Цаля

Ца́ля (, ад Слоўнік іншамоўных слоў: [Каля 25 тыс. слоў і тэрмінаў: У 2 т. Т. 2: М—Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1999. — 734, [1] с. — С. 622. — ISBN 985-11-0153-2.) — адзінка даўжыні ў англійскай сістэме мер, роўная 1/12 фута (2,54 см). Цаля адносіцца да адзінак даўжыні антрапаметрычнага паходжання. Сярэдне- і верхненямецкае слова «Zol» — фаланга пальца ў XVI ст. ужывалася са значэннем адзінка вымярэння на палец шырыніВинник, В. О. Назви одиниць виміру і ваги в українській мові / Акад. наук Укр. РСР. Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні. — Киїа: Наук. думка, 1966. — 151 с. — С. 15. і, на думку Я. Карскага, праз польскае пасрэдніцтва было запазычна старабеларускай мовайВиленский временник: [в 6 кн. / основатель и ред. А. Н. Харузин]. Кн. 1: Белорусы. Введение к изучению языка и народной словесности / профессор Е. Ф. Карский; [предисловие А. Харузина]. — Вильна: издание Виленского генерал-губернаторского управления, 1904. — [2], II, X, 466 с., [1] л. карты. — С. 157.. Відаць, запазычана яно было з метрычным значэннем, бо з іншымі значэннямі ў старабеларускай мове не выяўлена. Пазней гэта адзінка ўвайшла ў склад сістэмы Вялікага Княства Літоўскага (24 цалі ў адзін локацьГольдштейн, С. Польско-литовские древности: Лекции, читанные в Императорском Археологическом институте. — Санкт-Петербург: Тип. П. П. Сойкина, 1913. — [4], 229 с. — С. 137.).

У наш час выкарыстоўваецца пераважна ў Брытаніі і ЗША. Аднак некаторыя памеры традыцыйна ўказваюцца ў цалях (напрыклад, дыяганаль манітораў, дыяметр цвёрдых і гнуткіх магнітных дыскаў і інш.).

У ВКЛ выкарыстоўвалася цаля роўная 2,7 см. У Расійскай імперыі ўжывалася назва .

Слова цаля ў сучаснай беларускай мове ўжываецца са значэннем адзінкі даўжыні: «Ну, усе выгоды каля бока, тае зямлі якраз валока, — Міхал распісваў з жарам далей. — А чорны грунт — дванаццаць цалей»Колас, Я. Збор твораў: у 12 т. / Якуб Колас; [рэдкал.: В. Барысенка і інш.; аўтар уступ. арт. П. Броўка; АН БССР, Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы]. Т. 6: Новая зямля; Сымон-музыка / [рэдактар Ю. Пшыркоў; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі М. Мушынскага]. — Мн.: Дзяржвыд БССР, 1962. — 538, [1] с., [6] л. іл. — С. 27.; «Такім чынам, бачыў я кожны дзюйм, кожную цалю таго берага, ля якога мы праплывалі»Караткевіч, У. Званы ў прадоннях азёр // Маладосць. — 1969. — № 12. — С. 91.. Яно ўжываецца ў словазлучэннях «свайго не ўпусціць ні на цалю» — не ўпусціць сваёй карысці, «не саступіць і цалі» — не ўступіць нічога нікому: «Той самы Богут, што без жалю гатоў зарваць чужы кусок і высмактаць з цябе ўвесь сок, свайго ж не ўпусціць ні на цалю»Колас, Я. Збор твораў: у 12 т. / Якуб Колас; [рэдкал.: В. Барысенка і інш.; аўтар уступ. арт. П. Броўка; АН БССР, Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы]. Т. 8: Рыбакова хата; Суд у лесе; Адплата: [паэмы / рэдактар В. Барысенка; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі Л. Гусевай і У. Ларчанкі]. — Мн.: Дзяржвыд БССР, 1963. — 441, [2] с., [7] л. іл. — С. 20.; «Я не саступлю і цалі. Мяне не на тое нарадзілі»Караткевіч, У. Каласы пад сярпом тваім: раман: [у 2 кн.] / Уладзімір Караткевіч; мастак А. Кашкурэвіч. [Кн. 2: Сякера пры дрэве]. — Мн.: Беларусь, 1968. — 382, [1] с. — С. 83.. У сучаснай беларускай мове ўжываецца таксама прыметнік «цалёвы» — даўжынёй на цалю і ўтвораны ад яго назоўнік «цалёўка» — дошка на цалю таўшчынёй: «…каля коміна стаяла матчына прасніца, скрыначка з рашпілем, абцугамі і цалёвымі ржавымі цвікамі»Адамчык, В. Хата // Маладосць. — 1969. — № 3. — С. 23.; «Агата пайшла ў мыцельнік, за перагародку з цалёвак, нібы мыць міскі»Анталогія беларускага апавядання: У 2 т. / Рэдкал.: М. Лынькоў і інш.; Прадм. А. Адамовіча. Т. 1. / Уклад.: С. Александровіч, Я. Скрыган. — Мн.: Беларусь, 1966. — 475 с. — С. 224..

У сучаснай беларускай мове агульнапрынятага літарнага скарачэння для пазначэньня цаляў няма. Часцей за ўсё капіруецца англійскае пазначэнне: падвойная рыска ( ″ — U+2033), якая ставіцца без прабелу пасля лікавага значэння, напрыклад: 3″ (3 цалі). У англійскамоўных краінах таксама выкарыстоўваецца скарачэнне «in» ( — цаля): «3 in».

 Гл. таксама 
 Беларуская сістэма мер
 Англійская сістэма мер
 Руская сістэма мер
 Перст

 Літаратура 
 Скурат, К. У. Даўнія беларускія меры: (лексічны аналіз) / К. У. Скурат; [рэд.: М. А. Жыдовіч, А. І. Жураўскі]; АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1974. — 190, [1] с. — С. 15—17.

Катэгорыя:Гістарычныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Беларускія меры даўжыні
Катэгорыя:Англійская сістэма мер
Катэгорыя:Руская сістэма мер