Усевалад (князь герцыкскі)

Усевалад (, у канцылярыі рыжскага арцыбіскупа Wiscewolodus; ; у працах латвійскіх аўтараў ; да 1189 — пасля 1230Livlaendische Guterurkunden. Riga, 1908. Bd 1. № 13:13-14; 13-14. Даётся по: Крестоносцы и Русь. Конец XII-1270 г. — М. Индрик. 2002.) — князь герцыкскі (да 1203 — пасля 1230)Белорусская ССР: Краткая энциклопедия: [в 5 т.]. Т. 5: Биографический справочник. — Мн.: Главная редакция Белорусской Советской Энциклопедии, 1982. — 737, [1] с. — С. 129..

 Паходжанне 
Паходжанне, разам з кукенойскім князем Вячкам, дыскусійнае, але ў адрозненне ад таго Усевалад наогул не згадваецца рускімі крыніцамі. Асноўная біяграфічная крыніца — «Хроніка Лівоніі» Генрыха Латвійскага, які называе яго Вісевальдам () і сынам «караля Полацка»Генрих Латвийский. Хроника Ливонии / Введение, пер. [с латин.] и комм. С. А. Аннинского; Предисл. В. А. Быстрянского. — Л. — М.: Изд-во Академии наук СССР, Тип. Академии наук СССР в Ленинграде, 1938. — XV, 352 стр., 1 вкл. л. карт. — С. 73..

Спробы атаясняць Усевалада з вядомымі князямі былі не аднойчы. Найчасцей Усевалада выводзяць з Ізяславічаў ПолацкіхВойтович Л. Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. Львів, 2000., пры гэтым пачынаючы ад Сяргея Салаўёва атаясняюць з Васількам, сынам полацкага князя Бырыса Давыдавіча ад першага шлюбу, які разам з бацькам і братам Вячкам згадваецца Васілём Тацішчавым у так званай «Аповесці пра Святохну». Такая версія прынята многімі гісторыкамі, трапіла ў многія энцыклапедыі (напрыклад, у Рускі біяграфічны слоўнік), аднак не ўсімі. Аргумент супраць яе тое, што Усевалад і Васілька — розныя імёны.

Ёсць і іншыя атаясненні, так Эдуард Загарульскі атаясняе Усевалада са згаданым «Словам пра паход Ігараў» князем Усеваладам Васількавічам, якога ён лічыць унукам мінскага князя Валадара Глебавіча. Мікалай Лыжын атаясняў Усевалада з , сынам смаленскага і вялікага кіеўскага князя Мсціслава Раманавіча.

На думку  і  Усевалад наогул быў «златышаным» (pārlatviskojies) і яго смела, прынамсі ў гэтым разуменні, можна лічыць латышскім валадаромA. Tentelis, Latvju vēsture, 22274 (Latv. Konversācijas Vārdnīca, XI. Rīgā 1935).Švābe, A. Jersikas karaļvalsts.  Senatne un Māksla. 1936. Nr.1, 5.-31.lpp..

 Біяграфія 

Паводле Генрыха Латвійскага, Усевалад быў васалам полацкага князя Уладзіміра і трымаў Герцыкскае княства. Яго ўладанні межавалі з землямі рыжскага біскупа, ён увесь час ваяваў супраць рыжскага біскупа і Ордэна Мечаносцаў, прычым у саюзе з літоўцамі, бо быў жанаты з дачкой літоўскага князя Даўгерутэ, паводле Генрыха Латвійскага, наймагутнейшага літоўскага князя.

Упершыню згадваецца Генрыхам Латвійскім пад 1203 годам, падчас паходу полацкага князя Уладзіміра супраць немцаў у Лівоніі, калі разам з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы.

Князь Усевалад забяспечваў літоўцаў харчамі і іншым, пераправамі цераз Дзвіну і разам з імі нанёс немцам значныя страты. З гэтай прычыны, восенню 1209 года рыжскі біскуп Альбрэхт Буксгеўдэн сабраў войскі з усіх падуладных тэрыторый і пайшоў да Герцыке. Немцы захапілі горад і сыходзячы спалілі яго, узяўшы вялікую здабычу і палон. Сам Усевалад уцёк, пераплыў на чоўне Дзвіну, але яго жонка трапіла ў палон.

