Максім Горкі

Максім Горкі (пры нараджэнні Аляксей Максімавіч ПяшкоўСам Горкі лічыў, што яго сапраўднае прозвішча Пяшкоў павінна гучаць з націскам на О:

Тогда я счёл возможным пояснить ему:
— Я не Каширин, а — Пешко́в…
— Пе́шков? — неверно повторил он. — Хорошее дело.«Прозвішча Пяшкоў не датычыцца слоў пешы або пешка, у яго аснове ляжыць гутарковы варыянт Пяшко (ад Пётр). Гэтае прозвішча нярэдка прамаўляюць з націскам на першым складзе, хоць правільней прамаўляць Пяшко́ў, на гэтым настойваў і А. М. Горкі» () (Максим Горький), устойлівым ёсць таксама ўжыванне сапраўднага імя пісьменніка ў спалучэнні з псеўданімам — Аляксей Максімавіч Горкі; , Ніжні Ноўгарад, Расійская імперыя — , Вайнберг И. И. Горький Максим. // Русские писатели. 1800—1917. Биографический словарь. Т. 1. — : Изд-во «Советская Энциклопедия», 1989. — С. 645—657., Маскоўская вобласць, СССР) — расійскі , , , , грамадскі дзеяч. Адзін з самых значных і вядомых у свеце расійскіх пісьменнікаў і . Ганаровы акадэмік АН БССР (1932). Ганаровы член Менскага гарсавета (1931)

5 разоў намінаваны на Нобелеўскую прэмію па літаратурыNomination Database — Literature.: у 1918, 1923, два разы ў 1928, 1933 гадах.

Пачаўшы з рамантычна адухоўленых навел, песень у прозе і апавяданняў, у 1901 годзе Горкі звярнуўся да драматургіі. На мяжы XIX і XX стагоддзяў праславіўся як аўтар твораў у рэвалюцыйным духу, які быў асабіста блізкім да сацыял-дэмакратаў і знаходзіўся ў апазіцыі да . Росквіт творчай біяграфіі пісьменніка адзначаны цыкламі нарысаў, аўтабіяграфічных аповесцяў, п’есамі, двума буйнымі раманамі, а таксама кнігамі і апавяданнямі ў жанры публіцыстычнай дакументалістыкі.

Асноўны пафас твораў Горкага — мара пра «новых людзей», бясстрашных і свабодных, якія валодаюць высокімі інтэлектуальнымі і фізічнымі здольнасцямі, здольных дасягнуць  за гранню магчымага, не выключаючы .

У эміграцыі правёў агулам больш за 18 гадоў, у тым ліку 15 гадоў у Італіі, пры гэтым не авалодаў ніводнай замежнай мовай .

У пачатку XX стагоддзя быў адным з ідэолагаў Плеханов Г. В. О так называемых религиозных исканиях в России. «Исповедь» М. Горького как проповедь «новой религии» // Об атеизме и религии в истории общества и культуры. — М: Мысль, 1977. — С. 254., у 1909 годзе дапамагаў удзельнікам гэтай плыні ўтрымліваць  для рабочых, якую У. І. Ленін называў «літаратарскім цэнтрам богабудаўніцтва».

Горкі стаяў на чале трох буйных выдавецтваў — «Знание», «Парус» і «Всемирная литература» (з 1902 па 1921 год), прыўнёс у кнігавыдавецкую дзейнасць наватарскія падыходы.

Нягледзячы на тое, што некаторы час Горкі быў найбуйнейшым спонсарам бальшавіцкай фракцыіО’Коннор Т. Э. Инженер революции. Леонид Красин и большевики. М., 1993., да Кастрычніцкай рэвалюцыі і Савецкай улады ў яе пачатковы перыяд ён паставіўся скептычна. Хадатайнічаў перад бальшавікамі за арыштаваных і асуджаных на смяротнае пакаранне.

Пасля некалькіх гадоў культурнай і праваабарончай працы ў Савецкай Расіі жыў за мяжой у 1920-я (Берлін, , Сарэнта). У 1932 годзе канчаткова вярнуўся ў СССР, дзе ў апошнія гады жыцця атрымаў афіцыйнае прызнанне як заснавальнік сацыялістычнага рэалізму.

Горкі быў самым выдаваным у СССР савецкім пісьменнікам: за 1918—1986 гады агульны тыраж 3556 выданняў склаў 242,621 млн экзэмпляраў. Калі ж прымаць у разлік ўсіх рускіх пісьменнікаў, то Горкі саступае толькі Л. М. Талстому і А. С. Пушкіну. Поўны збор твораў Горкага складаецца з 60 тамоў: мастацкія творы выдадзены ў 1968—1973 гадах, публіцыстыка — пасля 1985 года, лісты цалкам не выдадзеныя да гэтага часу. З 1932 па 1990 год імя Горкага насіў яго родны горад Ніжні Ноўгарад.

Псеўданім М. Горкі ўпершыню з’явіўся 12 верасня 1892 года ў тыфліскай газеце «» у подпісе да аповеду «».

 Біяграфія 

 Дзяцінства 
Аляксей Максімавіч Пяшкоў нарадзіўся ў 1868 годзе ў Ніжнім Ноўгарадзе, у вялікім драўляным доме на каменным падмурку на Каваліхінскай вуліцы, які належаў яго дзеду, уладальніку фарбавальнай майстэрні, Васілю Васільевічу Кашырыну. Хлопчык з’явіўся ў сям’і  Максіма Савацьевіча Пяшкова (1840—1871), які быў сынам разжалаванага афіцэра. Па іншай версіі, якую шэраг літаратуразнаўцаў ігнаруюць, біялагічным бацькам пісьменніка быў кіраўнік астраханскай канторы параходства І. С. КолчынБиография на Biographer.ru . Быў ахрышчаны ў праваслаўі. У тры гады Алёша Пяшкоў захварэў халерай, але змог выжыць. Заразіўшыся ад сына халерай, М. С. Пяшкоў памёр 29 ліпеня 1871 года ў Астрахані, дзе ў апошнія гады жыцця працаваў кіраўніком параходнай канторы. Алёша амаль не памятаў бацьку, але расказы блізкіх пра яго пакінулі глыбокі след — нават псеўданім «Максім Горкі», па сцвярджэнні старых ніжагародцаў, быў узяты ім ў 1892 годзе ў памяць пра Максіма Савацьевіча. Маці Аляксея клікалі Варвара Васільеўна, народжаная Кашырына (1842—1879) — з мяшчанскай сям’і; рана заўдавеўшы, другі раз выйшла замуж, памерла 5 жніўня 1879 года ад сухотаў. Бабуля Максіма — Акуліна Іванаўна замяніла хлопчыку бацькоў. Дзед Горкага Савацій Пяшкоў даслужыўся да афіцэра, але быў разжалаваны і сасланы ў Сібір «за жорсткае абыходжанне з ніжнімі чынамі», пасля чаго запісаўся ў мяшчане. Яго сын Максім пяць разоў уцякаў ад бацькі і ў 17 гадоў пайшоў з дому назаўждыНефедова И. М. Максим Горький. Биография писателя: Пособие для учащихся. — Л.: Просвещение, 1971..

Рана асірацеўшы, Аляксей правёў дзіцячыя гады ў сям’і дзеда па маці Васіля Кашырына ў Ніжнім Ноўгарадзе, у прыватнасці ў , дзе ў XXI стагоддзі размяшчаўся музей. З 11 гадоў вымушаны быў зарабляць — ісці «ў людзі»: працаваў «хлопчыкам» пры краме, буфетным посуднікам, на параходзе, пекарам, вучыўся ў іканапіснай майстэрні.

Чытаць Аляксея навучыла маці, дзед Кашырын навучыў азам царкоўнай граматы. Нядоўга вучыўся ў , потым, захварэўшы воспай, вымушаны быў спыніць навучанне ў школе. Затым два класа адвучыўся ў Слабадским пачатковым вучылішчы ў Канавіне, дзе жыў з маці і айчымам. Адносіны з настаўнікам і са школьным святаром складваліся ў Аляксея цяжка. Светлыя ўспаміны Горкага пра школу звязаныя з наведваннем яе епіскапам Астраханскім і Ніжнегародскім . Уладыка вылучыў Пяшкова з усяго класа, доўга і павучальна гутарыў з хлопчыкам, пахваліў яго за веды жыццяў святых і Псалтыра, папрасіў паводзіць сябе дабрапрыстойна, «не гарэзаваць». Аднак пасля ад’езду епіскапа Аляксей на злосць дзеду Кашырына скрэмзаў яго любімыя святцы і выстрыг у кнігах нажніцамі лікі святых. У аўтабіяграфіі Пяшкоў адзначаў, што ў дзяцінстве не любіў хадзіць у царкву, але дзед прымушаў яго ісці ў храм сілай, пры гэтым ні пра споведзь, ні пра прычашчэнне не згадваецца зусім. У школе Пяшкоў лічыўся цяжкім падлеткам. Атэістычны светапогляд захаваўся ў Горкага на ўсё жыццё, ужо стаўшы масцітым пісьменнікам, ён сказаў: «Бог выдуманы — і дрэнна выдуманы! — для таго, каб умацаваць уладу чалавека над людзьмі, і патрэбны ён толькі чалавеку-гаспадару, а рабочаму народу ён — відавочны вораг»Настольный календарь 1981. — М.: Политиздат, 1980. — С. 45.

Пасля хатняй сваркі з айчымам, якога Аляксей ледзь не зарэзаў за жорсткае абыходжанне з маці, Пешкоў вярнуўся назад да дзеда Кашырына, які да таго часу зусім згалеў. На некаторы час «школай» хлопчыка стала вуліца, дзе ён праводзіў час у кампаніі падлеткаў, пазбаўленых бацькоўскага нагляду; атрымаў там мянушку Башлык. Нядоўга вучыўся ў пачатковым прыходскім вучылішчы для дзяцей з немаёмных слаёў. Пасля ўрокаў для пражытка збіраў рыззё, разам з кампаніяй аднагодкаў падкрадаў дровы са складоў; на ўроках Пяшкова высмейвалі як «галечу». Пасля чарговай скаргі аднакласнікаў настаўніку, што ад Пяшкова быццам бы пахне памыйнай ямай і непрыемна сядзець побач з ім, несправядліва пакрыўджаны Аляксей неўзабаве кінуў вучылішча. Сярэдняй адукацыі не атрымаў, дакументаў для паступлення ва ўніверсітэт не меў. Пры гэтым Пяшкоў валодаў моцнай воляй да навучання і, па сведчанні дзеда Кашырына, «конскай» памяццю. Пешкоў шмат і прагна чытаў, праз некалькі гадоў ўпэўнена вывучаў і цытаваў філосафаў-ідэалістаў — Ніцшэ, Гартмана, Шапенгаўэра, , ; учорашні валацуга пабіваў дыпламаваных прыяцеляў сваім знаёмствам з творамі класікаў. Аднак і да 30 гадоў Пешкоў пісаў напаўпісьменна, з масай арфаграфічных і пунктуацыйных памылак, якія яшчэ доўга выпраўляла яго жонка Кацярына, прафесійны .

Пачынаючы з юнацтва і на працягу ўсяго жыцця Горкі увесь час паўтараў, што не «піша», а толькі «вучыцца пісаць». Сябе пісьменнік з маладых гадоў называў чалавекам, які «ў свет прыйшоў, каб не згаджацца».

З дзяцінства Аляксей быў піраманам, надзвычай любіў глядзець, як зачаравальна гарыць агонь.

Па агульным меркаванні літаратуразнаўцаў, аўтабіяграфічную трылогію Горкага, якая ўключае аповесці «Дзяцінства», «У людзях» і «Мае ўніверсітэты», нельга ўспрымаць як дакументальнае, а тым больш навуковае апісанне яго ранняй біяграфіі. Падзеі, выкладзеныя ў гэтых мастацкіх творах, творча зменены фантазіяй і уяўленнем аўтара, кантэкстам рэвалюцыйнай эпохі, калі былі напісаныя гэтыя кнігі Горкага. Сямейныя лініі Кашырына і Пяшкова выбудаваныя міфалагічна, далёка не заўсёды пісьменнік атаясамляў асобу свайго героя Аляксея Пяшкова з сабой, у трылогіі фігуруюць як сапраўдныя, так і выдуманыя падзеі і персанажы, характэрныя для часу, на які прыйшліся маладыя гады Горкага.

Сам Горкі аж да сталага ўзросту лічыў, што ён нарадзіўся ў 1869 годзе; ў 1919 годзе ў Петраградзе шырока адзначаўся яго 50-гадовы «юбілей». Дакументы, якія пацвярджаюць факт нараджэння пісьменніка ў 1868 годзе, паходжанне і акалічнасці дзяцінства (метрычныя запісы, рэвізскія казкі і паперы казённых палат), былі выяўленыя ў 1920-х гадах біёграфам Горкага, крытыкам і гісторыкам літаратуры  і энтузіястамі-краязнаўцамі; упершыню апублікаваны ў кнізе «Горкі і яго час».

Па сацыяльным паходжанні Горкі яшчэ ў 1907 годзе падпісваўся як «горада Ніжняга Ноўгарада цэхавы малярнага цэха Аляксей Максімавіч Пяшкоў». У слоўніку Бракгаўза і Эфрона Горкі пазначаны як мешчанін.

 Юнацтва і першыя крокі ў літаратуры 
У 1884 годзе Аляксей Пяшкоў прыехаў у Казань і паспрабаваў паступіць у Казанскі ўніверсітэт, але пацярпеў няўдачу. У той год статутам універсітэта было рэзка скарочана колькасць месцаў для выхадцаў з самых бедных слаёў, да таго ж у Пяшкова не было атэстата аб сярэдняй адукацыі. Працаваў на прыстанях, дзе пачаў наведваць сходкі рэвалюцыйна настроенай моладзі. Пазнаёміўся з марксісцкай літаратурай і прапагандысцкай працай. У 1885—1886 гадах працаваў у кандытарскай і  В. Сямёнава. У 1887 годзе працаваў у булачнай народніка Андрэя Сцяпанавіча Дзеранкова (1858—1953), даходы якой накіроўваліся на нелегальныя гурткі самаадукацыі і іншую фінансавую падпітку руху народнікаў ў Казані. У гэтым жа годзе страціў бабулю і дзядулю: А. І. Кашырына памерла 16 лютага, В. В. Кашырын — 1 мая

12 снежня 1887 года ў Казані, на высокім беразе над Волгай, за агароджай манастыра, 19-гадовы Пяшкоў у прыступе юнацкай дэпрэсіі распачаў спробу самагубства, прабіўшы сабе са стрэльбы лёгкае. Куля затрымалася ў целе, вартаўнік-татарын, які падаспеў тэрмінова, выклікаў паліцыю, і Аляксея адправілі ў земскую бальніцу, дзе зрабілі паспяховую аперацыю. Рана аказалася не смяротнай, аднак яна паслужыла штуршком да пачатку працяглай хваробы дыхальных органаў. Спробу суіцыду праз некалькі дзён Пяшкоў паўтарыў ў бальніцы, дзе пасварыўся з прафесарам медыцыны Казанскага ўніверсітэта М. І. Студэнцкім, раптам схапіў у ардынатарскай буйную бутэлечку  і зрабіў некалькі глыткоў, пасля чаго быў другі раз выратаваны ад смерці . У аповесці «Мае ўніверсітэты» Горкі з сорамам і самаасуджэннем назваў тое, што здарылася, самым цяжкім эпізодам са свайго мінулага, апісаць гісторыю ён спрабаваў у апавяданні «Выпадак з жыцця Макара». За спробу самагубства і адмову ад пакаяння Казанскай духоўнай кансісторыяй быў адлучаны ад царквы на чатыры гады.

На думку псіхіятра, прафесара , які ў сярэдзіне 1920-х гадоў вывучаў асобу пісьменніка і псіхапаталагічную падаплёку яго твораў і яго жыцця, у юнацтве Аляксей Пяшкоў быў псіхічна неўраўнаважаным чалавекам і моцна пакутаваў з гэтай прычыны; аб выяўленым ім постфактум «цэлым букеце» псіхічных захворванняў прафесар Галант паведаміў у лісце самому Горкаму. У маладога Пяшкова праглядаўся, у прыватнасцi, суіцыдальны комплекс, схільнасць да самагубства як да сродку кардынальнага рашэння жыццёвых праблем. Да падобных высноў ў 1904 годзе прыйшоў таксама псіхіятр, доктар медыцыны М. В. Шайкевіч, які напісаў кнігу «Псіхапаталагічныя рысы герояў Максіма Горкага», выдадзеную ў Санкт-Пецярбургу. Сам Горкі ў старым узросце адпрэчваў гэтыя дыягназы, не жадаючы прызнаваць сябе вылечаным ад псіхапаталогіі, аднак забараніць медыцынскія даследаванні сваёй асобы і творчасці быў не ў стане.

У 1888 годзе разам з рэвалюцыянерам-народнікам  прыязджае ў сяло  пад Казанню для вядзення рэвалюцыйнай прапаганды. Быў упершыню арыштаваны за сувязь з кружком . Знаходзіўся пад пастаянным наглядам паліцыі. Пасля таго, як заможныя сяляне спалілі дробязную лаўку Ромася, Пяшкоў некаторы час батрачыў. У кастрычніку 1888 года паступіў вартаўніком на станцыю  . Уражанні ад знаходжання ў Добрынцы паслужылі асновай для аўтабіяграфічнага аповяду «Вартаўнік» і апавядання «Нуды дзеля». Потым з’ехаў на Каспійскае мора, дзе падрадзіўся ў арцель рыбаловаўГАЛО:Алексей Максимович Горький. К 140-летию со дня рождения .

У студзені 1889 года, па асабістым прашэнні (скарзе ў вершах), пераведзены на станцыю Барысаглебск, затым вагаўшчыком на станцыю Шилин Н. К. Депо: История локомотивного депо станции имени Максима Горького Волгоградского отделения Приволжской железной дороги. — Волгоград: ГУ «Издатель», 2001. — 592 с.. Там Аляксея заспела першае моцнае пачуццё да дачкі начальніка станцыі Марыі Басаргіной; Пяшкоў нават прасіў рукі Марыі ў яе бацькі, але атрымаў адмову. Праз 10 гадоў ужо жанаты пісьменнік у лісце да жанчыны з пяшчотай успамінаў: «Я ўсё памятаю, Марыя Захараўна. Добрае не забываецца, не так ужо шмат яго ў жыцці, каб можна было забываць…». Спрабаваў арганізаваць сярод сялян земляробскую калонію талстоўскага тыпу. Склаў калектыўны ліст з гэтай просьбай «ад імя ўсіх» і хацеў сустрэцца з Л. М. Талстым у Яснай Паляне і Маскве. Аднак Талстой (да якога тады ішлі за радай тысячы людзей, многіх з іх яго жонка  называла «цёмнымі лайдакамі»), не прыняў хадака, і Пяшкоў вярнуўся ні з чым у Ніжні Ноўгарад у вагоне з надпісам «для жывёлы».

У канцы 1889 — пачатку 1890 года пазнаёміўся ў Ніжнім Ноўгарадзе з пісьменнікам У. Г. Караленкам, якому прынёс для водгуку свой першы твор, паэму «Песня старога дуба». Прачытаўшы паэму, Караленка разнёс яе ў пух і прах. З кастрычніка 1889 года Пяшкоў працаваў пісарам у адваката А. І. ЛанінаЛанин Александр Иванович  . У гэтым жа месяцы упершыню быў арыштаваны і заключаны ў  — гэта было «рэха» разгрому студэнцкага руху ў Казані; гісторыю першага арышту апісаў у нарысе «Час Караленка». Завязаў сяброўства са студэнтам-хімікам Н. З. Васільевым, які пазнаёміў Аляксея з філасофіяй.

29 красавіка 1891 года Пяшкоў адправіўся з Ніжняга Ноўгарада вандраваць «па Русі». Пабываў у Паволжы, на Доне, на Украіне (у Мікалаеве трапіў у лякарню), у Крыму і на Каўказе, большую частку шляху прайшоў пешшу, часам ехаў на фурманках, на тармазных пляцоўках чыгуначных грузавых вагонаў . У лістападзе прыйшоў у Тыфліс. Уладкаваўся рабочым у  майстэрню. Улетку 1892 года ў Абхазіі працаваў на будаўніцтве шашы Сухум — Новарасійск, пасля чаго ненадоўга залучыўся на Бакінскія нафтапромыслы — гэту працу пісьменнік потым называў самай цяжкай з усіх, што выпалі на яго долю. Тым жа летам вярнуўся ў Тыфліс, жыў у падвале на Нова-Арсенальнай вуліцы разам з механікам, каморнікам, семінарыстам, студэнтам і чыгуначным рабочым. Прапаноўваў рабочым запісваць у сшыткі і нататнікі факты самавольства і прыгнёту з боку адміністрацыі на прадпрыемствах, паколькі верыў, што зафіксаванае ў пісьмовай крыніцы валодае сілай сведчання і падточвае сацыяльную несправядлівасць. Тыфліскія знаёмыя адзначалі магутную постаць Пяшкова, яго знарок грубаватыя манеры, руху і жэсты. У Тыфліскі перыяд Пяшкоў напісаў цэлыя сшыткі высакамоўных вершаў у перайманне Байрану, на памяць чытаў суседзям па склепе «» і «». Пасля на аснове сваіх вершаваных накідаў стварыў паэму «», упершыню апублікаваную ў 1918 годзе. Наадварот, вусныя апавяданні Пешкова, па ўспамінах слухачоў, адрозніваліся жыццёвай пэўнасцю, іранічным стылем і яркасцю дэталяў.

Да 1892 года Пяшкоў ужо меў досвед працы грузчыкам, сталяром, красільшчыкам, хлебапёкам, бурлаком, будаўніком, вартаўніком, рэпарцёрам і інш. У Тыфлісе Пяшкоў пазнаёміўся і пасябраваў з удзельнікам рэвалюцыйнага руху Аляксандрам Калюжным. Слухаючы апавяданні юнака аб падарожжах па краіне, Калюжны настойліва прапаноўваў Пяшкову запісваць гісторыі, якія з ім здарыліся. Калі рукапіс «» (драмы з цыганскага жыцця) быў гатовы, Калюжны з дапамогай знаёмага журналіста Цвятніцкага здолеў надрукаваць аповяд у газеце «». Публікацыя выйшла 12 верасня 1892 года, падпісаны аповяд быў — М. Горкі. Псеўданім «Горкі»Наколькі я памятаю, Аляксей Максімавіч ніколі не называў сябе ў друку Максімам Горкім. Ён падпісваўся карацей: «М. Горкі».

Неяк ён сказаў, хітра паглядзеўшы на суразмоўцаў:

— Адкуль вы ўсе ўзялі, што «М» — гэта Максім? А можа быць, гэта «Міхаіл» або «Магамет»?.. Аляксей прыдумаў сам. Пасля ён казаў Калюжнаму: «Не пісаць жа мне ў літаратуры — Пяшкоў…». У кастрычніку гэтага ж года Пяшкоў вярнуўся ў Ніжні Ноўгарад.


У 1893 годзе пісьменнік-пачатковец апублікаваў некалькі апавяданняў у ніжагародскіх газетах «Волгарь» і «Волжский вестник». Яго літаратурным настаўнікам становіцца Караленка. У гэтым жа годзе 25-гадовы Аляксей Пяшкоў ўступіў у першы, нявенчаны шлюб з акушэркай Вольгай Юльеўнай Каменскай, гераіняй яго пазнейшага аповяду «Аб першым каханні» (1922). З Вольгай ён быў знаёмы з 1889 года, яна была старэйшая на 9 гадоў, да таго часу ўжо пайшла ад першага мужа і мела дачку. Пісьменніку здаўся пацешным таксама факт, што маці Каменскай, таксама акушэрка, калісьці прымала нованароджанага Пяшкова. Каменскай звернутая першая з вядомых аўтабіяграфій Горкага, напісаная ў выглядзе ліста пад уплывам паэта Гейнэ і якая мела вычварную назву «Выклад фактаў і дум, ад узаемадзеяння якіх адсохлі лепшыя кавалкі майго сэрца» (1893). Растаўся Аляксей з Каменскай ўжо ў 1894 годзе: пералом у адносінах наступіў пасля таго, як Вольга, якой «усю мудрасць жыцця замяніў падручнік акушэрства», заснула пры аўтарскім чытанні толькі што напісанай навелы «».

У жніўні 1894 года па рэкамендацыі Караленкі Пяшкоў напісаў апавяданне «» пра прыгоды басяка-кантрабандыста. Аповяд аднёс у часопіс «», твор некаторы час праляжаў у рэдакцыйным партфелі. У 1895 годзе Караленка параіў Пяшкову пераехаць у Самару, дзе той стаў прафесійным журналістам, і пачаў зарабляць сабе на хлеб артыкуламі, фельетонамі і нарысамі — пад  Иегудиил Хламида. Псеўданім парадыраваў з’едлівага семінарыста, аўтарскі стыль быў падобны «на духоўную літаратуру, красамоўную і архаічную». Папулярнай стала рэгулярная афарыстычныя рубрыка «Мысли и максимы». Усяго за два няпоўныя гады ў самарскай газеце Пяшкоў апублікаваў каля 500 артыкулаў, нарысаў і фельетонаў (не лічачы белетрыстыкі, якую склалі апавяданні), што было неймавернай прадукцыйнасцю для тагачасных публіцыстаў у Расіі. У чэрвеньскім нумары часопіса «Русское богатство», нарэшце, быў апублікаваны «Чалкаш», які прыносіць першую літаратурную вядомасць свайму аўтару — Максіму Горкаму.

У 1895 годзе ў выданні «Самарская газета» быў апублікаваны нарыс «Бабуля Акуліна» — першы накід да будучай аповесці «».

30 жніўня 1896 года ў самарскім  Горкі  з дачкой збяднелага памешчыка (які стаў упраўляючым), учорашняй гімназісткай,  «Самарскай газеты» , малодшай сябе на 8 гадоў. Нямала пабачыўшы і ўжо даволі вядомы пісьменнік здаўся працаўніцы карэктуры «напаўбогам», сам жа Горкі ўспрымаў нявесту паблажліва, доўгімі заляцаннямі не удастоіў. У кастрычніку 1896 года хвароба стала праяўляць сябе ўсё больш трывожна: Горкі месяц ляжаў з бранхітам, які перайшоў у запаленне лёгкіх, а ў студзені яму быў упершыню пастаўлены дыягназ — туберкулёз. Лячыўся ў Крыму, далечваўся ў суправаджэнні жонкі на Украіне, у вёсцы  пад Палтавай, дзе асвойваў украінскую мову. 21 ліпеня 1897 года там жа нарадзіўся яго першынец — сын .

У 1896 годзе Горкі піша водгук на першы кінасеанс  у кафэшантане Шарля Амона на Фільм Прыбыццё цягніка на вакзал Ла-Сьёта} згадваецца ў артыкуле Максіма Горкага (апублікаваны пад псеўданімам «M. Pacatus»), прысвечанаму першаму кінасеансу, арганізаванаму Шарлем Амонам на Ніжагародскім кірмашы («Нижегородский листок». — 1896, 4 (16) июля. — № 182. — С. 31).

У 1897 годзе Горкі — аўтар твораў у часопісах «», «» і «». Апублікаваны яго апавяданні «Канавалаў», «Зазубіна», «Кірмаш ў Голтве», «Муж і жонка Арловы», «Мальва», «Былыя людзі» і іншыя. У кастрычніку пачаў працу над першым буйным творам, аповесцю «Фама Гардзееў».

 Літаратурная і грамадская дзейнасць 

 Ад першай вядомасці — да прызнання (1897—1902) 

З кастрычніка 1897 года да сярэдзіны студзеня 1898 года Горкі жыў у пасёлку Каменка (цяпер горад Куўшынава Цвярской вобласці) на кватэры ў свайго сябра Мікалая Захаравіча Васільева, які працаваў на Каменскай папяровай фабрыцы і які кіраваў нелегальным рабочым марксісцкім гуртком. Пасля жыццёвыя ўражанні гэтага перыяду паслужылі пісьменніку матэрыялам для рамана «».

У 1898 годзе выдавецтвам С. Дараватаўскага і  выпушчаны першыя два тамы твораў Горкага. У тыя гады наклад першай кнігі маладога аўтара рэдка перавышаў 1000 экзэмпляраў. А. Багдановіч раіў выпусціць першыя два тамы «Нарысаў і апавяданняў» М. Горкага па 1200 экзэмпляраў. Выдаўцы «рызыкнулі» і выпусцілі больш. Першы том 1-га выдання «Нарысаў і апавяданняў» выйшаў накладам 3000 экзэмпляраў, другі том — 3500. Абодва тамы былі хутка распрададзеныя. Праз два месяцы пасля выхаду кнігі пісьменнік, чыё імя было ўжо на слыху, быў зноў арыштаваны ў Ніжнім, этапаваны і заключаны ў  Тыфліса за ранейшыя рэвалюцыйныя справы. У рэцэнзіі на «Нарысы і апавяданні» крытыка і публіцыста, галоўнага рэдактара часопіса «Русское богатство»  адзначалася пранікненне ў творчасць Горкага «асаблівай маралі» і месіянскіх ідэй Ніцшэ.

У 1899 годзе Горкі ўпершыню з’яўляецца ў Санкт-Пецярбургу. У гэтым жа годзе выдавецтвам С. Дараватаўскага і А. Чарушнікава першым выданнем выпушчаны трэці том «Нарысаў і апавяданняў» накладам 4100 экзэмпляраў і другім выданнем 1-й і 2-й тамы накладам па 4100 экзэмпляраў. У гэтым жа годзе публікуюцца раман «Фама Гардзееў», паэма ў прозе «». З’яўляюцца першыя пераклады Горкага на замежных мовах.

У 1900—1901 годзе Горкі напісаў раман «Трое», які застаўся малавядомым. Адбываецца асабістае знаёмства Горкага з Чэхавым, Талстым.

У сакавіку 1901 года ў Ніжнім Ноўгарадзе стварыў твор невялікага фармату, але рэдкага, арыгінальнага жанру, песню ў прозе, — шырока вядомую як «». Удзельнічае ў марксісцкіх працоўных гуртках Ніжняга Ноўгарада, , Санкт-Пецярбурга; напісаў , якая заклікае да барацьбы з самадзяржаўем. За гэты арыштаваны і высланы з Ніжняга Ноўгарада.

У 1901 годзе Горкі ўпершыню звярнуўся да драматургіі. Стварае п’есы «» (1901), «» (1902). У 1902 годзе ён стаў хросным і прыёмным бацькам  , які ўзяў прозвішча Пяшкоў і прыняў праваслаўе. Гэта было неабходна для таго, каб Зіновій атрымаў права жыць у Маскве.

 1902 года пасля ўсяго шасці гадоў рэгулярнай літаратурнай дзейнасці адбываецца абранне Горкага ў ганаровыя акадэмікі Імператарскай Акадэміі навук па разрадзе прыгожага пісьменства. Абураны Мікалай II наклаў з’едлівую рэзалюцыю: «Больш чым арыгінальна». І перш чым Горкі змог скарыстаць свае новыя правы, яго абранне было анулявана ўрадам, паколькі новаабраны акадэмік «знаходзіўся пад наглядам паліцыі». У сувязі з гэтым Чэхаў і Караленка адмовіліся ад сяброўства ў Акадэміі. Сябраваць з Горкім і праяўляць салідарнасць з ім у літаратурным асяроддзі стала прэстыжна. Горкі становіцца заснавальнікам плыні «сацыяльны рэалізм» і заканадаўцам літаратурных мод: з’яўляецца цэлая плеяда маладых пісьменнікаў (Елеонаў, , , , Купрын і дзясяткі іншых), якіх абагульнена называлі «падмаксімкамі» і раз сустрэўшыся стараліся пераймаць Горкаму ва ўсім, пачынаючы ад манеры насіць вусы і шырокія капялюшы, акцэнтаванай рэзкасці і грубаватасці манер, уласцівых, як лічылася, простаму чалавека, уменню ўставіць па месцы ў літаратурную гаворку салёнае слоўца, і заканчваючы волжскім , якое і ў Горкага гучала некалькі найграна, штучна. 20 сакавіка 1917 года пасля звяржэння манархіі Горкі быў абраны ганаровым членам Акадэміі навук паўторна.

У 1902 годзе Горкі ўпершыню апублікаваў верш «Валашская легенда», які стаў потым вядомым пад назвай «Легенда пра Марка».

А вы на земле проживёте,
Как черви слепые живут:
Ни сказок о вас не расскажут,
Ни песен про вас не споют.

Першапачаткова «Легенда пра Марка» ўваходзіла ў апавяданне «Аб маленькай феі і маладым чабане (Валашская казка)». Пазней Горкі істотна перапрацаваў рэч, зноўку напісаў заключную страфу, зрабіў верш асобным творам і даў згоду кампазітару Аляксандру Спендыяраву пакласці яго на музыку. У 1903 годзе выйшла першае выданне новага тэксту, які суправаджаўся нотамі. У далейшым верш шмат разоў перавыдаваўся пад назвамі: «Валашская казка», «Фея», «Рыбак і фея». У 1906 годзе верш уключаны ў кнігу «М. Горкі. Песня пра Сокала. Песня пра Буравесніка. Легенда пра Марка». Гэта першая кніга з аб’ёмнай «Таннай бібліятэкі таварыства „Веды“», выдадзенай у Санкт-Пецярбургу ў 1906 годзе, дзе налічвалася больш за 30 твораў ГоркагаЛегенда о Марко.

 Кватэра ў Ніжнім Ноўгарадзе 

У верасні 1902 года, ужо сусветна вядомы пісьменнік, які атрымліваў салідныя ганарары, з жонкай Кацярынай Паўлаўнай і дзецьмі Максімам (нар. 21 ліпеня 1897) і Кацяй (нар. 26 мая 1901), пасяліўся ў арандаваных 11 пакоях ніжагародскага дома барона М. Ф. Кіршбаўма (цяпер ). Да гэтага часу Горкі быў аўтарам шасці тамоў літаратурных твораў, каля 50 яго твораў былі выдадзеныя на 16 мовах. У 1902 годзе пра Горкага было апублікавана 260 газетных і 50 часопісных артыкулаў, выдадзена больш за 100 манаграфій. У 1903 і 1904 гадах Таварыства рускіх драматычных пісьменнікаў і кампазітараў двойчы прысуджае Горкаму  за п’есы «Мяшчане» і «На дне». Пісьменнік набыў прэстыж у сталічным грамадстве: у Санкт-Пецярбургу Горкі быў вядомы па дзейнасці кніжнага выдавецтва «Знание», а ў Маскве з’яўляўся вядучым драматургам у Мастацкім тэатры.

У Ніжнім Ноўгарадзе, пры шчодрай фінансавай і арганізацыйнай падтрымцы Горкага, завяршалася будаўніцтва Народнага дома, ствараўся народны тэатр, адкрылася школа імя Ф. І. Шаляпіна.

Кватэру пісьменніка ў Ніжнім Ноўгарадзе сучаснікі называлі «Горкаўскай акадэміяй», у ёй, па ацэнцы , панавала «атмасфера высокага духоўнага настрою». Амаль штодня пісьменніка наведвалі ў гэтай кватэры прадстаўнікі творчай інтэлігенцыі, у прасторнай гасцінай часцяком збіраліся па 30-40 дзеячаў культуры. Сярод гасцей былі Леў Талстой, Леанід Андрэеў, Іван Бунін, Антон Чэхаў, , Ілья Рэпін, Канстанцін Станіслаўскі. Самы блізкі сябар — Фёдар Шаляпін, які таксама здымаў кватэру ў доме барона Кіршбаўма, актыўна ўдзельнічаў у жыцці сям’і Горкага і горада.

У ніжагародскай кватэры Горкі скончыў п’есу «На дне», адчуў натхняльны поспех пасля яе пастановак у Расіі і Еўропе, зрабіў накіды да аповесці «Маці», напісаў паэму «Чалавек», асэнсаваў канву п’есы «Дачнікі»Государственный музей А. М. Горького. Музей-квартира А. М. Горького (Нижний Новгород, ул. Семашко, 19), 2008.

 Адносіны з Марыяй Андрэевай, адыход з сям’і, «дзве жонкі» 

На мяжы 1900-х гадоў у жыцці Горкага з’явілася статусная, прыгожая і паспяховая жанчына. 18 красавіка 1900 года ў Севастопалі, куды Маскоўскі Мастацкі тэатр выязджаў паказаць А. П. Чэхаву яго «Чайку», Горкі пазнаёміўся з вядомай маскоўскай актрысай . «Мяне захапіла прыгажосць і моц яго таленту», — успамінала Андрэева. Абодвум у год іх першай сустрэчы споўнілася па 32 гады. Пачынаючы з крымскіх гастроляў пісьменнік і актрыса сталі бачыцца часта, Горкі ў ліку іншых запрошаных гасцей стаў наведваць вечары-прыёмы ў багата абстаўленай 9-пакаёвай кватэры Андрэевай і яе мужа, важнага чыгуначнага чыноўніка Жэлябужскага, у . Асаблівае ўражанне Андрэева зрабіла на Горкага ў вобразе Наташы ў яго першай п’есе «На дне»: «Прыйшоў увесь у слязах, ціснуў рукі, дзякаваў. У першы раз тады я моцна абняла і пацалавала яго, тут жа на сцэне, пры ўсіх». У коле сваіх сяброў Горкі называў Марыю Фёдараўну «Цудоўнай Чалавечынкай» (). Пачуццё да Андрэевай стала істотным фактарам эвалюцыі Горкага, адзначалі  і Дзмітрый Быкаў, у 1904—1905 годзе пісьменнік пад уплывам Андрэевай зблізіўся з ленінскай партыяй РСДРП і ўступіў у яе. 27 лістапада 1905 года адбываецца першая сустрэча Горкага з Леніным, які месяцам раней вярнуўся з палітэміграцыіМария Фёдоровна Андреева. Переписка. Воспоминания. Статьи. М., «Искусство». 1961.

У 1903 годзе Андрэева канчаткова сыходзіць са сваёй сям’і (дзе яна доўгі час жыла толькі як гаспадыня і маці дваіх дзяцей), здымае сабе кватэру, становіцца  і літаратурным сакратаром Горкага, пра што сведчыць Вялікая Савецкая Энцыклапедыя. Пісьменнік, захоплены новым гарачым каханнем, назаўжды пакінуў Ніжні Ноўгарад, стаў жыць у Маскве і Санкт-Пецярбургу, дзе літаратурнае прызнанне і новая грамадская дзейнасць адкрылі перад ім новыя перспектывы. Калі Горкі з Андрэевай летам 1906 года знаходзіліся ў ЗША, у Ніжнім Ноўгарадзе ад раптоўнага менінгіту 16 жніўня памірае 5-гадовая дачка Горкага Каця. Горкі напісаў з Амерыкі пакінутай жонцы суцяшальны ліст, дзе патрабаваў берагчы сына. Муж і жонка па ўзаемнай згодзе прынялі рашэнне расстацца, незарэгістраваныя адносіны Горкага з Андрэевай працягваліся да 1919 года, пры гэтым развод з першай жонкай пісьменнікам не афармляўся. Афіцыйна К. П. Пяшкова заставалася яго жонкай да канца жыцця, і гэта не было проста фармальнасцю. 28 мая 1928 года, пасля сямігадовай эміграцыі прыехаўшы ў СССР з Італіі на святкаванне свайго 60-годдзя, Горкі спыніўся ў Маскве на Цвярской вуліцы ў кватэры Кацярыны Пяшковай, якая ўзначальвала тады Камітэт дапамогі палітвязням — адзіную легальную праваабарончую арганізацыю ў СССР. У чэрвені 1936 года, на пахаванні Горкага Кацярына Паўлаўна прысутнічала ў якасці яго законнай, усімі прызнанай ўдавы, якой асабіста выказаў спачуванне СталінМария Фёдоровна Андреева. Переписка. Воспоминания. Статьи. Москва, 1961.

У 1958 годзе была ўпершыню выпушчаная ў серыі «» масавым 75-тысячным накладам біяграфія «Горкі», аўтарам якой выступіў даследчык яго жыцця і творчасці, савецкі пісьменнік і сцэнарыст , які быў знаёмы і складаўся ў перапісцы з самім Горкім. У гэтай кнізе ні словам не сказана пра тое, што Андрэева была фактычнай жонкай Горкага, а сама яна згаданая адзіны раз як актрыса Мастацкага тэатра, якая захварэла ў Рызе ў 1905 годзе перытанітам, пра што Горкі ў лісце К. П. Пяшковай выказаў непакой. Упершыню пра сапраўдную ролю Андрэевай ў жыцці Горкага масаваму чытачу стала вядома толькі ў 1961 годзе, калі былі выдадзеныя ўспаміны Марыі Андрэевай, , які суправаджаў іх у паездцы ў ЗША і іншых калегаў па сцэне, рэвалюцыйнай барацьбе. У 2005 годзе ў серыі  выйшла новая біяграфія «Горкі», аўтарства , дзе, хоць і скупа, але асветленая роля Марыі Андрэевай у жыцці пісьменніка, згадваецца таксама і пра тое, што адносіны паміж двума жонкамі не былі канфліктнымі: так, К. П. Пяшкова з сынам Максімам прыязджала на Капры ў госці да Горкага і нязмушана мела зносіны з М. Ф. Андрэевай. У дзень пахавання Горкага, 20 ліпеня 1936 года, згодна з гістарычнай фатаграфіяй у , К. П. Пяшкова і М. Ф. Андрэева ​​ішлі за катафалкам у адным шэрагу, плячом да пляча. Тэма «Горкі і Андрэева» даследуецца таксама ў манаграфіі Дзмітрыя Быкава «Ці быў Горкі?» (2012).

 Пралетарскі пісьменнік 
250px|thumb|Максім Горкі, 1905.

У 1904—1905 гадах Максім Горкі піша п’есы «Дачнікі», «Дзеці сонца», «Варвары». За рэвалюцыйную , і ў сувязі з расстрэлам 9 студзеня, арыштаваны і заключаны ў адзіночную камеру Петрапаўлаўскай крэпасці. У абарону Горкага выступілі вядомыя дзеячы мастацтва Герхарт Гаўптман, Анатоль Франс, Агюст Радэн, Томас Хардзі, Джордж Мерэдзіт, італьянскія пісьменнікі Грацыя Деледда, , Эдмонда Дэ Амічыс, сербскі пісьменнік Радае ДоманавічВученов Д. Радое Доманович — жизнь, эпоха и творчество. — Белград: Издательство «Рад», 1959. — С. 162. — COBISS.SR-ID 29498127, кампазітар Джакама Пучыні, філосаф Бенедэта Крочэ і іншыя прадстаўнікі творчага і навуковага свету з Германіі, Францыі, Англіі. У Рыме прайшлі студэнцкія дэманстрацыі. Пад ціскам грамадскасці 14 лютага 1905 года . У лістападзе 1905 года Горкі ўступіў у Расійскую сацыял-дэмакратычную рабочую партыю.

У 1904 годзе ў Горкага адбыўся разрыў з Маскоўскім Мастацкім тэатрам. У Аляксея Максімавіча паўсталі планы стварэння ў Санкт-Пецярбургу новага маштабнага тэатральнага праекта. Галоўнымі арганізатарамі таварыства павінны былі стаць, акрамя Горкага, Сава Марозаў, Вера Камісаржэўская, . Тэатр меркавалася адкрыць у арандаваным на сродкі Савы Марозава будынку на Ліцейным праспекце, а ў складзе трупы планавалася аб’яднаць акцёраў тэатраў Нязлобіна і Камісаржэўскай, з Масквы запрошаны быў і Васіль Качалаў. Аднак па шэрагу прычын, як творчых, так і арганізацыйных, новы тэатр у Санкт-Пецярбургу так і не ўдалося стварыць. Восенню 1905 года ў Мастацкім тэатры адбылася прэм’ера новай п’есы Горкага «Дзеці сонца», дзе Андрэева ​​выканала ролю ЛізыАндреева, Мария Федоровна .

Асабістае жыццё Горкага ў гэты палітычна бурны перыяд, насупраць, характарызуецца супакаеннем, стабільнасцю і дабрабытам. Другую палову 1904 года Горкі і Андрэева ​​разам правялі ў дачным пасёлку Куакала пад Пецярбургам. Там, на мызе Лінтуля, Андрэевай арандавалася вялікая дача, пабудаваная ў псеўдарускім стылі, акружаная садам у духу старадаўніх маёнткаў рускіх памешчыкаў, дзе Горкі набыў у сувязі з Марыяй Фёдараўнай шчасце і супакой, якія натхняльна адбіліся на яго творчасці. Яны наведваліся ў суседнюю сядзібу «», да мастака Ільі Рэпіна, у яго незвычайным доме аўтарскай архітэктуры зроблена некалькі вядомых фатаграфій пары. Потым Горкі і Андрэева адправіліся ў Рыгу, дзе гастраляваў Маскоўскі Мастацкі тэатр. Адпачывалі на гаючых крыніцах курорта Старая Руса. Частку часу Горкі і Андрэева ​​праводзілі ў кватэры актрысы ў Маскве ва , 16. З 29 сакавіка па 7 мая 1905 года Горкі з Андрэевай адпачывалі ў Ялце, потым зноў на дачы актрысы ў мястэчку Куакала, дзе 13 мая пару і заспела вестка аб загадкавым самагубстве ў Ніцы іх агульнага сябра і мецэната Савы Марозава.

 Горкі — выдавец 
250px|thumb|М. Горькі, Д. Н. Мамін-Сібірак,  і І. А. Бунін. Ялта, 1902 год.

Максім Горкі таленавіта праявіў сябе і як выдавец. З 1902 па 1921 год ён узначальваў тры буйныя выдавецтвы — «Знание», «Парус» і «». Раўнапраўным удзельнікам-партнёрам выдавецтва «Знание», арганізаванага ў 1898 годзе ў Санкт-Пецярбургу, якое спецыялізавалася першапачаткова на навукова-папулярнай літаратуры, Горкі стаў 4 верасня 1900 года. Першай яго ідэяй было пашырэнне профілю выдавецтва кнігамі па філасофіі, эканоміцы і сацыялогіі, а таксама выпуск «таннай серыі» для народа на вобраз і падабенства «кніг-капеек» . Усё гэта выклікала пярэчанне іншых партнёраў і не было прынята. Яшчэ больш канфлікт Горкага з астатнімі чальцамі таварыства абвастрыўся, калі ён прапанаваў выдаваць кнігі новых пісьменнікаў-рэалістаў, што сустрэла асцярогі камерцыйнага правалу. У студзені 1901 года Горкі намерыўся пакінуць выдавецтва, аднак у выніку развязкі канфліктнай сітуацыі, наадварот, з таварыства пайшлі іншыя яго члены, а засталіся толькі Горкі і . Пасля разлома Горкі ўзначаліў выдавецтва і стаў яго ідэолагам, а Пятніцкі ведаў тэхнічным бокам справы. Пад пачаткам Горкага выдавецтва «Знание» цалкам змяніла свой кірунак, зрабіла галоўны ўпор на белетрыстыку і развіла вялікую актыўнасць, высунуўшыся на лідзіруючыя пазіцыі ў Расіі. Штомесяц выпускалася каля 20 кніг сукупным тыражом больш за 200 тысяч асобнікаў. Ззаду засталіся найбуйнейшыя пецярбургскія выдаўцы А. С. Суворын, А. Ф. Маркс, М. В. Вольф.

Да 1903 года «Знание» выпусціла асобнымі выданнямі з незвычайна буйнымі па тых часах накладамі сачыненні самога Горкага, а таксама Леаніда Андрэева, Івана Буніна, Аляксандра Купрына, Серафімовіча, , , ,  і іншых пісьменнікаў. Дзякуючы намаганням Горкага і кнізе, якая выйшла ў выдавецтве «Знание», стаў знакамітым журналіст маскоўскай газеты «» Леанід Андрэеў. У выдавецтве Горкага атрымалі усерасійскую вядомасць і іншыя пісьменнікі-рэалісты. У 1904 годзе выйшаў у свет першы калектыўны зборнік пісьменнікаў-рэалістаў, што ўкладвалася ў тэндэнцыю пачатку XX стагоддзя, калі павышаным попытам у чытачоў карысталіся альманахі і калектыўныя зборнікі. У 1905 годзе выпушчана серыя «Танная бібліятэка», у белетрыстычны цыкл якой увайшло 156 твораў 13 пісьменнікаў, уключаючы Горкага. Цана кніжак вагалася ад 2 да 12 капеек. У «Бібліятэцы» Горкі ўпершыню пазначыў блізкія яму ідэалагічныя арыенціры, у ёй быў арганізаваны аддзел марксісцкай літаратуры і ўтворана спецыяльная рэдакцыйная камісія па адборы кніг для народа. У склад камісіі ўвайшлі марксісты-бальшавікі У. І. Ленін, , В. В. Вароўскі, А. В. Луначарскі і іншыя.

