Намітка

На́мітка, намётка, таксама павойнік — С. 371. — старажытны традыцыйны жаночы галаўны ўбор ва Ўсходняй Еўропе, які насілі замужнія жанчыны ў Беларусі, на захадзе і поўначы Ўкраіны, у паўднёвых абласцях , а таксама ў Літве ды Латвіі.

Уяўляе сабой паласу з вельмі тонкага белага кужэльнага льнянога палатна, радзей — канаплянай або шаўковай тканіны, шырынёй 30-70 сантыметраў і даўжынёй ад трох да пяці метраў, якая пэўным чынам завязваецца вакол галавы паверх каптура ці .

 Гісторыя і геаграфія 

Паводле ўкраінскіх даследчыкаў, у эпоху Кіеўскай Русі жанчыны накрывалі галаву тканінай — прастакутным кавалкам палатна памерам 2 м на 40-50 см белага або пурпурнага колеру з упрыгожанымі канцамі. Існавала два спосабы звязвання ўбруса: яго накідвалі на галаву, пакідаючы шыю свабоднай або абмотвалі вакол шыі пад падбародкам. У Іпацьеўскім летапісе таксама згадваецца падобны галаўны ўбор — павойнік. Першы спосаб нашэння выкарыстоўваўся на ўкраінскай Бойкаўшчыне яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя. У XVI—XVIII стагоддзях жанчыны таксама насілі "абрус". Але пачынаючы з XV—XVI стагоддзяў на мініяцюрах пачынаюць з’яўляцца жанчыны ў намітках. У пісьмовых крыніцах тэрмін «наміткі» згадваецца пад 1565 годам у Львоўскай гарадской кнізе, а таксама ў «актавай кнізе Жытомірскага гарадскога ўрада XVI ст.». У Лохвіцкай ратушнай кнізе другой паловы XVII ст. з’яўляюцца тэрміны «намётка» і «перамётка». Але самай распаўсюджанай украінскай назвай гэтага галаўнога ўбору ў той час быў «». Намёткі і серпанок адрозніваліся матэрыялам. Намёткі выраблялася са звычайнага палатна, серпанок — з вельмі тонкага. У XVIII стагоддзі было наладжана прамысловая вытворчасць серпанкоў на фабрыках і яны моцна распаўсюдзіліся. У XIX стагоддзі намёткі ткалі з лепшых гатункаў лёну ў хатніх умовах тонкімі, як марля. У пачатку XX стагоддзя наміткі яшчэ сустракаліся ў побыце месцамі па вёсках. У даваенны час пераміткі насілі ў заходніх абласцях Украіны, а ў Карпатах і на паўночным захадзе на Валыні яны затрымаліся і да другой паловы ХХ стагоддзя, але шырокага ўжывання ўжо не мелі і паступова сышлі з выкарыстання зусім.
alt=Літоўская купішская намітка. Фота Б. Бурачаса, 1935 г.|злева|міні|Літоўская намітка. Фота Б. Бурачаса, 1935 г.
У Літве жаночыя галаўныя ўборы тыпу намітак засведчаныя з ХІ-ХІІ стагоддзяў. Вядомыя некалькі спосабаў іх завязвання. Найдаўжэй, да міжваеннага часу, бытавалі на паўночным усходзе Літвы (Купішкіс)https://www.vle.lt/straipsnis/nuometas/.

Сярод латышскіх жаночых галаўных убораў наміткі зафіксаваныя на малюнку канца XVIII ст. Ё. К. Бротцэhttps://krustokrustovij.lv/en/etnografija/.
alt=Латышскія наміткі на малюнку Ё. К. Броцэ, канец 18 ст.|міні|Латышскія жаночыя галаўныя ўборы ў канцы XVIII ст. Малюнак Ё. К. Бротцэ.
Цяпер наміткі з’яўляюцца часткамі мастацкіх калекцый, таварам на антыкварных кірмашах, адзеннем фальклорных калектываў. Павышаецца цікавасць да іх у сучасных замужніх жанчын, якія хочуць апранацца традыцыйна на падзеі ў стылі этна.

 Назвы 
Слова намітка (наметка, намётка) паходзіць ад на і мятаць «кідаць», літаральна «накідка»Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 7. Мінск, 1991. С. 225-226.Етимологічний словник української мови. Т. 4. Київ, 2003. С. 35.М. Фасмер. Этимологический словарь русского языка. Т. 3. Москва, 1987. С. 41.Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд. Вып. 22. Москва, 1995. С. 184-185..

Літоўскае nuometas Буга лічыць запазычаннем з усходнеславянскіх моўЭтымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 7. Мінск, 1991. С. 226.. Даваенны літоўскі фалькларыст Ё. Баліс звяртаў увагу на падабенства назваў блр. намётка, укр. намітка і літоўскага nuometas "намітка"Jonas Balys. Raštai. II. Vilnius, 2000. С. 135.. Літоўскае слова паходзіць ад прыставачнага дзеяслова nu-mestiBuck C. D., A Dictionary of Selected Synonyms in the Principal Indo-European Languages, Chicago, Illinois, 1949. С. 436., у якога адно са значэнняў "апрануць (вопратку на сябе)" (даслоўна "накінуць, закінуць (на сябе)"), ад mesti "кідаць"http://lkz.lt/?zodis=mesti&id=19044660000. Намітка-nuometas нярэдкая ў літоўскім народным фальклоры ў тым ліку з захаду Літвы: "Пад зялёным вянком танцы танцавала, / Пад белай намёткай беды бедавала", "І зняў вяночак як ранішнюю расічку, / І надзеў намётачку як цёмную ночку"http://lkz.lt/?zodis=nuometas&id=20056670000.

На паўночным захадзе Ўкраіны, на Валынскім Палессі намітку называлі «намітэць»; на захадзе (на Гуцульшчыне, усходзе Закарпацця, захадзе Букавіны, поўдні Заходняга Падолля) — «пэрэмітка». Іншыя назвы ва Ўкраіне матываваліся іначай: у Валыні намітку называлі «плат», на ўкраінскім Палессі — «завивало», на Лемкаўшчыне — «рубок», на Букавіне — «рушник»; на Букавіне і Усходнім Падоллі — «рантух»; на Заходнім Палессі — «серпанок», на Чарнігаўскім Палессі — «зав’язка»; на Усходнім Падоллі — «нафрама» Традиційне вбрання українців. — К. : Балтія-Друк, 2008. — Т. 1 : Лісостеп; Степ. — 2008. — 160 с. : іл. ISBN 966-8137-51-5. Рускія звалі падобны галаўны ўбор убрус, полотенце, ширинка, подширье, фата, гомылькаУкраінскія нацыянальныя касцюмы  .

 Семантыка 
Паводле Ё. Баліса, незамужнія дзяўчаты галавы не пакрывалі, валасоў не хавалі, каб паказаць сваю прыгажосць і адкрытасць да шлюбу. Замужнія жанчыны, пакрываючы галаву, паказвалі гэтым свой замужні статус. Галаўны ўбор замужняй жанчыны даўней мелі надзяваць маладой жонцы ў першы ж ранак пасля першай шлюбнай ночы, у мужавым доме. Гэты абрад паказвае, што даўней замужнія жанчыны не павінны былі ў людзях паказвацца з непакрытай галавой.Jonas Balys. Raštai. II. Vilnius, 2000. С. 134-136. Проставалосасць жанчыны ў народнай культуры ўспрымалася як вяртанне ў прыродны, стыхійны, хаатычны станБеларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2004. С. 64..

Па народных вераваннях намітка мела значэнне абярэга, яе адсутнасць магла прывесці да псуты ў гаспадарцы. Таму жанчыны ад вяселля і да смерці ўбіралі покрыва кожны раз, выходзячы з хаты. Першапачаткова намітку насілі і ў будні, і ў святы, але пасля з-за дастаткова вялікай складанасці завязвання яна стала ўборам для асаблівага выпадку: свята, кірмашу, якога-небудзь абраду, напрыклад, вяселля, яе таксама апраналі ў царкву. Часцей за ўсё жанчына ўпершыню апранала намітку на ўласнае вяселле. На Палессі маладой пасля вянчання ў царкве надзявалі намітку, і яна насіла яе цэлы дзень. Па прыезду нявесты, у хаце жаніха свёкар здымаў намітку і сяброўкі расчэсвалі нявесце валасы, закручвалі іх на тканку і надзявалі чапец і хусткуАдзенне. Жаночы касцюм. Галаўныя уборы  // Партал беларускага фальклору. Шлюбавая намітка захоўвалася ўсё жыццё і ўкладывалася ў труну жанчыны.

 Тканіна 

Паводле ўкраінскіх даследчыкаў, тканіна для наміткі ткалася спецыяльная. Ніткі ўтка не прыбіваліся шчыльна адна да адной, таму гатовае палатно нагадвала марлю. У якасці матэрыяла ў Беларусі часцей за ўсё бралі лён, радзей каноплі, ва ўкраінскай Кіеўскай вобласці наміткі рабілі з белага шоўкуВоропай О. Звичаї нашого народу — К.: Оберіг, 1993. — 592 с..