міні|Грамата, якой біскуп Альберт пацвярджае, што Усевалад, rex de Berzika, аддаў свае ўладанні царкве Дзевы Марыі ў Рызе і пасля прынясення прысягі атрымаў у лен горад Berzika, а таксама Autinam, Zessowe.
У кастрычніку-снежні 1209 года Усевалад перадаў сваё княства епіскапу Альберту, які пасля леннай прысягі вярнуў яму частку княства, магчыма палову, як лен. Усевалад абяцаў паведамляць біскупу пра планы русінаў і літоўцаў, яму вярнулі жонку і палон. Сабраўшы разагнаных падданых ён пачаў адбудоўваць Герцыке.

Аднак, як паведамлялі біскупу браты-рыцары з Кукенойса, Усевалад з 1209 года не ездзіў як васал да біскупа, дапамагаў літоўцам і на скаргі не адказваў. У 1214 годзе Усевалад адмовіўся паслаць свае войскі супраць ліваў, таму, на пачатку 1214 года браты-рыцары з Кукейноса, са згоды біскупа, ноччу захапілі Герцыкскі замак, але самога Усевалада, напэўна, тым часам у горадзе не было. У красавіку 1214 года браты-рыцары з Кукейноса зноў напалі, захапілі горад, але не замак, і былі адбіты літоўцамі, закліканымі Усеваладам на дапамогу. Сутыкненні працягваліся да 1215 года, калі Усевалад з літоўцамі нанёс паразу ордэнскаму войску.

У 1214—1224 гадах пра князя Усевалада нічога невядома, даследчыкі выказваюць розныя думкі. У кожным разе, да 1224 года ён захоўваў за сабой прынамсі дэ-юрэ частку Герцыкскага княства, напэўна тую, што атрымаў ад біскупа ў 1209 годзе. У 1224 годзе князь Усевалад перадае ад сябе рыцару Конраду фон Мейендорфу ў лен палову сваёй часткі Герцыкскага княства.

У 1225 годзе князь Усевалада быў у Рызе на сустрэчы з папскім легатам, які прыбыў у Лівонію, і называецца «Хронікай Лівоніі» як «кароль Герцыке».

Жыў яшчэ ў 1230 годзе, калі падарыў некаторыя землі , гэта дарчая — апошняя згадка пра Усевалада.

Памёр князь Усевалад, напэўна, да 1239 года, калі не было ўжо Герцыке, прынамсі яго замка, а згадваецца толькі месца замка (locum castri).

 Сям’я 
Быў жанаты з дачкой літоўскага князя Даўгерутэ. Пра дзяцей крыніцы не паведамляюць, але ад князя Усевалада выводзіў сябе род . Дакументальна гісторыя роду Ікскюль, аднак, пацвярджаецца толькі з XVI стагоддзя. Паводле , у князя Усевалада была адна невядомая імем дачка, якая была замужам двойчы — з Конрадам фон Меендорф (памёр пасля 1224) і Іаганам фон Бардэвіс (памёр пасля 1257).

 Крыніцы 

 Літаратура 



 Беларуская энцыклапедыя. Т. 16. — Мн., 2003;
 Войтович Л. Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. Львів, 2000.
 Крестоносцы и Русь. Конец XII-1270 г. — М. Индрик. 2002.

 Сагановіч, Г. Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха) // БГА, Т. 5. Сш. 1(8) Чэрвень 1998.
 Штыхаў, Г. Усевалад / Георгій Штыхаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. Т. 6, кн. 2: Усвея — Яшын. Дадатак — Мн.: БелЭн, 2003. — 612, [1] с. — С. 8. — ISBN 985-11-0276-8.

Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі
Катэгорыя:Ізяславічы Полацкія
Катэгорыя:Князі герцыкскія