Дыялектыка

Дыялектыка ( «мастацтва спрачацца, разважаць» ад διά «праз; раздзельна» + λέγω «кажу, выказваю») — метад аргументацыі ў філасофіі, а таксама форма і спосаб рэфлексіўнага тэарэтычнага мыслення, якое даследуе супярэчнасці, якія выяўляюцца ў мыслімым змесце гэтага мыслення.

У дыялектычным матэрыялізме — агульная тэорыя развіцця матэрыяльнага свету і адначасова тэорыя і логіка пазнання. Само слова «дыялектыка» паходзіць з старажытнагрэчаскай філасофіі і стала папулярным дзякуючы «Дыялогам» Платона, у якіх двое ці больш удзельнікаў дыялогу маглі прытрымлівацца розных поглядаў, але імкнуліся знайсці ісціну праз абмен сваімі меркаваннямі. Пачынаючы з Гегеля, дыялектыка супрацьпастаўляецца метафізіцы як спосабу мыслення, што разглядае рэчы і з’явы як нязменныя і незалежныя адна ад адной.

У гісторыі філасофіі асноўныя мысляры вызначалі дыялектыку як:
 вучэнне пра вечнае станаўленне і зменлівасць быцця (Геракліт);
 мастацтва дыялогу, які разумеецца як пазнанне ісціны шляхам пастаноўкі навадных пытанняў і метадычных адказаў на іх (Сакрат);
 метад раздзелу і злучэння паняццяў з мэтай пазнання звышпачуццевай (ідэальнай) сутнасці рэчаў (Платон);
 навуку, што тычыцца агульных палажэнняў навуковага даследавання — або ж, што тое самае, агульных месцаў (Арыстоцель);
 вучэнне пра сумяшчэнне супрацьлегласцяў (Мікалай Кузанскі, Джардана Бруна);
 спосаб разбурэння ілюзій чалавечага розуму, які, імкнучыся да цэльнага і абсалютнага ведання, непазбежна заблытваецца ў супярэчнасцях (Кант);
 усеагульны метад пазнання супярэчнасцяў як унутраных рухальных сіл развіцця быцця, духу і гісторыі (Гегель).

 Гісторыя развіцця паняцця 
Першыя філасофскія вучэнні ўзніклі 2500 гадоў таму ў Індыі, Кітаі і Старажытнай Грэцыі. Раннія філасофскія вучэнні мелі стыхійна-матэрыялістычны і наіўна-дыялектычны характар. Гістарычна першай формай дыялектыкі з’явілася антычная дыялектыка.

Ва ўсходняй мудрасці тэарэтычнае мысленне прайшло той жа шлях: абапіралася на парнасць катэгорый мыслення, пошук адзінай асновы ў розных, да прамой процілегласці даспеўшых паняццяў і ідэй, вобразаў і сімвалаў як у эзатэрычных, так і ў вядомых філасофскіх кірунках і школах. Хоць для еўрапейца іх экзатычная форма не зусім звыклая, яна ёсць формай адзінства і барацьбы процілегласцяў у змесце мыслімага. Яна наладжвала тэарэтычнае мысленне егіпцян, арабаў, персаў, індусаў, кітайцаў і іншых усходніх мысляроў на ўсведамленне ўсеагульных яго форм, на іх змястоўную класіфікацыю, на пошук разумнай асновы іх узаемавызначальнасці. І ў цэнтры большасці з іх — процілегласць мудрага сузірання вечнага сэнсу быцця мітусліваму дзеянню ў свеце пераходнага. Шлях дасягнення такой здольнасці — у сэнса-чулліва-цялесным дасягненні гармоніі з сабой і светам праз пераадоленне супрацьлеглых момантаў перажывання і дзеяння.

 Дыялектыка ў антычнасці 
Філосафы ранняй грэчаскай класікі казалі пра ўсеагульны і вечны рух, адначасова ўяўляючы сабе космас як завершаную і прыгожую цэласнасць, як нешта вечнае і якое знаходзіцца ў спакоі. Геракліт і іншыя грэчаскія філосафы сфармулявалі канцэпцыі вечнага станаўлення, руху як адзінства супрацьлегласцяў. Арыстоцель лічыў вынаходнікам дыялектыкі Зянона Элейскага, які падверг аналізу супярэчнасці, што ўзнікаюць пры спробе асэнсаваць паняцці руху і множнасці. На падставе філасофіі Геракліта і элеатаў у далейшым узнікла чыста адмоўная дыялектыка ў сафістаў, якія ў бесперапыннай змене супярэчлівых паміж сабой рэчаў, а таксама паняццяў, убачылі адноснасць чалавечага ведання і даводзілі дыялектыку да крайняга скептыцызму, не выключаючы і маралі.

Сам Арыстоцель адрозніваў «дыялектыку» ад «аналітыкі» як навуку пра імаверныя меркаванні ад навукі пра даказальнасць. У вучэнні пра чатыры прычыны — матэрыяльную, форму, дзеянне і мэту — Арыстоцель сцвярджаў, што ўсе гэтыя чатыры прычыны існуюць у кожнай рэчы цалкам неадрозна і тоесна самой рэчы.

Платон, следам за элеатамі (Элейская школа), вызначае сапраўднае быццё як тоеснае і нязменнае, аднак у дыялогах «Сафіст» і «Парменід» абгрунтоўвае дыялектычныя высновы пра тое, што найвышэйшыя роды існага можна мысліць толькі такім чынам, што кожны з іх ёсць і не ёсць, роўны сам сабе і не роўны, тоесны сабе і пераходзіць у сваё «іншае». Таму быццё змяшчае ў сабе супярэчнасці: яно адначасова і адзінае, і множнае, вечнае і пераходнае, нязменнае і зменлівае, знаходзіцца ў спакоі і рухаецца. Супярэчнасць — неабходная ўмова для падштурхоўвання душы да разважання. У Платона прадстаўлена дыялектыка пяці асноўных катэгорый: руху, спакою, адрознення, тоеснасці і быцця, у выніку чаго быццё трактуецца як «актыўная самасупярэчлівая каардынаваная раздзяляльнасць» (А. Ф. Лосеў, А. Г. Спіркін).

У дыялогу «Сафіст» Платон выкладае вучэнне пра роды існага. Аналізуючы суадносіны паняццяў быцця, руху і спакою, Платон кажа пра несумяшчальнасць спакою з рухам; паколькі і рух, і спакой існуюць, то, значыць, быццё сумяшчальнае і з тым, і з другім. Такім чынам, маюцца тры роды: быццё, спакой, рух.

Кожны з гэтых трох родаў ёсць іншае адносна іншых двух родаў і тоеснае адносна самога сябе. У сувязі з гэтым узнікае пытанне пра суадносіны родаў тоеснага і іншага з родамі спакою і руху: супадаюць яны паміж сабой ці адрозніваюцца?

Паколькі і спакой, і рух як тоесныя самім сабе маюць дачыненне да тоеснага, і пры гэтым яны адрозніваюцца паміж сабой, то ні спакой, ні рух не супадаюць з тоесным. Паколькі і спакой, і рух як іншыя адносна іншых родаў маюць дачыненне да іншага і пры гэтым адрозніваюцца паміж сабой, то ні спакой, ні рух не супадаюць з іншым. Такім чынам, спакой і рух адрозніваюцца ад тоеснага і іншага.

Паколькі з існага адно існуе само па сабе, а іншае толькі адносна чаго-небудзь, і пры гэтым іншае існуе толькі адносна чаго-небудзь, то іншае не супадае з быццём, якое ахоплівае як безумоўнае (тое, што існуе само па сабе), так і адноснае (тое, што існуе адносна чаго-небудзь).

Платон робіць выснову пра пяць несумяшчальных адзін з адным родаў існага — быццё, спакой, рух, тоеснае і іншае.Диалектика Платона  // Асмус В. Ф. Антычная філасофія

 Дыялектыка ў традыцыйнай кітайскай філасофіі 

У кітайскай філасофіі дыялектыка традыцыйна звязваецца з катэгорыямі Інь і ян, якія ўзыходзяць да старажытных уяўленняў пра узаемадзеянне пасіўнай жаночай сілы — інь і актыўнай мужчынскай — ян. З пункту гледжання кітайскіх мысляроў, гэтыя катэгорыі адлюстроўваюць узаемасувязь і ўзаемаператварэнне процілеглых бакоў з’явы адно ў аднаго. Да прыкладу, «Ян» — светлае, «Інь» — цёмнае; «Ян» пераходзіць у «Інь» — жорсткае стае мяккім; «Інь» пераходзіць у «Ян» — цёмнае святлее і г. д.

Першасныя субстанцыі, што напаўняюць Сусвет і спараджаюць і захоўваюць жыццё, або сілы Ян і Інь, пра якія гаворыцца ў кнізе «Іцзін», абумоўліваюць сутнасць 5 элементаў прыроды: металу, дрэва, вады, агню, зямлі; 5 натуральных станаў: вільгаці, ветру, цяпла, сухасці, холаду; 5 асноўных чалавечых функцый: мімікі, маўлення, зроку, слыху, мыслення, і 5 асноўных афектаў: клопату, страху, гневу, радасці, сузіральнасці.

 Дыялектыка ў Сярэднія вякі 

У сярэднія вякі дыялектыка з’яўлялася часткай сямі вольных мастацтваў і разумелася звычайна ў шырокім сэнсе як здольнасць весці спрэчку з дапамогай пытанняў і адказаў, мастацтва складаць сілагізмы, выкарыстоўваючы імавернасныя і праўдападобныя аргументы па прапанаваным пытанні, а таксама мастацтва класіфікацыі паняццяў, падзелу рэчаў на роды і віды.

Праблема будучыні асэнсоўвалася шмат у чым на аснове дыялектыкі. Недасканалы «зямны свет», які з’яўляецца светам Бога-Сына, звязваўся з дасканалым «нябесным светам» Бога-Айца не толькі з дапамогай містычнага Бога-Духа, але і з дапамогай дыялектычных хадоў думкі. У сярэднявечнай філасофіі меліся ўсе тыя ключавыя элементы дыялектыкі, у тым ліку і так званы закон адмаўлення адмаўлення, якія пазней Гегель і камуністычная філасофія ўключылі ў сваю «дыялектыку прыроды, грамадства і мыслення». Мэта сярэднявечнай дыялектыкі — паспрабаваць схапіць свет адразу ў абодвух яго выявах, сакральнай і свецкай, сублімаванай і нізіннай. Сярэднявечная культура спалучае ў адзінства палярныя супрацьлегласці: нябеснае і зямное, спірытуальнае і груба цялеснае, жыццё і смерцьdic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/16402.

Панаванне монатэістычных рэлігій у сярэднія вякі перанесла дыялектыку ў вобласць тэалогіі; Арыстоцель і неаплатанізм выкарыстоўваліся пры гэтым для стварэння схаластычнай распрацаваных вучэнняў аб асабістым абсалюце. У неаплатонікаў (Плацін, Прокл) словам «дыялектыка» пазначаецца навуковы метад аналізу і сінтэзу, які зыходзіць з Адзінага, каб да Адзінага вярнуцца. У Мікалая Кузанскага ідэі дыялектыкі развіваюцца ў вучэнні пра тоеснасць веды і няведання, аб супадзенні максімуму і мінімуму, аб вечным руху, аб супадзенні супрацьлегласцяў, аб любым ў любым і гэтак далейslovari.yandex.ru/Диалектика/БСЭ/Диалектика/.

 У нямецкай класічнай філасофіі 

Нямецкі класічны ідэалізм разглядаў рэчаіснасць не толькі як прадмет пазнання, але і як прадмет дзейнасці. Так, у тэорыі пазнання Кант развівае дыялектычныя ідэі ў вучэнні аб «антыноміях». Аднак дыялектыка розуму, паводле Канта, — ілюзія, і яна ўстараняецца, як толькі думка вяртаецца ў свае межы, абмежаваныя пазнаннем адных з’яў. Пазней у тэорыі пазнання (у «Навукавучэнні») Фіхтэ развіў «антытэтычны» метад вывядзення катэгорый, які змяшчае важныя дыялектычныя ідэі. Шэлінг ўслед за Кантам развівае дыялектычнае разуменне працэсаў прыроды.

Істотную ролю паняцце дыялектыкі грае ў філасофіі Гегеля. Для яго дыялектыка — гэта такі пераход аднаго вызначэння ў іншае, у якім выяўляецца, што гэтыя вызначэнні аднабаковыя і абмежаваныя, гэта значыць утрымліваюць адмаўленне саміх сябе. Таму дыялектыка, згодна з Гегелям, — «рухаючая душа ўсякага навуковага разгортвання думкі і ўяўляе сабой адзіны прынцып, які ўносіць у змест навукі іманентную сувязь і неабходнасць…».

Глыбіннай асновай гегелеўскай дыялектыкі з’яўляецца сярэднявечная канцэпцыя гісторыі — развіццё ў дачыненні да чалавечага грамадства хрысціянскай дактрыны Бога і чалавека, так што дыялектыкa Гегеля — гэта распаўсюд не толькі на грамадства, але і на прыроду ключавых ідэй хрысціянскага разумення сувязі Бога і чалавека. Асноўныя ідэі гегелеўскай дыялектыкі зводзяцца да наступнага: «…Усё канчатковае, замест таго, каб быць трывалым і канчатковым, наадварот, імгненнае і мінуча», паколькі, «будучы ў сабе самім іншым, выходзіць за межы таго, што яно ёсць непасрэдна, і пераходзіць у сваю супрацьлегласць».

 Дыялектыка марксізму 

Паняцце дыялектыкі ў сваіх творах выкарыстоўвалі Карл Маркс і Фрыдрых Энгельс, якія перавялі яе ў матэрыялістычную плоскасць. Адрозненне сваёй дыялектыкі ад гегелеўскай Маркс выказаў у зацвярджэнні, што філасофія Гегеля перавернутая з ног на галаву. Менавіта таму варта адрозніваць дыялектыку Гегеля ад яе інтэрпрэтацыі ў дыялектыцы марксізму.

Маркс разумее філасофію як навуку і спрабуе пабудаваць яе па навуковаму метадзе. Свядомасць Марксам разумеецца як уласцівасць матэрыі адлюстроўваць саму сябе, а не як самастойная сутнасць. Матэрыя знаходзіцца ў пастаянным руху і развіваецца. Дыялектыка жа выступае ў якасці закона развіцця гэтай матэрыі.

Маркс наступным чынам апісвае розніцу паміж яго дыялектыкай і дыялектыкай Гегеля:Маркс К. «Капитал». Том I. Послесловие ко второму изданию
Мой дыялектычны метад па сваёй аснове не толькі адрозніваецца ад гегелеўскага, але з’яўляецца яго прамой супрацьлегласцю. Для Гегеля працэс мыслення, які ён ператварае нават пад імем ідэі ў самастойны суб’ект, ёсць дэміург сапраўднага, якое складае толькі яго вонкавую праяву. У мяне ж, наадварот, ідэальнае ёсць не што іншае, як матэрыяльнае, перасаджанае ў чалавечую галаву і ператворанае ў ёй.

Паслядоўнікамі Маркса, галоўным чынам, савецкімі, была створана асаблівая філасофская школа — дыялектычны матэрыялізм. У сістэматызацыі дыялектыкі, якая з’яўлялася агульнапрынятай у дыялектычным матэрыялізмам ў 1960-1980-я гг., Некаторыя з вядучых ідэй Гегеля называліся «прынцыпамі», іншыя — «законамі». Гэтая сістэматызацыя ўключала наступныя палажэнні:

 прынцып ўсеагульнай ўзаемасувязі, які сцвярджае, што ўсё звязана з усім, і толькі абмежаванасць чалавечай веды не дазваляе бачыць усе існуючыя сувязі;
 прынцып развіцця, які абвяшчае накіраванае, заканамернае змяненне матэрыяльных і ідэальных аб’ектаў у якасці ўніверсальнай іх ўласцівасці; паступальны рух ад ніжэйшых форм матэрыі да вышэйшых, рух па спіралі: праз супярэчнасці, адмаўленне адмаўлення, паўтор папярэдніх этапаў, але на больш высокай прыступкі развіцця.
 закон адзінства і барацьбы супрацьлегласцей, які тычыцца пераходу рэчаў у працэсе свайго развіцця ў сваю супрацьлегласць (вызначэння паняцця супрацьлегласці, або дыялектычнай супярэчнасці, так і не было дадзена);
 закон пераходу колькасных змяненняў у якасныя, які кажа аб назапашванні аб’ектамі, якія развіваюцца, паступовых колькасных змяненняў і наступным скачкападобным пераходзе апошніх у якасныя змены;
 закон адмаўлення адмаўлення.

 Дыялектыка ў савецкай філасофіі 

У савецкі час адзінай дапушчальнай формай дыялектыкі лічылася матэрыялістычная дыялектыка, і да спроб неартадаксальнага яе развіцця ставіліся з падазрэннем.

 Дыялектыка сёння 

У XX стагоддзі даследаваннем дыялектыкі як у гістарычным плане (дыялектыка ў антычнасці і ў нямецкай класічнай філасофіі), так і ў тэарэтычным займаўся Мікалай Гартман.

Некаторыя сучасныя філосафы, такія як Люсьен Сеў і Жан-Мары Бром зноў звяртаюцца да дыялектыкі, разглядаючы выключна ў адносінах да чалавечага дзеяння, дзейнасці. Яны адмаўляюць дыялектыку прыроды і існаванне навуковых законаў, якія існуюць па-за чалавечага дзеяння. Аднак, пасля Другой сусветнай вайны, шэраг філосафаў (Рышар Левантан, Стэфан жэ Гулд, Аляксандр Зіноўеў, Патрык Торт) шырока выкарыстоўваюць дыялектыку ў сваіх працах, разглядаючы яе і як прадмет вывучэння. У XXI стагоддзі маюцца працы Бертэла Олма, Паскаля Шарбано і Эварыста Санчэс-Паленсія, у якіх дыялектыка ўводзіцца ў навуку, нароўні з дыялектычным матэрыялізмам Маркса і Энгельса.

Такім чынам, дыялектыка дазваляе рабіць выразнымі і даступнымі супярэчнасці ў навуцы (антаганістычныя тэндэнцыі), так бы мовіць, незвычайныя і парадаксальныя сітуацыі, якія сустракаюцца ў назіраннях і навуковых эксперыментах.

«Строга кажучы, змест дыялектыкі мяняецца з прагрэсам навукі, бо, у пэўным сэнсе, гэта змест ёсць сама навука, заснаваная на прынцыпах абстракцый. Вось пераказ дыялектычных прынцыпаў, першапачаткова сфармуляваных Энгельсам (1878), у інтэрпрэтацыі Ж. М. Брома: (Прынцыпы дыялектыкі, 2003):
 Рух і змяненне.
 Узаемадзеянне (або ўзаемазалежнасць).
 Супярэчнасць як сіла будавання.
 Пераход ад колькасці да якасці (ланцугі і парывы).
 Адмаўленне адмаўлення: тэзіс, антытэзіс і сінтэз (прынцып развіцця па спіралі).

Заўважым, што Жорж Палітцэр (1936) сумяшчае прынцыпы 3 і 5. Гэта не выклікае нязручнасці, так як змест прынцыпаў яшчэ не быў вызначаны… Змена нашых навуковых ведаў вядзе да пастаяннага перагляду зместу гэтых прынцыпаў.» (Эварыст Санчэс-Паленсія, «Дыялектычнага прагулка ў навуцы», 2012).

Матэрыялістычная дыялектыка знайшла шэраг пацверджанняў ў біялогіі (Рышар Левантан, Стэфан жэ Гулд). Жывыя арганізмы сваім фізіка-хімічна дэтэрмінаваным развіццём і вызначаным зместам інфармацыі, падпарадкаваныя бясконцым зменам у сваім метабалізме і эвалюцыі. У гэтым сэнсе, канцэпцыя дыялектыкі прыроды, прапанаваная Энгельсам, можа быць выкарыстана.

Згодна з Эварыстам Санчэс-Паленсія, дыялектыка дазваляе дазваляць супярэчнасці ў навуцы, незвычайныя і парадаксальныя, ва ўсіх відах ведаў, уключаючы прыкладную матэматыку, аднак у першую чаргу сацыялогію і псіхалогію. Фактычна, на яго думку, дыялектыка не з’яўляецца логікай са сваімі дакладнымі законамі, а больш агульным каркасам, у які ўпісваюцца эвалюцыйныя з’явы.

 Крытыка і ацэнкі дыялектыкі 

 Мікалай Гартман 
Паводле меркавання М. Гартмана,
…у дыялектыцы ёсць нешта цёмнае, нераскрытае, загадкавае. Тых, хто добра ў ёй разбіраўся, ва ўсе часы было вельмі мала, літаральна адзінкі. У старажытнасці — тры ці чатыры асобы, здольныя да разумовасці. У Новы час — ва ўсякім разе не больш — прынамсі такіх, што стварылі нешта прыкметнае… Відавочна існуе нешта накшталт дыялектычнага дару, які можна развіць, але якому нельга навучыцца. Адметна, што і самі дыялектычна адораныя асобы не раскрываюць таямніцу дыялектыкі. Яны валодаюць і карыстаюцца метадам, але перадаць тое, як яны гэта робяць, яны не могуць. Напэўна яны самі гэтага не ведаюць. Гэта — як творчасць мастака. Сам творца не ведае закону, паводле якога стварае; але ён стварае згодна з ім… Геніяльныя і кангеніяльныя ідуць за гэтым законам сляпой і беспамылковай хадой, як лунацікі.Культурология. XX век. Антология. — М.: Юрист, 1995.

У галіне філасофскіх сістэм Гегель паказаў нам паважны феномен высокага стылю. Многія разы аспрэчаная дыялектыка — унутраная форма яго мыслення — выходзіць да нас з яго твораў і захоплівае прадметнай пранізлівасцю. Пры гэтым веданне пра яе сутнасць заўсёды было і засталося абмежаваным. Ён успрымаў яе як найвышэйшы модус «досведу», але гэтыя скупыя ўказанні не раскрываюць нам таямніцу гэтага досведу. Мы павінны шукаць яе ў яго прадметных даследаваннях, г.зн. у цэласнасці яго жыццёвай працы.Гартман М. Проблема духовного бытия. Исследования к обоснованию философии истории и наук о духе. Философско-историческое введение // Культурология. XX век. Антология. — М.: Юрист, 1995. — С. 608—648

Гартман лічыць, што даследаванне метаду ў прынцыпе другаснае адносна прымянення гэтага метаду. Спачатку нехта пракладае шлях пазнання, «аддаючыся» прадмету і зусім неабавязкова ведаючы, як ён гэта робіць, а потым на пракладзеным участку іншы «наводзіць парадак».

 Карл Попер 

Дыялектыка Гегеля тлумачыць развіццё мыслення праз трыяду тэзіс → антытэзіс → сінтэз. К. ПоперК.Поппер, «Что такое диалектика?» тлумачыць гэтую схему, параўноўваючы яе з навуковым «метадам спроб і памылак», які адхіляе непацверджаныя эксперыментам тэорыі. Попер прызнае, што вельмі разумна пачынаць «развіццё пэўнай галіны чалавечага мыслення з нейкай адной ідэі — тэзіса, адкрытага для крытыкі, якая „створыць“ свой антытэзіс». Завершаная сінтэзам разумных зерняў схема «дадае некаторыя каштоўныя моманты да інтэрпрэтацыі мыслення ў тэрмінах спроб і памылак».

Крытыку Попер пачынае з таго, што сінтэз суб’ектыўны — вызначаецца не толькі матэрыялам тэзіса і антытэзіса, але і розумамі, што яго (гэты сінтэз) адстойваюць«… не варта думаць таксама, што менавіта „барацьба“ паміж тэзісам і антытэзісам „стварае“ сінтэз. На самай справе адбываецца бітва розумаў, і менавіта розумы павінныя быць прадукцыйнымі і ствараць новыя ідэі …». Але, слушна адзначаючы, што супярэчнасці — рухавік інтэлектуальнага прагрэсу і што яны непазбежныя, дыялектыкі робяць вельмі няслушную выснову, што пазбаўляцца ад супярэчнасцяў нават непажадана. Гэта небяспечна, сцвярджае Попер, бо гэтак званая прадукцыйнасць супярэчнасцяў — проста вынік нашага рашэння не мірыцца з імі«Адзінай „сілай“, якая рухае дыялектычнае развіццё, з’яўляецца, такім чынам, наша рашучасць не мірыцца з супярэчнасцямі паміж тэзісам і антытэзісам.». Акрамя таго, ён паказвае, як з супярэчнасці вынікае што захочацца. Прымірэнне з супярэчнасцю абавязкова вядзе нас да адмовы ад крытыкі, ад пошуку несупярэчлівых тэорый, сінтэзу, да канца рацыянальнасці і навукі. Таму дыялектычная логіка, хаця і прыдатная для філасофскага апісання гісторыі, не павінна займаць фундаментальнае месца ў фармальнай лагічнай выснове ў жыцці. І тым больш недарэчна сцвярджаць, што фізічная рэальнасць развіваецца дыялектычна, як гэта сцвярджае Маркс.

К. Попер адзначае, што ў дыялектыцы няправільна ўжываюцца лагічныя тэрміны, а паняцці «адмаўленне» і «супярэчнасць» маюць дакладнае лагічнае значэнне, адрознае ад дыялектычнага. Такая тэрміналогія, паводле Попера, толькі ўводзіць у зман. Менш падманлівыя былі б тэрміны «канфлікт», «супрацьлеглая тэндэнцыя» або «супрацьлеглы інтарэс». А неўразлівасць дыялектыкі перад крытыкай Попер называе надзвычай небяспечным «жалезабетонным» дагматызмам.

Крытыка К. Попера ў дачыненні да дыялектыкі і яго антыдыялектычны падыход да дыялектычнай спадчыны марксізму ў сацыяльных навуках і чалавеказнаўстве паказваецца ў працах А. В. Бузгаліна, С. В. Грыгор’ева, Д. В. Джахадзэ і інш., дзе паказваецца неадпаведнасць попераўскага разумення і трактоўкі, а таксама асаблівая форма «філасофіі падману» (паводле Д. І. Дуброўскага), што выкарыстоўваецца для наступных псіхаманіпуляцый з тэкстам у дачыненні да класічнай дыялектыкі, да якой аўтары і адносяць дыялектыку марксізму. З дыялектыкі суб’ектыўна-суб’ектных адносін у развіцці ўвогуле і розных варыянтах сацыяльнага развіцця ажыццяўляецца крытыка К. Попера ў працах С. В. Грыгор’ева, а А. В. Бузгалін цэласна і сістэмна, у логіцы Ф. Энгельса адносна Е. Дзюрынга, прапануе сістэму поглядаў «Анты-Попер»

 Гл. таксама 
 Дыялектычны матэрыялізм
 Схаластыка
 Гнасеалогія
 Метадыялектыка

 Літаратура 
 Абрамов М. А. Догмы и поиск (сто лет дискуссий о диалектике в английской философии). — М., 1994. — 210 с.
 Адорно Т. В. Негативная диалектика. Пер. с нем. — М.: Научный мир, 2003. — 372 с.
 Алексеев П. В., Панин А. В. Теория познания и диалектика. — М., 1991. — 383 с.
 Берти Э. Древнегреческая диалектика как выражение свободы мысли слова // Историко-философский ежегодник 1990. — М., 1991. — С. 321—344.
 Богомолов А. С. Диалектический логос. Становление античной диалектики. — М., 1982. — 263 с.
 Бурова И. Н. Парадоксы теории множеств и диалектика. — М., 1976. — 176 с.
 Вазюлин В. А. Логика «Капитала» К. Маркса. — М., 1968—2002². — 295 с.
 Воинов В. В. Модели диалектики в античной и восточной философии // Проблемы философии. Вып. 54. Киев, 1981.
 Дёмин Р. Н. Сократ о диалектике и учение о разделении по родам в древнем Китае // Универсум платоновской мысли: неоплатонизм и христианство. Апологии Сократа. — СПб., 2001.
 Джохадзе Д. В. Диалектика Аристотеля. — М., 1971.
 Джохадзе Д. В., Джохадзе Н. И. История диалектики: Эпоха античности. — М., 2005. — 326 с.


