Ў

Ў (у нескладовае) — 22-я літара беларускага кірылічнага алфавіта, якой няма ў іншых кірылічных алфавітах славянскіх моў, хоць літара ёсць і ва ўкраінскай мовазнаўчай літаратурыГуцульські говірки. Короткий словник, Львів, 1999, с. 9., а таксама ўжываецца ў некалькіх мовах народнасцей былога СССР, для якіх савецкімі мовазнаўцамі ў 1920—1930-х гадах былі распрацаваны варыянты кірылічнай азбукі (узбекская, дунганская, асецінская, эскімоская мовы).

Гук [ў] — звонкі лабіявелярны паўгалосны ().

 Гісторыя 
Лічыцца, што падставай з’яўлення гуку [ў] на месцы этымалагічнага [в] (кроў, праўда) была наяўнасць у старабеларускіх дыялектах губна-губнога [w] супраць губна-зубнога [в] (або [v]) у рускіх і палякаў, а прычынаю — падзенне рэдукаваных [ъ], [ь]Янкоўскі Ф. М. Гістарычная граматыка беларускай мовы. Мінск, 1989. С.101.Rott-Żebrowski T. Gramatyka historyczna języka białoruskiego. Lublin, 1992. S.63.. Дакладна невядома, калі адбыўся дадзены пераход, але ўжо ў грамаце 1229 года пісалася: оутвєрдять; уꙁдоумалъ; оу риꙁє; оу роусе; оустоко (усток); оу смольнєскь; оуꙁяти; наоуспять і г.д.Хрестоматия по истории русского языка. Москва, 1990. С.61—66.Юрый Пацюпа Занядбаная старонка правапісу: прапановы пісання прыназоўніка у/ў перад словамі, што пачынаюцца з галоснай .

Даўней [у] пісалася амаль так, як і прынята ў сучаснай беларускай мове — пасля зычных — «у складовае»: «будучи дей у мене» (Акты, 1600 г.), а пасля галосных «в» замест «у нескладовага»: «добре в парсуну познавши» (Акты, 1569 г.); «злого вмыслу» (Акты, 1569 г.)Социально-политическая борьба народных масс Белоруссии: Конец XIV в. — 1648 г.: Сб. документов и материалов. В 3 т. Т.1. Минск, 1988..


Графічна літара «ў» паходзіць ад зліцця іжыцы з брэвісам (Іереѵ̆ская власть, пучина Егеѵ̆ская і да т. п.), што выкарыстоўвалася ў некаторых старабеларускіх выданнях XVI — пачатку XVII стагоддзяў. Пазней гэты сімвал ужываўся ў , адкуль яе ў 1837 годзе запазычылі складальнікі зборкі ўкраінскай паэзіі «». У прадмове аўтары, між іншым, пісалі«…приймилисмо сербскоє џ (виџу wydzu) и волоскоє ў (аў, αυ Erazm. Rotterd., au, еў, ευ: спѣваў, spiwαυ; душеў, dušευ)…». Маркіян Шашкевіч (1837) «Русалка днѣстровая» , с. 5.: «…мы прынялі сербскае џ… і валоскае ў…». У гэтай кнізе «ў» выкарыстоўвалі, у асноўным, на месцы этымалагічнага [л], там, дзе гэты гук ужо ператварыўся ў гук [ў] ва ўкраінскай мове.

Упершыню ў сучаснай беларускай мове асобная літара для гука [w] з’явілася ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў беларускай лацінцы ў розных варыянтах — «ú», «курсіўнае u», «u з гачакам» («ǔ»), «w̆», «ŭ». У вершаванай брашуры Яна Чачота «Da milych mužyczkoú», якая была выдадзена ў 1846 годзе, літара выглядала як u з рыскай — ú. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч выкарыстоўваў курсіўнае u (у адрозненне ад звыклага u для галоснага гука [u], напрыклад: jon umieu). Звычайная u на месцы нескладовай змешчаная ў публікацыях Кастуся Каліноўскага 1862—1863 гадоў. Сустракаюцца таксама варыянты «u з гачакам» («ǔ»)Булыка А. У нескладовае // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т.4. Мінск: БСЭ. — 1987.. «W з брэвісам» («w̆») выкарыстоўваў Браніслаў Эпімах-Шыпіла (1889). У 1897 выдаецца першы том «Люду беларускага» этнографа Міхала Федароўскага; ва ўсім шматтомніку багата аўтэнтычных тэкстаў, запісаных Федароўскім беларускай лацінкай. У гэтых запісах у пазіцыі пасля галосных гук [w] (у нескладовае) перадаецца як «u̯» (напрыклад: kazau̯; pierapau̯zła; jak u̯ziau̯ by u̯ ruku; uhledzieu̯), у той час як «ŭ» выкарыстоўвалася для вельмі кароткага (і ў шпаркай мове выпадаючага) [у] (напрыклад, pakazŭwaj; padwiazŭwaje; panakruczŭwała, dziakŭwać Bohu).

Працяглы час лічылася, што сучасны выгляд — «ŭ» — літара набыла ў кракаўскім выданні «Dudka Białaruskaja» 1891 года Францішка Багушэвіча. Цяпер вядома, аднак, што этнограф і выдавец Аляксандр Рыпінскі ўжываў літару «ŭ» у беларускіх тэкстах кніг, выдадзеных у Лондане ў 1853-54 гг., а яшчэ раней Габрыэль Асоўскі скарыстаўся ёю ў рэпліках беларускамоўнага персанажа ў рамане «Таямнічае даміно» (1845).Антон Францішак Брыль. Беларускія фрагменты ў рамане «Таямнічае даміно» Габрыэля Асоўскага. // Роднае слова, № 12/2021.

Калі расійскія ўлады спрабавалі прымусова перавесці літоўскую мову на кірылічную графіку, тыя літоўскія дзеячы, якія спачатку ўспрынялі гэта з некаторым энтузіязмам, спрабавалі прыстасаваць літару «ў» для перадачы некаторых фанетычных асаблівасцяў гэтай мовы. Як піша літоўскі гісторык Дарыюс Сталюнас, на першым этапе кірылізацыі літоўскага пісьма (1864—1866), які гісторык літоўскай мовы Гедрусам Субачусам (Giedrius Subačius) назваў «энтузіястычным пачаткам», удзельнічалі не толькі рускія. Л. Івінскіс, С. Мікуцкі, студэнт Вышэйшай варшаўскай школы Томас Жылінскіс (Tomas Žilinskis) спрабавалі стварыць для літоўскай мовы новы алфавіт, які б максімальна перадаваў гукі літоўскай мовы, таму пра іх намаганні сапраўды можна казаць як пра імкненне да стварэння «літоўскай кірыліцы для літоўскага пісьменства». Імкнучыся да вызначанай мэты, яны не толькі ўвялі некалькі новых літар, нехарактэрных для рускага алфавіту: ô (для абазначэння дыфтонга [uo]) і ў (для абазначэння другой часткі дыфтонга [au]), апостраф (для абазначэння скарачэння і для размежавання прыстаўкі і наступнай першай літары кораня слова), але і адмовіліся ад некалькіх непатрэбных, з іх пункту гледжання, літар рускага алфавіту: ы, ф, ъДарюс Сталюнас. Польша или Русь? Литва в составе Российской империи. — Москва: Новое литературное обозрение, 2022..

Не пазней за 1870 год асобная літара для гука [w] трапіла ў беларускую кірыліцу. У 1870 годзе выкарыстоўваць камбінацыю «у з брэвісам» як адпаведнік лацінкавай «ŭ» для беларускай мовы прапанаваў расійскі даследчык фальклору Пётр Бяссонаў (ён таксама выкарыстоўваў «ў» у кнізе «Белорусские песни» выдання 1871 года, напрыклад: «я чуў, шоўкову хустку, скарбу жаловаў, а нашаму пану ўсё повялося»). У 1874 годзе этнограф Павел Шэйн выдае кнігу «Белорусские народные песни», у якой аўтарскі тэкст на рускай мове, але перадача аўтэнтычных тэкстаў беларускіх песень па-беларуску. У кнізе паслядоўна ўжываецца літара «ў», напрыклад: «не даў, слаўны, жоўтымъ зярномъ, а ўзяў вутку, заўтра раненька, нясуць намъ бутэлькі поўненькі». Ужываецца «ў» і ў «Смаленскім этнаграфічным зборніку» Уладзіміра Дабравольскага, выдадзеным у 1891 годзе ў Санкт-Пецярбургу: «мужикъ параіў, пра то ня вѣдаў, даўжок, узяў, яны ня ўси». Сярод ранніх выпадкаў ужывання кірылічнай літары «ў» — апублікаваная ў Санкт-Пецярбургу ў 1895 годзе брашура з вершам — A.J. (Александр Ельский) «Сынокъ! Расказъ зъ праўдзиваго здарэньня… 1895 року». Ёсць літара «ў» і ў пасмяротным выданні Янкі Лучыны «Вязанка» (1903). Да 1907 года «ў» пачало ўжывацца ў беларускай кірыліцы больш-менш паслядоўна.

У першай трэці XX стагоддзя, у сувязі з правядзеннем палітыкі беларусізацыі ў БССР, вакол правапісу беларускай мовы вяліся працяглыя дыскусіі, сярод іншых, ставілася пытанне наконт мэтазгоднасці пазначэння ці не пазначэння на пісьме літары «ў». Супраць пазначэння скарачэння на пісьме літары выказваўся, у прыватнасці, Язэп Лёсік. У выніку правапісная камісія 1926 года пастанавіла: не пазначаць у пісанні пазіцыйнага чаргавання «і»/«й» (даволі й гэтага -> даволі і гэтага), але пазначаць чаргаванне «у»/«ў» (за выняткам запазычаных словаў і ўласных найменняў)Працы Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. Мінск, 1927. С.309—310.. Гэтыя пастановы ў 1933 годзе былі ўнесены ў новы правапіс.

Гістарычна больш ранні, лацінскі адпаведнік Ŭ (ŭ) дагэтуль ужываецца ў беларускай лацінцы. Такая графема ёсць і ў алфавіце штучнай мовы эсперанта. Магчыма, гэта тлумачыцца тым, што заснавальнік эсперанта Лазар (Людвіг) Заменгоф паходзіў з Беластоку (пазней жыў таксама ў Гродне), і галоўным штуршком для стварэння новай мовы было яго расчараванне напружаным характарам міжнацыянальных адносін у рэгіёне. Ён спадзяваўся, што эсперанта паслужыць перадусім паляпшэнню паразумення паміж палякамі, яўрэямі, рускімі, беларусамі, літоўцамі, немцамі і іншымі народамі беларуска-польска-літоўскага кантактнага рэгіёну, некалькі моў якога маюць гук, які абазначаецца такой графемай.

 Вымаўленне 
Літара «ў» уяўляе сабой звонкі лабіявеларны паўгалосны гук (). У адрозненне ад галоснага «у», ён з’яўляецца зычным. Вымаўляецца гэты гук прыблізна таксама, як англійскі [w] у [now].

 Ужыванне 
Літара «ў» пішацца пасля галосных пры чаргаванні: «у» з «ў», «в» з «ў» і «л» з «ў» — у беларускай мове (умовы — ва ўмовах, карова — кароў, дала — даў) ці ў параўнанні з рускай (рус. клоун — бел. клоўн, рус. лавка — бел. лаўка, рус. волк — бел. воўк).

 Чаргаванне «у» з «ў» 
Чаргаванне адбываецца (за выключэннем некаторых выпадкаў):
 на пачатку слова, незалежна ад яго паходжання: ва ўніверсітэце, сонца ўзімку, ледзьве ўчуў;
 у сярэдзіне слова, незалежна ад яго паходжання: клоўн, каўчук, аўдыякасета, па-ўдарнаму;
 пасля злучка ці двукосся: паўночна-ўсходні, пачуў «будзь ласкавы» ўпершыню, па-ўкраінску;
 у выпадках, калі прыназоўнік «у» ужываецца пасля галосных і вымаўляецца як [ў]: збегла ў край туманных сноў.

У вершаванай мове для захавання рытму часам дапускаюцца адступленні ад нормаў ужывання «у»/«ў»:
На шырокім, на далёкім
      Буйным полі
Вырастаюць згодна кветкі
      І гуголле.

Людзі рвуць і топчуць кветкі
      Без патолі,
А гуголь расце, не дбае,
      Ў поўнай волі.

Ой, ці ж вам не ўцяміць, людзі,
      Ўжо ніколі,
Што не кветкі трэба рваці,
      А гуголле?!

               Я.Купала (1921)

Чаргаванне не адбываецца:
 пасля знакаў прыпынку;
 на пачатку слова, пачынаючага сказ;
 у словах, у якіх на «у» падае націск, і вытворных ад іх: ля урны, трыумф, трыумфальны;
 на пачатку ўласных імёнаў і назваў: кніга Уладзіміра, ва Узбекістане;
 на канцы нязменных запазычаных слоў: ноу-хау, шоу, фрау;
 у запазычаных словах, якія канчаюцца на «-ум», «-ус», і вытворных ад іх: прэзідыум, кансіліум, соус, страусіны.

 Чаргаванне «в» з «ў» 
Чаргаванне адбываецца перад зычнымі і на канцы слоў у большасці славянскіх і неславянскіх слоў: лаўка, кроў, маўр, Аўрора.

 Чаргаванне «л» з «ў» 
Чаргаванне адбываецца перад зычнымі ў большасці славянскіх слоў і некаторых неславянскіх словах: воўк, моўчкі, паўметра; на канцы слоў — у формах мінулага часу: даў.

 Распаўсюджанне ў іншых кірылічных алфавітах 
«Ў» прысутнічае таксама ў некаторых неславянскіх кірылічных алфавітах.
 У дунганскім алфавіце, уведзеным у 1953 годзе.
 У алфавіце эскімосаў.
 У ніўскім кірылічным алфавіце, уведзеным у канцы 1970-х гадоў.
 Ва ўзбекскай кірыліцы для пазначэння гуку Ходжиев А. П. Узбекский язык // Языки мира: Тюркские языки. — М.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 427.. У лацінцы (цяпер афіцыйны алфавіт ва Узбекістане) ёй адпавядае літара «o‘». У Таджыкістане ў друкаваных выданнях на ўзбекскай мове часта замяняецца таджыкскай літарай ӯ (якая ў самой таджыкскай мове пазначае гук [ɵ]).
 У каракалпакскай кірыліцы для пазначэння гуку [w]. У лацінцы (цяпер афіцыйны алфавіт у Каракалпакстане) ёй адпавядае літара «w».
 У транскрыпцыі японскай мовы па сістэме Паліванава часам ужываецца для пазначэння рэдукаванага вымаўлення う ([ɯ]), прыклад: 馬 [ўма].
 У расійскіх падручніках арабскай мовы часам ужываецца для пазначэння гуку, які перадаецца літарай و.
 Да лацінізацыі 1923 года ўжывалася для запісу асецінскіх тэкстаў (так званая «шэгрэнаўская азбука») — у прыватнасці, у першай асецінскай газеце «Ирон газет» (1906).
 У 1961—1964 гадах (у Карачаева-Чаркесіі да 1970-х) выкарыстоўвалася ў карачаева-балкарскім кірылічным алфавіце.
 У 1989 годзе планавалася ўвесці літару «ў» у татарскі алфавіт.
 Літара Ў, ў была выкарыстана разам з іншымі як дапаможная ў дапаможніку па вывучэнні ісламу, выдадзеным у Стамбуле ў 2019 г. для туркаў-месхецінцаўА. Уйсал. Абдас-ғусул-намаз ўграниерим— Истанбул, 2019. — ISBN 978-605-302-478-1..

 Помнік 

У верасні 2003 года, у час дзясятых святкаванняў «Дня беларускага пісьменства» полацкія гарадскія ўлады ўстанавілі ў найстарэйшым горадзе Беларусі помнік у гонар гэтай унікальнай літарыПамятник букве «Ў» в Полоцке, Holiday.by.. Ён зроблены ў выглядзе стэлы, на гранях якой размешчаны рэльефныя выявы літары. Помнік можа служыць сонечным гадзіннікам. Першапачатковая ідэя помніка належыць беларускаму каліграфу прафесару Паўлу Семчанку, які шмат гадоў вывучае мастацкія шрыфты. Літара «Ў» актыўна выкарыстоўваецца ў брэндынгу і інтэрнэт-маркетынгу, у прыватнасці, у даменных імёнах .БЕЛ як элемент культурнай ідэнтычнасці.

 Іншыя факты 
 У вершаванай мове для захавання рытму паэты часам дапускаюць адступленні ад нормаў ужывання «ў» (часцей гэта звязана з прыназоўнікам «у»).
 Цікавы факт: прыслоўі «па-узбекску», «па-удмурдску», паводле «Слоўніка беларускай мовы: Арфаграфія. Арфаэпія. Акцэнтуацыя. Словазмяненне» (пад рэд. М. В. Бірылы, Мінск, 1987), пішуцца з «у складовым» як словы з іншамоўным коранем, аднак у кнізе «Беларускі правапіс» (У. Куліковіч, Мінск, 1998) прыслоўе «па-ўзбекску» ілюструе напісанне «ў» пасля злучка.
 Гэтую літару можна пісаць праз наступныя камбінацыі клавіш: Num Lock Alt+759 або Num Lock Alt+0161

 Табліца кодаў 
  Кадзіроўка
  Рэгістр
  Дзесятковы код
  Шаснаццатковы код
  Васьмярковы код
  Двайковы код
   Юнікод(маналітны)
  Вялікая
  1038
  040E
  002016
  00000100 00001110
   Маленькая
  1118
  045E
  002136
  00000100 01011110
   Юнікод(раскладанне)
  Вялікая
  69403398
  0423 0306
  00410601406
  00000100 00100011 00000011 00000110
   Маленькая
  71500550
  0443 0306
  00420601406
  00000100 01000011 00000011 00000110
   ISO 8859-5
  Вялікая
  174
  AE
  256
  10101110
   Маленькая
  254
  FE
  375
  11111110
   KOI 8(нек. вар.)
  Вялікая
  190
  BE
  276
  10111110
   Маленькая
  174
  AE
  256
  10101110
   Windows 1251
  Вялікая
  161
  A1
  241
  10100001
   Маленькая
  162
  A2
  242
  10100010


У HTML вялікая літара «Ў» запісваецца «&#1038;»(«&#x40E;»), маленькая «ў» — «&#1118;»(«&#x45E;»).

 Беларуская раскладка клавіятуры 
Стандартная раскладка беларускай клавіятуры мае наступны выглядThe most widely used belarusian keyboard layout STB955-94.:

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Пуцявінамі «Бусліка» / аўт.-склад. Т. М. Лапіцкая. — Мінск : Беларус. асац. «Конкурс», 2006. — 64 с.
 Куліковіч, У. І. Беларуская мова. Правілы арфаграфіі. Беларуска-рускі слоўнік / У. І. Куліковіч, Э. А. Ялоўская. — Мінск : Беларус. асац. «Конкурс», 2010. — 320 с.
 Мажлай, Г. М. Беларуская мова: дапаможнік для падрыхтоўкі да абавязковага цэнтралізаванага тэсціравання / Г. М. Малажай. — 5-е выд. — Мінск, Аверсэв, 2007. — 368 с.

Катэгорыя:Беларускі алфавіт
Катэгорыя:Літары кірыліцы