Фрыдэрык Шапэн

Фрыдэры́к Франсуа́ Шапэн ( [ʃɔpɛ̃]Французскае напісанне прозвішча — Chopin — вынікае з прозвішча яго бацькі, француза па нацыянальнасці, см. Wincenty Łopaciński Chopin, Mikołaj / Polski słownik biograficzny, vol. III. — Kraków.: Polska Akademia Umiejętnosści, 1937, pp. 426-27.;  [ˈʂɔpɛn̪], Фрыдэ́рык Франці́шэк Шо́пенАднак Фрыдэры́ка Францішэ́ка Шапэ́на, Польский язык. Методические указания (Ударение), Музыкальная шкатулка от Шопена ,  [`ʃopæn, ʃo`pæn; ˋʃoupæŋ, ˋʃɒpæ:];  (паводле некаторых крыніц — , вёска Жэлязова-Воля, каля Варшавы — , ) — польскі , -віртуоз, . Аўтар шматлікіх твораў для фартэпіяна. Найбуйнейшы прадстаўнік польскага музычнага мастацтва.

 Біяграфія 
 Паходжанне і сям'я 
міні|Месца нараджэння Шапэна ў маёнтку Жэлязова-Воля
міні|злева|108px|Нікаля Шапэн
міні|злева|108px|Юстына Шапэн
Бацька Фрыдэрыка — Нікаля Шапэн, француз, сын латарынскага селяніна, эміграваў у Польшчу ў 1787 годзе ва ўзросце шаснаццаці год. У Францыі ён быў ахрышчаны як «Нікаля», але, жывучы ў Польшчы, карыстаўся польскай формай свайго імя — «Мікалай». Цяжка сказаць, што вымусіла яго пакінуць Францыю, але ў Польшчы ён знайшоў новую бацькаўшчыну і прымаў актыўны ўдзел у яе гістарычным лёсе. Нікаля Шапэн разам з польскімі патрыётамі прымаў удзел у барацьбе за незалежнасць Польшчы. Пасля задушэння паўстання Тадэвуша Касцюшкі і канчатковага падзела Рэчы Паспалітай (1795) Нікаля Шапэн, капітан войска Касцюшкі, вырашыў застацца ў Польшчы. Ён займаўся педагагічнай дзейнасцю, навучаў дзяцей з арыстакратычных сем'яў, і ўрэшце заваяваў рэпутацыю аднаго з найлепшых педагогаў Варшавы. Сярод яго выхаванцаў былі дзеці графа Скарбка, да якога Нікаля Шапэн быў запрошаны ў 1802 годзе ў маёнтак Жэлязова-Воля. Там ён сустрэўся з далёкай сваячкай Скарбкаў, — Юстынай Кшыжаноўскай, з якой пазней пабраўся шлюбамZdzisław Jachimecki, "Chopin, Fryderyk Franciszek, " Polski słownik biograficzny, vol. III, 1937, p. 420.. Вяселле адбылося 2 чэрвеня 1806 года ў Брохаве. Паводле захаваных звестак, маці кампазітара была вельмі музычнай, выдатна іграла на фартэпіяна, была надзелена прыгожым голасам. Сваёй маці Фрыдэрык абавязаны першымі музычнымі ўражаннямі, прывітай з дзяцінства прыязнасцю да народных песень.

 Дзяцінства 
міні|200px|right|Помнік Фрыдэрыку Шапэну ў Жэлязовай Волі (1955/1969; аўтар: Юзаф Гаслаўскі)
Фрыдэрык Шапэн нарадзіўся ў маёнтку Жэлязова-Воля за 46 км на захад ад Варшавы ў тагачасным Варшаўскім герцагстве. Запіс у метрычнай кнізе (знойдзены ў 1892) падае 22 лютага 1810 года за дату нараджэння кампазітараЗапіс аб хрышчэнні Шапэна (па-лацінску, датаваны 23 красавіка), прыход святога Роха ў Брохаве, Польшча, падае 22 лютага за дату нараджэння Шапэна: http://diaph16.free.fr/chopin//actenaissancechopin.png, але на іншую дату, 1 сакавіка, прыходзілася святкаванне яго нараджэння сярод шчыльнага сямейнага кола; і, паводле пісьма самога Шапэна, якое ён адрасаваў 16 студзеня 1833 года старшыні польскага літаратурнага таварыства ў ПарыжыBibliothèque Polonaise de Paris: https://web.archive.org/web/20161221001556/http://www.bibliotheque-polonaise-paris-shlp.fr/index.php?id_page=210 (French), ён «нарадзіўся 1 сакавіка 1810 у вёсцы Жэлязова-Воля ў правінцыі Мазовія»Selected Correspondence of Fryderyk Chopin, abridged from Fryderyk Chopin's correspondence, collected and annoted by Bronislaw Edward Sydow, translated by Arthur Hedley, McGraw-Hill, 1963, p. 116. Ён быў другім дзіцёнкам і адзіным сынам у сям'і. Ён быў ахрышчаны 23 красавіка 1810 года ў той жа царкве ў Брохаве, дзе калісьці ажаніліся яго бацькі. Метрычная кніга падае яго асабістае імя пасля хрышчэння як «Fridericus Franciscus»; па-польску яго імя гучала «Fryderyk Franciszek».
міні|200px|У 1817—1827 сям'я Шапэнаў пражывала ў гэтым будынку Варшаўскага ўніверсітэта, цяпер упрыгожанага профілем Фрыдэрыка Шапэна (па цэнтру)
У кастрычніку 1810 года, калі Шапэну было сем месяцаў, сям'я пераехала ў Варшаву з-за таго, што яго бацька прыняў прапанову знакамітага лексікографа Самюэля Ліндэ выкладаць французскую мову ў Варшаўскім ліцэі. Школа размяшчалася ў Саксонскім палацы і з гэтага часу сям'я Шапэнаў пражывала на яго прымежнай тэрыторыі. У 1817 годзе вялікі князь Канстанцін Паўлавіч рэквізаваў Саксонскі палац для ваенных мэтаў і Варшаўскі ліцэй перамясціўся ў Казіміраўскі палац  Fryderyk Chopin Information Centre., які тады належаў да новазаснаванага Варшаўскага ўніверсітэта. Сям'я жыла ў шырокім пакоі на другім паверсе сумежнага дома. Шапэн наведваў Варшаўскі ліцэй з 1823 па 1826 год.

Польскі дух, культура і мова запоўнілі дом Шапэна і ў выніку ён ніколі, нават у Парыжы, не быў здольны ў поўнай меры авалодаць французскай мовайJachimecki, p. 420.Benita Eisler, Chopin's Funeral, Abacus, 2004, p. 29. Біёграф Льюіс Энолт пазычыў фразу Жорж Санд, каб апісаць Шапэна «больш польскім, чым Польшча».

Іншыя ў сям'і Шапэнаў былі гэтаксама схільныя да музыкі. Бацька Фрыдэрыка іграў на флейце і скрыпцы; яго маці іграла на піяніна і давала дзецям урокі ў элітным пансыянаце, які падтрымліваўся сям'ёй маладога кампазітара. У выніку Фрыдэрык ужо ў малым узросце стаў добра знаёмым з музыкай у яе самых разнастайных формах.

Ужо ў дзіцячыя гады Шапэн праявіў незвычайныя музычныя здольнасці. Ён быў аточаны асаблівай увагай і клопатам. Падобна Моцарту, ён захапляў усіх навакольных сваёй музычнай «апантанасцю», незнікаемай фантазіяй у імправізацыях, прыраджоным піянізмам. Яго ўспрымальнасць і музычная ўражлівасць выявіліся бурна і незвычайна. Ён мог плакаць, слухаючы музыку, ускокваць ноччу, каб падабраць на фартэпіяна мелодыю ці акорд, які запомніў. Музыкант і сучаснік Шапэна Юзаф Сікорскі ўзгадвае ў сваіх «Успамінах пра Шапэна» () што, яшчэ дзяцём, Шапэн плакаў падчас ігры сваёй маці на фартэпіяна. У шасцігадовым узросце, ён ужо спрабаваў паўтараць, тое што ён чуў, і ствараць свае ўласныя мелодыіHedley, Encyclopædia Britannica, p. 263.. Ён атрымаў свае першыя фартэпіянныя ўрокі не ад сваёй маці, а ад сваёй старэйшай сястры Людвікі.

 Першыя фартэпіянныя канцэрты 
міні|165px|upright|Войцех Жыўны, карціна Амброзія Мерашэўскага, 1829
Першым прафесіянальным настаўнікам Фрыдэрыка Шапэна па фартэпіяна, з 1816 па 1822 гады, быў чэх Войцех ЖыўніAmbroży Mieroszewski's portrait of Wojciech Żywny, 1829 .. Хоць музычнае майстэрства юнага талента хутка пераўзыйшло майстэрства яго настаўніка, Шапэн пазней выказваўся пра Жыўнага з вялікай прыязнасцю. Сямігадовы «Шапэнак» пачаў даваць публічныя канцэрты, якія пазней выклікалі параўнанні маладога піяніста з Моцартам, у дзіцячым узросце, і Бетховенам.

Сямігадовы Шапэн напісаў два паланэзы, у соль міноры і сі-бемоль мажоры. Першы быў апублікаваны ў гравюрнай майстэрні айца Ізідора Юзафа Цыбульскага (кампазітара, гравёра, аднаго з нешматлікіх выдаўцоў тагачаснай Польшчы); другі паланэз захаваўся ў форме рукапіса, падрыхтаванага Нікаля Шапэнам. Гэтыя творы супернічалі з паланэзамі вядучых польскіх кампазітараў, у тым ліку Міхала Клеафаса Агінскага. Развіццё меладычных і гарманічных інвенцый і фартэпіяннай тэхнікі адлюстравалася ў наступным вядомым паланэзе Шапэна ў ля-бемоль мажоры, які юны музыкант прэзентаваў на імяніны Войцеха Жыўнага ў 1821 годзе, як падарунак.

У адцінаццацігадовым узросце Шапэн выступаў у прысутнасці расійскага імператара Аляксандра I, які ў той час знаходзіўся ў Варшаве, каб адкрыць Сейм.

У дзяцінстве Шапэну была ўласцівая кемлівасць. Ён рана паказаў выдатныя здольнасці ў назіранні і красленні, праніклівую дасціпнасць, пачуццё гумару і незвычайны талент да пераймання. Гісторыя з яго школьных гадоў распавядае, як настаўнік быў прыемна здзіўлены цудоўным партрэтам, які Шапэн намаляваў са свайго кіраўніка ў класе.

У гэтыя гады Шапэн быў некалькі разоў запрошаны ў Бельведэрскі палац у Варшаве ў якасці музычнага партнёра вялікага князя Канстанціна Паўлавіча, неўзабаве ачараваўшы князя сваёй фартэпіяннай ігрой.

міні|left|Маёнтак у Шафраніі, дзе Шапэн праводзіў вакацыі з 1824 па 1825
У 1820-я гг., калі дзесяцігадовы Фрыдэрык Шапэн наведваў Варшаўскі ліцэй і Варшаўскую кансерваторыю, кожныя вакацыі ён праводзіў далёка ад Варшавы: у Шафраніі (1824 — напэўна яго першае ўласнае падарожжа — і 1825), Душнікі (1826), Памеранія (1827) і Саннікі (1828)Artur Szklener, «Fryckowe lato: czyli wakacyjne muzykowanie Chopina» («Fritz's Summers: Chopin's Musical Vacations»), Magazyn Chopin: Miesięcznik Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina (Chopin Magazine: Monthly of the Fryderyk Chopin National Institute), no. 4, 2010, p. 8..

У вёсцы Шафранія (дзе ён быў госцем Юльюша Дзеваноўскага, бацькі ліцэйскага таварыша Дамініка Дзеваноўскага)http://en.chopin.nifc.pl/chopin/persons/detail/id/6608  і ў іншых месцах яго адпачынку Шапэн пазнаёміўся з народнымі мелодыямі, якія ён пазней пераўтварыў у арыгінальныя кампазіцыі. Яго лісты з Шафраніі (так званыя лісты «Шафранскага кур'ера»), наўмысна напісаныя ў афіцыёзным стылі польскай мовы, пазабавілі сям'ю парадыйнасцю на варшаўскія газеты і выявілі літаратурны талент юнага Шапэна.

 Адукацыя 
Фрыдэрык Шапэн навучаўся дома да трынаццаці год, а ў 1823 годзе стаў вучнем Варшаўскага ліцэя, працягваючы фартэпіянныя ўрокі пад кіраўніцтвам Войцеха Жыўнага. У 1825 годзе, падчас прадстаўлення твора Ігнацы Машэлеса, ён выступіў перад аўдыторыяй са сваёй вольнай імправізацыяй і быў абвешчаны «найлепшым піяністам Варшавы».

Увосень 1826 года Шапэн распачаў трохгадовы курс адукацыі з сілескім кампазітарам Юзафам Эльснерам у Варшаўскай кансерваторыі, якая з'яўлялася філіяй Варшаўскага ўніверсітэта. Першая сустрэча Шапэна з Эльснерам адбылася не раней за 1822 год; вядома, што на працягу 1823 года Шапэн быў пад нефармальным кіраўніцтвам Эльснера і ў 1826 годзе афіцыйна пачаў вывучаць з ім музычную тэорыю, генерал-бас і кампазіцыю.

На першым гадавым іспыце Эльснер заўважыў выбітны талент і музычны геній Шапэна. Як і Жыўны, Эльснер толькі назіраў, не ўплываючы і не выпраўляючы, развіццё талента маладога Фрыдэрыка. Стыль навучання быў заснаваны на тым, каб не «стрымліваць» Шапэна «вузкімі, акадэмічнымі, састарэлымі» правіламі і дазволіць маладому артысту пасталець «згодна з законамі яго ўласнай прыроды».

У 1827 годзе сям'я Шапэнаў пераехала на кватэру ля Варшаўскага ўніверсітэта, якую яны здымалі ў палацы Чапскіх у Кракаўскім прадмесці (дзе зараз размяшчаецца Варшаўская акадэмія мастацтваў). Тут бацькі ізноў пачалі трымаць пансіянат для студэнтаў-хлопчыкаў. Юны Шапэн будзе жыць тут да 1830 года, пакуль не з'едзе ў Варшаву. У 1837—1839 артыст і паэт Цыпрыян Норвід будзе жыць тут падчас навучання маляванню ў Акадэміі прыгожых мастацтваў; пазней ён напіша верш «Фартэпіяна Шапэна», які распавядае пра выпадак яго знішчэння расійскімі войскамі ў 1863 годзеJan Zygmunt Jakubowski, ed., Literatura polska od średniowiecza do pozytywizmu (Polish Literature from the Middle Ages to Positivism), pp. 514-15.. Салон сям'і Шапэнаў (salonik Chopinów) пазней стаў музеем, тут Фрыдэрык Шапэн упершыню сыграў большасць сваіх ранніх твораў.

 Эміграцыя 
Фрыдэрык Шапэн выступаў у Вене ў 1829 і 1830–1831 гадах. Увосень 1830 года атрымаў вестку аб паўстанні ў Польшчы і вырашыў не вяртацца на радзіму. 

Прыехаў у Парыж пад канец верасня 1831 года. Тут ён займеў добрыя стасункі з вядомымі польскімі эмігрантамі, уключна з прынцам Адамам Ежы Чартарыйскім і паэтам Адамам Міцкевічам. Кола знаёмстваў Шапэна ўзбагацілася такімі постацямі як пісьменнік Генрых Гейнэ, мастак Эжэн Дэлакруа, найбуйнейшыя піяністы таго часу Фрыдрых Калькбрэнер, Фердынанд Гілер і Франц Ліст, кампазітары Гектор Берліёз, Фелікс Мендэльсон, Шарль-Валентын Алькан і Вінчэнца Беліні. З французскай пісьменніцай Жорж Санд ён пазнаёміўся ў 1836 годзе. Нягледзячы на першапачатковае адмоўнае ўражанне, трохі пазней кампазітар распачаў з ёй рамантычныя стасункі. У 1845 годзе Жорж Санд выдала кнігу Лукрэцыя Фларыяні, галоўныя героі ў якой — заможная актрыса і балесны прынц, якіх можна інтэрпрэтаваць як Санд і Шапэна.

У першыя гады жыцця ў Парыжы шмат выступаў нароўні з віртуозамі свайго часу. Пасля яго канцэртныя выступленні скараціліся, і Шапэн засяродзіўся на творчасці. Яго апошні публічны выступ адбыўся 16 лістапада 1848 года ў Лондане падчас паездкі ў Англію і Шатландыю. Апошнія месяцы жыцця правёў у Парыжы.

