Цывілізацыя мая

Цывілізацыя майяБеларуска-рускі слоўнік. У 3 т. (Больш за 110.000 слоў). Пад рэд. А.Лукашанца; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 2012. — 4-е выд., перапрац. і дап. ISBN 978-985-11-0613-0, або ма́яПаводле правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі 2008 года спалучэнне -йа- пасля галосных і ў пачатку слова на пісьме перадаецца праз -я-. Таксама адзначаецца, што гукавое спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымі ў словах іншамоўнага паходжання на пачатку слова, пасля галоснага ў сярэдзіне слова і пасля галоснага на канцы слова перадаецца ётаванымі галоснымі, як і ў словах уласнабеларускіх. — цывілізацыя Цэнтральнай Амерыкі, створаная народам мая, вядомая дзякуючы сваёй пісьменнасці, мастацтву, архітэктуры і матэматычнай і астранамічнай сістэмам. Пачала фарміравацца ў дакласічную эру (2500 да н.э. — 250 н.э.), большасць яе гарадоў дасягнула піка свайго развіцця ў класічны перыяд (250 н.э. — 900 н.э.). Працягвала сваё існаванне да прыбыцця канкістадораў.

Мая будавалі каменныя гарады, многія з якіх былі пакінуты задоўга да прыходу еўрапейцаў, іншыя былі заселены і пасля. Каляндар, распрацаваны мая, выкарыстоўвалі і іншыя народы Цэнтральнай Амерыкі. Ужывалася іерагліфічныя сістэма пісьма, часткова расшыфраваная. Захаваліся шматлікія надпісы на помніках. Стварылі эфектыўную сістэму земляробства, мелі глыбокія веды ў астраноміі.

Нашчадкамі старажытных мая з'яўляюцца не толькі сучасныя народы мая, якія захавалі мову продкаў, але і частка іспанамоўнага насельніцтва паўднёвых штатаў Мексікі, Гватэмалы, Гандураса. Некаторыя гарады мая ўключаны ЮНЕСКА ў спіс аб'ектаў Сусветнага спадчыны: Паленке, Чычэн-Іца, Ушмаль у Мексіцы, Тыкаль і Кірыгуа ў Гватэмале, Капан ў Гандурасе, Хоя-дэ-Серэн у Сальвадоры — невялікая вёска мая, якая была пахавана пад вулканічным попелам і цяпер раскапана.

 Тэрыторыя 
У цяперашні час (2011 год) тэрыторыя, на якой адбывалася развіццё цывілізацыі мая ўваходзіць у склад дзяржаў: Мексіка (штаты Ч'япас, Кампечэ, Юкатан, Кінтана-Роа), Гватэмала, Беліз, Сальвадор, Гандурас (заходняя частка).

Знойдзена каля 1000 гарадзішчаў культуры мая (на пачатак 80-х гадоў XX стагоддзя), але не ўсе з іх раскапаны або даследаваны археолагамі, а таксама 3000 пасёлкаў.

 Гісторыя 

Гісторыя Маянскай цывілізацыі падзяляецца на тры асноўныя перыяды: дакласічны (перадкласічны), класічны і посткласічны (паслякласічны)Estrada-Belli 2011, pp. 1, 3.. Ім папярэднічаў т.зв. архаічны перыяд, на працягу якога паявіліся першыя пастаянныя паселішчы і развілася ранняя сельская гаспадаркаSharer and Traxler 2006, p. 98. Estrada-Belli 2011, p. 38.. Сучасныя вучоныя разглядаюць гэту перыядызацыю хутчэй як адносна адвольнае дзяленне храналогіі мая, чым паказальнік культурнага развіцця і заняпадуEstrada-Belli 2011, p. 1.. Часавыя граніцы перыядаў у розных аўтараў могуць вызначацца з розніцай у стагоддзеDemarest 2004, p. 17..

+Храналогія МаяEstrada-Belli 2011, p. 3. Перыяд Дзяленне ПрыкладныядатыАрхаічны 8000—2000 гг. да н.э.Sharer and Traxler 2006, p. 98.Дакласічны Ранні дакласічны 2000—1000 гг. да н.э.Сярэдні дакласічны Ранні сярэдні дакласічны 1000—600 гг. да н.э. Позні сярэдні дакласічны 600—350 гг. да н.э.Позні дакласічныРанні позні дакласічны 350—1 гг. да н.э.Позні позні дакласічны 1 г. да н.э. — 159 г. н.э.Завяршальны дакласічны 159—250 гг.Класічны Ранні класічны 250—550 гг. Позні класічны 550—830 гг. Завяршальны класічны 830—950 гг.Паслякласічны Ранні паслякласічны 950—1200 гг. Позні паслякласічны 1200—1539 гг.Перыяд кантакту (каланіяльны перыяд) 1511—1697 гг.Masson 2012, p. 18238. Pugh and Cecil 2012, p. 315.

 Дакласічны перыяд (каля 2000 г. да н.э. — 250 г. н.э.) 

Сваю першую цывілізацыю мая стварылі ў Дакласічны перыядEstrada-Belli 2011, p. 28.. Вучоныя працягваюць абмяркоўваць, калі ж пачалася гэтая эра цывілізацыі Мая. Прысутнасць мая ў  (сучасны Беліз) была датавана каля 2600 г. да н.э. вугляродным метадамHammond et al. 1976, pp. 579—581.. Паселішчы былі заснаваны каля 1800 г. да н.э. ў вобласці Сакануска () на ціхаакіянскім узбярэжжы, і ўжо тады мая вырошчвалі асноўныя культуры кукурузы, бабоў, гарбузоў і перцу чыліDrew 1999, p.6.. Для гэтага перыяду былі характэрнымі аселыя абшчыны і ўвядзенне ва ўжытак керамікі і абпаленых гліняных фігуракCoe 1999, p. 47..

У Сярэдні дакласічны перыяд малыя вёскі пачалі расці, утвараючы гарадыOlmedo Vera 1997, p.26.. Накбэ ў гватэмальскім дэпартаменце Петэн — самы ранні надзейна засведчаны горад у маянскіх нізінахSharer and Traxler 2006, p.214., дзе вялікія збудаванні былі датаваныя каля 750 г. да н.э. К Сярэдняму дакласічнаму перыяду паўночныя нізіны Юкатана былі ў значнай ступені заселеныSharer and Traxler 2006, p. 276.. Прыблізна к 400 г. да н.э. раннія маянскія правіцелі ўзводзілі стэлыSharer and Traxler 2006, pp. 182, 197.. Паўнацэннае пісьмо было ва ўжытку ў Петэне ўжо к 3 ст. да н.э.Saturno, Stuart and Beltrán 2006, pp. 1281—1283. У Позні дакласічны перыяд вырас велізарны горад Эль-Мірадор, пакрыўшы прыблізна 16 км² Olmedo Vera 1997, p.28.. Хоць і не настолькі вялікі, Тыкаль ужо быў значным горадам недзе к 350 г. да н.э.Martin and Grube 2000, pp. 25-26.

У нагор'ях, як галоўны цэнтр Позняга дакласічнага перыяду, паявіўся КамінальхуюLove 2007, pp. 293, 297. Popenoe de Hatch and Schieber de Lavarreda 2001, p. 991.. Такалік-Абах і  былі два самыя важныя гарады ціхаакіянскай прыбярэжнай раўніныSharer and Traxler 2006, p. 236.; на поўначы Юкатана вырас і стаў важным горадам Sharer and Traxler 2006, p. 275.. Познедакласічны культурны росквіт змяніўся заняпадам у 1 ст. н.э., і многія вялікія гарады Мая тае эпохі былі закінуты; прычына гэтага заняпаду невядомаMartin and Grube 2000, p. 8..

 Класічны перыяд (каля 250—900 гг. н.э.) 

Класічны перыяд вызначаюць пераважна як перыяд, на працягу якога нізінныя мая ўзводзілі манументы з датамі маянскага календара на аснове доўгага лікуCoe 1999, p. 81.. Гэты перыяд адметны найбольшым росквітам маштабнай архітэктуры і горадабудаўніцтва, стварэннем манументальных надпісаў і ярка выяўленным значным інтэлектуальным і мастацкім ростам, асабліва ў паўднёвых нізінных абласцях. Агульную палітычную карціну Мая класічнага перыяду можна параўнаць з Рэнесанснаю Італіяй ці Класічнаю Грэцыяй, з іх шматлікімі гарадамі-дзяржавамі, уцягнутымі ў складаную сетку саюзаў і саперніцтваўMartin and Grube 2000, p. 21.. Найбольшыя гарады мелі насельніцтва ад  да  чалавек і былі звязаны з сеткаю другарадных мястэчакMasson 2012, p. 18237..

У Ранні класічны перыяд гарады па ўсім Маянскім рэгіёне былі пад уплывам Тэатыўакана, вялікай метраполіі ў аддаленай Даліне МехікаMartin and Grube 2000, p.9.. У 378 г. н.э. Тэатыўакан рашуча ўмяшаўся ў справы Тыкаля і іншых суседніх гарадоў, зверг іх правіцеляў і ўстанавіў там новую дынастыю, якую падтрымліваўDemarest 2004, p. 218. Estrada-Belli 2011, pp. 123—126.. Гэтым умяшальніцтвам кіраваў Сіях К'ак' («Народжаны з агню»), які прыбыў у Тыкаль у пачатку 378 года. Цар Тыкаля, Чак-Ток-Ічак I, памёр у той жа дзень, што наводзіць на думку аб гвалтоўным перавароцеSharer and Traxler 2006, p. 322. Martin and Grube 2000, p. 29.. Годам пазней Сіях К'ак' наглядаў уступленне на пасаду новага цара, Яш-Нун-Айіна ISharer and Traxler 2006, p. 324.. Устанаўленне новай дынастыі прывяло к перыяду палітычнага дамінавання, калі Тыкаль стаў наймагутнейшым горадам у цэнтральных нізінах.

Моцным сапернікам Тыкаля быў Калакмуль, іншы магутны горад Петэнскага басейнаOlmedo Vera 1997, p.36.. Абодва, і Тыкаль, і Калакмуль, развілі вялізныя сістэмы з саюзнікаў і васалаў; меншыя гарады, якія ўвайшлі ў адну з гэтых сетак, атрымлівалі прэстыж са свайго саюзу з вярхоўным горадам і падтрымлівалі мірныя адносіны з іншымі членамі той жа сеткіFoster 2002, p. 133.. Тыкаль і Калакмуль уцягнуліся ў лавіраванне іх саюзніцкіх сетак адна проці другой. У розныя моманты на працягу Класічнага перыяду тая ці іншая з гэтых сіл здабывала стратэгічную перамогу над сваім сапернікам, што праяўлялася ў адпаведных перыядах росквіту і заняпадуDemarest 2004, pp. 224—226..


У 629 годзе Балах-Чан-Кавіль, сын тыкальскага цара Кініч-Муван-Холя II, быў пасланы заснаваць новы горад у Дос-Піласе, відавочна як аванпост для пашырэння моцы Тыкаля па-за межамі дасяжнасці КалакмуляSharer and Traxler 2006, pp. 383, 387.. Наступныя два дзесяцігоддзі ён верна ваяваў на баку свайго брата і сюзерэна ў Тыкалі. У 648 годзе калакмульскі цар Юкном-Чэн II паланіў Балах-Чан-Кавіля, а затым аднавіў яго на троне Дос-Піласа, але ўжо як свайго васалаSalisbury, Koumenalis & Barbara Moffett 2002. Martin & Grube 2000, p. 108. Sharer & Traxler 2006, p.387. Пасля гэтага апошні служыў Калакмулю як верны саюзнікMartin and Grube 2000, pp. 54-55..

На паўднёвым усходзе найважнейшым горадам быў Капан. Яго дынастыя Класічнага перыяду была заснавана ў 426 годзе правіцелем . Новы цар меў цесныя сувязі з цэнтральным Петэнам і ТэатыўаканамMartin and Grube 2000, pp 192—193. Sharer and Traxler 2006, p. 342.. Капан дасягнуў вышыні культурнага і мастацкага развіцця пры цару , які правіў з 695 па 738 годMartin and Grube 2000, pp. 200, 203.. Яго кіраванне закончылася катастрафічна, калі ён быў узяты ў палон яго ж васалам, кірыгуаскім царом Как-Ціліў-Чан-ЁпатамMartin and Grube 2000, pp. 203, 205.. Палонны ўладар Капана быў прыведзены ў Кірыгуа і абезгалоўлены ў час публічнага рытуалуMiller 1999, pp. 134—135. Looper 2003, p. 76.. Імаверна, к гэтаму перавароту прылажыў руку Калакмуль, каб аслабіць магутнага саюзніка ТыкаляLooper 1999, pp. 81, 271.. Паленке і Яшчылан былі наймагутнейшымі гарадамі ў вобласці Усумасінты. У нагор'ях к 300 году Камінальхую ў Гватэмальскай даліне ўжо быў вялікім горадамDemarest 2004, p. 75.. На поўначы Маянскай прасторы самаю важнай сталіцай была КабаSharer and Traxler 2006, p. 554..

 Заняпад цывілізацыі Мая 

На працягу 9 ст. н.э. цэнтральныя вобласці Мая перажывалі значны палітычны заняпад, адзначаны запусценнем гарадоў, перапыненнем дынастый і зрушэннем актыўнасці на поўнач. Не існуе агульнапрынятых тэорый, якія тлумачылі б гэты ўпадак, але імаверна, што ён быў выкліканы спалучэннем некалькіх прычын, уключаючы мясцовыя міжусобныя войны, перанаселенасць (якая пацягнула за сабою моцную дэградацыю асяроддзя) і засухуCoe 1999, pp. 151—155.. У гэты перыяд, вядомы як Завяршальны класічны, павысілася актыўнасць паўночных гарадоў: Чычэн-Іцы і Ушмаля.
Галоўныя гарады на паўночным Юкатане былі населенымі яшчэ доўга пасля таго, як гарады паўднёвых нізін перасталі ўзводзіць манументыBecker 2004, p.134..

Сацыяльная арганізацыя Класічнай Мая была заснавана найперш на рытуальным аўтарытэце (вяршэнстве) правіцеля, а не на цэнтралізаваным кантролі гандлю і размеркавання харчавання. Такая мадэль праўлення была слаба прыстасавана для адказу на змены, таму што дзеянні правіцеля згодна з традыцыяй абмяжоўваліся такімі напрамкамі дзейнасці як будаўніцтва, рытуалы і вайна. Гэта толькі паспрыяла абвастрэнню сістэмных праблемDemarest 2004, p. 246.. К 9—10 стст. гэта прывяло да распаду ўсяе сістэмы праўлення. На паўночным Юкатане аднаасобнае праўленне было заменена на кіруючы савет, сфарміраваны з прадстаўнікоў знатных родаў. У паўднёвым Юкатане і цэнтральным Петэне царствы хіліліся да заняпаду; у заходнім Петэне і некаторых іншых абласцях змены былі катастрафічнымі і прывялі да быстрага апусцення гарадоўDemarest 2004, p. 248.. За пару пакаленняў вялікія часткі цэнтральнай Маянскай вобласці амаль абязлюдзеліMartin and Grube 2000, p. 226.. Як сталіцы, так і другарадныя паселішчы апусцелі за 50—100 гадоўMasson 2012, p. 18237.. Адзін за адным, гарады перасталі высякаць датаваныя манументы; апошняя дата паводле Доўгага ліку была напісана ў  ў 909 годзе. Стэлы больш не ўзводзіліся, а ў закінутых царскіх палацах пасяліліся выпадковыя жыхары. Месаамерыканскія гандлёвыя шляхі зрушыліся і пайшлі ў абход ПетэнаFoster 2002, p. 60..