Горкі вырабіў пераварот у ганарарнай палітыцы — «Знание» выплачвала за аўтарскі ліст у 40 тысяч знакаў ганарар 300 рублёў (у пачатку XX стагоддзя чарка гарэлкі каштавала 3 капейкі, баханка хлебу — 2 капейкі). За першую кнігу Леанід Андрэеў атрымаў ад горкаўскага «Знания» 5642 рубля (замест 300 рублёў, якія абяцаў заплаціць канкуруючы выдавец Сыцін), што адразу зрабіла Андрэева ​​заможным чалавекам. Акрамя высокіх ганарараў Горкі укараніў новую практыку штомесячных авансаў, дзякуючы якой пісьменнікі нібы аказаліся «у штаце» і пачалі атрымліваць у выдавецтве «заработную плату», што было тады ў Расіі беспрэцэдэнтна. «Знание» штомесяц авансавала Буніна, Серафімовіча, Скітальца, усяго каля 10 пісьменнікаў. Навацыяй для расійскага кнігавыдання сталі ганарары ад замежных выдавецтваў і тэатраў, якіх дамаглося «Знание» ў адсутнасць афіцыйнай канвенцыі аб аўтарскіх правах — дасягалася гэта шляхам перасылкі замежным перакладчыкам і выдаўцам літаратурных твораў яшчэ да першай публікацыі іх у Расіі. Са снежня 1905 года па ініцыятыве Горкага за мяжой было створана спецыяльнае кнігавыдавецтва для рускіх аўтараў, дзе Горкі стаў адным з заснавальнікаў. Матэрыяльнае забеспячэнне пісьменнікаў у горкаўскім выдавецтве «Знание» з’явілася правобразам будучага Саюза пісьменнікаў СССР, уключаючы як фінансавы бок, так і пэўную ідэалагічную арыентацыю, — што гады праз стала асновай савецкай літаратурнай палітыкі.

М. Горкі прымаў удзел у .

У пачатку 1906 года Горкі пакінуў Расію, дзе яго пачалі пераследваць за палітычную дзейнасць, і стаў палітычным эмігрантам. Па меры паглыблення ва ўласную творчасць Горкі страціў у эміграцыі цікавасць да дзейнасці выдавецтва «Знание». У 1912 годзе Горкі пакінуў таварыства, а ў 1913 годзе, калі ён вярнуўся ў Расію, выдавецтва ўжо перастала існаваць. За ўвесь час працы «Знание» выпусціла каля 40 калектыўных зборнікаў.

 У ЗША 

У лютым 1906 годзе па даручэнні Леніна і  Горкі з фактычнай жонкай, актрысай  адправіліся праз Фінляндыю, Швецыю, Германію, Швейцарыю і Францыю параходам у Амерыку. Пачалося падарожжа 19 студзеня 1906 года з дабрачыннай літаратурна-музычнай вечарыны ў Фінскім нацыянальным тэатры ў Гельсінгфорсе, дзе Горкі выступаў разам са  і Андрэевай, якая, згодна справаздачам царскай ахранкі, прачытала заклік «супрацьурадавага зместу». 4 красавіка ў Шэрбуры Горкі, Андрэева ​​і іх сувязны і целаахоўнік, агент «» бальшавікоў  падняліся на борт акіянскага лайнера «Фрыдрых Вільгельм Вялікі»Владимир Абаринов. Русские писатели в Америке «Радио Свобода», 25.05.2015. Андрэева выклапатала у капітана парахода для Горкага самую камфартабельную каюту на борце, якая найлепшым чынам падыходзіла для пісьменніцкай працы на працягу 6 дзён пераходу праз Атлантыку. У каюце Горкага быў кабінет з вялікім пісьмовым сталом, гасцёўня, спальня з ваннай і душам.

У Амерыцы Горкі з Андрэевай прабылі да верасня. Мэта — збор сродкаў у касу бальшавікоў для падрыхтоўкі рэвалюцыі ў Расіі. Па прыбыцці ў ЗША Горкага чакала захопленая сустрэча журналістаў і тых, хто спачуваў бальшавікам, ён удзельнічаў у некалькіх мітынгах у Нью-Ёрку (сабрана ў партыйную касу 1200 долараў), Бостане, Філадэльфіі. Да госця з Расіі штодня тоўпіліся рэпарцёры, якія жадалі ўзяць інтэрв’ю. Неўзабаве Горкі пазнаёміўся і вырабіў прыемнае ўражанне на Марка Твэна. Аднак затым у Амерыку прасачылася інфармацыя (на думку пісьменніка і Бурэніна — з падачы пасольства і эсэраў) аб тым, што Горкі з  не развёўся, а з Андрэевай не браў шлюб, з-за чаго па-пурытанску настроеныя ўладальнікі гатэляў палічылі, што пара абражае маральныя асновы амерыканцаў, сталі высяляць гасцей з нумароў. Прытулілі Горкага і Андрэеву заможныя спадары Марцін — у сваім маёнтку на востраве  у вусці Гудзону.

Метафізічная канцэпцыя  — не ў рэлігійным сэнсе, а менавіта як фізічнай неўміручасці чалавека, — займала розум Горкага на працягу дзесяцігоддзяў, грунтавалася на яго тэзісах аб «поўным пераходзе ўсёй матэрыі ў псіхічную», «знікненні фізічнай працы», «царстве думкі».

Гэтая тэма абмяркоўвалася і была падрабязна заканспектавана пісьменнікам у ходзе гутаркі з Аляксандрам Блокам, якая адбылася 16 сакавіка 1919 года ў Санкт-Пецярбургу, у выдавецтве «Всемирная литература», на святкаванні ўяўнага 50-гадовага юбілею Горкага («юбіляр» зменшыў сабе год). Блок быў настроены скептычна і заявіў, што ў неўміручасць не верыць. Горкі ў адказ запярэчыў, што колькасць атамаў у Сусвеце, якім бы няўяўна велізарным яно ні было, — усё роўна вядома, а такім чынам цалкам магчыма «вечнае вяртанне». І праз шматлікія стагоддзі зноў можа атрымацца так, што Горкі і Блок зноў будуць весці дыялог у Летнім садзе «такім жа хмурным вечарам пецярбургскай вясны». Праз 15 гадоў тэму неўміручасці Горкі з ранейшай ўпэўненасцю абмяркоўваў з лекарам, прафесарам А. Д. Сперанскім.

Па вяртанні ў СССР у 1932 годзе, Горкі звярнуўся да Сталіна з прапановай стварыць  (УІЭМ), які займаўся б, у прыватнасці, і праблемай неўміручасці. Сталін падтрымаў просьбу Горкага, інстытут быў у тым жа годзе створаны ў Ленінградзе на базе раней існавалага Імператарскага інстытута эксперыментальнай медыцыны, заснаванага , які з’яўляўся папячыцелем інстытута да лютага 1917 года. У 1934 годзе інстытут УІЭМ быў пераведзены з Ленінграда ў Маскву. Адной з прыярытэтных задач інстытута было максімальнае падаўжэнне чалавечага жыцця, гэтая ідэя выклікала наймацнейшы энтузіязм Сталіна і іншых членаў Палітбюро. Сам Горкі, будучы цяжка хворым чалавекам, ставячыся да ўласнай няўхільна надыходзячай смерці абыякава, іранічна і нават пагарджаючы яе, верыў у прынцыповую магчымасць дасягнення навуковымі сродкамі чалавечага неўміручасці. Сябар і лекар Горкага, загадчык аддзела патафізіялогіі УІЭМ, прафесар А. Д. Спяранскі, з якім Горкі пастаянна вёў даверныя размовы пра бессмяротнасць, лічыў у размове з пісьменнікам максімальнай навукова абгрунтаванай мяжою працягласці жыцця чалавека, і то ў аддаленай перспектыве, — 200 гадоў. Аднак прафесар Спяранскі прама сказаў Горкаму, што зрабіць чалавека несмяротным медыцына не зможа ніколі. «Дрэнная ваша медыцына», — уздыхнуў Горкі з вялікай крыўдай за магчымасці ідэальнага чалавека будучага.

 Горкі і яўрэйскае пытанне 
У жыцці і творчасці Максіма Горкага  займала значнае месца. Для сучаснага сусветнага  Горкі традыцыйна — самы ўшанаваны з савецкіх пісьменнікаў неяўрэйскага паходжання.

Адным з дэвізаў жыцця Горкі прызнаваў словы яўрэйскага мудраца і настаўніка закону : "Калі я не за сябе, то хто ж за мяне? А калі я толькі за сябе, то што ж я? "Менавіта гэтыя словы, па перакананні Горкага, выказваюць самую сутнасць калектыўнага ідэалу сацыялізму.

У 1880-х гадах пісьменнік у нарысе «Погром» (упершыню апублікаваны ў зборніку «Дапамога яўрэям, якія пацярпелі ад неўраджаю», 1901) з гневам і асуджэннем апісаў  у Ніжнім Ноўгарадзе, сведкам якога ён стаў. А тых, хто граміў яўрэйскае жыллё, адлюстраваў выразнікамі «цёмнай і узлаванай сілы».

У 1914 годзе, падчас Першай сусветнай вайны, калі яўрэяў масава  руска-германскага фронту, па ініцыятыве Горкага было створана Рускае таварыства для вывучэння яўрэйскага жыцця і ў 1915 годзе пачаўся выпуск публіцыстычнага зборніка «» у інтарэсах абароны яўрэяў.

Горкі напісаў некалькі артыкулаў аб яўрэях, дзе не толькі ўзвысіў яўрэйскі народ, але і абвясціў яго заснавальнікам ідэі сацыялізму, «рухавіком гісторыі», «дрожджамі, без якіх немагчымы гістарычны прагрэс». У вачах рэвалюцыйна настроеных масаў такая характарыстыка выглядала тады вельмі прэстыжна, у ахавальных кансэрватыўных колах — выклікала насмешку.

У дачыненні да лейтматываў сваёй творчасці Горкі знайшоў у яўрэях тых самых «ідэалістаў», якія не прызнавалі ўтылітарнага матэрыялізму і шмат у чым адпавядалі яго рамантычным намерам «новых людзей».

У 1921—1922 гадах Горкі, карыстаючыся сваім аўтарытэтам у Леніна і Сталіна, асабіста дапамог 12 яўрэйскім пісьменнікам на чале з буйным сіяністам, паэтам Хаімам Бялікам эміграваць з Савецкай Расіі ў Палесціну. З прычыны гэтай падзеі Горкага прылічаюць да дзеячаў, якія стаялі ля вытокаў  на гістарычныя тэрыторыі Зямлі абетаванай.

У 1906 годзе, выступаючы на ​​яўрэйскім мітынгу ў Нью-Ёрку, Горкі выступіў з прамовай, якая затым была апублікаваная артыкулам пад назвай «Аб яўрэях» і разам з артыкулам «Пра „Бунд“» і нарысам «Пагром» склала кнігу Горкага, якая выйшла ў тым жа годзе асобным выданнем і была прысвечана яўрэйскаму пытанню. У нью-ёркскай прамове Горкі, у прыватнасці, заявіў: «У працяг ўсяго цяжкага шляху чалавецтва да прагрэсу, да святла, на ўсіх этапах стомнага шляху яўрэй стаяў жывым пратэстам, даследчыкам. Ён заўсёды быў тым маяком, на якім горда і высока разгараўся над усім светам неаслабны пратэст супраць усяго бруднага, усяго нізкага ў чалавечым жыцці, супраць грубых актаў гвалту чалавека над чалавекам, супраць агіднай пошласці духоўнага невуцтва». Далей у сваёй прамове з трыбуны Горкі распаўсюджваўся аб тым, што «адна з прычын жудаснай нянавісці да яўрэяў — гэта тое, што яны далі свету хрысціянства, падавіўшы ў чалавеку звера і абудзіўшы ў ім сумленне — пачуццё любові да людзей, патрэбу думаць пра дабро ўсіх людзей».

