здольны зніжаць халестэрын  і агульны ўзровень халестэрыну, павышаць узровень карыснага халестэрыну , а таксама зніжаць артэрыяльны ціск, што карысна для прафілактыкі атэрасклерозу і артэрыяльнай гіпертэнзііUniversity of Maryland Garlic..

Кампаненты аліцыну ўступаюць у рэакцыю з чырвонымі крывянымі клеткамі. У выніку рэакцыі ўтвараецца серавадарод, які памяншае напружанне сценак крывяносных сасудаў. Унутры крывяносных сасудаў рэчыва спрыяе больш актыўнаму крывацёку. Гэта, у сваю чаргу, вядзе да зніжэння крывянага ціску, дазваляе даць больш кіслароду жыццёва важным органам і знізіць нагрузку на сэрца.

 Супрацьпаказанні 
Няма адзінага меркавання, ці разбурае часнок мікрафлору кішэчніка.

Цыбуля і часнок таксічныя для катоў і сабак.

Пры захворваннях нырак, жоўцекамянёвай хваробы, анеміі, язве страўніка ці кішэчніка варта быць вельмі асцярожным ва ўжыванні часнаку.

 Іншае 

У ветэрынарнай практыцы прэпараты часнаку выкарыстоўваюцца для прафілактыкі захворванняў страўніка і кішэчніка ў цялят, ягнят, жарабят. Ужываюць яго таксама для прадухілення псавання прадуктаў харчавання (кладуць у крупы, муку), барацьбы са шкоднікамі і хваробамі сельскагаспадарчых раслін (высаджваюць паміж радамі іншых культур).

 Класіфікацыя 
Класіфікацыя Кронквіста (1988) адносіла гэты род да , пазней паводле вынікаў філагенетычных даследаванняў род  быў выдзелены ў асобнае сямейства  (), аднак у больш позняй Сістэме класіфікацыі APG III (2009) роды, якія ўваходзілі ў гэта сямейства, былі ўключаны ў сямейства .

 Таксанамічная схема

 Часнок у народнай культуры 

 Павер'і славян 

У міфалогіі славянскіх народаў змеі шукаюць гаючыя травы і вылечваюцца з дапамогай іх, нават змяя, рассечаная папалам, датыкаючыся да гэтай травы, зноў зрастаецца. Успаміны пра змяіную траву пераважна звязваюцца з часнаком і цыбуляй. Таму часнаку прыпісваюцца магічныя ўласцівасці. На думку чэхаў, часнок на даху дома засцерагае будынак ад удару маланкі. У Сербіі існуе павер'е, што калі перад Дабравешчаннем забіць змяю, вырасціць на яе галаве цыбуліну часнаку, потым гэты часнок прывязаць да шапкі, а шапку надзець на галаву, то ўсё ведзьмы збягуцца і стануць адымаць часнок, таму што ў ім заключана вялікая сіла. Таму, хто хацеў атрымаць верх на судовым паядынку, ведзьмакі і знахары раілі забіць змяю, яе язык пакласці ў левы бот, а калі спатрэбіцца, то пакласці ў гэты бот тры долькі часнаку і ісці на судовае пасяджэнне або на поле бітвы. Часнаку прыпісвалася ўласцівасць праганяць ведзьмаў, нячыстых духаў і хваробы. Для гэтай мэты сербы націралі сябе сокам часнаку, а чэхі вешалі яго над дзвярыма. У некаторых вёсках паўднёвай Расіі, калі нявеста збіралася ў царкву, ёй завязвалі ў касу часнок для прадухілення наслання. У міфалогіі славян і мастацкай літаратуры часнок — абярэг супраць вампіраў. Гэтыя ўласцівасці прыпісваліся часнаку ў сувязі з яго моцным пахам.

Русіны выкарыстоўвалі часнок каб выявіць ведзьму. Для гэтага здзяйсняўся спецыяльны магічны абрад: у вігілію пасля вячэры збіралі часнок, які вырошчваўся да Вялікадня, і раскладвалі яго па кутах стала. Затым трэба было ўзяць пёры часнаку, якія выраслі, і пратрымаць іх у роце на працягу ўсёй службы ў царкве, пакуль не паставяць кулічы. У гэты момант становіцца відаць, што ў некаторых жанчын на галаве даёнка з малаком — гэта і ёсць ведзьмы.

Часнок лічыцца чароўнай раслінай у балгараў, а ў народаў поўначы — расліна сатаны.

Згодна з украінскай легендай, часнок вырас з зубоў вядзьмаркі, таму есці яго лічыцца грахом.

Падчас паморку жывёлы на Русі звязкі цыбулі і часнаку вешалі на шыю коней і кароў.

 Павер'і індусаў 
Старажытныя індыйцы згадваюць часнок — Джангіду — у адной з самых старажытных кніг, Атхарва-Ведзе, як сродак супраць хвароб і дэманаў, ракшасаў, злых духаў; гэта сродак, дадзены багамі, яго называюць тым, што далі сокі раллі. Гэта кудмень, які псуе вядзьмарстваАтхарваведа. — Т. 1. Кн. 2, раздел 4. Против болезней и демонов — с амулетом джангида (в пер. Т. Я. Елизаренковой)..

У іншым перакладзе іншымі словамі пра гэта ж кажа М. К. Рэрых у аўтаманаграфіі «1929 год Вясна». Там жа даецца пераклад слова джангіда.

 Часнок ў сучасным свеце 
У 2009 годзе ў сувязі з пандэміяй свінога грыпу ў Кітаі распаўсюдзіўся слых аб тым, што часнок дапамагае арганізму чалавека прадухіліць інфекцыю. На працягу года цэны на часнок у Кітаі павялічыліся амаль у 40 разоў.

У ЗША з 1998 года існуе штогадовы дабрачынны Фестываль часнаку, усе сродкі ад якога пералічваюцца ў дапамогу мясцовым дзецям, якія пакутуюць псіхічнымі расстройстваміВ американском штате Мэн состоится 13-й благотворительный Фестиваль чеснока (, 25 жніўня 2011 года).

Часнок ляжыць у аснове іспанскай кухні, а сярод самых вядомых аматараў гэтага прадукта — кароль Хуан Карлас I і Папа Рымскі Бенедыкт XVI. Іспанскі горад  прызнаны сусветнай сталіцай часнаку.

У Варонежы адкрыўся першы ў свеце музей часнакуМузей чеснока — Garlic Museum — Knoblauch Museum .

 Часнок у літаратуры 
На градзе сядзеў часнок
Пасярод гароду.
У расе сцюдзёнай мок,
Мёрз у непагоду.
Тонкі быў.
Ды вось чаго
Сталі пухнуць шчочкі?
Паглядзелі, а ў яго
Выраслі зубочкі. Віктар Гардзей. «Часнок»Віктар Гардзей. «Часнок».

У сусветнай літаратуры часнаку прыпісваюцца магічныя ўласцівасці супраць вампіраў.

 Часнок у мастацтве 

 Часнок у геральдыцы 

 Часнок у скульптуры 

 Часнок у выяўленчым мастацтве 

Часнок можна пабачыць на палотнах такіх мастакоў, як Вінцэнт ван Гог, , , Эдуард Манэ і іншых.

 Часнок у філатэліі 

Часнок можна пабачыць на паштовых марках Ліхтэнштэйна і Рэспублікі Македонія.

 Зноскі 

 Літаратура 
 Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.





 Спасылкі 
 Атлас сартоў часнаку
 Словы «часнык», «чоснак» у этнічным слоўніку


 Allium sativum L. // ИАС «ООПТ России» 

Катэгорыя:Гародніна

Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Расліны на марках