Слых

Слых — здольнасць праз органы слыху ўспрымаць гукі.

Слыхавая сэнсорная сістэма служыць для ўспрымання і аналізу гукавых ваганняў знешняга асяроддзя. Яна набывае ў чалавека асабліва важнае значэнне ў сувязі з развіццём маўленчых зносін. Дзейнасць слыхавой сэнсорнай сістэмы мае таксама значэнне і для ацэнкі часавых інтэрвалаў — тэмпу і рытму рухаў. Слыхавая сэнсорная сістэма складаецца з наступных аддзелаў:
 перыферычны — спецыялізаваны орган, які складаецца з вонкавага, сярэдняга і ўнутранага вуха;
 правадніковы аддзел — першы нейрон змешчаны ў спіральным вузле ўліткі, атрымоўвае ўзрушанасць ад рэцэптараў унутранага вуха, адгэтуль інфармацыя паступае па ягоных валокнах, т. б. па слыхавым нерве (уваходзіць у VIII пару чэрапна-мазгавых нерваў), да другога  нейрона  ў прадаўгаватым мозгу і пасля перакрыжавання частка валокнаў ідзе да трэцяга нейрона ў заднім двохузгор'і сярэдняга мозга, а частка — да ядзер прамежкавага мозга (унутранага каленчатага цела);
 коркавы аддзел — з'яўляецца чацвёртым нейронам, які находзіцца ў першасным (праекцыйным) слыхавым полі ў скроневай вобласці кары вялікіх паўшар'яў і забяспечвае ўзнікненне адчування, а больш складаная апрацоўка гукавой інфармацыі адбываецца ў размешчаным побач другасным слыхавым полі, якое адказвае за фарміраванне ўспрымання і пазнаванне інфармацыі.

Атрыманыя звесткі паступаюць у патроенае поле ніжнецемянной зоны, дзе інтэгруюцца з іншымі формамі інфармацыі.

 Вонкавае вуха 
Вонкавае вуха з'яўляецца апаратам, які ўлоўлівае гук. Гукавыя ваганні ўлоўліваюцца вушнымі ракавінамі і перадаюцца па вонкавым слыхавым праходзе да барабаннай перапонкі, якая адлучае вонкавае вуха ад сярэдняга.

Улоўліванне гуку і ўвесь працэс слухання двума вушамі — бінаўральны слых — мае значэнне для вызначэння напрамку гуку.

Гукавыя ваганні, якія ідуць узбоч, даходзяць да бліжэйшага вуха некалькі раней, чым да іншага. Гэтай маленькай розніцы ў часе прыходу гуку дастаткова, каб вызначыць яго напрамак.

 Сярэдняе вуха 
Сярэдняе вуха з'яўляецца апаратам, які праводзіць гук. Яно ўяўляе сабою паветраную поласць, якая праз слыхавую (Яўстахаву) трубу злучаецца з поласцю насаглоткі. Ваганні ад барабаннай перапонкі праз сярэдняе вуха перадаюць злучаныя адно з адным 3 слыхавыя костачкі — малаточак, кавадла і стрэмечка, а апошняе праз перапонку авальнага акна перадае гэтыя ваганні вадкасці, размешчанай ва ўнутраным вуху, — перылімфе. Дзякуючы слыхавым костачкам, амплітуда ваганняў памяншаецца, а моц павялічваецца, што дазваляе прыводзіць у рух слуп вадкасці ва ўнутраным вуху. Пры моцных гуках адмысловыя цягліцы памяншаюць рухомасць барабаннай перапонкі і слыхавых костачак, адаптуючы слыхавы апарат да такіх змен раздражняльніка і засцерагаючы ўнутранае.

Дзякуючы злучэнню праз слыхавую трубу паветранай поласці сярэдняга вуха з поласцю насаглоткі ўзнікае магчымасць выраўноўвання ціску па абодвух баках барабаннай перапонкі, што прадухіляе яе разрыў пры значных зменах ціску ў знешнім асяроддзі — пры апусканні пад ваду, пад'ёме на вышыню, стрэлах і інш. Гэта называецца барафункцыяй вуха.