Пасля навукоўцы і гісторыкі шмат спрачаліся пра дзіўнае разуменнt Горкім хрысціянства як іўдзейскай рэлігіі — некаторыя спісвалі гэта на адсутнасць у пісьменніка базавай адукацыі па  і ведаў у , іншыя лічылі неабходным рабіць папраўку на гістарычны кантэкст. Разам з тым цікавасць навукоўцаў і літаратуразнаўцаў выклікалі таксама цікавасць Горкага да Старога Запавету і, у асаблівасці, да Кнігі Іова.

У дарэвалюцыйнай Расіі асобныя літаратурныя крытыкі падазравалі Горкага і ў антысемітызме. Падставай да такіх здагадках паслужылі словы некаторых персанажаў пісьменніка — напрыклад, Рыгора Арлова ў першай рэдакцыі аповяду «Муж і жонка Арловы». Пад «антысеміцкім» вуглом часткай крытыкаў успрымалася і апавяданне «Каін і Арцём». Літаратуразнаўцы больш позняга перыяду адзначалі, што аповяд амбівалентны, гэта значыць дае магчымасць множных інтэрпрэтацый, здабывання розных сэнсаў — нават супрацьлеглых і узаемавыключальных, пры тым што сапраўдная аўтарская задума была вядомы толькі Горкаму.

У прадмове да зборніка «Горкі і яўрэйскае пытанне», выдадзеным ў 1986 годзе на рускай мове ў Ізраілі, яго аўтары-складальнікі Міхаіл (Мелех) Агурскі і Маргарыта Шклоўская прызнавалі: «Наўрад ці знойдзецца рускі культурны ці грамадскі дзеяч XX стагоддзя, які б у такой меры, як Максім Горкі, быў знаёмы з яўрэйскімі праблемамі, з яўрэйскімі культурнымі каштоўнасцямі, яўрэйскай гісторыяй, палітычнымі і духоўнымі пошукамі яўрэйскага народа».

 Сексуальнасць Горкага 
Павышаную сексуальнасць Горкага, якая адбілася ў яго творчасці, была адзначана шматлікімі яго сучаснікамі і знаходзілася ў загадкавым супярэчнасці са шматгадовай цяжкай хранічнай хваробай, адзначаюць пісьменнікі і літаратуразнаўцы Дзмітрый Быкаў і . Падкрэсліваліся ўнікальныя асаблівасці мужчынскай прыроды арганізму Горкага: ён не адчуваў фізічнага болю, валодаў звышчалавечай інтэлектуальнай працаздольнасцю і вельмі часта маніпуляваў сваёй знешнасцю, што пацвярджае мноства яго фатаграфій. У гэтай сувязі ставіцца пад сумнеў карэктнасць дыягназу туберкулёзу, які, згодна з агульнапрызнаным эпікрызам, развіваўся ў Горкага на працягу 40 гадоў, у адсутнасць антыбіётыкаў, — і тым не менш пісьменнік захоўваў працаздольнасць, цягавітасць, тэмперамент і выдатную мужчынскую сілу на працягу ўсяго жыцця, амаль аж да скону. Сведчаннем гэтага з’яўляюцца шматлікія шлюбы, захапленні і сувязі Горкага (парой мімалётныя, якія праходзяць паралельна), што суправаджалі ўвесь яго пісьменніцкі шлях і засведчаныя мноствам незалежнай адна ад адной крыніц. Яшчэ ў лісце 1906 года Леаніду Андрэеву з Нью-Ёрка адразу пасля прыбыцця ў Амерыку Горкі адзначае: «Цікавая тут прастытуцыя і рэлігія». Распаўсюджаным сярод сучаснікаў Горкага было сцвярджэнне аб тым, што на Капры «Горкі ў гатэлях не прапускаў ніводнай пакаёўкі». Гэта якасць асобы пісьменніка праявіла сябе і ў яго прозе. Раннія творы Горкага асцярожныя і цнатлівыя, аднак у пазнейшых, як адзначае Д. Быкаў, "ён перастае саромецца чаго б там ні было — нават Буніну далёка да горкаўскага эратызму, хоць у Горкага ён ніяк не эстэтызаваны, секс апісваецца цынічна, груба, часта з агідай ". Акрамя вядомых умілаваных Горкага мемуарысткі  і Кацярына Жэлябужская паказвалі таксама на сувязь Горкага з жонкай пісьменніка Аляксандра Ціханава (Сераброва) Варварай Шайкевіч, чыя дачка  (нар. 23 лютага 1910) ашаламляла сучаснікаў сваім падабенствам з Горкім. Вельмі нядобрая для пралетарскага класіка прыжыццёвая версія, што цыркуляваць сярод яго знаёмых, паказвае на  Горкага да ўласнай нявесткі , якой ён даў мянушку ЦімошаПротоиерей . Ненаписанная трагедия. История невестки Горького ждет своего Шекспира!  — «Кулиса НГ». Приложение к «Независимой газете». 1998, № 15, сентябрь.. Па ўспамінах Карнея Чукоўскага, апошняя пасія Горкага  прыцягнула пісьменніка не столькі прыгажосцю, колькі «неверагоднай сексуальнай прыцягальнасцю». Аб развітальных моцных, здаровых абдымках і гарачым, далёка не брацкім пацалунку паміраючага Горкага ўспамінала яго хатняя медсястра Ліпа — А. Д. Чарткова.

Гіперсексуальнасць Горкага звязваюць з падзеямі яго юнацтва. Згодна з распаўсюджанай сярод літаратуразнаўцаў трактоўкай, гісторыя страты нявіннасці 17-гадовым Алёшам Пяшковым апісана ў аповядзе «Аднойчы восенню», дзе герой праводзіць ноч з прастытуткай на беразе пад лодкай. З тэкстаў позняга Горкага вынікае, што ў юныя гады ён з непрыязнасцю ўспрымаў цялесныя адносіны, не заснаваныя на духоўнай блізкасці. У апавяданні «Аб першым кахання» Горкі піша: «Я верыў, што адносіны да жанчыны не абмяжоўваюцца тым актам фізічнага зліцця, які я ведаў у яго па-жабрацку грубай, жывёльна простай форме, — гэты акт выклікаў у ва мне амаль агіду, нягледзячы на ​​тое, што я быў моцны, даволі пачуццёвы юнак і валодаў лёгка ўзбудлівым уяўленнем».

 Адзнакі 
«Вы былі нібы высокая арка, перакінутая паміж двума светамі — мінулым і будучым, а таксама паміж Расіяй і Захадам», — пісаў Горкаму Рамэн Ралан у 1918 годзе // Переписка А. М. Горького с зарубежными литераторами. — С. 142.

Іван Бунін, які выйграў у Горкага канкурэнцыю за Нобелеўскую прэмію па літаратуры, прызнаваў «майстравітасць» Горкага, але не бачыў у ім буйнога таленту, і яго сусветную славу лічыў «бяспрыкладнай па незаслужанасці». У лісце да  Бунін пісаў: «Я толькі што прачытаў — упершыню — „Мае ўніверсітэты“ Горкага. Гэта нешта зусім жахлівае — не перабольшваю! — па ілжывасці, хвальба і па такой брыдкай пахабнасці, якой няма роўні ва ўсёй расійскай літаратуры!» Шмат разоў у эміграцыі ён публічна крытыкаваў Горкага за багемны лад жыцця, доўгае пражыванне ў камфортных умовах на еўрапейскіх курортах, наяўнасць празмерна вялікай для пралетарскага пісьменніка ўласнасці ў Расіі, тэатральныя паводзіны ў грамадстве. У кампаніях літаратараў і іншых творчых дзеячаў Горкі, па назіраннях Буніна, трымаўся знарочыста нязграбна і ненатуральна, «ні на каго з публікі не глядзеў, сядзеў у гуртку двух-трох абраных сяброў са знакамітасцяў, злосна хмурыўся, па-салдацку (знарочыста па-салдацку) кашляў, курыў папяросу за папяросай, цягнуў чырвонае віно, — выпіваў заўсёды поўную шклянку, не адрываючыся, да дна, — гучна вымаўляў часам для агульнага карыстання якую-небудзь сентэнцыю або палітычнае прароцтва і зноў, робячы выгляд, што не заўважае нікога вакол, то нахмурыўшыся, то барабанячы вялікімі пальцамі па стале, то з прытворнай абыякавасцю падымаючы бровы і зморшчыны лба, казаў толькі з сябрамі, але і з імі неяк мімаходзь, — хоць і без умолку…» Гаварылася таксама пра грандыёзны прыём, які ў снежні 1902 года ў маскоўскім рэстаране закаціў Горкі пасля прэм’еры ў Маскоўскім Мастацкім тэатры сваёй п’есы «», прысвечанай жабракам, галодным і абарваным насельнікам начлежак.

На думку , значнасць Горкага як пісьменніка ў савецкую эпоху была гіпертрафаванай з ідэалагічных пазіцый. «У сутнасці, Горкі не быў ні хітруном, ні злыднем, ні ментарам, які ўпаў у дзяцінства, а быў ён нармальны рускі ідэаліст, схільны дадумваць жыццё ў радасным кірунку, пачынаючы з таго моманту, дзе яно прымае непажаданыя рысы», адзначаў П’яцух у эсэ «Горкі Горкі». «Горкага спарадзіў невядомы іншаму свету выключна расійскі комплекс віны інтэлігенцыі перад мужыком», — лічыла ў рэдакцыйным артыкуле да праекту «Персоны стагоддзя» выданне «Ex libris НГ». Дарэвалюцыйнага Горкага літаратуразнаўцы называлі «адным з лепшых экспанатаў у вітрыне музея маладога расійскага лібералізму і дэмакратыі», разам з тым у прароцкім пафасе «» угледжваюць далёка не бяскрыўднае «Ex libris НГ», 11 лютага 1999 г. — С. 3..

Літаратуразнавец і біёграф пралетарскага класіка Дзмітрый Быкаў у манаграфіі, прысвечанай Горкаму, знаходзіць яго чалавекам, «абдзеленым густам, неразборлівым у сяброўстве, славалюбным, схільным да самалюбавання пры ўсім сваім абліччы Буравесніка і праўдалюбцы», але разам з тым называе моцным, хоць і няроўным, пісьменнікам, якога хочацца чытаць і перачытваць на новым пераломе рускага гістарычнага шляху. У пачатку XXI стагоддзя, адзначае Быкаў, калі агульнапрынята як мага больш спажываць і як мага менш пры гэтым думаць, зноў сталі прывабнымі і выратавальнымі рамантычныя ідэалы Горкага, які марыў пра «новы тып чалавека, які спалучае сілу і культуру, гуманнасць і рашучасць, волю і спачуванне».

Літаратуразнавец , вылучаючы магутны інтэлект Горкага і надзвычай хутка набытыя ім пасля басяцкага, неадукаванага дзяцінства фантастычна шырокія, энцыклапедычныя пазнанні, шматгадовае служэнне Горкага дагматыцы сацыялізму і «калектыўнага розуму», называе самым каштоўным і цяжка вытлумачальным у яго светапоглядзе гуманістычную ідэю Чалавека, а самога Горкага — стваральнікам новай, постмадэрнісцкай «рэлігіі Чалавека» (толькі ў гэтым рэвалюцыйным сэнсе трэба разумець парадокс «» пісьменніка). Мастацтва вывучаць у сваіх творах Чалавека і супярэчлівую людскую прыроду знутры зрабілі пісьменніка, па ацэнцы Басінскага, «духоўным правадыром свайго часу», вобраз якога сам Горкі стварыў у «Легендзе аб Данка».

У лекцыях па рускай літаратуры Уладзімір Набокаў пісаў, што мастацкі талент Горкага не мае вялікай каштоўнасці, але Горкі не пазбаўлены цікавасці як яркая з’ява рускага грамадскага жыцця.

Падобную з набокаўскай ацэнку даў творчасці Горкага Дзмітрый Меражкоўскі: «Усе лірычныя выліванні аўтара, апісанні прыроды, любоўныя сцэны — у лепшым выпадку пасрэдная, у горшым — зусім дрэнная літаратура. <…> Але тыя, хто за гэтаю сумніўнаю паэзіяй не бачыць у Горкім знамянальнай з’явы грамадскага, жыццёвага, — памыляюцца яшчэ значна больш тых, хто бачыць у ім вялікага паэта».

Чэхаў у многіх лістах з сімпатыяй адгукаўся пра Горкага, прызнаючы яго не абы які талент. Разам з тым у лісце да  ён пісаў, што з часам творы Горкага забудуць, хоць сам ён наўрад ці будзе забыты.

Леў Талстой ў 1909 годзе казаў : «Перачытваў Горкага. Ён мне быў тады антыпатычны. Баяўся, што я несправядлівы. Не, не змянілася маё меркаванне».

 Горкі і шахматы 

Горкі быў умелым гульцом у шахматы, вядомыя таксама шахматныя партыі сярод яго гасцей. Яму належаць некалькі каштоўных заўваг па шахматнай тэме, у тым ліку ў  Леніна, напісаным ў 1924 годзе. Калі ў першапачатковай рэдакцыі гэтага некралога шахматы бегла згадваюцца толькі адзін раз, то ў канчатковую рэдакцыю Горкі уставіў аповяд аб партыях Леніна супраць  на італьянскім востраве Капры. Захавалася серыя аматарскіх фотаздымкаў, зробленых на Капры ў 1908 годзе (паміж 10 (23) і 17 (30) красавіка), калі Ленін знаходзіўся ў гасцях у Горкага. Фатаграфіі знятыя з розных ракурсаў і захавалі , які гуляе з Горкім і  — вядомым рэвалюцыянерам-марксістам, лекарам і філосафам. Аўтарам усіх гэтых фатаграфій (ці, прынамсі, двух з іх) быў , сын  і пасерб Горкага, а ў будучыні — буйны савецкі кінааператар, рэжысёр і сцэнарыст. У той час ён быў дваццацігадовым юнаком.

 Зносіны з беларускай літаратурай 

М. Горкі актыўна чытаў газету «Наша ніва», цікавіўся беларускім фальклорам. 3 1896 года ў сваяцкіх і сяброўскіх адносінах з сям’ёй А. Я. Багдановіча (яны былі жанаты з дзвюмя роднымі сёстрамі).

М. Горкі першы з рускіх пісьменнікаў звярнуў увагу на беларускую літаратуру, даў высокую ацэнку творчасці Я. Купалы і Я. Коласа. Пераклаў на рускую мову верш Я. Купалы «А хто там ідзе?», які назваў нацыянальным гімнам беларусаў.

Мастацкую школу Горкага прайшлі многія таленавітыя прадстаўнікі беларускай літаратуры.

 Беларускія пераклады 

Першы пераклад твора М. Горкага зроблены ў 1910 годзе (апавяданне «Дзед Архіп і Лёнька»). Творы яго перакладаліся і выдаваліся ў БССР неаднаразова і масавымі тыражамі. У 1935-38 гадах выйшаў збор сачыненняў Горкага на беларускай мове.

На беларускую мову творы М. Горкага перакладалі Тэрэза Гардзялкоўская, К. Чорны, М. Гарэцкі, Э. Самуйлёнак, П. Глебка, К. Крапіва, М. Лынькоў, А. Куляшоў, Я. Брыль, Э. Агняцвет, З. Астапенка, С. Баранавых, В. Вітка, Ю. Гаўрук, А. Зарыцкі, М. Лобан, М. Машара, Я. Скрыган, Т. Хадкевіч, У. Хадыка, А. Якімовіч.

 3б. твораў. Т. 5—13, 16—20, 23—24. Мн., 1935—38 (т. 1—4, 14—15, 21— 22 не выд.);
 Архіп і Лявонка. Вільня, 1910;
 Зброднік. Канавалаў, Чалкаш. Мн., 1930;
 Справа Артамонавых. Мн., 1941;
 Маці. Мн., 1941;
 Дзяцінства. Мн., 1949;
 У людзях. Мн., 1952;
 Мае універсітэты. Мн., 1953;
 Казкі. Мн., 1968.

 Зносіны з беларускім тэатрам 

Пастаноўка п’ес Горкага ў Беларусі спрыяла развіццю беларускага нацыянальнага тэатра. Тэатр імя Я. Купалы паставіў п’есы «На дне» (1920, 1921, 1968), «Апошнія» (1937), «Зыкавы» (1955), тэатр імя Я. Коласа — «Мяшчане» (1938), «Ягор Булычоў і іншыя» (1942), «Ворагі» (1952), «Васа Жалязнова» (1953), «Дачнікі» (1964), «Зыкавы» (1968).

 Зносіны з украінскай літаратурай 

У 1927 годзе  вырашыла выдаць украінскай мовай аповесць М. Горкага «Маці» для моладзі, са скарачэннямі. У сувязі з гэтым, галоўны рэдактар выдавецтва, пісьменнік , звярнуўся з лістом да аўтара твора, каб той даў дазвол на друк украінамоўнага перакладу. Горкі напісаў ліст-адказ на гэты зварот, дзе катэгарычна забараніў пераклады сваіх твораў украінскайВапліте. Харків, 1927. — Ч.3. — С.137.

З’яўленне гэтага ліста выклікала пратэсты тагачаснай украінскай інтэлігенцыіПетро Панч. Я був свідком.— Літературна Україна, № 19 (4376), 10 травня 1990., якая асудзіла праявы рускага імперскага шавінізму Горкага. Пасля  напісаў ліст-адказ на заяву Горкага пад назвай «», дзе асуджаў яго ўкраінафобскія поглядыВолодимир Винниченко. Одвертий лист до М. Горького.— Українське життя в Севастополі. Бібліотека ім. Марії Фішер-Слиж.

 Горкі і Расія 
У артыкуле 1922 года «Пpа рускае сялянства» ()О русском крестьянстве (Горький), напісаным і апублікаваным у Берліне, Горкі так апісвае рускі народ:

Артыкул быў забаронены ў СССР і ніколі не друкаваўся ў сучаснай РасііСтатья Максима Горького «О русском крестьянстве» (издательство И. П. Ладыжникова, Берлин, 1922). Никог / очень длиннопост :: Реактор познавательный :: сквозь время :: длиннопост :: о русском крестьянстве :: статья :: Максим Горький :: литература :: История

 Іншае 
 Ганаровы прафесар ННДУ імя ЛабачэўскагаПочетные профессора Университета — Университет Лобачевского 

 Адрасы ў Санкт-Пецярбургу — Петраградзе — Ленінградзе 
 09.1899 года — кватэра  ў доме Трафімава — Надзеждзінская вуліца, 11;
 02. — вясна 1901 года — кватэра У. А. Пасэ ў доме Трафімава — Надзеждзінская вуліца, 11;
 11.1902 года — кватэра  ў даходным доме — Мікалаеўская вуліца, 4;
 1903 — восень 1904 года — кватэра К. П. Пятніцкага ў даходным доме — Мікалаеўская вуліца, 4;
 восень 1904—1906 — кватэра К. П. Пятніцкага ў даходным доме — , 20, кв. 29;
 Пачатак 03.1914 — восень 1921 года — даходны дом Я. К. Барсавай — Кронверкскі праспект, 23;
 30.08-07.09.1928 г., 18.06-11.07.1929 г., канец 09.1931 г. — гасцініца «Еўрапейская» — ], 7;

 Творчасць 
У друку ўпершыню выступіў з апавяданнем «» (1892). У яго ранняй творчасці спалучаліся рамантызм і рэалізм. У алегарычных творах («», 1895, «», 1901) адлюстраваліся погляды М. Горкага на рэвалюцыю.

Шырокі рэзананс меў зборнік «Нарысы і апавяданні» (т. 1-3, 1898-99). У рэалістычных творах (раманы «Фама Гардзееў», 1899; «Трое», 1900-01, і інш.) паказаў Расію напярэдадні ХХ ст. У драме «» (паст. 1902), п’есах «» (1902), «Дачнікі» (1904), «» (1905), «Варвары» і «» (1906) адлюстраваў перадрэвалюцыйныя працэсы ў расійскім грамадстве. У рамане «» (1907) спачувальна паказаў нарастанне рэвалюцыйнага руху ў Расіі. Аповесці «Лета» і «Гарадок Акураў» (1909), «Жыццё Мацвея Кажамякіна» (1910-11) пра рускае сялянства і мяшчанства. Патрыятычнымі настроямі прасякнуты «» (1911-13), цыкл алавяданняў «Па Русі» (1912-17).

У публіцыстычнай кнізе «Несвоечасовыя думкі» (асобнае выданне 1918) крытыкаваў узяты У. Леніным курс на рэвалюцыю, сцвярджаў пра яе дачаснасць і разбуральныя вынікі. Напісаў аўтабіяграфічную трылогію («», 1913-14; «У людзях», 1916; «Мае ўніверсітэты», 1923), раман «» (1925), п’есы «» (паст. 1932), «Дасцігаеў і іншыя» (1933), «» (1936, 1-я рэд. 1910), у якіх зноў звярнуўся да паказу жыцця Расіі да 1917 года. Аўтар літаратурных партрэтаў «Леў Талстой» (1919), «У. Г. Караленка» (1923), «Сяргей Ясенін» (1927) і інш. Апошні твор — незакончаны раман-эпапея «» (ч. 1-3, 1927-31, ч. 4, 1937) у надзвычай згушчанай, насычанай форме адлюстраваў падзеі перадрэвалюцыйных дзесяцігоддзяў.

 Працы 

 Раманы 
 1900—1901 — «Трое»
 1906 — «» (другая рэдакцыя — 1907)
 1925 — «»
 1925—1936— «»

 Аповесці 
 1894 — «Гарамыка Павел»
 1899 — «Фама Гардзееў»
 1900 — «Мужык. Нарысы» (засталася няскончанай, трэцяя глава пры жыцці аўтара не друкавалася)
 1908 — «Жыццё непатрэбнага чалавека».
 1908 — «Споведзь»
 1909 — «Лета»
 1909 — «Гарадок Акураў», «Жыццё Мацвея Кажамякіна».
 1913—1914 — «»
 1915—1916 — «У людзях»
 1923 — «Мае ўніверсітэты»
 1929 — «На краі Зямлі»

 Апавяданні, нарысы 
 1892 — «» (паэма-казка, апублікаваная ў ліпені 1917 ў газеце «»)
 1892 — «»
 1893 — «Емяльян Піляй»
 1894 — «Мой спадарожнік», «Дзед Архіп і Лёнька»
 1895 — «», «», «Памылка», «» (паэма ў прозе)
 1896 — «Нуда», «Разбойнікі на Каўказе» (нарыс)
 1897 — «Былыя людзі», «Муж і жонка Арловы», «Мальва», «Канавалаў», «Свавольнік», «Дзеля нудоты»
 1898 — «Варанька Олесава», «Прахадзімец»
 1899 — «»
 1901 — «» (паэма ў прозе)
 1903 — «Чалавек» (паэма ў прозе)
 1906 — «Таварыш!», «Мудрэц»
 1908 — «Салдаты»Гл. Солдаты (Горький)|М. Горький. Солдаты ў Вікікрыніцах.
 1911 — «»Сказки об Италии 
 1912—1917 — «Па Русі» (цыкл апавяданняў)
 1924 — «Апавяданні 1922—1924 гадоў»
 1924 — «Нататкі з дзённіка» (цыкл апавяданняў)
 1929 — «» (нарыс)

 П’есы 
 1901 — «»
 1902 — «»
 1904 — «Дачнікі»
 1905 — «»
 1905 — «Варвары»
 1906 — «»
 1908 — «Апошнія»
 1910 — «Дзівакі»
 1910 — «Дзеці» («Сустрэча»)
 1910 — «» (2-я рэдакцыя — 1933; 3-я рэдакцыя — 1935)
 1913 — «Зыкавы»
 1913 — «Фальшывая манета»
 1915 — «» (пастаўлена 1 студзеня 1919 года на сцэне Дзяржаўнага Акадэмічнага Малога тэатра; апублікавана ў 1921 у Берліне).
 1930—1931 — «Сомаў і іншыя»
 1931 — «»
 1932 — «Дасцігаеў і іншыя»

 Публіцыстыка 
 1906 — «Мае інтэрв’ю», «У Амерыцы» (памфлеты)
 1912 — Фельетон. Пачатак апавядання // Сибирская торговая газета. № 77. 7 кастрычніка 1912 года. Цюмень (перадрукоўка з газеты «Мысль» (Кіеў)).
 1917—1918 — цыкл артыкулаў «Несвоечасовыя думкі» ў газеце «» (у 1918 выйшаў асобным выданнемГл. «Революция и культура» ў Вікісховішчы.).
 1922 — «»

Ініцыяваў стварэнне серыі кніг «Гісторыя фабрык і заводаў» (ГФЗ), выступіў з ініцыятывай адраджэння дарэвалюцыйнай серыі «».

