Жупраны

Жупра́ны (, ) — аграгарадок у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Жупранскага сельсавета.

 Геаграфія 
Размешчаны за 10 км на ўсход ад Ашмян, у самай высокай частцы Ашмянскага ўзвышша, на левым беразе ракі Ашмянкі.

Праз паселішча праходзіць рэспубліканская аўтадарога Барысаў — Вілейка — Ашмяны .

 Назва 
Ёсць сучаснае літоўскае прозвішча Žiupryshttps://www.santarve.lt/s-vainauskaite-butkiene-tremtyje-buvau-jauna-bet-jau-suaugusi/.

Версію пра сувязь жупранскай назвы з зубрамі ўпершыню выказаў, абапіраючыся на фанетытычнае сугучча (Жупр- : зубр), паэт Ф. Багушэвіч (у нататцы 1885 г. у польскамоўны часопіс "Kraj"). Таксама не больш чым на фанетычным сугуччы грунтуецца версія пра сувязь з літоўскім žuobris "саха" Віктар ШУКЕЛОВІЧ, Ці сапраўды Жупраны атрымалі назву ад зуброў? // «Ашмянскі веснік» ад 05.09.2017 .

 Гісторыя 
Першая пісьмовыя згадка датавана XV ст. У 1407 годзе вялікі князь Вітаўт даў Жупраны віленскаму ваяводзе Войцеху Манівіду. Пазней, каля 300 гадоў належала Радзівілам, апошні з дзевяці ўладальнікаў гэтага роду — Караль Станіслаў «Пане Каханку». Пасля перайшло да Чапскіх.

Мястэчка моцна пацярпела падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай. Калі ў 1652 годзе Багуслаў Радзівіл аддаваў Жупраны ў заклад за 40 000 злотых, то ў 1666 годзе пад заклад мястэчка змог пазычыць толькі 24 000 злотыхCzesław Jankowski. Powiat oszmiański: materjały do dziejów ziemi i ludzi. Cz. 1 — Kraków, 1896.

У 1692—1694 гадах адноўлены мясцовы касцёл, пад кіраўніцтвам цесляра з Барунаў закладзены новыя сцены, з Вільні замоўлены жалезны крыж даўжынёй у сажань.

У канцы XVIII ст. у Жупранах было толькі 35 дамоў і тры вуліцы — Дворская, Сольская і Астравецкая.

У вайну 1812 года праз Жупраны ад Бярэзіны на Вільню адступалі напалеонаўскія войскі. Французы спалілі ў мястэчку 180 пабудоў, французскі генерал Філіп-Поль дэ Сегюр пісаў пра гэтыя падзеі і мястэчка ў мемуарах, прысвечаных напалеонаўскаму паходу:

У 1854 годзе пачалося будаўніцтва мураванага Касцёла Святых апосталаў Пятра і Паўла. Мясцовыя сяляне прымалі ўдзел у паўстанні 1863—1864 гадоў, падзеі адбываліся на рынкавай плошчы ў Жупранах.

У 1900 годзе у Жупранах пахаваны беларускі паэт Францішак Багушэвіч, магіла знаходзіцца на могілках за касцёлам.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора (1921) Жупраны ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводства.

У 1939 годзе Жупраны ўвайшлі ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр сельсавета Ашмянскага раёна.

У 1958 годзе ў вёсцы адкрыты помнік Багушэвічу, адзін з двух помнікаў паэту на тэрыторыі Беларусі. 22 сакавіка 1970 годзе адкрыты Музей Францішка Багушэвіча, дзе захоўваецца каля 300 экспанатаў, датычных жыцця класіка.

 Насельніцтва 
 1885 год — каля 285 чал., 60 двароў.
 1931 год — 657 чал., 124 двары;
 1971 год — 423 чал., 121 двор;
 1993 год — 734 чал., 248 двароўВалерый Шаблюк. Жупраны //  — С. 375.;
 1997 год — 795 чал., 288 двароў — С. 449..
 2010 год — 745 чал.

 Інфраструктура 
У Жупранах ёсць паштовае аддзяленне, бібліятэка, Дом культуры, школа, сельсавет, дзіцячы сад, гандлёвы цэнтр, амбулаторыя.

 Эканоміка 
Свінагадоўчая і малочнатаварная фермы, механізаваны двор.

 Культура 
У школе дзейнічае Музей Францішка Багушэвіча.

 Славутасці 
 Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (1854—1875)
 Могілкі яўрэйскія
 Плябанія (кан. XIX — пач. XX стст.)
 Помнік Францішку Багушэвічу (1958) — 

 Вядомыя асобы 
 Браніслаў Іпалітавіч Загорскі (нар. 1935) — беларускі гісторык, педагог, кандыдат гістарычных навук (1971).
 Якаў Ромбра (1858—1922) — яўрэйскі асветнік, пісьменнік, журналіст.

 Літаратура 

 Żuprany //  S. 855.

 Спасылкі 

 Артыкул «Жыў, служыў і тварыў для народа» ў «Ашмянскім Весніку» 
 Жупраны на партале globustut.by 


Катэгорыя:Жупранскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства