Жанна д’Арк

Жанна д’Арк (сучасн. ;  — ) — нацыянальная гераіня Францыі, адна з галоўных камандуючых французскіх войскаў у Стагадовай вайне. Трапіўшы ў палон да бургундцаў, была перададзена ангельцам, асуджана як ератычка і спалена на вогнішчы. Пасля была рэабілітавана і кананізавана — прылічана каталіцкай царквой да ліку святых.

 Францыя ў эпоху Жанны д’Арк 

Стагадовая вайна пачалася ў 1337 годзе з нападу на Францыю англійскага караля Эдуарда III, які заявіў пра свае правы на французскі прастол. Аж да 1415 года вайна ішла са зменным поспехам: французы цярпелі жорсткія паразы, але ўсё ж ім удавалася трымаць пад кантролем значную частку краіны і нават часамі адваёўваць некаторыя тэрыторыі. Але ў 1415 годзе сітуацыя для французаў рэзка пагоршылася: у Англіі спынілася міжусобіца, і кароль Генрых V з новай дынастыі Ланкастараў распачаў імклівы наступ углыб мацерыка. У самой Францыі унутраная сітуацыя была катастрафічная, краінай фармальна кіраваў вар’яцкі кароль Карл VI, за рэальную ўладу ў краіне змагаліся групоўкі арманьякоў і бургіньёнаў.


25 кастрычніка 1415 года французскія войскі былі разбітыя ў бітве пры Азенкуры. У 1416 годзе бургундскі герцаг Ян Адважны ўступіў у хаўрус з англічанамі, неўзабаве ён стаў гаспадаром Парыжа і пачаў кіраваць ад імя звар’яцелага караля супольна з жонкай апошняга — Ізабелай Баварскай. Дафін Карл, спадчыннік Карла VI, толькі цудам здолеў уцячы на поўдзень краіны.

У 1420 годзе быў падпісаны дагавор у Труа, паводле якога дафін Карл аб’яўляўся пазбаўленым правоў на карону. Каралём пасля смерці Карла VI павінен быў стаць Генрых V Англійскі, заручаны з французскай прынцэсай Кацярынай, а за ім — яго сын, народжаны ад гэтага шлюбу. Гэта быў смяротны прысуд незалежнасці Францыі. У 1422 годзе Генрых V раптоўна памёр, і каралём абедзвюх дзяржаў стаў яго дзевяцімесячны сын Генрых VI. Рэгентам пры малалетнім каралю стаў англійскі герцаг Бэдфард.

Каб цалкам падначаліць Францыю, ангельцам досыць было злучыць акупаваную паўночную Францыю з даўно кантраляванымі імі Гіенью і Аквітаніяй на поўдні. Ключавым пунктам, што замінаў ім гэта зрабіць, быў горад Арлеан, аперацыя па ўзяцці якога пачалася ў 1428 годзе. Абаронцы трымаліся адважна, але вынік аблогі здаваўся прадвызначаным.

 Біяграфія 

 Дамрэмі — Шынон 
250px|right|thumb|Дом Жанны д’Арк у Дамрэмі. Цяпер — музей

Традыцыйная дата нараджэння Жанны — 1412 год, аднак у дэкрэце Папы Пія X ад 6 студзеня 1904 года, прынятым услед за ўрачыстым паседжаннем, на якім была разгледжана справа пра прылічэнне Дзевы да ліку святых, названа дата 6 студзеня 1409/1408 года.

Жанна д’Арк нарадзілася ў вёсцы Дамрэмі на мяжы Шампані і Латарынгіі ў сям’і збяднелых дваранаў (паводле іншай версіі — заможных сялян) Жака д’Арк і Ізабелы дэ Бутон па мянушцы Рамэ (рымлянка) з-за яе паломніцтва ў Рым. Жанна ніколі не звала сябе Жаннай д’Арк, а толькі «Жаннай Нявінніцай», удакладняючы, што ў дзяцінстве яе звалі Жанэтай.

У 13 гадоў Жанна ўпершыню, па яе запэўненнях, пачула галасы архангела Міхаіла, святой Кацярыны Александрыйскай і, як лічыцца, Маргарыты Антыяхійскай, якія часам з’яўляліся ёй і ў бачным абліччы. Праз некаторы час яны нібыта адкрылі Жанне, што менавіта ёй наканавана зняць аблогу з Арлеана, узвесці дафіна на трон і выгнаць захопнікаў з каралеўства. Калі Жанне споўнілася 16 гадоў, яна адправілася да капітана горада Вакулёр Раберу дэ Бадрыкуру і абвясціла пра сваю місію. Абсмяяная, Жанна змушаная была вярнуцца ў вёску, аднак праз год паўтарыла сваю спробу. Гэтым разам капітан, здзіўлены яе настойлівасцю, быў больш уважлівы, а калі Жанна дакладна прадказала сумны для французаў вынік «Селядцовай бітвы» пад сценамі Арлеана, пагадзіўся даць ёй людзей, каб яна змагла скіравацца да караля, а таксама забяспечыў мужчынскім адзеннем — шаперонам, хукам і шосамі, прытым Жанна да канца аддавала перавагу апранацца менавіта так, тлумачачы, што ў мужчынскім адзенні ёй лягчэй будзе ваяваць і пры тым не выклікаць нездаровай увагі да сябе з боку салдатаў. У гэты ж час да атрада Жанны далучыліся два яе верныя спадарожнікі — рыцары Жан дэ Мец і Бертран дэ Пуланжы.

Пераадолеўшы за 11 дзён адлегласць па непрыяцельскай бургундскай тэрыторыі паміж Дамрэмі і Шынонам, 4 сакавіка 1429 года Жанна прыбыла ў гэты замак — рэзідэнцыю дафіна Карла. Дафін скарыстаўся тым, што Жанна пісала яму ў лісце, што абавязкова пазнае яго, і зладзіў ёй праверку, пасадзіўшы на трон іншага чалавека і стаўшы ў натоўпе прыдворных. Аднак Жанна вытрымала выпрабаванне, пазнаўшы караля. Яна абвясціла яму, што пасланая Небам дзеля вызвалення краіны ад англійскага панавання і папрасіла аб войску для таго, каб зняць аблогу Арлеана. У Шыноне Жанна ўразіла Карла VII і маладога герцага Алансонскага сваім майстэрствам у вярховай яздзе, сваімі бездакорнымі ведамі гульняў, распаўсюджаных сярод шляхты: , гульня ў колцы, якія патрабавалі дасканалага валодання зброяй. Падчас апраўдальнага працэсу Ален Шарцье, сакратар каралёў Карла VI і Карла VII, заявіў на конт допытаў, што праводзіліся на працягу папярэдняй судзільні, наступнае: «Стваралася ўражанне, што гэтая дзяўчына выхавана была не ў палях, а ў школах, у цесным камунікаванні з навукамі».

Карл, аднак, вагаўся. Спачатку ён загадаў, каб матроны пацвердзілі некранутасць Жанны, потым адправіў яе ў Пуацье, дзе яна павінна была падпасці пад допыт багасловаў, а таксама адправіў ганцоў на яе радзіму. Пасля таго, як не было знойдзена анічога, што магло б кінуць цень на рэпутацыю дзяўчыны, Карл адважыўся перадаць у яе рукі камандаванне войскам і прызначыў яе галоўнакамандуючым. Вядучыя французскія военачальнікі Эцьен дэ Віньёль па мянушцы Ла Гір (з франц. гнеў), Патон дэ Сентрайль і граф Дзюнуа, які з апошніх сіл адбіваў англійскія атакі ў Арлеане, павінныя былі пайсці пад яе камандаванне. Начальнікам яе штаба стаў прынц Алансонскі. Важную ролю ў такім смелым рашэнні адыграў той факт, што Жанна імем Бога пацвердзіла Карлу яго законнанароджанасць і правы на прастол, у якіх сумняваліся многія, улучаючы самога Карла.

 Жанна — военачальнік 
150px|left||thumb|Дафін.

Пасля прызначэння для Жанны вырабляюць даспехі (яна атрымала адмысловы дазвол камісіі багасловаў з Пуацье на нашэнне мужчынскага адзення), сцяг і харугву. Меч для яе быў знойдзены ў царкве Сэнт-Катрын-дэ-Фьербуа паводле наказу самой Жанны. Па легендзе, гэты меч належаў Карлу Вялікаму.

Потым яна скіравалася ў Блуа, прызначаны зборным пунктам для войска, і ўжо на чале войска выступіла да Арлеана.

Вестку пра тое, што войска ўзначаліла пасланка Бога, выклікала незвычайны маральны ўздым у войску. Военачальнікі, якія страцілі надзею, і стомленыя бясконцымі паразамі салдаты натхніліся і зноў адчулі ў сабе адвагу.

29 красавіка Жанна з невялікім атрадам пракрадаецца ў Арлеан. 4 мая яе армія здабыла першую перамогу, узяўшы бастыён Сен-Лу. Перамогі шлі адна за другой, і ўжо ў ноч з 7 на 8 мая ангельцы былі прымушаныя зняць аблогу з горада. Такім чынам, заданне, якое іншыя французскія палкаводцы палічылі невыканальным, Жанна д’Арк вырашыла за чатыры дні.

Пасля перамогі пад Арлеанам Жанне далі мянушку «Арлеанскай Дзевы»().

Дзень 8 мая да нашых дзён адзначаецца кожны год у Арлеане як галоўнае свята горада.

Ваганні і нерашучасць Карла былі прычынай таго, што ў свой наступны паход да занятых англічанамі замкаў Луары Жанна выступіла толькі 9 чэрвеня. Аднак і на гэты раз армія, што ўзначальвалася ёю, дзейнічала хутка, наважна і надзвычай паспяхова. 11 чэрвеня армія падыйшла да цэнтральнага ўмацаванага пункта англічан на Луары — Жаржо, на наступны дзень Жаржо быў узяты прыступам, 15 чэрвеня Жанна выступае на Мен сюр-Луар, 16 чэрвеня — на Бажансі, а ўжо 18 чэрвеня адбылася вырашальная бітва пры Патэ з англійскім войскам, што ўзначальвалася Тальбатам і Фастальфам, якая скончылася поўным разгромам англічан. Грозны Тальбат трапіў у палон, Фастальф збег з поля бою. Луарская аперацыя была завершана.


Жанна адправілася да караля і заклікала яго рушыць на памазанне ў Рэймс, традыцыйнае месца ўкаранавання французскіх каралёў. Перад пачаткам паходу Жанна здолела таксама замірыць караля з перабываючым у яго ў няласцы канэтаблем Рышмонам, дасведчаным палкаводцам, што яшчэ больш згуртавала французаў.

29 чэрвеня пачаўся «бяскроўны паход» у бок Рэймса. Горад за горадам адкрываў вароты перад каралеўскім войскам, 17 ліпеня кароль быў урачыста памазаны ў Рэймскім саборы пры Жанне д’Арк, што выклікала незвычайны ўздым нацыянальнага духу ў краіне. Бургундскі герцаг Філіп III Добры не прыехаў на цырымонію, і Жанна ў той жа дзень напісала яму ліст, заклікаючы да замірэння.

Пасля каранавання Жанна пераконвала Карла пачаць наступ на Парыж, карыстаючыся спрыяльнай сітуацыяй і замяшаннем у стане англічан, аднак той ізноў пачаў вагацца. Атака на сталіцу была распачата толькі ў верасні, аднак наступ быў хутка спынены. Кароль аддаў загад адводзіць войска да Луары, і 21 верасня армія была распушчана.

Вясной 1430 года ваенныя дзеянні былі адноўленыя, але праходзілі млява. Жанне ўвесь час ставіліся перашкоды каралеўскімі прыдворнымі. У маі Жанна прыходзіць на дапамогу Камп’еню, абложанаму бургундцамі. 23 мая ў выніку здрады (быў падняты мост у горад, што адразала Жанне шлях для адыходу) Жанна д’Арк была ўзята ў палон бургундцамі. Кароль Карл, які гэтулькім быў ёй абавязаны, не зрабіў анічога, каб выратаваць Жанну. Неўзабаве за 10 000 залатых ліўраў бургундцы прадалі яе англічанам. У лістападзе—снежні 1430 года Жанна была перавезена ў Руан.

 Працэс і асуджэнне 

Працэс пачаўся 21 лютага 1431 года. Нягледзячы на тое, што фармальна Жанну судзіла царква па вінавачанні ў ерасі, яна ўтрымвалася ў турме пад аховай англічан як ваеннапалонная. Узначальваў працэс біскуп П’ер Кашон, зацяты прыхільнік англійскіх інтарэсаў у Францыі.

Англійскі ўрад ані не хаваў ні свайго дачынення да суду над Жаннай д’Арк, ні таго значэння, якое ён гэтаму суду надаваў. Ён узяў на сябе ўсе звязаныя з ім выдаткі. Захаваныя і апублікаваныя дакументы англійскага скарбніцтва ў Нармандыі паказваюць, што гэтыя выдаткі былі немалымі.

У хроніках венецыянца Маразіні проста сказана: «Англічане спалілі Жанну з прычыны яе поспехаў, бо французы мелі поспех і здавалася, будуць мець поспех без канца. Англічане ж казалі, што, калі гэтая дзяўчына загіне, лёс не будзе больш прыхільны да дафіна». Падчас працэсу высветлілася, што звінаваціць Жанну будзе не так проста — дзяўчына трымалася на судзільні з узрушальнай мужнасцю і ўпэўнена аспрэчвала вінавачанні ў ерасі і зносінах з д’яблам, абыходзячы шматлікія пасткі. Паколькі не атрымоўвалася дамагчыся ад яе прызнанні ў ерасі, суд пачаў канцэнтравацца на тых фактах, дзе добраахвотнае прызнанне Жанны не патрабавалася, — прыкладам, на нашэнні мужчынскага адзення, грэбаванні аўтарытэтам Царквы, а таксама спрабаваў давесці, што галасы, якія чула Жанна, зыходзілі ад д’ябла. Насуперак нормам царкоўнага суда Жанне не дазволілі падаць апеляцыю Папу і праігнаравалі спрыяльныя для Жанны высновы працэсу ў Пуацье.


У надзеі зламаць волю вязніцы яе ўтрымваюць у жудасных умовах, англійскія вартаўнікі абражаюць яе, на допыце 9 мая трыбунал пагражаў ёй катаваннем, але ўсё марна — Жанна адмаўляецца скарыцца і прызнаць сябе вінаватай. Кашон разумеў, што калі ён засудзіць Жанну на смерць, не дамогшыся ад яе прызнання віны, то толькі паспрыяе ўзнікненню вакол яе арэолу пакутніцы. 24 мая ён удаўся у адкрытую подласць — паказаў вязніцы прыгатаванае вогнішча для яе пакарання смерцю праз спаленне і ўжо каля вогнішча абяцаў перавесці яе з англійскай у царкоўную турму, дзе ёй будзе забяспечаны добры догляд, калі яна падпіша паперу пра адрачэнне ад ерасяў і паслухмянства Царкве. Пры гэтым папера з тэкстам, зачытаным непісьменнай дзяўчыне, была падменена іншай, на якой быў тэкст пра поўнае адрачэнне ад усіх сваіх «памылак», на якой Жанна паставіла крыж. Натуральна, Кашон і не думаў выконваць сваё абяцанне і зноў адправіў яе ў ранейшую турму.

Праз некалькі дзён на падставе таго, што Жанна зноў надзела мужчынскае адзенне (жаночае было ў яе адабрана сілай) і, такім чынам, «запала ў ранейшыя памылкі» — трыбунал прысудзіў яе да смерці. 30 мая 1431 года Жанна д’Арк была спалена жыўцом на плошчы Старога Рынку ў Руане. На галаву Жанны надзелі папяровую мітру з надпісам «Ератычка, вераадступніца, балванахвальніца» і павялі на вогнішча. «Біскуп, я паміраю з-за вас. Я выклікаю вас на Боскі суд!» — з вышыні вогнішча крыкнула Жанна і папрасіла даць ёй крыж. Кат працягнуў ёй дзве скрыжаваныя лазіны. І калі агонь ахапіў яе, яна крыкнула некалькі раз: «Ісус!». Амаль усё плакалі ад жалю. Яе попел быў рассеяны над Сенай. У музеі горада Шынон захоўваюцца парэшткі, якія нібыта належаць Жанне д’Арк, хаця, паводле навуковых даследаванняў, гэтыя парэшткі ёй не належацьDeclan Butler. Joan of Arc’s relics exposed as forgery «Nature», 446 (5 April 2007).

 Пасля смерці 
Асуджэнне і пакаранне смерцю Жанны д’Арк не дапамаглі англічанам — ад удару, нанесенага ёю, яны так і не змаглі акрыяць.

Граф Уорык, запознена зразумеўшы, які ўплыў на краіну зрабіла каранаванне Карла ў Рэймсе, уладкаваў сваё «памазанне» юнага Генрыха VI у Саборы Парыжскай Богамаці ў снежні 1431 года, якое, аднак, мала кім у Францыі было ўспрынята як законнае.

Ужо ў наступным годзе Дзюнуа ўзяў Шартр, а канэтабль Рышмон, які канчаткова замірыўся з каралём, стаў яго галоўным дарадцам.

У 1435 годзе памерлі Бэдфард і Ізабела Баварская.

У верасні гэтага ж года адбылася важная падзея — канчатковае замірэнне Францыі і Бургундыі, якія склалі Араскую дамову супраць англічан. Ужо на наступны год Рышмон увайшоў з войскам у Парыж. Вырашальны наступ французаў затрымаўся на некалькі гадоў з-за інтрыгаў і мяцяжоў пры каралеўскім двары.

У 1449 годзе французы пачалі наступ у Нармандыі, які завяршыўся перамогай
15 красавіка 1450 года ў бітве пры Фарміньі. Нармандыя была захоплена французамі.

У 1453 годзе французы ўзялі Бардо, што спыніла Стагадовую вайну.

 Апраўдальны працэс 
Пасля сканчэння вайны ў Нармандыі у 1452 годзе Карл VII загадаў сабраць усе дакументы, што адносяцца да працэсу над Жаннай, і распачаць расследаванне яго законнасці. Следства вывучыла дакументы працэсу, апытала пазасталых жывымі сведкаў і аднадушна прыйшло да высновы, што падчас працэсу над Жаннай дапускаліся грубыя парушэнні закону. У 1455 годзе Папа Калікст III загадаў правесці новы працэс і прызначыў трох сваіх прадстаўнікоў для назірання над ім.

Суд засядаў у Парыжы, Руане і Арлеане, таксама праводзілася расследаванне ў родных краях Жанны. Легаты Папы і суддзі дапыталі 115 сведак, у тым ліку і маці Жанны, яе таварышаў па зброі, простых жыхароў Арлеана.

7 ліпеня 1456 года суддзі зачыталі вердыкт, які абвяшчаў, што кожны пункт вінавачання супраць Жанны аспрэчваецца сведчаннямі сведак. Першы працэс быў абвешчаны несапраўдным, адзін асобнік пратаколаў і абвінаваўчага акту быў сімвалічна разарваны перад натоўпам. Добрае імя Жанны было адноўлена.

У 1909 Папа Пій X абвясціў Жанну блажэннай, а 16 мая 1920 года Папа Бенедыкт XV кананізаваў яе (Дзень памяці — 30 мая). У цяперашні момант практычна ў кожнай каталіцкай царкве у Францыі ёсць статуя святой Жанны д’Арк. Арлеанская дзева выяўляецца ў мужчынскім касцюме, з мячом у руцэ.

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Процесс Жанны д’Арк: Материалы инквизиционного процесса / Пер., коммент., статья А. Б. Скакальской. — М.; СПб.: Альянс-Архео, 2008.
 А. П. Левандовский. Жанна д’Арк. — М.: Молодая гвардия, 1962; 1982 (2-е издание); 2007 (3-е издание). — Серия «ЖЗЛ». — ISBN 978-5-235-03039-8
 Перну Режин, Клэн Мари-Вероник. Жанна д’Арк. / Пер. Т. Пошерстник, О. Ивановой. — М.: Прогресс-Академия, 1992. — 560 с. — Серия «Века и люди». — ISBN 5-01-002054-8
 Райцес В. И. Жанна Д’Арк. Факты, легенды, гипотезы. — Л.: Наука, 1982. — 200 с.: ил. — Серия «Научные биографии».
 Райцес В. И. Процесс Жанны д’Арк .
 Ромм Фредди. Жанна д’Арк. Загадки Орлеанской девы. — М.: ЭНАС 2008. — 216 с. — Серия «Человек и эпоха».
 Сикари А. Святая Жанна 
 Марк Твен. Жанна д’Арк 
 Дмитрий Мережковский. «Жанна д’Арк» 
 Мария Йозефа Курк фон Потурцин Жанна д’Арк
 П. В. Крылов. Мужской костюм Жанны д’Арк: неслыханная дерзость или вынужденный шаг? 
 В. Тропейко. Жанна д’Арк 
 Ален Деко. Великие Загадки Истории: Была ли сожжена Жанна д’Арк? 
 О. Велейко. Оклеветанная Жанна, или разоблачение «разоблачений»
 Оболенский С. С. Жанна — божья Дева. Париж YMCA-PRESS 1987 г. 506 с.
 Тогоева О. И. Вольтер, Жанна д’Арк и осел. К истории одного мотива // Французский ежегодник 2008. М., 2008. С. 25-46.
 Краткий исторический словарь. — М., 1999.
 Б. Шоу. Святая Іаанна (Saint Joan, 1923)

 Спасылкі 

 Сайт, прысвечаны Жанне д’Арк з падборкай дакументаў 
 Праект Maid of heaven 
 Анры Валон. Жанна д’Арк  
 Протоколы обвинительного процесса Жанны д’Арк 
 Жанна Д’Арк — жизнь как шедевр. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
 Проект «Святая Жанна» библиотеки «Una Fides»
 Материалы по альтернативной версии 
 Осада Орлеана
 Миссия Жанны д’Арк и загадки истории (Евгений Хацкельсон). 


Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Святыя Францыі
Катэгорыя:Жанчыны Францыі
Катэгорыя:Англіканскія святыя
Катэгорыя:Постаці Стагадовай вайны
Катэгорыя:Спаленыя на кастры
Катэгорыя:Жанчыны ў войнах
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XV стагоддзя
Катэгорыя:Кананізаваныя ў XX стагоддзі
Катэгорыя:Арлеан
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя
Катэгорыя:Пакараныя смерцю рэлігійныя дзеячы