 Паслякласічны перыяд (каля 950—1539 гг. н.э.) 

У Паслякласічны перыяд, хоць і значна зменшаная, прысутнасць Мая заставалася прыкметнай і пасля запусцення галоўных гарадоў Класічнага перыяду; насельніцтва асабліва было сканцэнтравана каля пастаянных крыніц вадыSharer and Traxler 2006, pp. 613, 616.. У адрозненне ад папярэдніх цыклаў скарачэння вобласці Мая, закінутыя землі не былі скора заселены ў Посткласічны перыяд. Актыўнасць перамясцілася ў паўночныя нізіны і Маянскія нагор'і; гэта магло быць звязана з перамяшчэннем насельніцтва з паўднёвых нізін, бо многія паслякласічныя групы мая мелі міфы, звязаныя з міграцыяйFoias 2014, p. 15.. Чычэн-Іца і яе  суседзі моцна заняпалі ў 11 ст., і гэта можа адлюстроўваць заключную падзею заняпаду класічнай цывілізацыі Мая. Пасля ўпадку Чычэн-Іцы, Маянская вобласць засталася без дамінантнай сілы, пакуль у 12 ст. не ўзвысіўся горад Маяпан. На ўзбярэжжы Карыбскага мора і Мексіканскага заліва ўзніклі новыя гарады, былі праложаны новыя гандлёвыя шляхі.

Паслякласічны перыяд быў адзначаны зменамі адносна папярэдняга КласічнагаArroyo 2001, p.38.. Некалі вялікі горад Камінальхую ў Гватэмальскай даліне быў закінуты пасля амаль дзвюх тысяч гадоў бесперапыннай населенасціSharer and Traxler 2006, p.618.. На нагор'ях і суседнім ціхаакіянскім узбярэжжы доўга населеныя гарады на неабароненых месцах былі перанесены, відавочна, з-за пашырэння . Гарады сталі займаць больш зручныя для абароны вяршыні ўзгоркаў, акружаных глыбокімі ярамі і лагчынамі, з умацаваныя сценамі і рвамі, якія часам дапаўнялі прыродную абарону, якую давала мясцовасць. Адным з найбольш важных гарадоў у Гватэмальскім нагор'і ў гэты час быў , сталіца ваяўнічага . Кіраўніцтва маянскіх дзяржаў, ад Юкатана да Гватэмальскіх нагор'яў, часта было арганізавана як сумеснае праўленне савета. Аднак на практыцы адзін з членаў савета мог дзейнічаць як вярхоўны правіцель, тады як іншыя члены служылі яму дарадчыкаміFoias 2014, pp. 100—102..


Маяпан быў закінуты каля 1448 года, пасля перыяду палітычнай, сацыяльнай і прыроднай бязладнасці, што ў многіх адносінах было водгукам упадку Класічнага перыяду ў . За апусценнем горада на Юкатанскім паўвостраве настаў перыяд працяглых войн, хвароб і прыродных бедстваў, які завяршыўся незадоўга да прыходу іспанцаў у 1511 годзеKukulcan's Realm: Urban Life at Ancient Mayapán, Marilyn Masson & Carlos Peraza Lope, University Press of Colorado 2014, chapter 8: Militarism, Misery and Collapse ISBN 978-1-60732-319-8. Нават без дамінантнай рэгіянальнай сталіцы, раннія іспанскія даследчыкі паведамлялі пра багатыя прыбярэжныя гарады і квітнеючыя рынкіMasson 2012, p. 18238.. На працягу Позняга паслякласічнага перыяду Юкатан быў падзелены на рад незалежных абласцей, якія мелі агульную культуру, але адрозніваліся па ўнутраным грамадска-палітычным ладзеAndrews 1984, p. 589.. Напярэдадні іспанскага заваявання на Гватэмальскім нагор'і панавала некалькі магутных маянскіх дзяржаўSharer and Traxler 2006, p. 717..  стварылі невялікую імперыю, якая пакрывала вялікую частку заходніх Гватэмальскіх нагор'яў і суседнюю ціхаакіянскую прыбярэжную раўніну. Аднак у апошнія дзесяцігоддзі перад іспанскім уварваннем дзяржаву Кічэ паступова разбурала  царстваRestall and Asselbergs 2007, p. 5..

 Сутыкненне з іспанцамі і канкіста (1511—1697 гг.) 

У 1511 годзе ў Карыбскім басейне пацярпела крушэнне іспанская каравела, недзе з дзясятак выжыўшых высадзіліся на ўзбярэжжы Юкатана. Яны былі схоплены адным маянскім уладаром, і большасць з іх была прынесена ў ахвяру, хаця двум удалося ўцячы. З 1517 па 1519 год берагі Юкатана даследавалі тры асобныя іспанскія экспедыцыі, якія мелі рад ваенных сутыкненняў з маянскімі плямёнаміSharer and Traxler 2006, pp. 759—760.. Пасля падзення ў 1521 годзе Тэначтытлана, ацтэкскай сталіцы, пад націскам іспанцаў, Эрнан Картэс паслаў у Гватэмалу Педра дэ Альварада з войскам: 180 конных воінаў, 300 пехацінцаў, 4 гарматы і некалькі тысяч саюзных воінаў з цэнтральнай МексікіSharer and Traxler 2006, p. 763. Lovell 2005, p. 58. Matthew 2012, pp. 78-79.; яны прыбылі ў Сакануска () у 1523 годзеSharer and Traxler 2006, p. 763.. Сталіца Кічэ, Гумарках, пала перад Альварада ў 1524 годзеSharer and Traxler 2006, pp. 764—765. Recinos 1986, pp. 68, 74.. Скора пасля таго іспанцы былі запрошаны як саюзнікі ў , сталіцу дзяржавы Schele and Mathews 1999, p.297. Guillemín 1965, p.9.. Добрыя адносіны доўга не пратрывалі, з-за празмерных іспанскіх патрабаванняў золата ў якасці даніны, і праз некалькі месяцаў горад быў пакінуты жыхараміSchele and Mathews 1999, p.298.. Пасля гэтага ў 1525 годзе паў , сталіца Recinos 1986, p.110. del Águila Flores 2007, p.38.. У 1527 годзе Франсіска дэ Мантэха і яго сын, Франсіска дэ Мантэха малодшы, распачалі доўгую серыю паходаў супраць дзяржаў Юкатана і канчаткова завяршылі заваяванне паўночнай часткі паўвострава ў 1546 годзеSharer and Traxler 2006, pp. 766—772.. Пасля гэтага незалежнымі засталіся толькі маянскія царствы Петэнскага басейнаSharer and Traxler 2006, pp. 772—773.. У 1697 годзе Марцін дэ Урсуа ўзяў штурмам сталіцу  — , апошні незалежны маянскі горадJones 1998, p. xix..

 Мая пасля канкісты 

Іспанскае заваяванне знесла ў нябыт большую частку вызначальных адметнасцей цывілізацыі Мая. Аднак, мноства маянскіх вёсак засталося ўбаку ад іспанскай каланіяльнай улады і ў асноўным працягвала жыць ранейшым укладам. Маянская абшчына і сям'я прадтрымлівалі свой традыцыйны бытSharer and Traxler 2006, p. 9.. Аснову месаамерыканскага харчавання, як і раней, складалі кукуруза і бабы, хаця прадукцыйнасць земляробства вырасла дзякуючы выкарыстанню жалезных прылад. Працягвалі існаваць традыцыйныя рамёствы, такія як ткацтва, кераміка і пляценне. Абшчынныя рынкі і гандаль мясцовымі таварамі заставаліся без змен яшчэ доўга пасля заваявання. Іншым разам каланіяльная адміністрацыя заахвочвала традыцыныя заняткі, каб атрымліваць даніну керамікай ці баваўнянымі тканінамі, хоць самі вырабы звычайна вырабляліся па еўрапейскіх стандартах. Вераванні і мова мая аказаліся ўстойлівымі да змен, нягледзячы на рашучыя намаганні каталіцкіх місіянераўSharer and Traxler 2006, p. 10.. 260-дзённы рытуальны каляндар  і цяпер застаецца ва ўжытку ў сучасных абшчынах мая ў нагор'ях Гватэмалы і Ч'япасаZorich 2012, p. 29. Thompson 1932, p. 449., а мільёны носьбітаў маянскіх моў насяляюць землі, на якіх стварылі сваю цывілізацыю іх продкіSharer and Traxler 2006, p. 11..

 Гарады мая 

Існуюць сотні гарадзішчаў мая, распаўсюджаных па пяці краінах: Белізе, Сальвадоры, Гватэмале, Гандурасе і МексіцыCoe 1999, p. 243..
Асабліва выдатную архітэктуру і скульптурнае ўбранства маюць шэсць гарадоў: Чычэн-Іца, Паленке, Ушмаль і Яшчылан у Мексіцы, Тыкаль у Гватэмале і Капан у Гандурасе. Іншыя важныя, але цяжкадаступныя гарады ўключаюць Калакмуль і Эль-Мірадор. Галоўнымі гарадамі ў рэгіёне Пуук, пасля Ушмаля, з'яўляюцца ,  і . На ўсходзе Юкатана размяшчаюцца Каба і невялікае мястэчка Coe 1999, p. 244.. Гарадзішчы ў стылі Рыа-Бека на паўвостраве ўключаюць ,   і . У Ч’япасе, акрамя Паленке і Яшчылана, найбольш вартыя ўвагі  і . На Гватэмальскім нагор'і знаходзяцца , Камінальхую,  і  (таксама вядомы як Утатлан)Coe 1999, p. 245.. У паўночных Петэнскіх нізінах Гватэмалы існуе мноства гарадзішчаў, але дабрацца да большасці з іх, за выключэннем Тыкаля, цяжка. Сярод гарадзішчаў Петэна ,  і УашактунCoe 1999, pp. 245—246.. Важныя гарадзішчы Беліза ўключаюць Алтун-Ха,  і Coe 1999, p. 246..

Не менш за 60 тыс. розных будынкаў цывілізацыі мая, схаваных у джунглях, выявілі навукоўцы на поўначы Гватэмалы ў дэпартаменце Петэн. Па словах археолагаў, якія прымалі ўдзел у пошуках, гаворка ідзе пра дзясяткі гарадоў з "вялікімі плошчамі і пірамідамі", узвядзенне якіх павінна было займаць многія гады. "Гэта тэрасы і месцы вырошчвання сельскагаспадарчых культур з арашальнымі каналамі, рэзервуары для збору вады, умацаваныя паселішчы і шырокія дарогі, зробленыя мая, у няўяўным раней маштабе", - адзначыў Франсіска Эстрада-Белі, адзін з аўтараў даследавання. Згодна з папярэднімі ацэнкамі спецыялістаў, на гэтай тэрыторыі маглі пражываць каля 10 млн чалавекtass.ru, zviazda.by .

 Гл. таксама 
 Пісьмо мая
 Месаамерыка
 Сакбэ

 Зноскі 

 Літаратура 
 Майя // 

 Спасылкі 



Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Цывілізацыі
Катэгорыя:Мая