Кальварыйскія могілкі

Кальвары́йскія мо́гілкі — могілкі ў Мінску, найстарэйшыя з захаваных у горадзе. Налічваюць больш за 30.000 пахаванняў. Сфармавалі вакол сябе Кальварыйскае прадмесце.

 Гісторыя 
міні|злева|Касцельная алея ў пачатку XX стагоддзя.
Верагодна, Кальварыйскія могілкі ўзніклі ў канцы XVIII ст., на ўзгорку, які звалі Святым месцам, каля дарогі на Ракаў. У часе пасяджэння капітула кармелітаў у 1745 годзе ў Лідзе менскі канвент атрымаў дазвол на заснаванне Кальварыі (святога месца, куды сцякаюцца натоўпы набожных, хворых, калек, старцаў на пакаянне). У 1750 годзе шатроўскі стараста Т. Ваньковіч падараваў менскаму кляштару кармелітаў фальварак Доўгая Ніва (ці Кальварыя) з цагельнямі, які меў 10 моргаў ворнай зямлі і комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў. Побач з фальваркам знаходзіліся кляштарныя могілкі з 36 капліцамі. У 1754 годзе ксёндз Т. Стацэвіч ахвяраваў 4 тысячы злотых для будаўніцтва Кальварыйскага касцёла, пры якім у 1755 годзе заснаванае брацтва Панскай Мукі. У 1795 годзе могілкі ператвораныя ў гарадскія парафіяльныя. У 1800 годзе біскуп Якуб Ігнацы Дадэрка перадаў касцёл францысканцам.

У 1836 годзе струхлелы драўляны будынак касцёла разабраны, а на яго месцы ў 1839—1841 гадах збудаваная новая мураваная святыня. У 1842 годзе касцёл асвяцілі.

Кальварыйскія могілкі месціліся ў Ракаўскім прадмесці ў форме прамавугольніка, павернутага фронтам да горада, з якім іх злучала Кальварыйская вуліца. Вуліца вяла проста да брамы могілак і знаходзілася на восі ўсход — захад. На гэтай восі, на ўзгорку, быў збудаваны касцёл.

У часе сталінскіх рэпрэсій тут адбываліся адзіночныя расстрэлы, трупы закапвалі ў існуючыя магілы, ці паміж іх.
злева|thumb|Пахаванне Вацлава Іваноўскага на Кальварыйскіх могілак у снежні 1943 года

Могілкі пашырылі ў 1945 годзе з заходняга і паўднёвага бакоў (да 14 гектараў). Яны набылі выгляд пяцівугольніка, абмежаванага вуліцамі.

У 1990 годзе рашэннем Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта комплекс усіх збудаванняў разам з пахаваннямі ўключаны ў дзяржаўны спіс помнікаў горадабудаўніцтва і архітэктуры Мінска. У 2001 годзе Кальварыйскія могілкі атрымалі статус гісторыка-культурнай каштоўнасці першай катэгорыі як аб’ект міжнароднага значэння.

З 1967 года для пахаванняў закрытыя. Аднак паводле заканадаўства пры наяўнасці неабходных санітарна-тэхнічных умоў магчымае пахаванне побач з раней памерлымі блізкімі сваякамі і шлюбнікамі. Пачынаючы з 1990-х гг. на могілках адбываюцца камерцыйныя пахаванніКальварыйскія могілкі http://www.minsk-old-new.com/minsk-2722.htm , пры гэтым часам зносяцца старыя магілы.

 Апісанне могілак 
міні|Магіла Яна Чараповіча, 2012 год.
Паўднёва-ўсходнюю частку Кальварыйскіх могілак на невялікім плоскім узгорку займаюць першапачатковыя могілкі. У цэнтры першапачатковых могілак месціцца касцёл. Заходняя частка могілак уяўляе раўніну. Новая, паўднёва-заходняя частка размешчана ў даліне.

Пасля 1945 года могілкі падзеленыя чатырма алеямі: дзве праходзяць па восі ўсход—захад, астатнія — па восі поўнач—поўдзень. Дзве першыя алеі — Касцельная (Галоўная) вядзе ад могільнікавай брамы да касцёла, а Цэнтральная праходзіць ад новай брамы да вуліцы Баляслава Берута. Усходняя і Заходняя алеі праходзяць ад вуліцы Адоеўскага да могільнікавага муру на вуліцы Прытыцкага. Усходняя алея знаходзіцца ў старой частцы могілак перад касцёлам.

На могілках захаваліся мураваныя касцёл, магільныя капліцы, трупярня, невялікі склад, могільнікавая брама і фрагменты мура-агароджы на ўсходзе і поўначы. Найбольш старыя надмагіллі месцяцца вакол касцёла і каля Касцельнай алеі. Датуюцца яны апошнімі гадамі 1-й чвэрці XIX ст., а надмагільныя надпісы на вонкавых сценах касцёла — 2-й чвэрцю таго ж стагоддзя. Бальшыня датаваных пахаванняў у першапачатковай частцы могілак прыпадае на 1860—1914 гады. У многіх радах на былых пахаваннях з’явіліся новыя 1930—1967 гадоў.

Захавалася некалькі грабніц. Раней грабніцы складалі цэлую алею, пра што сведчыць малюнак Рышарда Біскэ.

Надпісы на надмагільных плітах у бальшыні выпадкаў выкананыя на польскай мове, сустракаюцца на рускай, французскай і нямецкай. Надмагільныя надпісы выконвалі ў асноўным каменячосы. Сярод іх вылучаецца прозвішча скульптара Г. Жыдока, уладальніка вядомай у Варшаве каменячоснай майстэрні. На пахаваннях XX і XXI стст. сустракаюцца надпісы па-беларуску і на іўрыце.

 Касцёл 

міні|злева|Кальварыйскі касцёл у 2012 годзе
У цэнтры могілак размешчаны касцёл. Пабудаваны ў 1839 годзе з бутавага каменю на месцы драўлянага касцёла, разабранага ў 1830 годзе. У 1899 годзе адрамантаваны. У 1930-я гады закрыты. Да 1984 году выкарыстоўваўся пад мастацкія майстэрні. Пасля рамонту вернуты вернікам. Касцёл — помнік архітэктуры рэтраспектыўна-гатычнага стылю. Аднанефавы храм, накрыты двухсхільным дахам. Над нартэксам узвышаецца масіўная квадратная ў плане вежа. Інтэр’ер быў упрыгожаны абразамі мастака Яна Дамеля (каля 1840 г.). Пад усім будынкам скляпеністая крыпта, у якой пахаваны мастак Ян Дамель і біскуп Матэвуш Ліпскі.

 Брама 

міні|Кальварыйская брама ў 2012 годзе
Брама Кальварыйскіх могілак, узведзеная ў 1830 годзе ў гонар Юзэфы Кабылінскай яе мужам Юрыем Кабылінскім і дзецьмі, з’яўляецца ўзорам брамы ў стылі класіцызму. Гэта манументальны сцяна з паўцыркульнымі праёмамі: вялікім, сярэднім і двума невялікімі, размешчанымі сіметрычна. Плоскасць брамы дзеліцца карнізам на два ярусы. Ніжні ярус упрыгожаны рустам, верхні — ляпной геральдыкай. Вянчае браму магутны карніз, які надае кампазіцыі пэўную статычнасць.

 Сярод пахаваных на могілках 
міні|Скульптура на адной з магільных капліц.
міні|Старыя магілы
На могілках знаходзяцца пахаванні:
 салдат напалеонаўскай арміі,
 палонных аўстрыйскіх салдат, якія памерлі ў гады Першай сусветнай вайны (Аўстрыйская горка),
 польскіх салдат, якія загінулі падчас савецка-польскай вайны 1919—1920 гг.
 савецкіх салдат, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны (142 брацкія магілы),
 3 000 яўрэяў з мінскага гета (пахаванні часоў Вялікай Айчыннай вайны),
 ахвяр рэвалюцыйнага тэрору,
 некаторых ахвяр трагедыі на Нямізе (1999),
 палітыкаў, паэтаў, мастакоў і многіх іншых.

 Вядомыя асобы 
 Вячаслаў Адамчык (1933—2001) — беларускі празаік, драматург, кінасцэнарыст
 Алесь Асташонак (1954—2004) — беларускі літаратар, перакладчык
 Сяргей Астапчук (1990—2011) — беларускі і расійскі хакеіст — левы нападнік
 Галіна Мікалаеўна Бараноўская (1936—2021) — беларускі і расійскі архітэктар.
 Гаўрыла Віер (1890—1964) — мастак
 Яўген Гарэлік (1938—2005) — беларускі журналіст, даследчык гістарычных падзей Другой сусветнай вайны і сталінскіх рэпрэсій
 Ніл Гілевіч (1931—2016) — беларускі паэт і грамадскі дзеяч
 Ніна Гілевіч (1931—2003) — беларускі лінгвіст, выкладчыца БДУ. Жонка Ніла Гілевіча
 Ян Дамель (1780—1840) — маляр, прадстаўнік мастацкай школы Віленскага ўніверсітэта
 Леў Дашкевіч (1882—1957) — беларускі фотамастак, навуковец, педагог
 Пятро Драчоў (1937—2005) — беларускі мастак, графік
 Леапольд Дэльпацэ (1802—1864) — гарадскі галава Мінска.
 Вацлаў Іваноўскі (1880—1943) — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч
 Юры Кабылінскі (1778(?)—1858) — сакратар Мінскага дваранскага дэпутацкага схода, літаратар, мастак, мецэнат і калекцыянер. Дакладнае месца пахавання на могілках невядомае
 Уладзіслаў Казлоўскі (1896—1943) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, паэт. Адзін з арганізатараў Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі і Беларускай народнай самапомачы
 Генадзь Кісялёў (1931—2008) — беларускі гісторык, літаратуразнавец, пісьменнік і археограф
 Яўген Кулік (1937—2002) — беларускі мастак, аўтар эталона герба «Пагоня» ў якасці дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь у 1991—1995 гг.
 Матэвуш Ліпскі (1769—1841) — грэка-, а пасля рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп
 Ян Баляслаў Луцкевіч (1831—1895) — беларускі шляхціц, вайсковец Расійскай імперыі і служачы чыгункі, бацька Яна і Антона Луцкевічаў
 Аляксандр Люцко (1941—1997) — заснавальнік і першы рэктар Міжнароднага інстытута радыеэкалогіі імя А. Сахарава
 Ян Матусевіч (1948—1998) — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч, святар
 Ян Неслухоўскі (ён жа Янка Лучына; 1851—1897) — беларускі паэт-дэмакрат, мысляр
 Іван Навуменка (1925—2006) — беларускі пісьменнік, літаратуразнавец
 Канстанцін Палікарповіч (1889—1963) — беларускі археолаг
 Алесь Пісьмянкоў (1957—2004) — беларускі паэт, эсэіст, перакладчык
 Арнольд Пячэрскі (1963—1999) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч, лідар прафсаюзнага руху прадпрымальнікаў
 Павел Рава (1770—1859) — мінскі прэлат, адміністратар Мінскай дыяцэзіі, пахаваны ва ўласнай капліцы
 Веньямін Сямёнавіч Рудаў (1914—1999) — беларускі пісьменнік.
 Аляксандр Сіпайла (1854—1886) — каталіцкі святар
 Сігізмунд Свянціцкі (1836—1910) — лекар, доктар медыцыны, прэзідэнт Мінскага таварыства лекараў
 Галіна Іванаўна Сяржаніна (1930—2008) — навуковец-біёлаг
 Алесь Траяноўскі (1925—2005) — беларускі пісьменнік, літаратуразнаўца, перакладчык
 Арцём Мікітавіч Філіповіч (1901—1961) — савецкі вучоны-інфекцыяніст

 Літаратура 


 А. А. Тиц. Атлас памятников архитектуры и мемориальных комплексов Белоруссии. Минск, «Вышэйшая школа», 1988.


 Спасылкі 


 Кальварийское кладбище  // Минск старый и новый


Катэгорыя:З’явіліся ў XVIII стагоддзі
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Мінску