Франкфурт-на-Одэры

Фра́нкфурт-на-Одэры () — горад-порт на рацэ Одэр, ва ўсходняй Германіі, у федэральнай зямлі Брандэнбург. Уніз па рацэ Одэр знаходзіцца польскі горад Слубіцы, з якім фармуе трансгранічную агламерацыю. У горадзе размяшчаецца Еўрапейскі ўніверсітэт «Viadrina». У 1999 годзе гораду нададзены тытул «горад Клейста» у гонар Генрыха фон Клейста — вядомага жыхара горада. Насельніцтва каля 57 тыс. чалавек.

 Назва 
«Frankfurt an der Oder» літаральна азначае «Франкфурт на Одэры». Гэтую назву скарачаюць як . У Цэнтральна-маргравійскім (Брандэнбургскім дыялекце), назва горада мае форму «Frankfort an de Oder».

 Гісторыя 


Да 1249 г. паселішча заходніх славян пад назвай Злівіц разам з  уваходзіла ў склад Польскага каралеўства. Князь з сямейства Пястаў, Генрых Барадаты дараваў Злівіцам штапельнае права ў 1225 г.Märkische Oderzeitung/Frankfurter Stadtbote, 7 ліпеня 2006 г., с. 15. У 1226 г. пачалося будаўніцтва царквы св. Мікалая (сёння Царква Міру). У 1249 годзе паселішча ўвайшло ў склад маркграфства Брандэнбург.

Горад Франкфурт атрымаў статут у 1253 годзе ў Брандэндаме. Першыя пасяленцы жылі на заходніх берагах Одэра; пазней горад пашырыўся на ўсходні бераг. Пасля таго, як у 1319 годзе пачалася вайна за кантроль над рэгіёнам, горад перайшоў пад кантроль . У 1319 г. , герцаг Памераніі, выдаў гораду новыя прывілеі. У 1324 г. горад зноў перайшоў да Брандэнбурга. У познім сярэднявеччы горад дамінаваў у рачным гандлі паміж Уроцлавам і Шчэцінам. З 1373 па 1415 год разам з Брандэнбургам горад уваходзіў у склад Зямель багемскай кароны. У 1430 годзе Франкфурт далучыўся да Ганзы.


У красавіку 1631 г. падчас Трыццацігадовай вайны Франкфурт быў месцам  паміж Шведскай імперыяй і Свяшчэннай Рымскай імперыяй. Пасля двухдзённай аблогі шведскія войскі пры падтрымцы шатландскіх дапаможных сілMackillop (2003), с.64, уварваліся ў горад і разбурылі шмат будынкаў, напр. .Bröckling (1998), с.57 Вынікам стала перамога Швецыі. Да канца Трыццацігадовай вайны насельніцтва горада скарацілася з 12 000 жыхароў да 2 366 жыхароў.Christopher Clark: Preußen, с. 58

У XVI стагоддзі найстарэйшая царква горада (сённяшняя Царква міру) была секулярызавана і нават выкарыстоўвалася як збожжасховішча, а з XVII стагоддзя яна служыла царквой французскіх гугенотаў.

Горад быў ненадоўга акупаваны Расійскай імператарскай арміяй падчас Сямігадовай вайны, у жніўні 1759 г., у прэлюдыі да Anisimov, Evgeniǐ Viktorovich (1995) Empress Elizabeth: Her Reign and Her Russia, 1741–1761 Academic International Press, p. 132. .

Пасля роспуску Маркграфства Брандэнбург падчас Напалеонаўскіх войнаў Франкфурт стаў часткай Правінцыі Брандэнбург у 1815 г. У XIX стагоддзі Франкфурт адыгрываў важную ролю ў гандлі. Размешчаны ў цэнтры Каралеўства Прусія паміж Берлінам і Позэнам (Познанню), на рацэ Одэр, праз якую ішоў актыўны трафік, горад стаў месцам правядзення другога па велічыні штогадовага гандлёвага кірмашу («Messe») Германскага рэйха, саступішы толькі . У 1842 годзе была адкрыта чыгунка Берлін–Франкфурт (Одэр).

 была сфарміравана ў горадзе перад тым, як яна ўвайшла ў некалькі польскіх гарадоў, у тым ліку Познань, Каліш і Лешна, для здзяйснення розных  падчас нямецкага ўварвання ў Польшчу, якое пачало Другую сусветную вайну. Падчас Другой сусветнай вайны немцы прывезлі ў горад з Польшчы і Савецкага Саюза шматлікіх , як мужчын, так і жанчын. У 1945 г. падчас Другой сусветнай вайны за горад не вялося баёў, нават калі горад быў абвешчаны крэпасцю () у спробе перакрыць Чырвонай Арміі . Амаль пусты горад быў спалены Чырвонай Арміяй. Пасляваенная нямецка-польская мяжа праходзіла ўздоўж Одэра, аддзяляючы «Дамфорштадт» на ўсходнім беразе — які стаў польскім горадам Слубіцы — ад астатняга Франкфурта. Будучы часткай камуністычнай Усходняй Германіі, Франкфурт знаходзіўся ў . Горад стаў часткай  пасля ўз’яднання Германіі ў 1990 годзе.

У посткамуністычную эпоху, пасля краху галоўнага працадаўцы , Франкфурт пацярпеў ад высокага беспрацоўя і нізкага . Колькасць яго насельніцтва значна скарацілася з прыкладна 87 000 чалавек на момант аб’яднання Германіі ў 1990 годзе. Адзінымі рэшткамі індустрыі паўправадніковых тэхналогій у Франкфурце да 2003 года быў  (IHPM).

Сёння гарады Франкфурт і Слубіцы звязваюць сяброўскія адносіны, яны маюць некалькі агульных праектаў і аб’ектаў. Польшча далучылася да Еўрапейскага Саюза 1 мая 2004 года і рэалізавала Шэнгенскае пагадненне 21 снежня 2007 года, што прывяло да адмены пастаяннага памежнага кантролю.

У сакавіку 2008 г.  Франкфурта адзначыла сваё першае прысвячэнне Торы пасля Халакоста. Працэсія новага скрутка Торы пачалася з таго месца, дзе да Другой сусветнай вайны стаяла Франкфуртская сінагога, за 500 метраў ад цяперашняй мяжы Германіі з Польшчай. Удзельнікі святкавання прайшлі са скруткам у гарадскі цэнтр -Любавіч, дзе танчылі з Торай, якую ахвяравалі члены суполкі Хабад-Любавіч у Берліне.

 Геаграфія 
Франкфурт знаходзіцца ва ўсходняй частцы Германіі ў федэральнай зямлі Брандэнбург, на заходнім (левым) беразе Одэра, які адасабляе горад ад мяжы з Польшчай. У цэнтры горада вышыня над узроўнем мора, складае 27 м. Найбольшая вышыня горада — 135 м.

Одэр фармуе ўсходнія межы горада і адначасова з’яўляецца нямецкай часткай мяжы з Польшчай. На іншым беразе ракі знаходзіцца польскі горад Слубіцы, былы прыгарад Франкфурта.

Самы нізкі ўзровень вады ў Одэры за ўсю гісторыю гідраназіранняў (вядуцца з 7 кастрычніка 1910), быў зарэгістраваны 8 жніўня 1950 года. У гэты дзень узровень вады быў на адзнацы 86 см. А самага высокага ўзроўню вада дасягнула ў 1997 годзе падчас Одэрскага патопу (узровень вады прыпыніўся на адзнацы 657 см). Да таго часу, найвышэйшай адзнакай з’яўлялася 635 см, якая была вызначана 7 лістапада 1930 г.

 Насельніцтва 

З 1 чэрвеня 1998 года ў горадзе афіцыйна існуе яўрэйская абшчына, членамі якой з’яўляюцца эмігранты з краін былога СССР. Існуе таксама польская меншасць з больш за 2000 жыхарамі.
 Год Насельніцтва1990  86 1711995  80 8072000  72 1312005  63 7482010  60 3302015  58 0922020  57 015

 Гістарычныя і архітэктурныя помнікі 

Асноўныя помнікі горада — рэлігійныя збудаванні: гатычная царква Божай Маці (), Царква францысканскага манастыра () (каля 1226, перабудавана ў XVI ст. у стылі рэнэсанс), барочны дом Генрыха фон Клейста () (1777) і Царква Святой Гертруды.

Размешчаная каля Франкфурта-на-Одэры пакінутая вёска Гроненфельд таксама з’яўляецца месцам пахаванняў некалькіх соцень салдатаў і ваеннапалонных, загінулых падчас Першай сусветнай вайны на закінутых могілках.

 Еўрапейскі ўніверсітэт 


Першым універсітэтам маркграфства Брандэнбурга была франкфурцкая Alma Mater Viadrina, заснаваная ў 1506 г. . Ранні канцлер, біскуп  (1490–1550), быў вядомым праціўнікам Пратэстанцкай Рэфармацыі, паколькі ён заставаўся каталіком. Франкфурт таксама падрыхтаваў вядомага архібіскупа  каля 1510 г., які таксама стаў адкрытым праціўнікам Рэфармацыі. Універсітэт быў зачынены ў 1811 годзе, а яго актывы падзелены паміж двума новымі ўніверсітэтамі, заснаванымі пры каралі Фрыдрыху Вільгельме III: Берлінскім універсітэтам Фрэдэрыка Вільгельма, цяпер ; і Сілезскім універсітэтам Фрэдэрыка Вільгельма ў Брэславе, цяпер .

Універсітэт быў адноўлены ў 1991 годзе як Еўрапейскі ўніверсітэт «Viadrina», у цесным супрацоўніцтве з Універсітэтам Адама Міцкевіча ў Познані; яны сумесна кіруюць  у Слубіцах.

 Транспарт 
 Трамвай у Франкфурце-на-Одэры

 Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
 Герман Вайнгертнер, нямецкі гімнаст, алімпійскі чэмпіён
 Генрых фон Клейст, нямецкі драматург, паэт і празаік.

 Гарады-пабрацімы 

 Крыніцы 

 Літаратура 

 Спасылкі 

 Афіцыйны сайт 
 Slubice.pl – афіцыйны сайт памежнага Франкфурту горада Слубіцы
 Frankfurt.pl  і Slubice.de – студэнцкі праект
 Tram-ff.de
 Frankfort a.d.O. Notgeld (банкноты на экстраны выпадак)

Катэгорыя:Гарады Брандэнбурга