 Смерць 
У 1848 годзе Фрыдэрык Шапэн вярнуўся ў Парыж. Не ў змозе больш даваць урокі, ён вымушаны быў прыняць дапамогу ад сваёй шатландскай прыхільніцы Джэйн Стырлінг (). Даглядаць хворага прыехала з Польшчы сястра Людвіка; не абыходзілі яго ўвагай і французскія сябры. Шапэн памёр у сваёй парыжскай кватэры на Вандомскай плошцы. Паводле яго жадання на адпяванні ў царкве Св. Мадлен прагучалі фрагменты Рэквіему Моцарта.

Фрыдэрык Шапэн пахаваны на парыжскіх могілках Пер-Лашэз. Сэрца кампазітара паводле яго тэстаменту было перавезенае на радзіму і спачывае ў Базіліцы святога Крыжа ў Варшаве.

 Музыка 
Аўтар шматлікіх твораў для фартэпіяна. Буйнейшы прадстаўнік польскага музычнага мастацтва. Па-новаму вытлумачыў многія жанры, адрадзіў на рамантычнай аснове прэлюдыю, стварыў фартэпіянную баладу, апаэтызаваў і драматызаваў танцы — мазурку, паланэз, вальс; пераўтварыў скерца ў самастойны твор. Абагаціў гармонію і фартэпіянную фактуру, спалучаў класічнасць формы з меладычным багаццем і фантазіяй.

Сярод яго твораў 2 канцэрты (1822, 1830), 3 санаты (1822—1844), фантазія (1841), 4 балады (1835—1842), 4 скерца (1832—1842), экспромты, накцюрны, эцюды і іншыя творы для фартэпіяна; песні. У яго фартэпіянным выкананні глыбіня і шчырасць пачуццяў спалучаліся з вытанчанасцю, тэхнічнай дасканаласцю.

Шапэн — кампазітар, надзвычай папулярны для выканання сярод піяністаў. Кожны, хто мае хоць нейкае дачыненне да ігры на фартэпіяна, сутыкаецца з праблемай інтэрпрэтацыі твораў Шапэна.

Раз на пяць гадоў у Варшаве адбываецца Міжнародны конкурс піяністаў імя Шапэна, на якім выконваюцца выключна творы гэтага кампазітара, адзін з найпрэстыжнейшых у свеце. За доўгую гісторыю гэты конкурс адкрыў імёны найвыбітнейшых піяністаў, такіх як Марта Аргерыч, Маўрыцыа Паліні (), Крысціян Цымерман (), Іва Пагарэліч (), Фу Ц'Онг ().

 Творы 
Ува ўсіх творах Шапэна выкарыстоўваецца фартэпіяна. Большасць кампазіцый напісаныя для фартэпіяна сола, маюцца таксама творы для фартэпіяна з скрыпкай, віяланчэллю і з аркестрам. Захавалася каля 230 твораў Фрыдэрыка Шапэна, некаторыя юнацкія творы загубленыя.

 Творы для фартэпіяна сола 
 Балады 
 Балада соль мінор, тв.23 (створаная 1835-36)
 Балада Фа мажор, тв.38 (1836-39)
 Балада Ля-бемоль мажор, тв.47 (1841)
 Балада фа мінор, тв.52 (1942-43)

 Эцюды 
 12 Эцюдаў, тв.10 (1829-32)
 12 Эцюдаў, тв.25 (1832-36)
 3 Новыя Эцюды (1839)

 Фантазіі 
 Фантазія фа мінор, тв.49
 Паланэз-фантазія Ля-бемоль мажор, тв.61

 Накцюрны (усяго 21) 
 Op. 9 b-moll, Es-dur, H-dur (1829—1830)
 Op. 15 F-dur, Fis-dur (1830—1831), g-moll (1833)
 Op. 27 cis-moll, Des-dur (1834—1835)
 Op. 32 As-dur (1836—1837)
 Op. 37 № 2 G-dur (1839)
 Op. 48 c-moll, fis-moll (1841)
 Op. 55 f-moll, Es-dur (1843)
 Op. 62 № 1 H-dur,№ 2 E-dur (1846)
 Op. 72 e-moll (1827)
 Op. posth. cis-moll (1830), c-moll

 Экспромты 
 Мазуркі 
 Op. 6 — 4 мазуркі: fis-moll, cis-moll, E-dur, es-moll (1830)
 Op. 7 — 5 мазурак: B-dur, a-moll, f-moll, As-dur, C-dur (1830—1831)
 Op. 17 — 4 мазуркі: B-dur, e-moll, As-dur, a-moll (1832—1833)
 Op. 24 — 4 мазуркі: g-moll, C-dur, A-dur, b-moll
 Op. 30 — 4 мазуркі: c-moll, h-moll, Des-dur, cis-moll (1836—1837)
 Op. 33 — 4 мазуркі: gis-moll, D-dur, C-dur, h-moll (1837—1838)
 Op. 41 — 4 мазуркі: cis-moll, e-moll, H-dur, As-dur
 Op. 50 — 3 мазуркі: G-dur, As-dur, cis-moll (1841—1842)
 Op. 56 — 3 мазуркі: H-dur, C-dur, c-moll (1843)
 Op. 59 — 3 мазуркі: a-moll, As-dur, fis-moll (1845)
 Op. 63 — 3 мазуркі: H-dur, f-moll, cis-moll (1846)
 Op. 67 — 4 мазуркі: G-dur, g-moll, C-dur, № 4 a-moll 1846 (1848?)
 Op. 68 — 4 мазуркі: C-dur, a-moll, F-dur, № 4 f-moll (1849)

 Паланэзы 
 Op. 26 № 1 cis-moll; № 2 es-moll(1833—1835)
 Op. 40 № 1 A-dur (1838); № 2 c-moll (1836—1839)
 Op. 44 fis-moll (1840—1841)
 Op. 53 As-dur (Гераічны) (1842)
 Op. 61 As-dur, «Паланэз-фантазія» (1845—1846)
 WoO. № 1 d-moll (1827); № 2 B-dur (1828); № 3 f-moll (1829)

 Прэлюдыі 
 24 Прэлюдыі, тв.28 (1836-39)
 Прэлюдыя до-дыез мінор, тв.45 (1841)
 Прэлюдыя Ля-бемоль мажор (1834, апублікаваная ў 1918)

 Ронда 
 Скерца 
 Op. 20 h-moll (1831—1832)
 Op. 31 b-moll (1837)
 Op. 39 cis-moll (1838—1839)
 Op. 54 E-dur (1841—1842)

 Санаты 
 Саната для фартэпіяна до мінор, тв.4 (1828)
 Саната для фартэпіяна сі-бемоль мінор, тв.35 (1837-39)
 Саната для фартэпіяна сі мінор, тв.58 (1844)

 Вальсы 
 Op. 18 «Вялікі бліскучы вальс» Es-dur (1831)
 Op. 34 № 1 «Бліскучы вальс» As-dur (1835)
 Op. 34 № 2 a-moll (1831)
 Op. 34 № 3 «Бліскучы вальс» F-dur
 Op. 42 «Вялікі вальс» As-dur
 Op. 64 № 1 Des-dur (1847)
 Op. 64 № 2 cis-moll (1846—1847)
 Op. 64 № 3 As-dur
 Op. 69 № 1 As-dur
 Op. 69 № 10 B-moll
 Op. 70 № 1 Ges-dur
 Op. 70 № 2 f-moll
 Op. 70 № 2 Des-dur
 Op. posth. e-moll, E-dur, a-moll

 Творы для фартэпіяна з аркестрам 
 Варыяцыі на тэму Моцарта Là ci darem la mano Сі-бемоль мажор, тв.2 (1827)
 Фантазія на польскія тэмы Ля мажор, тв.13 (1828)
 Rondo à la Krakowiak Фа мажор, тв.14 (1828)
 Канцэрт №1 мі мінор, тв.11 (1830)
 Канцэрт №2 фа мінор, тв.21 (1829—1830)
 Andante Spianato і Вялікі бліскучы паланэз Мі-бемоль мажор, тв.22 (1830—1831)

 Крыніцы 

 Спасылкі 

 Біяграфія кампазітара 


Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Польшчы
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Катэгорыя:Рамантычныя кампазітары
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мазавецкім ваяводстве