 Завязванне 
alt=Літоўская аўкштайцкая намітка-nuometas|злева|міні|Літоўская аўкштайцкая намітка-nuometas

У залежнасці ад мясцовасці ў Беларусі існавала каля 30 розных спосабаў завязвання намітакЭтнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — : БелСЭ, 1989. — 575 с.: іл. ISBN 5-85700-014-9. . Пад намітку жанчыны апраналі чапец, які мог быць сатканы з грубых нітак хатняга прадзення, а мог быць сшыты з пакупных палотнаў і упрыгожаны залатой вышыўкай у залежнасці ад дастатку сям’i. Часам на галаву клалі выразаныя з дрэва падложкі для таго, каб форма наміткі была больш выразнай і прыгожай. У якасці падложкі маглі выкарыстаць таксама валік з кудзелі, абшыты палатном, на які накручвалі валасы ці подвачку — абруч з лазы або ясеня шырынёй у далонь і памерам у абхоп галавы. Палотнішча абмотвалася вакол галавы, спускаючы канцы на плечы і спіну.

Намітка закрывала лоб і шыю, прыцягваючы ўвагу да вачэй і надаючы ім асаблівае ззянне, таму нават немаладыя жанчыны выглядалі больш прыгожымі. Звісаючыя канцы наміткі падкрэслівалі паставу.

Часцей за ўсё адзін канец наміткі праходзіў пад барадой і драпіраваўся над плячом, а другі спадаў на спіну. Часам абодва канцы завязваліся ззаду, напрыклад, у магілёўскім строі, над ілбом ці па баках, напрыклад, у Капыльска-Клецкім строі.

У некаторых выпадках завязаную намітку замацоўвалі доўгімі шпількамі, каб яе можна было здымаць і надзяваць як шапку і не завязваць кожны раз нанова.

 Аздабленне намітак 

Наміткі ўпрыгожваліся складанай вышыўкай, часта з сімвалічнымі традыцыйнымі ўзорамі ці арнаментам. Вышыўка размяшчалася па краю і на канцах наміткі. Выкарыстоўваліся таксама каклюшныя карункі ці мохрыкіСкребок, баратинки и намитка   (у пухавіцкім, маларыцкім і кобрынскім строях) і ўзорыстае ткацтва.

Святочныя наміткі ўпрыгожвалі зелянінай, букетамі штучных і жывых кветак, папяровым веерам, як у ляхавіцкім строі, пер’ем, як у кобрынскім строі, каробачкай з двума «рожкамі» з пукоў фарбаванага пер’я, як у касцюме свацці ў маларыцкім строі.

На Заходнім Палессі наміткі былі пераважна палатняныя, толькі ў сяле  Дубровіцкага раёна Ровенскай вобласці ва Ўкраіне выраблялі тонкае кісейнае палатно. Аздаблялі канцы прастакутнымі палосамі вышыўкі ці ткацтва, а таксама часта чало — вузкую палоску, якая пры вывязванні аказвалася над тварам. Чало не абавязкова знаходзілася пасярод намёткі, а магло быць размешчана бліжэй да аднаго з бакоў. Гэта залежала ад плануемага спосабу завязвання. Таксама, з прычыны таго, што пры завязванні намётка складалася ў некалькі разоў, частка яе паверхні заставалася ўтоенай, так палескія жанчыны мелі магчымасць рабіць некалькі варыянтаў узораў на канцах і два розных чала, якія аказваліся бачны па чарзе ў залежнасці ад жадання ўладальніцы. Дэкарыраванне ажыццяўлялі пераборным ткацтвам чырвонай ніткай або вышыўкай заваліканнем чырвоным з украпваннем чорнага (сіняга) або выразаннем («рыззю») з даданнем прамой  і верхаплуту белым (ці з даданнем чырвонага і сіняга).

Украінскія  і гуцульскія пераміткі былі палатнянымі і ўпрыгожаны на канцах пераборным ткацтвам з сусальнымі срэбнымі і залатымі кветкамі, таксама мелі пэндзлікіРэпартаж тэлеканала 24 .

 Гл. таксама 
 Беларускія нацыянальныя галаўныя ўборы
 Брыль (капялюш)
 Строй

 Крыніцы 

 Літаратура 





 Спасылкі 

 Фальклор Беларусі. Жаночы касцюм. Галаўныя ўборы 
 Намітка на эскізах сучасных мадэльераў 
 Лялька на чайніку ў намітцы лунінецкага строю 
 Выявы ўкраінскіх намітак
 Пакрокавае завязванне наміткі (facebook)


Катэгорыя:Беларускі касцюм
Катэгорыя:Галаўныя ўборы
Катэгорыя:Галаўныя ўборы ўсходніх славян
Катэгорыя:Нешытае адзенне
Катэгорыя:Рускі касцюм
Катэгорыя:Украінскі касцюм
Катэгорыя:Хусткі
Катэгорыя:Польскі касцюм