 Педагогіка 
А. М. Горкі быў таксама рэдактарам наступных кніг аб перадавым педагагічным вопыце, які ўзнік у тыя гады:

  Фабрика людей. М., 1929 г. — аб дзейнасці знакамітай у тыя гады Болшаўскай працоўнай камуны, аб якой быў зняты фільм , які заваяваў першую прэмію на  (1932). А. С. Макаренко и Болшевская коммуна // Постметодика, № 2, 2001 «Громадянська освіта в школі»..
 Макаренко А. С. Педагогическая поэма. М., 1934 г.. Как Горький редактировал Макаренко // Relga — электр. научно-культурологический журнал. № 11 (240) от 2012 г..

Выпуск і поспех апошняй шмат у чым вызначыў магчымасць далейшага апублікавання іншых твораў А. С. Макаранкі, яго шырокай вядомасці і прызнання першапачаткова ў Савецкім Саюзе, а затым і ва ўсім свеце.

Да педагагічных распачынанняў Горкага можна аднесці сяброўскую ўвагу і разнастайную (перш за ўсё, маральную і творчую) падтрымку, якую ён аказваў шматлікім сучаснікам, якія звярталіся да яго з розных нагодаў, у тым ліку маладым пісьменнікам. Сярод апошніх — не толькі Макаранка, але і Юрезанский, Владимир Тимофеевич (архив писателя) Москва, РГАЛИ (упомянуто письмо М. Горького В. Т. Юрезанскому от 1923 г.).

 Кінаўвасабленні 
  («», «», 1938)
 Мікалай Вальберт («», 1939)
 Павел Кадачнікаў («», 1940, «Педагагічная паэма», 1955, «Пролог», 1956)
 Мікалай Чаркасаў («», 1939, «», 1949)
  («», 1963; «», 1969)
  («», 1968)
  («», 1957, «Маякоўскі пачынаўся так…», 1958, «Скрозь ледзяную імглу», 1965, «», 1969, «», 1970, «», 1971, «», 1975, «», 1980)
 Валерый Парошын («», 1990, «», 1995)
  («Анекдоты», 1990)
  («», 2000)
 Аляксей Восіпаў («», 2004, «Сава Марозаў», 2007)
 Мікалай Качура («», 2005, «», 2017)
 Аляксандр Сцёпін («», 2006)
  («», 2010)
 Дзмітрый Сутырын («», 2011)
  («», 2014)

 Бібліяграфія 







 Серыя не завершана. З запланаваных 24-х тамоў лістоў выпушчана 20 (1—20 тт.)

 Памяць 
250px|thumb|Мемарыяльная дошка Горкаму на вуліцы Глінкі ў Смаленску.
 Практычна ў кожным буйным населеным пункце дзяржаў былога СССР была ці ёсць вуліца Горкага. У 2013 годзе імя Горкага насілі 2110 вуліц, праспектаў і завулкаў у Расіі, а яшчэ 395 носяць імя Максіма ГоркагаФедеральная информационная адресная система 
 Горад Горкі — назва Ніжняга Ноўгарада з 1932 па 1990 год.
 .
 Сяло   Арэнбургскай вобласці
 Пасёлак  ў Ленінградскай вобласці.
 Пасёлак  (былы Варапанава).
   Уладзімірскай вобласці
 Раённы цэнтр сяло Горкаўскае ў Омскай вобласці (былое Іконнікава).
 Вёска Максім Горкі  Омскай вобласці.
 Вёска імя Максіма Горкага  Омской вобласці
 У Ніжнім Ноўгарадзе Цэнтральная раённая дзіцячая бібліятэка, , , а таксама , у цэнтры якой усталяваны  працы скульптара В. І. Мухінай носяць імя М. Горкага. Але самай важнай славутасцю з’яўляецца .
 У Крывым Рогу ў гонар пісьменніка ўсталяваны помнік і маецца  ў цэнтры горада.
 Самалёт , створаны ў 1934 годзе ў Варонежы на . Савецкі агітацыйны пасажырскі шматместны 8-маторны самалёт, самы вялікі самалёт свайго часу з сухапутным шасіЛеонид Сергеев. Правда и вымысел о самолёте-гиганте АНТ-20  // Воронежское акционерное самолётостроительное общество, сет. страница.
 Лёгкі крэйсер «». Пабудаваны ў 1936 годзе.
 Круізны лайнер «». Пабудаваны ў Гамбургу ў 1969 годзе, пад савецкім сцягам з 1974 года.
 Рачны пасажырскі цеплаход «». Пабудаваны ў Аўстрыі для СССР у 1974 годзе.
 Станцыі метро ў Санкт-Пецярбургу і , а таксама раней у Маскве з 1979 па 1990 гг. (цяпер «Цвярская»). Таксама, з 1980 па 1997 гг. у Ташкенце (цяпер «»)
 Кінастудыя імя М. Горкага (Масква).
  (Ніжні Ноўгарад).
 Літаратурна-мемарыяльны музей А. М. Горкага (Самара).
 Мануйлаўскі літаратурна-мемарыяльны музей А. М. Горкага.
 ААТ «» (Санкт-Пецярбург).
 Драматычныя тэатры ў гарадах: Масква (Маскоўскі Мастацкі тэатр, 1932 года), Уладзівасток (), Берлін (), Астана (РДТ), Тула (), Мінск (НАДТ), Растоў-на-Доне (), Краснадар (), Самара (САТД), Арэнбург (), Валгаград (Валгаградскі абласны драматычны тэатр), Магадан (Магаданскі абласны музычна-драматычны тэатр), Сімферопаль (), Махачкала (), Нальчык (Рускі драматычны тэатр імя М. Горкага), Кастанай, Кудымкар (Комі-Пярмяцкі нацыянальны драматычны тэатр), Тэатры юнага гледача ў Баку, Сцепанакерт (Дзяржаўны тэатр армянскай драмы імя М. Горкага),  (з 1938 па 1990), а таксама ў Ленінградзе/Санкт-Пецярбургу з 1932 па 1992 год (Вялікі драматычны тэатр імя Г. А. Таўстаногава). Таксама імя было прысвоена Міжабласному рускаму драматычнаму тэатру Ферганскай даліны, , , Цэлінаградскаму абласному драматычнаму тэатру.
 Бібліятэкі ў Баку, Пяцігорску, абласная бібліятэка ва Уладзіміры, Валгаградзе, Жалезнагорску,  ў Запарожжы, краявая бібліятэка ў Краснаярску,  ў Луганску, Ніжнім Ноўгарадзе,  ў Разані, Навуковая бібліятэка імя А. М. Горкага Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта, Навуковая бібліятэка імя М. Горкага СПБДУ ў Санкт-Пецярбургу, Таганрогская Цэнтральная гарадская дзіцячая бібліятэкаа,  ў Цвяры, Пярмі.
 Паркі ў гарадах: Растоў-на-Доне (), Таганрог (), Саратаў (, Мінск (ЦДП), Краснаярск (, насіў імя Горкага з 1934 па 2002 год, на тэрыторыі помнік М. Горкаму), Харкаў () (ЦПКіА), Адэса (ЦПКіА), Мэлітопаль (), Масква (), Алматы ().
 Школа-ліцэй імя М. Горкага ў п. Баўціна Тупкараганскага раёна Казахстана
 Асноўная школа (прагімназія) імя М. Горкага ў Клайпедзе, Літва
 ВНУ: Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага, УрДУ, , Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка (з 1936 па 1995 цяпер імя М. Танка), ,  (да 1993, цяпер імя Махтумкулі), Абхазскі дзяржаўны ўніверсітэт (з 1933 і, прынамсі, да 1979), Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт насіў імя Горкага ў 1936—1999 гадах, , , Казанскі ордэна «Знак Пашаны» сельскагаспадарчы інстытут насіў імя Максіма Горкага да прысваення яму статуса акадэміі ў 1995 годзе (цяпер ), , Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. М. Горкага (1934—1993).
 . Пры інстытуце дзейнічае музей імя А. М. Горкага.
 .
 .
 Палац культуры імя Горкага (Нявіннамыск).
 Горкаўскае вадасховішча на Волзе.
 Чыгуначная станцыя  (былая Крутая) ().
 Завод імя Горкага ў Хабараўску і прылеглы да яго мікрараён ().

 Жылы раён імя Максіма Горкага ў г. Дальнягорску Прыморскага края.
  ў Татарстане.
 Клінічны санаторый імя М. Горкага (Варонеж).
 Пасёлак Максім Горкі  (раней Шпікулаўскага) раёна Тамбоўскай вобласці.

 Помнікі 
Помнікі Максіму Горкаму ўстаноўлены ў многіх гарадах. Сярод іх:
 У Расіі — Барысаглебск, Арзамас, Валгаград, Варонеж, Выбарг, Добрынка, Іжэўск, Краснаярск, Масква, Нявіннамыск, Ніжні Ноўгарад, Арэнбург, ПензаБюст Максима Горького, памятники Пензы, достопримечательности Пензы и Пензенской области / Туризм и отдых в Пензенской области  , Пячора, Растоў-на-Доне, Рубцоўск, Рыльск, Разань, Санкт-Пецярбург, Сароў, Сочы, Таганрог, Чалябінск, Уфа, Ярцава.
 У Беларусі — Добруш, Мінск, Магілёў, бюст у Мінскім парку імя Горкага.
 Ва Украіне — Вінніца, Дніпро, Данецк, Крывы Рог, Мэлітопаль, Харкаў, ЯлтаПамятник Горькому из центрального парка переехал в Куряжскую колонию , Ясынувата
 У Азербайджане — Баку.
 У Казахстане — АлматыПамятник Горькому из центрального парка переехал на «Свалку истории» , Алтай, Кастанай.
 У Грузіі — Тбілісі.
 У Малдове — Кішынёў, Леова.
 У Італіі — Сарэнта.

 У філатэліі 
Максім Горкі на маляваны на паштовых марках:

 Албаніі 1986 года,
 Балгарыі 1968 года,
 Венгрыі 1948 і 1951 года,
 ГДР 1953 і 1968 года
 Луганскай народнай рэспублікі 2018 года

У 2018 годзе ФДУП «Пошта Расіі» выпусціла паштовы блок, прысвечаны 150-годдзю з дня нараджэння пісьменніка.

 У нумізматыцы 
200px|thumb|right|Сярэбраная манета 2 рубля «Максім Горкі» Цэнтральнага Банка Расіі.
 У 1988 годзе ў СССР была выпушчаная манета наміналам 1 рубель, прысвечаная 120-годдзю з дня нараджэння пісьменніка.
 У 2018 годзе да 150-годдзя з дня нараджэння пісьменніка Банк Расіі выпусціў у серыі «Выдатныя асобы Расіі» памятную сярэбраную манету наміналам 2 рублі

 Літаратура 
 Горкі Максім // 



 А. В. Луначарский Подборка статей о М. Горьком
 Корней Чуковский. Новые произведения Горького
 Корней Чуковский. Горький (из книги Современники)
 . О Максиме Горьком // Курьер. 1901. № 222, 236 







 Летопись жизни и творчества А. М. Горького. В. 1-4. — М., 1958-60

 , Тагер Е. Творчество М. Горького. — 3 изд. — М., 1969
  Творчество Горького и мировая литература. 1892—1916. М., 1965
  Горький и национальные литературы. — М., 1946
 Юнович М., М. Горький в борьбе за равенство и дружбу народов. — 2 изд. — М., 1957
 Горький и литература народов Советского Союза. — Ереван, 1970
 Богданович А. Страницы из жизни Максима Горького.. — Мн., 1965
 Ивашин В. В., М. Горький и белорусская литература начала XX века. — Мн., 1956
 Максім Горкі і Беларусь: Зб. артыкулаў і ўспамінаў. — Мн., 1968

 Спасылкі 

 Музей-квартира Максима Горького в Нижнем Новгороде 

Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі

Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі-сацрэалісты
Катэгорыя:Сацыялісты Расіі
Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці
Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі
Катэгорыя:Руская эміграцыя першай хвалі
Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі
Катэгорыя:Казачнікі
Катэгорыя:Ганаровыя прафесары
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Катэгорыя:Дэлегаты V з’езда РСДРП
Катэгорыя:Ганаровыя члены Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі