Арабскі алфавіт

Ара́бскі алфавіт, арабскае пісьмо, ара́біца — літарнае кансанантнае пісьмо, якім карыстаюцца арабскамоўныя народы, а таксама, з пэўнымі зменамі, некаторыя народы Ірана, Афганістана, Пакістана, Індыі (урду, брахуі, кашмірцы), уйгуры ў Сінь-цзян-Уйгурскім раёне Кітая, чамы ў Камбоджы, мусульмане ў заходніх раёнах В’етнама. З сярэднявечча арабскім пісьмом шырока карыстаюцца неарабскія народы (туркі, татары, узбекі і інш.).

На тэрыторыі Беларусі з XVI ст., а магчыма з XV ст., арабскім алфавітам карысталіся беларускія татары, запісвалі ім старабеларускую мову, на якую паступова перайшлі (падрабязней гл. ніжэй у раздзеле Беларускі арабскі алфавіт).

Арабскае пісьмо склалася на аснове набацейскага пісьма (4 ст. да н.э. — 1 ст.), якое ўзыходзіць да старажытнаарамейскага (гл. заходнесеміцкае пісьмо). Уласна арабскае пісьмо з’явілася ў пачатку 6 ст. і развілося ў сярэдзіне 7 ст. пры першым запісе Карана (651). Спачатку уключала 28 літар толькі для зычных, затым былі ўведзены дадатковыя дыякрытычныя знакі для адрознення падобных у напісанні літар, абазначэння галосных або іх адсутнасці і для ўдваення зычных. Кірунак пісьма справа налева. Значная колькасць літар мае 4 напісанні ў залежнасці ад пазіцыі ў слове, некаторыя пары літар ствараюць на пісьме лігатуры. Арабскае пісьмо мае шмат адмен: арнаментальны куфічны шрыфт; насх, якім карыстаюцца для тыпаграфскага набору; насталік; магрыбі і інш.

Словы пішуцца так:
 спачатку пішуць часткі літар, што не патрабуюць адрыву пісьмовай прылады ад паперы;
 затым, дадаюць тыя часткі літар, што патрабуюць адрыву пісьмовай прылады: вертыкальныя рыскі літар (ك ,ط ,ظ), і кропкі, якія існуюць у многіх літарах;
 калі патрэбна, расстаўляюць дапаможныя значкі (агласоўкі (харакаты))

 Зычныя 
Кожная з 28 літар, апроч літары аліф, абазначае адзін зычны гук. Напісанне літар мяняецца ў залежнасці ад яе размяшчэння ўнутры слова. Усе літары аднаго слова пішуцца злітна, апроч літар (эліф, даль, заль, ра, зай, ваў), яны не злучаюцца з наступнай літарай.

 у канцы слова у сярэдзіне слова у пачатку слова асобна назва МФА    ’эліф  —        ба̄’          та̄’          с̱а̄’          джы̄м          х̣а̄’          х̮а̄’      да̄ль      з̱а̄ль      ра̄’      за̄          сīн          шы̄н          с̣а̄д           д̣а̄д          т̣а̄’          з̣а̄’          ‘айн          гайн          фа̄’          к̣а̄ф          ка̄ф          ля̄м          мīм          нӯн          га̄’      ва̄в          йа̄’  

 Арабскія лічбы 

З VIII стагоддзя для запісу лікаў выкарыстоўваецца пазіцыйная дзесятковая сістэма злічэння, са змененымі індыйскімі лічбамі. Лічбы ў ліку пішуцца злева направа.
 еўрапейскія  стандартныя арабскія  усходнеарабскія 0     1     2     3     4     5     6     7     8     9    

 Каліграфія 

Важнае месца ў арабскай культуры пісьма займае мастацтва каліграфіі. У асноўным па прычыне рэлігійнай забароны на стварэнне выяў жывых істот каліграфія стала адным з асноўных відаў сакральнага мастацтва ў мусульманскім свеце. Ёсць некалькі стыляў каліграфічнага пісьма.

 Каліграфічныя стылі 
Адзін з самых старажытных стыляў арабскага пісьма — гэта куфі, ці куфічны (, ад назвы горада Куфа).

Шрыфт, які стаў стандартным сродкам запісу для арабскай мовы, — гэта насх ( «капіраванне»).

Некаторыя каліграфічныя стылі выкарыстоўваліся толькі ў дэкаратыўных мэтах, г.зн. для каліграм — мастацкіх твораў каліграфаў. Такі шрыфт су́люс ( «трэць») з яго шырокімі, свабоднымі росчыркамі.

 Беларускі арабскі алфавіт 

На землях Вялікага Княства Літоўскага (у тым ліку на тэрыторыі сучаснай Беларусі) з XVI стагоддзя сфарміравалася ўнікальная пісьмовая традыцыя — беларуская арабіца. Ёй карысталіся ліпкаўскія татары, якія паступова забыліся на цюркскую мову і перайшлі на старабеларускую, але захавалі рэлігійную прыхільнасць да арабскага пісьма.

Алфавіт складаўся з 28 графем арабскага пісьма з даданнем адмысловых літар для перадачы спецыфічных беларускіх гукаў, якіх няма ў арабскай мове. Напрыклад, для гукаў [дз’] і [ц’] былі створаны ўнікальныя графемы «даль» і «сад» з трыма кропкамі ўнізе ( і ). Для гукаў [п], [ч] і [ж] выкарыстоўваліся персідскія графемы.

Гэтым пісьмом напісаны кітабы, хамаілы, тафсіры і тэджвіды, якія сёння з’яўляюцца важнымі помнікамі беларускай пісьменнасці і мовы.

 Гл. таксама 
 Арабская мова
 Гісторыя пісьменства
 Беларускі арабскі алфавіт
 Арэбіца
 Іслам

 Літаратура 
 Истрин В. А. Возникновение и развитие письма. 2 изд. — М., 1965;
 Фридрих И. История письма. Пер. с нем. — М., 1979.

 Крыніцы 

 Спасылкі 


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Абджады
Катэгорыя:Пісьменства
Катэгорыя:Арабская мова