Юдаль Пэн

Юдаль Моўшавіч (Іегуда Майсеевіч) ПэнВарыянты напісання імя і прозвішча ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.13, Мн., 2001, С.154 (за савецкім часам таксама Юрый;  — Юдл ПэнАсобныя карціны мастак падпісваў па-яўрэйску (на ідышы) — יודל פּען (Юдл Пэн), напрыклад «Стары кравец». На сучасным іўрыце імя Юдаль адпавядае імю Іегуда.; , Новааляксандраўск, Віленская губерня — ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1937, Віцебск) — беларускіЛіст без даты да Д. А. і А. А. Якерсонаў. У канцы ліста мастак падпісваецца Ваш верный поданный белорусский художник Ю. М. Пэн. Крыніца: Ю. М. Пэн, Научно-популярное издание, Мн., 2006, С.173 мастак-жывапісец яўрэйскага паходжання, педагог.

 Біяграфія 
180px|thumb|left|Партрэт Юдаля Пэна, мастак Абрам Бразер (1921)
Юдаль Пэн нарадзіўся 24 мая (5 чэрвеня) 1854 года ў горадзе НовааляксандраўскИегуда Пэн, «первый в Витебске»  (цяпер Зарасай, Літва) у беднай шматдзетнай яўрэйскай сям’іИегуда Пэн  . Артадаксальная сям’я лічыла грахоўнай цягу да малявання, але хлопчык працягваў свае спробы. Згодна рэлігійнай традыцыі, ён не маляваў у суботы, гэта ж замінала яму вырашыцца на атрыманне прафесійнай адукацыі. Рана асірацеў, з 1867 года працаваў чаляднікам маляра ў Дзвінску (цяпер Даўгаўпілс, Латвія). У 1879 годзе пераехаў у Санкт-Пецярбург, у 1880 годзе паступіў у Акадэмію мастацтваў. Вучыўся ў Паўла Чысцякова. Па заканчэнні Акадэміі (1886) жыў у Дзвінску і Рызе.

У 1898 годзе пасяліўся ў Віцебску і адкрыў там прыватную Школу малявання і жывапісу (1897—1918) — першае ў Расійскай імперыі яўрэйскае мастацкае вучылішча. Вучнямі Пэна былі Восіп Цадкін, Лазар Лісіцкі, Ілля Мазель, Яфім Мінін, Леў Лейтман, Аскар Мешчанінаў, Марк Шагал, Саламон Юдовін, Давід Якерсон. Пры савецкай уладзе на аснове школы Пэна Маркам Шагалам было створана Віцебскае народнае мастацкае вучылішча. У 1922 годзе Пэн стаў прарэктарам па навучальнай частцы і сябрам праўлення, аднак праз год па прыходзе новага дырэктара Міхаіла Керзіна ён сышоў з пасады. Пачаў на палову стаўкі выкладаць маляванне ў механічным тэхнікуме, прыватна займаўся з сваімі вучнямі. У 1927 годзе Пэну было прысуджанае званне Заслужанага яўрэйскага мастака.

250px|міні|Пахаванне Юдаля Пэна
Апошнія гады жыцця амаль не браў вучняў, але працягваў працаваць. Мастак быў забіты ў сваёй віцебскай хаце ў ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1937 года. Дакладныя абставіны забойства не высветленыя дагэтуль. Паводле афіцыйнай версіі, быў забіты сваякам з сям’і Файнштэйн з мэтай авалодання спадчынай. Забойцы атрымалі ад 2 да 10 гадоў зняволення. Паводле некаторых версій, да забойства мог быць датычны НКУС. Прычынай забойства маглі быць сувязі з Маркам Шагалам і планы з’ехаць з краіны.

Пахаваны на Старасямёнаўскіх могілках Віцебска.

 Творчасць 
міні|Выкладчыкі Народнага мастацкага вучылішча ў Віцебску. Сядзяць злева направа: Эль Лісіцкі, Вера Ермалаева, Марк Шагал, Давід Якерсон, Юдаль Пэн, Ніна Каган, Аляксандр Ром. Стаіць справаводка вучылішча. 26 ліпеня 1919 г.|злева
Творчасць Пэна дастаткова слаба вывучана, вядома крыху больш за 200 яго карцін, якія складаюць толькі малую частку з усяго таго, што было створана мастакомИегуда Пэн  . Як мастак Пэн пачаў з пейзажаў («Вуліца ў Віцебску», канец 1890-х гг.), Аднак у 1900-х гадах звярнуўся, галоўным чынам, да малюнку побыту яўрэйскай беднаты (карціны «Развод», 1907, «У пярэднім пакоі ў пана», створана да 1912; «У пякарні» — 1918), а таксама падзей 1905 («Пасля забастоўкі»), імкнучыся спалучаць глыбіню псіхалагічных характарыстык і манументалізацыі вобразаў, дэталёвае прайграванне натуры і мастацкае абагульненне. Асабліва ўражлівыя карціны-партрэты (дакладней — партрэты ў інтэр’еры), у якіх Пэн увасобіў у звыклым для іх асяроддзі пэўныя чалавечыя тыпы («Стары салдат», 1902; «Сляпы музыка», канец 1910-х гг., «Сват», 1926) або характары («Стары рабін», «Дзяўчына ў белым», абедзве — да 1907 г.). Звычайна ў партрэтах абагульнены душэўны стан чалавека: матчын туга («Ліст з Амерыкі», 1913), пакора лёсу («Стары кравец», 1910-я гг.), поўная глыбокай пашаны засяроджанасць («За ранішнім лістом Талмуда» — партрэт Т. Каплана, каля 1910 г.) і да т. п.

Тэмы палотнаў мастака з’яўляецца максімальна рэалістычнымі і па-жыццёва прыземленымі. Самыя любімыя сюжэты карцін Пэна — партрэты ў інтэр’еры (пераважна з жыцця местачковых яўрэяў). Любоўна выпісваючы дэталі, ён часта стылізаваў свае рэчы пад класіку «рэмбрандтаўскага» 17 стагоддзяПЭН, ИЕГУДА (ЮРИЙ) МОИСЕЕВИЧ // Энцыклапедыя «Кругасвет».

 Памяць 
 Пасля смерці Пэна ў Віцебску была створаная яго галерэя жывапісу. Цяпер працы Пэна захоўваюцца ў Віцебскім мастацкім музеі і Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь.
 У 1999 і 2004 годзе былі выпушчаныя паштовыя маркі Беларусі, прысвечаная Пэну.
 1 сакавіка 2007 года ў Віцебску ў гонар Юдаля Пэна была адкрытая мемарыяльная дошкаМемарыяльная дошка Ю. М. Пэну на месцы дома, дзе ён жыў і працаваў з 1897 па 1937 годУ Віцебску ўшанавалі Пэна.

 Галерэя 

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Вакар Л. Пра інсітны пачатак творчасці Юдэля Пэна і Марка Шагала. / Л. Вакар // Мастацтва. — 1996. — № 5. — с. 16.
 Гулідава Н. Людзі і рэчы ў работах Ю. Пэна / Н. Гулідава // Мастацтва. — 2000. — № 9. — с. 24 — 27.
 Калініна Т. Ён ніколі не быў жанаты, не меў сваіх дзяцей. Школа і вучні сталі мэтай яго жыцця…: Да 150-годдзя з дня нараджэння мастака, педагога Ю. М. Пэна (1854—1937) / Т. Калініна // Настаўніцкая газета. — 2004. — 22 мая. — с. 7.
 Кегелеў Ю. Як мы рэстаўравалі Пэна: 5 чэрвеня — 150 год з дня нараджэння Юдаля (Іегуды) Пэна (1854—1937), выдатнага жывапісца і педагога / Ю. Кегелеў // Культура. — 2004. — 5—11 чэрвеня (№ 23). — с. 15.
 Шишанов В. В неразобранном виде… // Витебский проспект. 2006. № 2. 12 янв. — С. 3.  
 Шишанов В. Материалы о Ю. М. Пэне в РГАЛИ / В. Шишанов // Малевич. Классический авангард. Витебск — 11: [альманах / ред. Т. Котович]. — Минск: Экономпресс, 2009. — С.42-55.  
 Шишанов В. Об утраченном портрете Марка Шагала работы Юрия Пэна // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2006. № 14. — С. 110—111.
 Шишанов, В. А. Юрий Пэн: штрихи к биографии  / В. А. Шишанов // Современные проблемы развития художественного образования и визуальных искусств" (к 100-летию Витебского народного художественного училища): материалы международной научно-практической конференции, Витебск, 20-21 декабря 2018 г. — Витебск, 2018. — С. 7-10.
 Мясоедова, С. Школа Юрия Пэна: дата открытия и адреса/ С. Мясоедова, В. Шишанов // Віцебскі край: матэрыялы VІ Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі «Віцебскі край», прысвечанай 75-годдзю Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне, 19 лістапада 2020 г., Віцебск. — Мінск : Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2021. — Т. 6. — С. 326—333, 430—431.

 Спасылкі 

 20 фактаў пра настаўніка Шагала Юдаля Пэна, які скардзіўся на хамскае абыходжаньне Масквы // сайт «Радыё Свабода», 05 чэрвеня 2019
 «Зразалі з падрамнікаў, скручвалі ў рулёны». Як на пачатку вайны зь Віцебску вывозілі ўнікальную калекцыю настаўніка Шагала // сайт «Радыё Свабода», 22 чэрвеня 2019
 Шишанов, В. А. Штрихи к биографии Юрия Пэна
 Мясоедова, С. Школа Юрия Пэна: дата открытия и адреса/ С. Мясоедова, В. Шишанов // Віцебскі край: матэрыялы VІ Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі «Віцебскі край», прысвечанай 75-годдзю Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне, 19 лістапада 2020 г., Віцебск. — Мінск : Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2021. — Т. 6. — С. 326—333, 430—431.
 Шишанов, В. Школе Пэна — 120 лет / В. Шишанов // Витебские вести. — 2018. — № 113. — 4 окт. — С. 22.
 Шишанов В. А. Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции. 1918—1941 . — Минск: Медисонт, 2007. — 144 с.

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча
Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі

Катэгорыя:Ахвяры забойстваў
Катэгорыя:Асобы на марках