 Унутранае вуха 
Унутранае вуха з'яўляецца гукаўспрымальным апаратам. Яно знаходзіцца ў пірамідцы скроневае косці і ўтрымлівае ўлітку, які ўтварае 2,5 спіральных віткі. Уліткавы канал падзелены дзвюма перагародкамі асноўнай і вестыбулярнай мембранамі на 3 вузкія хады: верхні (вестыбулярная лесвіца), сярэдні (перапоначны канал) і ніжні (барабанная лесвіца). На вяршыні ўліткі маецца адтуліна, якая злучае верхні і ніжні каналы ў адзін, праходзячы ад авальнага акна да вяршыні ўліткі і далей да круглага акна. Поласць яго запоўненая вадкасцю — перылімфай, а поласць сярэдняга перапоначнага канала запоўненая вадкасцю іншага складу — эндалімфай. У сярэднім канале размешчаны гукаўспрымальны апарат — Кортыеў орган, у якім знаходзяцца механарэцэптары гукавых ваганняў — валасковыя клеткі. 

 Успрыманне гуку 
Успрыманне гуку заснавана на двух працэсах, якія адбываюцца ва ўлітцы:
 падзел гукаў рознай частаты па месцы іхняга найбольшага ўплыву на асноўную мембрану ўліткі,
 ператварэнне рэцэпторнымі клеткамі механічных ваганняў у нервовую ўзрушанасць.
Гукавыя ваганні, якія паступаюць ва ўнутранае вуха праз авальнае акно, перадаюцца перылімфе, а ваганні гэтай вадкасці прыводзяць да зрушэння асноўнае мембраны. Ад вышыні гуку залежыць вышыня слупа вагальнай вадкасці і адпаведна месца найбольшага зрушэння асноўнай мембраны: гукі высокай частаты даюць найбольшы эфект на пачатку асноўнай мембраны, а нізкіх частот — даходзяць да вяршыні ўліткі. Такім чынам, пры розных па частаце гуках узбуджаюцца розныя валасковыя клеткі і розныя нервовыя валокны, т. б. здзяйсняецца прасторавы код. Павелічэнне моцы гуку прыводзіць да павелічэння ліку ўзбуджаных валасковых клетак і нервовых валокнаў, што дазваляе адрозніваць інтэнсіўнасць гукавых ваганняў. Валасінкі рэцэпторных клетак унураныя ў покрыўную мембрану. Пры ваганнях асноўнай мембраны пачынаюць ссоўвацца валасковыя клеткі, якія змешчаныя на ёй, і іхнія валасінкі механічна раздражняюцца покрыўнай мембранай. У выніку ў валасковых рэцэптарах узнікае працэс узрушанасці, які па аферэнтных валокнах накіроўваецца да нейронаў спіральнага вузла ўліткі і далей у ЦНС.

Адрозніваюць касцявую і паветраную праводнасць гуку. У звычайных умовах у чалавека пераважае паветраная праводнасць — правядзенне гукавых ваганняў праз вонкавае і сярэдняе вуха да рэцэптараў унутранага вуха. У выпадку касцявой праводнасці гукавыя ваганні перадаюцца праз косці чэрапа непасрэдна ўлітцы (напрыклад, пры ныранні, падводным плаванні).

Чалавек звычайна ўспрымае гукі з частатой ад 15 да 20000 Гц (у дыяпазоне 10—11 актаў). У дзяцей верхняя мяжа сягае да 22000 Гц. Найбольш высокая адчувальнасць выяўлена ў вобласці частот ад 1000 да 3000 Гц. Гэтая вобласць адпавядае частотам музыкі і чалавечай мовы, якія сустракаюцца больш часта.

 Гл. таксама 
 Унутранае вуха
 Гігіена органаў слыху
 Музычны слых
 Парушэнне слыху
 Слыхавы апарат
 Слыхавая галюцынацыя
 Слыхавы нерв
 Слыхавая труба
 Слыхавы стволамазгавы імплантат
 Улітка
 Вуха

Катэгорыя:Акустыка
Катэгорыя:Адчуванні
Катэгорыя:Псіхафізіялогія