Ківі (птушка)

Кі́ві (Apteryx; літаральны пераклад — бяскрылы) — адзіны род бескілявых птушак у  і атрадзе . Уключае пяць відаў, эндэмічных для Новай ЗеландыіClements, J. F. 2007. The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of OrnithologySibley, Charles Gald & Ahlquist, Jon Edward (1990) Phylogeny and classification of birds. Yale University Press, New Haven, Conn.

Усе віды ківі маюць моцныя чатырохпальцыя ногі і доўгую вузкую дзюбу з ноздрамі на самым кончыку. Крылы не развітыя, хвост адсутнічае. Пер’е ківі больш нагадвае густую поўсць. Вонкавым выглядам і звычкамі ківі настолькі адрозніваюцца ад іншых птушак, што заолаг Уільям Кальдэр даў ім мянушку «ганаровых сысуноў».

 Этымалогія 
Род Ківі апісаны ўпершыню ў 1813 годзе англійскім батанікам і заолагам Джорджам Шоу. Імя, якое ён надае, Apteryx, азначае «без крылаў» і мае грэчаскае паходжанне (α — без / не, πτέρυξ — крыло). Слова «ківі» ( з вымаўленнем /ˈkiːwiː/) паходзіць ад назвы птушкі на мове маоры: kiwi. У сваю чаргу, слова kiwi мае палінезійскія карані, якія адносяцца да назвы пералётных шпакоў , якія адпачываюць сярод трапічных астравоў Палінезіі. Першыя пасяленцы Новай Зеландыі паўторна выкарыстоўваюць гэтае слова для абазначэння мясцовых карычневых птушак. Слова змяшчае гукапераймальныя элементы «ki'» і «wi», якія маоры перанялі ад птушкі. Некаторыя віды ківі маюць спецыфічную назву на мове маоры:  вядомы як «пукупуку» (pukupuku),  — як «рароа» (roroa) ці «роа» (roa),  — «рові». У цяперашні час прынята афіцыйная назва  з Акарыта — «такаека» (tokoeka).

 Філагенетычнае паходжанне 
Доўгі час меркавалася, што найбліжэйшым сваяком ківі з’яўляецца іншы новазеландскі від нелятаючых птушак — вымерлы моа. Аднак нядаўнія даследаванні, выкананыя на пачатку 2000-х гадоў на аснове параўнання поўных паслядоўнасцей мітахандрыяльнай ДНК ківі і іх нелятаючых сваякоў, дазволілі высвятліць, што гэтыя птушкі генетычна бліжэй да эму і казуараў, чым да страусаў, нанду і моаHaddrath, Baker (2001).Harshman, J. et al. (2008) Phylogenomic evidence for multiple losses of flight in ratite birds . PNAS 105:13462-12467.Hackett S. J. et al. (2008) A Phylogenomic Study of Birds Reveals Their Evolutionary History. Science 320(5884):1763-1768..

Меркавана, продкі сучасных ківі патрапілі на Новую Зеландыю з Аўстралазіі пазней, чым моа, — каля 30 млн гадоў таму. Па малекулярных даных, гэта магло адбыцца яшчэ раней — каля 62 млн гадоў таму, але ўжо пасля аддзялення Новай Зеландыі ад Гандваны (не пазней за 75 млн гадоў таму) і дывергенцыі эвалюцыйнай галіны моа (каля 78 млн гадоў таму), што можа сведчыць аб першасным засяленні моа на Новай Зеландыі і другаразовым — ківі.

 Вонкавы выгляд 

Ківі — нелятаючыя бескілявыя птушкі. Памеры невялікія, са звычайную курыцу. Характэрны палавы дымарфізмПтица киви — жить можно и без крыльев! : самкі буйней за самцоў. Цела ў ківі грушападобнай формы, з маленькай галавой і кароткай шыяй. Важаць ад 1,4 да 4 кг.

Ківі ўласцівая найбольшая рэдукцыя крылаў сярод птушак: яны ўсяго 5 см у даўжыню і амаль незаўважныя сярод апярэнняПочетное млекопитающее . Аднак у ківі захавалася звычка, адпачываючы, хаваць дзюбу пад крыло. Цела птушкі раўнамерна пакрыта мяккім, шэрым ці светла-бурым пер’ем, больш падобным на поўсць, у якім адсутнічаюць мікрабароздыКИВИ — Символ Новой Зеландии  . Хвост адсутнічае. Ногі чатырохпальцыя, кароткія, але вельмі моцныя, з 4 вострымі кіпцюрамі; іх вага складае прыкладна ⅓ вагі цела. Шкілет не пнеўматычны, косці цяжкія. Трубчастыя косці запоўненыя касцявым мозгам, а не полыя і лёгкія, як у лятучых птушакКиви .

Ківі галоўным чынам спадзяюцца не на зрок — вочы ў іх вельмі маленькія, усяго 8 мм дыяметрам, — а на развітыя слых і нюх. Сярод птушак больш моцны нюх ёсць толькі ў кондараў. У ківі вельмі доўгая, гнуткая, тонкая, прамая ці злёгку выгнутая дзюба, якая ў самцоў дасягае даўжыні 95—105 мм, а ў самак — 110—120 мм. Ноздры ў ківі адкрываюцца на канцы дзюбы (у астатніх птушак — каля яе аснавання)Киви обыкновенный  . Язык рудыментарны. Каля аснавання дзюбы маюцца органы дотыку — адчувальныя шчацінкі — вібрысы.

Звычайная тэмпература цела ківі — 38 °C, што на два градусы ніжэй, чым у іншых птушак, і бліжэй да тэмпературы цела сысуноў.

Пер’е ківі мае спецыфічны моцны пах, які нагадвае грыбны. Гэта ў сучасных умовах робіць птушак уразлівымі — наземныя драпежнікі, якія з’явіліся ў Новай Зеландыі, лёгка знаходзяць іх па паху.

 Спосаб жыцця і харчаванне 

Ківі насяляюць пераважна сырыя вечназялёныя лясы; доўгія пальцы на нагах дапамагаюць ім не гразнуць у багністым грунце. На найбольш населеных участках на 1 км² прыпадае 4—5 птушак. Лад жыцця яны вядуць выключна змрочны і начны.

На працягу дня ківі хаваецца ў выкапанай нары, дупле ці пад каранямі дрэў. У вялікага шэрага ківі норы ўяўляюць сабою сапраўдны лабірынт з некалькімі выхадамі; у іншых ківі норы прасцей, з адным выхадам. На тэрытарыяльным участку ківі можа быць да 50 сховішчаў, якія птушка змяняе кожны дзень. Нару ківі займае толькі праз некалькі тыдняў пасля таго, як вырые, — за гэты час трава і мох паспяваюць разрасціся, маскіруючы ўваход. Часам ківі адмыслова маскіруюць гняздо, затуляючы ўваход лісцем і галінкамі. Днём яны пакідаюць свае сховішчы толькі ў выпадку небяспекі.

Скрытныя і нясмелыя днём, уначы гэтыя птушкі становяцца агрэсіўнымі. Ківі — вельмі тэрытарыяльныя птушкі, і шлюбная пара, а асабліва самец, люта абараняе ад канкурэнтаў свой гнездавы ўчастак, які можа займаць ад 2 да 100 га (у рові). Моцныя ногі і дзюба ківі — небяспечная зброя, і сутычкі паміж птушкамі могуць скончыцца смерцю. Аднак сур’ёзныя бойкі паміж ківі рэдкія; звычайна гнездавы ўчастак змяняе «ўладальніка» толькі пасля натуральнай смерці самца. Межы свайго ўчастка птушкі пазначаюць з дапамогай крыкаў, якія па начах чутныя за некалькі кіламетраў. Меркаванне, што ківі марудлівыя і нязграбныя птушкі, з’яўляецца памылковым — у прыродзе яны рухавыя і за адну ноч абыходзяць увесь гнездавы ўчастак.

На паляванне ківі выходзяць прыкладна праз 30 хвілін пасля заходу сонца. Іх корм складаюць насякомыя, малюскі і земляныя чэрві, а таксама апалыя ягады і плады. Здабычу ківі адшукваюць з дапамогай нюху і пачуцця дотыку — разграбаючы зямлю нагамі і глыбока апускаючы ў яе дзюбу, яны літаральна «вынюхваюць» чарвякоў і насякомых. Пры выпадку ківі не адмаўляюцца ад дробных амфібій і ракападобных.

 Размнажэнне 

Ківі — манагамныя птушкі, пары ў іх утвараюцца не менш чым на 2—3 шлюбныя сезоны, часам на ўсё жыццё. Пара раз у тры дні сустракаецца ў гнездавой нары і гучна перагукваецца па начах.

Асноўны шлюбны сезон у ківі доўжыцца з чэрвеня па сакавік. Праз тры тыдні пасля апладнення самка зносіць у нары ці пад карані дрэва адно яйка (радзей — два). Ківі — рэкардсмен сярод птушак па адносных памерах яйкаў: у звычайнага ківі яно важыць да 450 г, ¼ масы самай птушкі. Яйка белае, колеру слановай косці ці зелянявае, гладкае навобмацак, памерам 135х84 мм, і ўтрымлівае найбольшы працэнт жаўтка сярод птушыных яйкаў — 65 % (у большасці птушак — 35—40 %)КИВИ (птицы) .

Падчас выношвання яйка самка есць у тры разы больш, чым звычайна; за 2—3 дні да адкладвання яйка яна перастае есці, паколькі яйка займае занадта шмат месца ўнутры яе целаPiper, Ross (2007), Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals, Greenwood Press. Знесенае яйка наседжвае самец, які пакідае яго толькі на час кармлення, на 2—3 гадзіны; часам яго падмяняе самка. У ківі вострава Сцьюарт, якія жывуць не парамі, а невялікімі стабільнымі групамі, наседжваннем яйка займаюцца не толькі самец і самка, але і іншыя птушкі з групы. Часам праз 25 дзён самка зносіць другое яйка.

Інкубацыйны перыяд займае 75—85 дзён; птушаняці патрабуецца 2—3 дні на тое, каб з дапамогай ног і дзюбы выбрацца са шкарлупіны. Птушаняты нараджаюцца пакрытыя не пухам, а пер’ем, і нагадваюць мініяцюрныя копіі дарослых. Бацькі звычайна не клапоцяцца пра нашчадства і пакідаюць яго адразу пасля вылуплення. Першыя тры дні птушаня не можа стаяць на нагах і не есць — падскурныя запасы жаўтка дазваляюць яму не галадаць. Да пятага дня яно пачынае выходзіць з гнязда, а да 10—14-га дня — самастойна шукаць ежу.

Першыя шэсць тыдняў жыцця птушаня ківі можа карміцца і ў дзённыя часы, затым пераходзіць на начны лад жыцця. Маладыя ківі практычна безабаронныя — да 90 % птушак гінуць у першыя шэсць месяцаў жыцця, з іх 70 % становяцца ахвярай драпежнікаў.

Растуць маладыя ківі павольна: толькі ў 4—5 гадоў яны дасягаюць поўнага памеру. Палавая сталасць настае ў самцоў у 18 месяцаў, а ў самак у 2—3 гады. Але адкладаць яйкі самкі звычайна пачынаюць толькі ў 3—5 гадоў. Працягласць жыцця ківі вялікая — да 50—60 гадоў.

У адрозненне ад большасці птушак, у самак ківі функцыянуюць абодва яечнікі, а не толькі левы. За жыццё самка зносіць да 100 яйкаў.

 Ступень пагрозы існаванню 

З-за скрытнага ладу жыцця сустрэць гэту птушку ў прыродзе вельмі складана. Нядзіўна, што катастрафічнае падзенне яе колькасці доўгі час заставалася незаўважаным.

Па ацэнках вучоных, каля 1000 гадоў таму больш за 12 млн ківі насяляла лясы Новай Зеландыі; да 2004 года іх папуляцыя скарацілася да 70 000 асобін. Да 1990-х гадоў ківі выміралі з хуткасцю да 6 % папуляцыі ў год: галоўным чынам, з-за завезеных на астравы еўрапейцамі драпежнікаў — кошак, сабак, ласак, а таксама з-за скарачэння плошчы лясоў. Самі па сабе ківі — вельмі цягавітыя птушкі, мала схільныя да хвароб і здольныя перажываць сур’ёзныя змены навакольнага асяроддзя.

Былі прынятыя меры па аднаўленні колькасці гэтай птушкі — у 1991 годзе была распачата дзяржаўная праграма па аднаўленні ківі (). У выніку ахоўных мерапрыемстваў колькасць ківі, якія дажываюць да сталага стану, павялічылася з 5 % (1991 год) да 60 % (1998 год). Мерапрыемствы па паўторным засяленні арэала пасялення ківі ўключаюць гадоўлю гэтай птушкі ў няволі (першых птушанят атрымалася вывесці ў няволі толькі ў 1989 годзе) і кантроль над колькасцю драпежнікаў. Прафесар Кентэрберыйскага ўніверсітэта Джэймс Брыскі мае намер стварыць дэзадарант для ківі, каб прыбраць пах пер’я, які выдае іх.

Тры віды ківі, звычайны, вялікі шэры і малы, занесены ў міжнародную Чырвоную кнігу са статусам уразлівы (), а новы від паўночнага ківі — як від, які знаходзіцца пад пагрозай знікнення (). Рові мае нацыянальна крытычны () статус.

 Ківі ў заапарках 
У 1851 Лонданскі заапарк стаў першым заапаркам, дзе ўтрымліваюцца ківі. Першае развядзенне ў няволі адбылося ў 1945 У 2007 годзе ківі жылі толькі ў 13 заапарках па-за межамі Новай ЗеландыіZoo and Wild Animal Medicine Current Therapy, Murray E. Fowler, R. Eric Miller, Elsevier Health Sciences, 2007, p. 215.. У  12 асобін, у Берлінскім заапарку 7, у  1, у Вашынгтонскім заапарку 3, у , Нідэрланды — 3, у  5, у  1, у Смітсанаўскім Нацыянальным заалагічным парку 5, у  1 і ў  ў горадзе Калумбус, Агая 3Gibson, Eloise (04/29/2010).

 Людзі і ківі 
Ківі — нацыянальная птушкаГл. пералік нацыянальных птушак на сайце C. A. MacDonald. і неафіцыйная эмблема Новай Зеландыі. З’яўляецца ўпадабаным сімвалам новазеландскай культуры, які адлюстроўваецца на манетах, паштовых марках і г. д. «Ківі» () — жартоўная мянушка саміх новазеландцаў.

У краіне маюцца скульптуры ківі і дарожныя знакі ў месцах яго распаўсюджвання, каб людзі былі ўважлівыя і не перашкаджалі спакою гэтых птушак.

Раней на птушак палявалі і рабілі вопратку з іх скурак, але цяпер яны з’яўляюцца аб’ектам аховы.

У Вялікабрытаніі () па заканчэнні Першай сусветнай вайны на працягу двух месяцаў, з лютага па сакавік 1919 года, новазеландскімі сапёрамі, якія чакалі дэмабілізацыі, была створана гіганцкая выява ківі агульнай плошчай 6100 м² і вышынёй 127 метраў. Выява нанесена шляхам зразання і выдалення дзёрну з пакатага вапняковага ўзгорка, з-за чаго птушка ківі выйшла альбіносам.


Расліна ківі атрымала сваю назву за падабенства формы яго апушанага плода з целам аднайменнай птушкі.

 Класіфікацыя 
Часам ківі аб’ядноўваюць на правах сямейства ў атрад казуарападобных ці страўсападобных.

Традыцыйна налічваюць тры віды ківі — Apteryx australis, A. haastii і A. owenii. Аднак паводле найноўшых даныхSibley, Monroe (1990, 1993); Baker et al. (1995); Tennyson et al. (2003). варта вылучаць пяць відаў:
 Звычайны, ці паўднёвы, ківі () — , ці , ці ,
 Вялікі шэры ківі () — ,
 Паўночны ківі () — ,
 Малы шэры ківі, ці ківі Оўэна () — ,
 Рові () — .
Акрамя таго, звычайны ківі падраздзяляецца на два падвіды:
  — ,
  — .

16px 

 Генетыка 
Карыятып: 80 храмасом (2n).

Малекулярная генетыка:
 Дэпанаваныя нуклеатыдныя паслядоўнасці ў базе даных EntrezNucleotide, GenBank, NCBI, ЗША: 289 (па стане на 23 лютага 2011).
 Дэпанаваныя амінакіслотныя паслядоўнасці ў базе даных EntrezProtein, GenBank, NCBI, ЗША: 220 (па стане на 23 лютага 2011).

 Гл. таксама 
 Kiwi! (кароткаметражны мультфільм)

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 

 Calder, W. A. (1979) Kiwi and egg design — evolution as a package deal. Bioscience 29:461-467.
 de Boer L. E. M. Do the chromosomes of the kiwi provide evidence for a monophyletic origin of the ratites? // Nature. — 1980. — Vol. 287. — No. 5777. — P. 84—85.
 McLennan, J. A. (1988) Breeding of North Island brown kiwi, Apteryx australis mantelli, in Hawke's Bay, New Zealand. New Zealand Journal of Ecology 11:89-97.
 Sibley C. G., Monroe B. L. Distribution and taxonomy of birds of the world. — New Haven: Yale University Press, 1990.
 Potter, M. & McLennan, J. (1992) Kiwi's egg size and moa. Nature 358:548.
 Sibley C. G., Monroe B. L. A supplement to 'Distribution and taxonomy of birds of the world'. — New Haven: Yale University Press, 1993.
 Baker A. J., Daugherty C. H., Colbourne R., McLennan J. L. Flightless Brown Kiwis of New Zealand possess extremely subdivided population structure and cryptic species like small mammals // Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. — 1995. — Vol. 92. — P. 8254—8258.
 McLennan, J. A. et al. (1996) Role of predation in the decline of kiwi, Apteryx spp., in New Zealand. New Zealand Journal of Ecology 20:27-35.
 Taborsky, B. & Taborsky, M. (1999) The mating system and stability of pairs in kiwi Apteryx spp. Journal of Avian Biology 30:143-151.
 Haddrath O., Baker A. J. Complete mitochondrial DNA genome sequences of extinct birds: ratite phylogenetics and the vicariance biogeography hypothesis // Proc. R. Sci. Lond. B. — 2001. — Vol. 268. — No. 1470. — P. 939—945.
 Cooper, A. et al. (2001) Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution. Nature 409:704-707.
 Tennyson A. J. D., Palma R. L., Robertson H. A., Worthy T. H., Gill B. J. A new species of kiwi (Aves, Apterygiformes) from Okarito, New Zealand] // Records of the Auckland Museum. — 2003. — Vol. 40. — P. 55—64.
 Sales, J. (2005) The endangered kiwi: a review. Folia Zoologica 54:1-20.

 Спасылкі 
 Факты пра ківі на сайце Макса Крайнава
 Ківі на сайце «Southern Encounter Aquarium and Kiwi House» (Новая Зеландыя)
 Oiseaux.net : Kiwi 
 National Zoological Park  : Kiwi
 Catalogue of Life : Apterygidae 
 IUCN Red List of Threatened Species : Apterygidae
 Интересни животни: Киви (лат. Apteryx)

 Таксанамічных спасылкі 
 Apteryx у ITIS
 Род Apteryx у базе даных Taxonomy Browser, NCBI, ЗША
 Apteryx у UniProt

 Мультымедыя 
 Гукі малога шэрага ківі (Apteryx owenii) 
 Галерэя вакал у розных тыпаў ківі 
 Відэа Захаванне ківі — Новая Зеландыя
 Відэа The Science Channel Videos: Mutant Planet: The Kiwi 


Катэгорыя:Роды птушак
Катэгорыя:Птушкі Новай Зеландыі
Катэгорыя:Эндэмікі Новай Зеландыі
Катэгорыя:Птушкі на марках
Катэгорыя:Атрады птушак