Маліна звычайная

Маліна звычайная, Маліна чырвоная, МалінаАнтонов А. А. О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888.Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927.Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927. (Rubus idaeus) — расліна сямейства ружавых. З’яўляецца дыягнастычным відам для класу расліннасці Epilobietea angustifolii.

Расце па высечках, лясах, хмызняках, берагах рэк. Часта разводзіцца ў садах.

 Батанічнае апісанне 

Маліна звычайная — лістападны паўкуст са шматгадовым карэнішчам, з якога развіваюцца двухгадовыя надземныя сцёблы вышынёй 1,5-2,5 метра.

Карэнішча звілістае, дравяністае, са шматлікімі даданымі каранямі, якія ўтвараюць магутную разгалінаваную сістэму.

Сцёблы прамастаячыя. Парасткі першага года травяністыя, зялёныя з шызым налётам, сакавітыя, пакрытыя тонкімі, звычайна частымі мініятурнымі шыпамі. На другі год парасткі дранцвеюць і набываюць карычневы колер, адразу пасля плоданашэння засыхаюць, але з таго ж кораня на наступны год вырастаюць новыя сцёблы.

Лісце авальнае, чарговае, чэрашковае, складанае, няпарнаперыстае з 3—7 (звычайна 3—5) пільчастымі, зверху амаль голымі, знізу лямцава-апушанымі лісточкамі. Зверху цёмна-зялёнае, знізу бялёсае, апушана дробнымі валасінкамі.

Кветкі 5-пялёсткавыя, белаватыя, каля 1 см у папярочніку, сабраныя ў невялікія пэндзлепадобныя суквецці, размяшчаюцца на верхавінах сцеблаў або ў пазухах лісця. Пялёсткі карацей долей чашачкі. У сярэдняй паласе Расіі маліна Цвіце з чэрвеня па ліпень, часам аж да жніўня. У Беларусі цвіце ў маі-чэрвені, ягады выспяваюць у ліпені.

Плады ўяўляюць сабой сакаўныя невялікія валасістыя касцянкі, зрослыя на кветаложы у складаны плод. Плод, як правіла, чырвонага колеру (ад ружовага да насычанага бардовага), аднак сустракаюцца сарты жоўтага і нават чорнага колеру (ажынападобныя).

Плады з’яўляюцца звычайна на другі год. У першы год на парастках замяшчэння ў пазухах лісця толькі закладваюцца 2 кветкавыя пупышкі, з якіх на другі год адрастаюць пладовыя галінкі. У паўднёвых раёнах плады з’яўляюцца і на парастках першага года ў сярэдзіне восені. Існуюць таксама ремантантныя сарты маліны, адаптаваныя да ўмоў сярэдняй паласы Расіі, здольныя плоданасіць на парастках першага года.

 Арэал і экалогія 

Сустракаецца ў еўрапейскай частцы Расіі, Украіне, на Каўказе, у Сібіры; распаўсюджана ў БеларусіДикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд.—Мн.: Ураджай, 1981.. Ва Украіне распаўсюджана на Палессі, у паўночнай частцы , у Карпатах. Культывуецца па ўсёй Украіне. Прамысловая нарыхтоўка магчымая ў Валынскай, Ровенскай, Івана-Франкоўскай, Чарнавіцкай, Закарпацкай абласцях.

Расце ў падлеску сырых мяшаных і шыракалістых лясоў, хмызняках, на ўзлесках, на высечках, га́рах, лясных палянах і прасеках, сярод іншых кустоў па берагах рэк і ў ярах, часта ўтварае суцэльныя зараснікі. Ценетрывалая расліна.

Маліна шырока культывуецца як ягадная расліна.

Краіны-лідары па вырошчванні маліны:

+ Вытворчасць маліны па гадах (FAOSTAT)тыс. тон. Краіна  1985  1995  2005 Расія  0  85  175 Сербія і Чарнагорыя  0  53  90 ЗША  14  32  62 Польшча  38  40  38 Германія  26  27  20 Украіна  0  8  20 Канада  15  20  13 Вялікабрытанія  23  11  11 Венгрыя  26  18  10 Францыя  6  7  8

 Хімічны склад 

Плады ўтрымліваюць да 11 % цукраў (глюкозу, фруктозу, пентозу), сляды эфірнага масла, пекцінаыя і бялковыя рэчывы, слізь, вітаміны C, A, B; 1-2 % арганічных кіслот (яблычная, цытрынавая, вінная, саліцылавая і інш .), спірты (вінны, ізаамілавы, фенілэцілавы), кетоны (ацэтаін, дыацэціл, β-янон), антацыяны цыянін, кацехіны (D-кацехіны, L-эпігалакацехін), да 0,3 % дубільных рэчываў.

3 мінеральных злучэнняў мякаць пладоў маліны ўтрымлівае шмат жалеза.

Насенне ўтрымлівае да 22 % тлустага алею.

 Значэнне і ўжыванне 

міні|250px|Малінавы дэсерт са свежым сырам і мёдам

Лекавая, харчовая, меданосная, дэкаратыўная расліна.

 У кулінарыі 

Ягады маліны маюць выдатныя смакавыя якасці. Плады маліны ўжываюць як свежымі, так і марожанымі або выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі варэння, жэле, мармеладу, сокаў, воцату. Малінавыя віны, настойкі, лікёры валодаюць высокімі смакавымі якасцямі.

 У медыцыне 

У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваюць плады толькі лясной маліны (). Плады збіраюць спелымі, без кветаножак і кветкаложа. Сушаць пасля папярэдняга правяльвання ў сушылках пры тэмпературы 50-60 °C, расклаўшы сыравіну тонкім пластом на тканіне або паперы. У медыцыне сушаныя плады ўжываюцца як патагонны сродак, сіроп — для паляпшэння смаку мікстуры.

У народнай медыцыне выкарыстоўваюцца плады і лісце пры прастудзе, грыпе, як гарачкапаніжальны сродак.

Саліцылавая кіслата пладоў аказвае патагоннае, гарачкапаніжальнае і супрацьпрастуднае дзеянне. Сухія ягады маліны ў народнай медыцыне заварваюць як асобна, так і ў патагонных зборах пры прастудных захворваннях, грыпе, ангінах. Маліна карысная пры малакроўі, атэрасклерозе і гіпертанічнай хваробе. Сіроп са свежых ягад дабаўляюць у непрыемныя на смак і пах лякарствы. Як вонкавы сродак маліну выкарыстоўваюць для выдалення вугроў і прышчоў. У народнай медыцыне адвары і настоі лісця і кветак маліны ўжываюць пры кашлі, як адхарквальны сродак, пры ліхаманкавым стане, захворваннях горла, вачэй. Водныя настоі лісця выкарыстоўваюць пры энтэрытах, калітах, а таксама пры скурных хваробах, імі палошчуць горла пры стаматытах і ангінахЭнцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993..

 Іншае 

Меданос. Дзякуючы таму, што кветка маліны нахілена ўніз, пчала, якая здабывае нектар, знаходзіцца як бы пад натуральным падстрэшкам і можа працаваць нават падчас дробнага цёплага дажджу. З нектара, сабранага з 1 га квітнеючай лясной маліны, пчолы атрымліваюць 70 кг мёду, а з 1 га садовай маліны — 50 кг. Малінавы мёд змяшчае 41,34 % левулезы і 33,57 % глюкозы, валодае прыемным пахам і густам. Пчолы, збіраючы нектар, павялічваюць ураджайнасць маліны на 60-100 %.

Лісце можа служыць для заварванне гарбаты. Яно змінаецца рукамі, лісце вылучае сок і чарнее, а потым яго сушаць на печы.

 Агратэхніка 
Маліна патрабавальная да ўрадлівасці, паветра- і вільгацезабеспячэння верхняга перагнойнага гарызонта глебы, дзе размешчана асноўная маса каранёў. Таму пад перадпасадачную апрацоўку глебы ўносяць высокія дозы арганічных і мінеральных угнаенняў. Пасадку маліны праводзяць восенню або вясной. Адлегласць паміж кустамі: пры куставым спосабе вырошчвання 0,7—1 м, пры палосным — 0,25—0,5 м. Добрыя ўраджаі магчымы толькі пры шпалернай культуры. На ўзроўні сярэдняй вышыні парасткаў нацягваюць два паралельныя рады дроту або сінтэтычнага шпагату з абодвух бакоў паласы раслін, шырынёй 30—50 см. Пры куставым спосабе вырошчвання парасткі падвязваюць веерам — да аднараднай шпалеры з двух радоў дроту.

Далейшы догляд насаджэнняў заключаецца ў рыхленні глебы і знішчэнні пустазелля, абрэзцы кустоў, унясенні ўгнаенняў, правядзенні паліваў, барацьбе са шкоднікамі і хваробамі. Глеба ў радах і міжрадкоўях павінна быць рыхлая, без пустазелля, а ў радах (палосах) — пад пастаянным слоем 10—15-сантыметровай мульчы з торфу, перагною і інш.

Калі каранёвыя парасткі дасягнуць вышыні 30—50 см, праводзяць нарміроўку маладых парасткаў, спалучаючы з рыхленнем глебы. Пасля апошняга збору ягад усе парасткі, якія адплоданасілі, выразаюць да ўзроўню глебы. Зімой маліна можа падмярзаць, гэта звязана не толькі з вялікімі маразамі, але і з рэзкімі перападамі тэмператур. Найбольш просты спосаб аховы маліны ад падмярзання — прыгінанне парасткаў да зямлі.

 Некаторыя сарты 
Сарты маліны вядомы з 16 стагоддзя.
 '890—20'. Селекцыя НДІ садоўніцтва Сібіры імя М. А. Лісавенкі. Куст да 1 метра, парасткі трывалыя, шыпоў няма. Плады буйныя, да 5 г, круглай формы, ярка-чырвоныя, вельмі салодкія, дэсертнага смаку. Сорт сярэдняпоздняга тэрміну паспявання.
 'Бабье лето' = ('Костинбродская' × 'Новость Кузьмина'). Вышыня куста 1-1,5 метра, парасткі прамыя, слаба разгалістыя, з шыпаватымі, моцна галінаванымі парасткамі сярэдняй таўшчыні. Плады сярэднебуйныя 2,1-3,0 г, усечана-канічнай формы, чырвоныя, добрай якасці, асвяжальнага смаку, размешчаны па ўсёй даўжыні бакавых разгалінаванняў. Дэгустацыйная адзнака 4,5 бала. Плады прыдатныя для замарожвання. Зімаўстойлівы,  сорт сярэдняпоздняга тэрміну паспявання (другая дэкада жніўня), ураджайнасць сярэдняя (каля 1 кг з куста).

 Шкоднікі 

 Пашкоджанні парасткаў 

 . Матылёк з кантрасна афарбаваным сінявата-чорным целам, з празрыстымі шклопадобнамі крыламі, некалькі нагадвае вос. Кукалка карычневая. Даўжыня вусеняў да 30 мм. Вусені зімуюць унутры сцеблаў ля іх асновы. З вясны актыўна сілкуюцца, выядаючы іх асяродак. Скончыўшы развіццё, усярэдзіне хадоў ператвараюцца ў кукалак, папярэдне зрабіўшы некалькі адтулін для выхаду матылькоў. Матылькі з’яўляюцца ў чэрвені — ліпені і адкладаюць яйцы на глебу каля асновы сцеблаў. Выйшаўшы з яец, вусені ўгрызаюцца ў сцёблы і карані, выклікаючы на іх уздуцці. Пашкоджаныя сцёблы слаба пладаносяць, падсыхаюць, надломваюцца ля асновы.

 У якасці прафілактыкі рэкамендуецца дбайная нізкая выразка і спальванне пашкоджаных і завялых парасткаў і своечасовае выдаленне адпладанасіўшых сцеблаўМалинная стеклянница — Bembecia hylaeiformis на сайце Вредители в вашем саду  .

 Распаўсюджанне: Амурская вобласць, поўдзень Хабараўскага края, Сахалінская вобласць, Прыморскі край; лясная і лесастэпавая зоны. Умераная ЕўразіяPennisetia hylaeiformis Lasp. — Малинная стеклянница на сайце Центральная научная сельскохозяйственная библиотека Российской академии сельскохозяйственных наук (ГНУ ЦНСХБ Россельхозакадемии) .
 Муха малинная  на сайце Вредители плодовых и ягодных культур  .
 .
 . Гэты від сямейства  праводзіць зіму ў стадыі яйца ўнутры тканін сцеблаў каля бакавых пупышак на культурнай і дзікай маліне, з’яўляецца пераносчыкам віруса выраджэння.

 Пашкоджанні бутонаў 

 .

 Пашкоджанні пладоў 
 . Дарослыя жукі і лічынкі пашкоджваюць ягады і кветкі. Жукі зімуюць у глебе на глыбіні 5-10 см паблізу кустоў маліны. Па заканчэнні зімоўкі сілкуюцца тычачкамі і песцікамі кветак розных раслін, а затым пераходзяць на маліну, ядучы маладое лісце і выгрызаючы змесціва бутонаў. Яйцакладка ажыццяўляецца на маладыя лісточкі, а затым у маладыя кветкі. Лічынкі сілкуюцца пладаложам, а часам і касцяніцай, з-за чаго ва ўжытку ягады называюць «чарвівыя». Акукліванне лічынак адбываецца ў глебе.
 . Пярэднія крылы 5-7 мм даўжынёй, шэра-карычневыя з фіялетавым адлівам, упрыгожаны залаціста-жоўтымі плямамі рознай велічыні, з якіх два найбольш буйных прымыкаюць да задняга краю. Вусікі кароткія. Еўразійскі лясны від. Матылькі лятаюць днём, у канцы чэрвеня і ліпені. Вусені жывуць на малінеМоль продоксидовая малинная / Lampronia corticella (Linnaeus, 1758) на сайце Бабочки Южного Урала: Справочник-определитель. .

 Пашкоджанні пупышак 

 . Маленькі начны матылёк з жоўтай галавой. Размах крылаў 11-14 мм. Пярэднія крылы пурпурна-карычневыя, бліскучыя з жоўтымі крапінкамі. Заднія крылы шэрыя з чорнымі серабрыстымі махрамі. Зімуе ў стадыі вусеня ў маленькіх белых шчыльных коканах пад адсталай карой старых сцеблаў маліны, у пяньках або на паверхні глебы. Ранняй вясной вусені выходзяць з коканаў і пранікаюць у пупышкі маліны. Пашкоджаныя пупышкі засыхаюць, развіваюцца толькі адзінкавыя лісточкі. Сілкуючыся змесцівам пупышкі, вусень прагрызае ход да сярэдзіны парасткаў. Скончыўшы харчаванне, акукліваюцца ў сярэдзіне парасткаў або ўнутры пупышкі. Кукалкі карычневыя, 5-8 мм. Праз некалькі дзён з кукалак выходзяць матылькі. Лёт адбываецца ў перыяд цвіцення маліны. Яйцы адкладаюцца па адным у кожнай кветцы. Вусені сілкуюцца пладаложам ягад да пачатку іх паспявання, а затым спыняюць развіццё, спускаюцца да аснавання парасткаў і ўпадаюць у дыяпаўзу

 Пашкоджанні лісцеў 

 Обыкновенный паутинный клещ  на сайце Сингента 
 . У перыяд распускання пупышак гэты від кляшчоў можна выявіць на ніжнім баку лісця. Пры вялікай колькасці кляшчоў ліст пакрываецца бледна-зялёнымі масляністымі плямамі, форма ліста становіцца выродлівай. Дарослыя самкі зімуюць пад лускавінкамі пупышак.

 . Цела яйкападобнае, даўжынёй 1,8-2,1 мм. Светлая, жаўтлява-зялёная, зелянява-белая. Трубачкі і хвосцік светлыя. Вусікі дасягаюць ½ даўжыні цела. Пасяляецца на ніжнім баку ліста. Прыкметнай дэфармацыі лісця не выклікае. Сустракаецца ў чэрвені — жніўніAphis idaei Goot — Малинная тля на сайце Центральная научная сельскохозяйственная библиотека Российской академии сельскохозяйственных наук (ГНУ ЦНСХБ Россельхозакадемии) .

 Пашкоджанні каранёў 



 Маліна ў культуры 

 Маліна ў філатэліі 

Паштовыя маркі з малінай звычайнай выпушчаны поштай Беларусі і Узбекістана.

 Маліна ў геральдыцы 

Выява маліны выкарыстана на гербах некалькіх адміністрацыйных адзінак.

 Маліна ў жывапісе 

Самыя розныя мастакі малявалі маліну на сваіх палотнах. Сярод іх , , Вільям Мэйсан Браўн, , Фёдар Талстой, Іван Хруцкі і іншыя.

 Літаратура 
 Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
 , , А. М. Краснова; «» Справочник; Киев, , 1983. 

 Казаков И. И., Кичина В. В. Малина. — М., 1980



 Спасылкі 

 Маліна
 ГОСТ Р 54691-2011. Малина и ежевика свежие. Технические условия 

Катэгорыя:Маліна
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Ягады
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Расліны на марках