Генеалагічная класіфікацыя моў

Генеалагічная класіфікацыя моў — вывучэнне і групаванне моў свету (аднясенне да пэўнай групы, сям’і і інш.) на аснове іх падабенства, звязанага з наяўнасцю роднасных сувязей паміж імі.

 Тэарэтычныя асновы 
Роднасныя сувязі абумоўлены тым, што мовы пэўнай групы або сям’і ўтвараюцца з адной мовы-асновы (прамовы) шляхам яе распадзення. Прамова — гэта рэальная мова, якая некалі існавала і якую нельга аднавіць поўнасцю, але можна рэканструяваць яе фанетыку, граматыку і лексіку. Рэканструкцыя адбываецца шляхам супастаўлення роднасных моў на падставе параўнальна-гістарычнага метаду. Найбольш дакладны матэрыял дае параўнанне граматычнай структуры, што тлумачыцца абмежаванасцю набору граматычных значэнняў у мовах свету і іх устойлівасцю ў адносінах да змянення, а таксама тым, пгго словазмяняльныя формы амаль не запазычваюцца. Больш складанае выкарыстанне лексічных адпаведнасцей паміж мовамі: вялікая колькасць супадзенняў на гэтым узроўні тлумачыцца запазычаннямі (напр., беларускае «бурбалка» < ). Для лексікалагічных параўнанняў бяруць словы, якія гістарычна належаць да эпохі прамовы: назвы роднасці і сваяцтва, некаторых жывёл, раслін, прылад працы, частак цела, некаторыя невытворныя займеннікі і інш. Важную ролю адыгрывае і гукавое афармленне таго, што параўноўваецца. Самы надзейны крытэрый роднасці моў — частковыя супадзенне і разыходжанне гукавой абалонкі пры ўмове рэгулярных гукавых адпаведнасцей і ўліку фанетычных законаў кожнай мовы. Напрыклад,  адпавядае рускаму «берут», што пацвярджаецца рэгулярным узнікненнем рускага «б» замест лацінскага «f» («брат» — frater, «боб» — faba).

Пры генеалагічнай класіфікацыі блізкароднасныя мовы аб’ядноўваюць у падгрупу, потым — групу, сям’ю моў. У свеце налічваецца некалькі тысяч моў. Найбольш вядомыя даведнікі ўключаюць толькі сучасныя (=жывыя і нядаўна вымерлыя) мовы. Паводле Ethnologue такіх 6909«Этнолаг: мовы міру, шаснаццатае выданне», праверана 08 чэрвеня 2010, ISBN 978-1-55671-216-6, а па Рэестру Лінгвасферы Рэестр Лінгвасферы  — 4994Параўнанне генетычнай разнастайнасці моў свету.

Сям’я моў — генетычнае моўнае аб’яднанне прыкладна такога жа ўзроўня глыбіні, як індаеўрапейскія мовы, гэта значыць, распалае прыкладна 6-7 тыс. гадоў таму. Некаторыя сем’і, традыцыйна так названыя, на паверку апыняюцца глыбейшымі аб’яднаннямі (напр., аўстранезійскія мовы, кушыцкія мовы). Ніжэй яны мянуюцца надсем’ямі.

Сем’і нярэдка аб’ядноўваюцца ў адзінкі больш высокага ўзроўня — макрасем’і, аднак большасць з іх з’яўляюцца навукова недаказанымі і/ці непрызнанымі большасцю лінгвістаў. Як дакладныя можна разглядаць толькі гіпотэзы аб існаванні настратычнай і афразійскай макрасям’і.

Некаторыя мовы лічацца ізаляванымі (ізалят).Гэта значыць, што яны з’яўляюцца аднамоўнымі сем’ямі або застаюцца некласіфікаванымі.

Усяго налічваецца каля 240 моўных сем’яў, больш за 100 ізалятаў і больш 100 некласіфікаваных моў.

 Геаграфічная размеркаванне 

 Еўразія 
 Басконская сям’я {3}
 Індаеўрапейская сям’я {449}

Наступныя 2 сям’і звычайна называюцца каўказскімі мовамі (негенетычнае аб’яднанне):
 Паўночнакаўказская сям’я {34} — не агульнапрынятае адзінства; складаецца з:
 Абхаза-адыгскіх моў
 Нахска-дагестанскіх моў
 Картвельская сям’я {6}
 Уральская сям’я {39}
 Алтайская сям’я {79} — прызнаная не ўсімі даследчыкамі. Звычайна ўключае:
 Мангольскія мовы
 Цюркскія мовы
 Тунгуса-маньчжурскія мовы;
але ў максімальным варыянце таксама:
 Карэйская мова і
 Япона-рукюскія мовы
 Дравідыйская сям’я {66}
 Бурушаскі мова (ізалят) {1}

Наступныя 5 сем’яў умоўна называюцца «Палеаазіяцкімі мовамі» (негенетычнае аб’яднанне):

 Енісейская сям’я {2}
 Юкагір(а-чуван)ская сям’я {2}
 Чукоцка-камчацкая сям’я {5}
 Ніўхская мова (ізалят) {1}
 Айнская сям’я † {3}
 Сіна-тыбецкая сям’я {363}
 тая-кадайская сям’я {70}
 Мяо-яо сям’я {22}
 Аўстраазіяцкая надсям’я
 Уласна аўстраазіяцкая сям’я {163}, у тым ліку в’етнамская мова
 Нікабарская сям’я {6}
 Аўстранезійская надсям’я {1268}
 Малайска-палінезійская сям’я {1248}
 Фармозская (тайванская) сям’я {20}
 Андаманская сям’я {13}

Старажытныя мовы і сем’і:

 Тырэнская сям’я {2} † (уклч. этруская мова)
 Хурыта-урарцкая сям’я † {2}
 Шумерская мова (ізалят) † {1}
 Эламская мова (ізалят) † {1}
 Некласіфікаваныя мовы {12} — іберская мова †, кіпра-мінойская мова †, этэакрыцкая мова †, хацкая мова †, касіцкая мова † і іншыя рэліктавыя мовы Заходняй Еўразіі.

 Афрыка і Паўднёва-заходняя Азія 
Мовы Афрыкі традыцыйна аб’ядноўваюцца ў 4 «макрасям’і». Сваяцтва не ўсіх з іх даказана, аднак яны шырока выкарыстоўваюцца для зручнасці.

 Афразійская макрасям’я {375} 
 Семіцкая сям’я {77}
 Бербера-канарская сям’я {26}
 Берберская мова
 Канарская мова (гуанчская)
 Егіпецкая сям’я {5}
 Старажытнаегіпецкая мова †
 Копцкая мова †
 Чадцкая надсям’я {195}
 Цэнтральначадцкая сям’я {86}
 Заходнечадцкая сям’я {73}
 Усходнечадцкая сям’я {36}
 Кушыцкая надсям’я {47}
 Беда'уе мова {1}
 Агаўская сям’я {5}
 Паўдневакушыцкая сям’я {8}
 Усходнекушыцкая сям’я {33}
 Амоцкая надсям’я {28}
 Паўночнаамоцкая сям’я {24}
 Паўднёваамоцкая (ароідная) сям’я {4}

 Нігера-кангалезская (конга-кардафанская) макрасям’я {1 514} 
 Кардафанская сям’я {24}
 Мандэ сям’я {68}
 Атлантычная сям’я {64}
 Іджоідная сям’я {10}
 Дагонская сям’я {10}
 Кру сям’я {39}
 Сенуфа сям’я {15}
 Гур сям’я {96}
 Адамава-убангійская сям’я {158}
 Ква сям’я {80}
 Бенуэ-кангалезская сям’я {961}

 Ніла-сахарскія мовы {204} 
 Сангайская сям’я {9}
 Сахарская сям’я {9}
 Кульяк сям’я {3}
 Мабанская сям’я {9}
 Фур сям’я {3}
 Берта мова {1}
 Кунама мова {1}
 Цэнтральнасуданская сям’я {65}
 Усходнесуданская сям’я {92}
 Гумуз мова (ізалят) {1}
 Каманская сям’я {5}
 Кадуглі сям’я {7}

 Кайсанскія мовы {26} 
 Кхой (цэнтральнакайсанская) сям’я {8}
 Жу-кві сям’я {17} (паўночнакайсанскія мовы + паўдневакайсанскія мовы)
 Квадзі мова (ізалят) † {1}
 Сандавэ мова (ізалят) {1}
 Хадза мова (ізалят) {1}

 Некласіфікаваныя мовы {8} — мероіцкая мова† і інш.

 Акіянія 

 Папуаскія мовы {832} 
Класіфікацыя папуаскіх моў з’яўляецца найменш распрацаванай. Традыцыйна (па Вурму) яны дзеляцца на 5 макрасямей (83 сем’і і 14 ізалятаў), 8 асобных сем’яў і 32 ізалята.

 Трансновагвінейская макрасям’я (564 — 47 сем’яў і 8 ізалятаў)
 Заходнепапуаская макрасям’я (26 — 6 сем’яў і 3 ізалята)
 Усходнепапуаская макрасям’я (36 — 5 сем’яў)
 Сепік-раму макрасям’я (104 — 18 сем’яў і 2 ізалята)
 Тарычэлі макрасям’я (48 — 7 сем’яў і 1 ізалят)
 Ско сям’я {7}
 Квамтары сям’я {6}
 Араі сям’я {7}
 Амта-мусіянская сям’я {2}
 Сарэрская сям’я (заліва Сарэра, Гелвінк-бей) {33}
 Усходнечэндравасіхская сям’я {3}
 Баёона-аўбона сям’я {2}
 Ніжне-мамберамская сям’я {2}

 Мовы Аўстраліі і Тасманіі 
 Аўстралійская макрасям’я {258}, часам называецца сям’ёй, інакш жа ўключае 32 сям’і і ізалята
 Тасманійская сям’я † {5} 

 Паўночная Амерыка 
Усе карэнныя мовы Амерыкі, акрамя эскімоска-алеўцкіх, мянуюцца таксама індзейскімі мовамі. Аднак яны (насуперак Грынбергу) не з’яўляюцца генетычным аб’яднаннем.

 Эскімоска-алеўцкая сям’я {11}
 На-деэне сям’я {шмат}
 Хайда мова (ізалят) {1}
 Алгская (алганкіна-рытванская) сям’я {шмат}
 Вакашская сям’я {6}
 Чымакумская сям’я {2}
 Салішская (сялішская, сэліш) сям’я {шмат}
 Іракезская сям’я {16}
 Калуса мова (ізалят) † {1}
 Тымукуанская сям’я † {2}
 Ючы мова (ізалят) {1}
 Натчэз мова (ізалят) † {1}
 Мускогская сям’я {7}
 Туніка (мова) мова (ізалят) † {1}
 Чыцімача (чыцімаша) мова (ізалят) † {1}
 Атакапская сям’я † {2}
 Адаі мова (ізалят) † {1}
 Кадаанская (када кэдо) сям’я {6}
 Тонкава мова (ізалят) † {1}
 Сіўанская (сіў-катаўба) сям’я {18}
 Цімшыанская сям’я {2}
 Шынукская (чынук) сям’я {3}
 Алсейская сям’я † {2}
 саюсла мова (ізалят) † {1}
 Куская сям’я {2}
 Такелма-калапуянская сям’я {4}
 Вінтуанская сям’я {2}
 Майдуанская сям’я {4}
 Уційская (мівок-кастано) сям’я {15}
 Ёкуцкая сям’я {6}
 Пенуційская сям’я {6}
 Карок (каратэ, карук) мова (ізалят) {1}
 Чымарыка мова (ізалят) † {1}
 Шастанская сям’я {4}
 Палайхніхская (палайніхская) сям’я {2}
 Памаанская сям’я {7}
 Яна мова (яна-яхі) мова (ізалят) † {1}
 Салінская сям’я {2}
 Качымі-юманская (юма-качымі) сям’я {15}
 Серы мова (ізалят) {1}
 Вашо (уашо) мова (ізалят) {1}
 Юкійская (юкі-ваппа) сям’я {2}
 Эселен мова (ізалят) † {1}
 Чумашская сям’я {6}
 Каюсе мова (ізалят) † {1}
 Кутэнай (кутенэ) мова (ізалят) † {1}
 Каранкава мова (ізалят) † {1}
 Наолан мова (ізалят) † {1}
 Кінігуа мова (ізалят) † {1}
 Мараціна мова (ізалят) † {1}
 Салана мова (ізалят) † {1}
 Аранама мова (ізалят) † {1}
 Катанаме мова (ізалят) † {1}
 Камекруцкая сям’я † {3}
 Каавільтэкская мова (ізалят) † {1}
 Гуайкурыйская (вайкуры) сям’я † {8}
 Зунні (сунні, зуні) мова (ізалят) {1}
 Керэская сям’я {2}
 Каёва-танаанская (кіова-тана) сям’я {7}
 Беатук мова (ізалят) † {1}
 Юта-ацтэкская сям’я {шмат}

 Сярэдняя Амерыка 
 Ота-мангская сям’я {шмат}
 Тараска (пурэпеча) мова (ізалят) {1}
 Куітлатэк мова (ізалят) † {1}
 Тотанакская сям’я {2}
 Міхе-соке (міхе-сокская) сям’я {шмат}
 Тэкістлатэкская (аахакска-чантальская) сям’я {2}
 Уаве мова (ізалят) {1}
 Майяская (майянская) сям’я {шмат}
 Шынканская (шынка) сям’я {4}
 Ленканская сям’я {2}
 Хікакская (толь) сям’я {2}
 Місумальпская сям’я {4}

 Некласіфікаваныя мовы Сярэдняй Амерыкі: †алагвілак, †аматаманка, †гуасаве, †талімека, †чумбія і інш.

 Паўднёвая Амерыка 
Сем’і і ізаляты пералічаны ў алфавітным парадку.

 Айкана (карумбіара) мова (ізалят) {1}
 Аймаранская (хакі) сям’я {2}
 Алакалуф (кавескар) мова (ізалят) {1}
 Андакі мова (ізалят) † {1}
 Андоке мова (ізалят) {1}
 Аравакская сям’я {65}
 Араўканская мова (мапудунгун) (ізалят) {1}
 Барбакаанская сям’я {8}
 Бора-уітоцкая сям’я {8}
 Барорская сям’я 2 {4}
 Ботакудская (айморэ) сям’я {3}
 Ваорані мова (ізалят) {1}
 Вараў (гварао) мова (ізалят) {1}
 Вілела мова (ізалят) {1}
 Гуайкурская (вайкуру) сям’я {7}
 Гуата мова (ізалят) {1}
 Гуахібская (вахіва) сям’я {4}
 Д’япанская (катукінская) сям’я {5}
 Жабуційская сям’я {3}
 Жэ сям’я {12}
 Жэйка мова (ізалят) † {1}
 Ітанама (сіхніпадара) мова (ізалят) {1}
 Кавапанская сям’я {2}
 Камаканская сям’я † {5}
 Камса (камынча) мова (ізалят) {1}
 Кандошы мова (ізалят) {1}
 Канічана мова (ізалят) (†) {1}
 Капішана мова (ізалят) {1}
 Каража мова (ізалят) {1}
 Карыбская сям’я {43}
 Карыры(-шока) сям’я † {4}
 Каювава (каюбаба) мова (ізалят) {1}
 Кечуанская сям’я {17}
 Каая (кважа, арара) мова (ізалят) {1}
 Кафан мова (ізалят) {1}
 Лека мова (ізалят) {1}
 Луле мова (ізалят) † {1}
 Маку мова (ізалят) {1}
 Мадзі (араванская) сям’я {6}
 Маскойская сям’я {4}
 Матакская (матака) сям’я {4}
 Машакалійская сям’я {3}
 Мавіма мова (ізалят) {1}
 Масетэн мова (ізалят) {1}
 Мачыка (юнга мова (ізалят) {1}
 Муранская сям’я {4}
 Намбікварская сям’я {5}
 Амурана (умурана) мова (ізалят) {1}
 Атамакская (атамака) сям’я † {2}
 Офай'э мова (ізалят) {1}
 Пана-таканская сям’я {33}
 Паэс мова (ізалят) {1}
 Пуйнаўская (маку) сям’я {5}
 Пукіна мова (ізалят) † {1}
 Пурыйская сям’я † {2}
 Пуэльчэ мова (ізалят) † {1}
 Рыкбакца мова (ізалят) {1}
 Сабела мова (ізалят) {1}
 Саліванская сям’я {2}
 Самуканская сям’я {2}
 Сапарская (сапаро) сям’я {3}
 Сечура-катакао сям’я {3}
 Таушыра (пінчэ мова (ізалят) {1}
 Тэкірака (абішыра) мова (ізалят) {1}
 Цікуна мова (ізалят) {1}
 Ціматэйская (ціматэ) сям’я {3}
 Цінігуанская (цініва) сям’я {3}
 Трумай мова (ізалят) {1}
 Туканская (тукана) сям’я {23}
 Тупі сям’я {46}
 Уарпейская сям’я † {2}
 Урарына (шымаку) мова (ізалят) {1}
 Уру-чыпая сям’я {2}
 Фулніа мова (ізалят) {1}
 Харакмбыцкая (туёнеры) сям’я {2}
 Хіварская (хівара) сям’я {4}
 Хірахарская сям’я † {3}
 Чапакурская сям’я {9}
 Чаруанская сям’я † {2}
 Чыбчанская сям’я {21}
 Чыкітана мова (ізалят) {1}
 Чока сям’я {5}
 Чалон мова (ізалят) {1}
 Чалонская сям’я {2}
 Чонская сям’я {3}
 Эсмеральда (такаме) мова (ізалят) {1}
 Юракарэ мова (ізалят) {1}
 Юрымангі (юрумангі) мова (ізалят) † {1}
 Ягуанская (ява, пеба) сям’я {3}
 Ямана (яган) мова (ізалят) (†) {1}
 Янамамская сям’я {4}
 Ярура (пуме) мова (ізалят) {1}

 Некласіфікаваныя мовы Паўднёвай Амерыкі {86}

 Штучныя мовы 
 Эсперанта
 Інтэрлінгва

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 


 Спасылкі 
 Падрабязныя дадзеныя аб усіх мовах 
 Янаў, Вяч. Вс. Генеалагічная класіфікацыя моў // Лінгвістычны энцыклапедычны слоўнік, М., 1990. 
 Дзячок М. Т., Шапавал У. У. Генеалагічная класіфікацыя моў. Новасібірск, 2002. — 32 з. 
 Dalby David. The Linguasphere Register of the World’s Languages and Speech Communities. First Framework Edition. Hebron (Wales): Linguasphere Press (Gwasg y Byd Iaith), 2000.

*
Катэгорыя:Спісы моў
Катэгорыя:Навуковыя класіфікацыі