 Диалектика и её критики. — М., 1986.
 Диалектическое противоречие. — М., 1979. — 343 с.
 Дынник М. А. Диалектика Гераклита Эфесского. — М., 1929.
 Зелькина О. С. Системно-структурный анализ основных категорий диалектики. — Саратов, 1970.
 Зиновьев А. А. О логической природе восхождения от абстрактного к конкретному // Философская энциклопедия. — 1960. — Т. 1.
 Зиновьев А. А. Восхождение от абстрактного к конкретному (на материале Капитала К. Маркса). — М., 2002. — 312 с. — ISBN 5-201-02089-5.
 Ильенков Э. В. Диалектическая логика. Очерки истории и теории. — М.: Политиздат, 1974. — 271 с. — 2-е изд., доп. М.: Политиздат, 1984. — 320 с.
 История античной диалектики. — М., 1972. — 335 с.
 История диалектики XIV—XVIII вв. / АН СССР. Ин-т философии. — М., 1974. — 356 с.
 История марксистской диалектики от возникновения марксизма до ленинского этапа. — М., 1972.
 Кедров Б. М. О методе изложения диалектики: Три великих замысла. — М.: Наука, 1983. — 478 с.
 Кошкин А. В. Горизонт диалектики. — СПб: Аврора, 2020. — 176 с.
 Критика немарксистских концепций диалектики XX века. Диалектика и проблема иррационального / Под ред. Ю. Н. Давыдова. — М., 1988. − 478 с. — ISBN 5-211-00186-9.
 Лосев А. Ф. Хаос и структура. М.: Мысль, 1997.
 Луканин Р. К. Диалектика аристотелевской «Топики» // Философские науки. — 1971. — № 6.
 Моисеев Н. Н. Алгоритмы развития. — М.: Наука, 1987. — С. 17-37, 44.
 Нарский И. С. К вопросу о соотношении формальной логики и диалектики // Вестник Московского университета. — 1960. — № 3.
 Омельяновский М. Э. Диалектика в современной физике. — М.: Наука, 1973. — 324 с.
 Оруджев З. М. Диалектика как система. — М., 1973. — 352 с.
 Петров Ю. А. Логическая функция категорий диалектики. — М., 1972.
 Садовский Г. И. Диалектика мысли. Логика понятий как теория отражения сущности развития. — Минск, 1982. — 310 с.
 Семашко Л. М. Диалектика Платона и её интерпретация Гегелем // Философские науки. — 1971. — № 4.
 Фурман А. Материалистическая диалектика. — М., 1969.
 Чан Шэнь. Диалектика Гегеля и китайская традиция диалектического мышления. // Судьбы гегельянства: философия, религия и политика прощаются с модерном. — М., 2000. — С.335-347.
 Шаш С. Д. Проблема исследования раннегреческой диалектики / Сб. Философские исследования. — Минск, 1970.
 Широканов Д. И. Взаимосвязь категорий диалектики. — Минск, 1969.
 Claude Bruaire. La Dialectique / " Que sais-je ? " — PUF, 1993.
 Jean-Marie Brohm. Les principes de la dialectique / Éditions de La Passion. — 2003. — 254 p.
 Jean-François Chantaraud. L'état social de la France : Leviers de la cohésion sociale et de la performance durable / Documentation française. — 2013.
 Georges Gurvitch. Dialectique et sociologie. — Flammarion, 1962.
 Henri Lefebvre. Le Matérialisme dialectique. — PUF, 1939.
 René Mouriaux. La dialectique d’Héraclite à Marx. — Syllepse, 2010.
 Bertell Ollman. La dialectique mise en œuvre : Le processus d’abstraction dans la méthode de Marx. — Syllepse, 2005.
 Lucien Sève. Sciences et dialectiques de la nature. — La Dispute, 1998.
 Évariste Sanchez-Palencia. Promenade dialectique dans les sciences. — Ed. Hermann, 2012.
 Howard Ll. Williams. Hegel, Heraclitus, and Marx’s Dialectic. — Harvester Wheatsheaf, 1989. — 256 p. — ISBN 0-7450-0527-6.

 Крытыка дыялектыкі 
 Поппер К. Что такое диалектика?// Вопросы философии. — 1995. — № 1. — С. 118—138.
 Садовский В. Н. Карл Поппер, Гегелевская диалектика и формальная логика  // Вопросы философии. — 1995. — № 1. — С. 139—148.
 Смирнов В. А. К. Поппер прав: диалектическая логика невозможна. 
 Бродский А. И. Тайна диалектической логики.
 Рассел Б. Мудрость Запада. (В особенности см. главу 10 «Просвещение и романтизм».)
 Войнаровский М. Диалектика.
 Jean-Paul Sartre. Critique de la raison dialectique. 1960.
 Жилин В. И. Законы диалектики: иллюзия истины. — М.: Русайнс, 2016. — 264 с.


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы