Эмілія Плятэр

Эмі́лія Пля́тэр С. 441 (, , Расійская імперыя — , Юсціянава, Сейненскі павет, Расійская імперыя, зараз Лаздзіяйскі раён, Алітускі павет, Літва) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца шляхецкага роду і ўдзельніца паўстання 1830—1831 гадоў.

Вырасла ў маёнтку Ліксна Дынабургскага павета Беларуска-Віцебскай губерні, дзе цікавілася і збірала фальклор. Падчас паўстання ў Польшчы, Беларусі і Літве ўзначаліла невялікі паўстанцкі атрад, удзельнічала ў некалькіх баях, атрымала званне капітана ў паўстанцкіх войсках. Пад канец паўстання яна захварэла і памерла.

Нягледзячы на тое, што яна не прымала ўдзелу ў якіх-небудзь значных бітвах, яе гісторыя атрымала шырокае распаўсюджанне і натхніла шэраг літаратурных і мастацкіх твораў. Лічыцца, што яе постаць увасабляе падвойны пратэст: як супраць іншаземнага прыгнёту, так і супраць традыцыйнай жаночай роліХалина Филипович. Дочери Эмилии Плятер // С. «Женщины на краю Европы». Ред. Е. Гапова. Минск: ЕГУ, 2003. С. 334—350..

 Біяграфія 

 Паходжанне роду і сям’я 
150px|thumb|left|Герб Плятэраў

Належала да каталіцкага шляхецкага роду графаў Плятэраў герба «Плятэр», прадстаўнікі якога мелі значныя маёнткі галоўным чынам у Інфлянцкім ваяводстве, дзе і займалі высокія земскія пасады (у тым ліку і сенатарскія), адносячыся да рэгіянальнай эліты, а ў XVIII ст. і да магнатэрыі ВКЛ. Род Плятэраў паходзіць з нямецкага дваранства Вестфаліі, некаторыя прадстаўнікі якога ў XV ст. пераехалі ў Лівонію, а затым у Вялікае Княства Літоўскае, дзе натуралізаваліся і асіміляваліся ў мясцовым асяроддзі шляхты ВКЛ. Праз шлюбы і наданні ад манарха Плятэры атрымлівалі маёнткі і ў іншых частках ВКЛ, напрыклад, у Жамойцкім старостве.

У часы Расійскай імперыі Плятэры адносіліся да рэгіянальнай эліты Віленскай, Ковенскай і Віцебскай губерняў і мелі значныя маёнткі ў першую чаргу ў Дынабургскім, Рэжыцкім, Дзісненскім, Свянцянскім, Расіенскім і Цельшаўскім паветах.

Эмілія Плятэр нарадзілася 13 лістапада 1806 г. у Вільні ў сям’і графа Францішка Ксаверыя Плятэра і яго першай жонкі графіні Ганны Моль. Бацька Францішак Ксаверый Плятэр быў сынам графа Юзафа Антонія Плятэра ад яго жонкі Тэрэзы Абрамовіч. Графы Молі таксама адносіліся да нямецкага дваранства Лівоніі, якія пасля далучэння да Рэчы Паспалітай Інфлянтаў натуралізаваліся і асіміляваліся і валодалі маёнткамі ў Інфлянцкім ваяводстве. Маці Ганна была дачкой графа Аляксандра Моля ад яго жонкі Сафіі Дабржанскай. Бацька Францішак Ксаверый Плятэр пазней ажаніўся з Марыянай Міхалоўскай, ад якой меў дачку Кунегунду, якая выйшла за Аляксандра Галынскага (прадстаўніка рэгіянальнай шляхецкай эліты Магілёўскай губерні).

Наконт этнічнай прыналежнасці Эміліі вядуцца спрэчкі: яе называюць і літвінкай, і полькай.

Эмілія Плятэр не паспела выйсці замуж і дзяцей не мела.

 Дзяцінства і маладосць 

 Выхаванне і адукацыя 
250px|thumb|left|Руіны палаца ў маёнтку Ліксна (Дынабургскі павет), дзе правяла дзяцінства Эмілія Плятэр. Малюнак Напалеона Орды, 1870-ыя гг.
Ранняе дзяцінства і першыя гады вучобы Эмілія Плятэр правяла ў бацькоўскім доме ў Вільне. Аднак яе бацька граф Францішак Ксаверый Плятэр вёў разгульны лад жыцця, і ў 1815 годзе, калі Эміліі было дзевяць гадоў, яе маці, графіня Ганна Моль, якая на той час была адукаванай жанчынай, пайшла ад мужа, забраўшы з сабою дачку. Яны пераехалі да блізкіх сваякоў — графа Міхала Плятэра-Зіберга (1775—1862/1863), інжынера і будучага літоўска-віленскага віцэ-губернатара, і яго жонкі графіні Ізабелы Гелены Зіберг-цу-Вішлінг — у іх маёнтак Ліксна Дынабургскага павета Беларуска-Віцебскай губерні (цяпер Латвія). Гэта была культурная і адукаваная сям’я, якая валодала дзясяткамі вёсак на абодвух берагах Заходняй Дзвіны і мела больш за 15 000 прыгонных сялян.

Пачынаючы з дзесяці гадоў, Эмілія вучылася разам з хлопцамі. Яе равеснікамі і найбліжэйшымі таварышамі былі два стрыечныя браты. Настаўніцу Эміліі Плятэр у сярэдняй школе звалі пані Вольф, а пазней яе настаўнікам быў прызначаны барон Вільгельм фон Далвіг, які паходзіў з саксонскага дваранства і быў рэстаўратарам Дынабургскай крэпасці, ваенным інжынерам і капітанам. Больш за ўсё Эмілія цікавілася матэматыкай і гісторыяй, атрымала добрую ўсебаковую хатнюю адукацыю, выдатна ведала нямецкую і французскую мовы.

200px|thumb|Эмілія Плятэр. Малюнак невядомага мастака XIX стагоддзя
Эмілія Плятэр была здольна ацаніць барацьбу Тадэвуша Касцюшкі і князя Юзафа Панятоўскага. Яна была зачараваная Іаганам Вольфгангам фон Гётэ і Фрыдрыхам Шылерам, творы якіх яна чытала ў арыгінале на нямецкай мове. Яна расла ў асяроддзі з пераважнай колькасцю прыхільнікаў каталіцкай і польскамоўнай культуры, а яе літаратурнымі гераінямі былі княжна Ванда і Гражына Адама Міцкевіча. Яна таксама захаплялася Бубулінай, жанчынай, якая стала адным з лідараў грэчаскага паўстання супраць Асманскай Імперыі, польскай барацьбіткай Ганнай Даротай Хшаноўскай і Жаннай д’Арк. Гэтыя цікавасці суправаджаліся заняткамі конным спортам і стральбой, даволі незвычайнымі для дзяўчынак з арыстакратычных сямей у першай палове XIX стагоддзя. Яна таксама мела знаёмых і сяброў у таварыстве філарэтаў.

 Выгляд 
Ёсць меркаванне, што вядомая выява Эміліі Плятэр у маладосці, дзе яна намалявана стройнай дзяўчынай, з нявіннымі вачыма і румяным дзіцячым тварам, не мае амаль нічога агульнага з яе рэальнай знешнасцю. Гэтая вельмі распаўсюджаная літаграфія была спробай ідэалізацыі Эміліі пасля яе смерці.

У сваіх мемуарах Ігнат Дамейка, які быў паплечнікам Плятэр падчас антырасійскага паўстання, так апісваў яе выгляд:

 Збіранне беларускага фальклору 
Жывучы ў Беларуска-Віцебскай губерні, Эмілія Плятэр была глыбока зацікаўлена культурай (у першую чаргу, фальклорам) мясцовых беларускамоўных сялян. Уладальнікі сядзібы належалі да круга памешчыкаў, якія клапаціліся пра сваіх сялян і не перашкаджалі зносінам сваіх дзяцей з сялянскімі. У 1823 годзе Эмілія доўгі час жыла ў маёнтку Дусяты Літоўска-Віленскай губерні ў сваёй цёткі графіні Апалінарыі Плятэр, разам з сынамі якой, Цэзарам і Уладзіславам Плятэрамі, вельмі цікавілася жыццём літоўскамоўных сялян. Яна збірала і апрацоўвала беларускія народныя песні, віртуозна валодала жанрам галашэнняў, выконвала на фартэпіяна народныя мелодыі, захаплялася беларускай харэаграфіяй, сама танцавала народныя танцы. Спрабавала пісаць беларускія вершы, у тым ліку стылізаваныя пад народныя галашэнні. Як сведчылі сучаснікі, Эмілія ўсёй душой імкнулася да беларускага ладу, ведала бядоты і нястачы народа, спачувала яму.

Удзельнік Паўстання Кастуся Каліноўскага Максіміліян Маркс так пісаў пра Эмілію Плятэр:

 Напярэдадні паўстання 
200px|thumb|Заява Эміліі Плятэр ад 25 сакавіка 1831 года аб далучэнні да паўстання 1830—1831 гадоў
У 1823 годзе адзін са стрыечных братоў Эміліі Плятэр быў гвалтоўна прызваны ў армію Расійскай імперыі, пасля таго, як у адным з класаў гімназіі напісаў на дошцы «Слава Канстытуцыі» ў дзень угодкаў прыняцця Канстытуцыі 3 мая 1791 г.; гэтая падзея лічыцца адной з паваротных у яе жыцці і адной з тых, якія сфарміравалі ў яе нянавісць да расійскіх акупантаў. Камендант Дынабургскай крэпасці генерал Міхаіл Каблукоў, які часта наведваў сядзібу, намагаўся ажаніцца з ёй, але атрымаў адмову. Гэтае рашэнне было вынікам глыбокіх патрыятычных пачуццяў Эміліі Плятэр. Апроч таго, яна нібыта была закахана ў іншага мужчыну — маладога капітана Даля-Івінга. Пра гэта адзінае каханне Эміліі не захавалася амаль ніякіх звестак, але вядома, што шлюбу паміж імі не адбылося.

З 1824 года Плятэр шмат вандравала па Інфлянтах, Літве і Беларусі.

У 1829 годзе Эмілія адпраўляецца ў вялікае падарожжа па ўсіх гістарычных землях Рэчы Паспалітай, наведвае Варшаву, Кракаў і поле бітвы пры Рашыне. Тады яна ўпершыню даведалася пра тое, што ў Польшчы наспявае паўстанне ад свайго сваяка — графа Людвіка Плятэра (1775—1846). У 1830 годзе маці Эміліі памерла, што стала для яе вялікім выпрабаваннем, а бацька ажаніўся ў другі раз і адмовіўся нават сустракацца са сваёй дачкой.

Лістападаўскае паўстанне на тэрыторыі Польшчы стала даволі нечаканым для іншых зямель былой Рэчы Паспалітай, якія яшчэ не былі гатовы да ўзброенай барацьбы. 1 снежня 1830 года расійскія ўлады, баючыся, што паўстанне пяройдзе з Польшчы далей на ўсход, увялі ваеннае становішча на тэрыторыях Літвы і Беларусі. Тым не менш, у Вільне сфарміраваўся галоўны камітэт паўстанцаў. Эмілія Плятэр пачала вывучаць ваенную тактыку і наладжваць сувязі з надзейнымі людзьмі. Яшчэ да таго, як паўстанне пачалося на тэрыторыях Літвы і Беларусі яна адправілася ў Вільню для кансультацыі з галоўным камітэтам, але ўдзельнікі камітэта паўстанцаў не захацелі весці размову з дзяўчынай. Пасля ўспышкі паўстання на землях былога Вялікага Княства Літоўскага супраць расійскага панавання яна стала актыўнай прыхільніцай антыцарскіх настрояў. Эмілія Плятэр стала адной з дзясяткаў жанчын, якія далучыліся да паўстання, і самай вядомай з усіх.

 Паўстанне 
У дакуменце ад 25 сакавіка 1831 года Эмілія Плятэр пісала, што далучэнне да паўстання з’яўлялася яе адзінай ідэяй, і што яна ўсё жыццё чакала гэтага моманту. Яна падстрыгла свае валасы, падрыхтавала форму для сябе, а таксама з дапамогай сваёй паплечніцы і ад’ютанткі Марыі Прашынскай (яны сябравалі ўжо на працягу доўгага часу) узброіла групу добраахвотнікаў, якіх яна сабрала ў свой атрад, дзякуючы сваёй гарачай прамове ў Дусятах 29 сакавіка. Яе атрад складаўся прыкладна з 280 пехацінцаў, 60 конных воінаў і некалькіх соцень сялян, узброеных косамі.

З Дусятаў атрад Эміліі Плятэр, разам з якой ваяваў і яе стрыечны брат Цэзар, рушыў у бок Дынабурга. 30 сакавіка паўстанцкае войска разбіла невялікі расійскі атрад каля паштовай станцыі ў Даўгелях, а таксама пазней вымусіла бегчы расійскае войска ў выніку бітвы пад Уцянай. 4 красавіка 1831 года, паводле чутак, паўстанцы захапілі горад Езяросы, аднак гісторыкі не ўпэўнены, што гэта сапраўды адбылося. Натхнёныя першымі поспехамі паўстанцы планавалі ўзяць пад кантроль Дынабург, каб захапіць зброю, якая належала імперскай арміі, але пасля раздведвальнай місіі было выяўлена, што на абароне горада стаіць моцны гарнізон, з якім нельга змагацца такому невялікаму войску, якое было ў Плятэр, і гэты план быў адкінуты. Затым яна накіравалася да Панявежа, дзе 30 красавіка аб’яднала свае сілы з атрадам, якім камандаваў Караль Залускі. 4 мая яна змагалася ў няўдалай бітве пры Прэставянах і, неўзабаве пасля гэтага, брала ўдзел у бітве пры Майшаголе разам з Канстанцінам Парчэўскім.

5 чэрвеня яна разам з сваім атрадам далучылася да генерала Дэзідэрыя Хлапоўскага, які прыбыў з вялікім войскам рэвалюцыянераў з Польшчы і прыняў камандаванне над усімі паўстанцкімі сіламі на тэрыторыі былога Вялікага Княства Літоўскага. Хлапоўскі параіў Эміліі адмовіцца ад далейшага ўдзелу ў паўстанні і вярнуцца дадому, аднак яна адказала, што не мае намеру здымаць форму, пакуль яе бацькаўшчына не будзе цалкам вызвалена. Яе адказ быў прыняты, пасля чаго яна была прызначана камандзірам першай роты 25-га пяхотнага палка арміі паўстанцаў. Апроч таго, яна была павышана да звання капітана, найвышэйшага ранга, які магла атрымаць жанчына ў той час.

Войскі Хлапоўскага прыбылі ў Коўна, дзе адбывалася адна з самых значных бітваў у паўстанні ў літоўскіх губернях. Тым не менш, змагацца з ворагам, які наступаў з боку Вільні аказалася немагчыма, эфектыўную абарону Коўна арганізаваць не атрымалася, у выніку чаго многія паўстанцы былі забіты ці ўзяты ў палон. У канцы чэрвеня паўстанцы вымушаны былі адступіць ад горада, а 8 ліпеня іх войскі былі разбіты расійскімі ў Шаўлях. Пасля гэтага сітуацыя для паўстанцаў стала крытычнай, і генерал Хлапоўскі вырашыў перасекчы мяжу з Прусіяй і застацца там. Эмілія Плятэр раскрытыкавала гэтае рашэнне і адмовілася выконваць яго загады. Замест гэтага яна вырашыла адправіцца ў Варшаву, каб аб'яднацца з асноўнымі сіламі паўстанцаў, і  паспрабаваць працягнуць барацьбу.

Неўзабаве пасля аддзялення ад асноўных сіл паўстанцаў, у суправаджэнні двух чалавек, у тым ліку яе стрыечнага брата Цэзара Плятэра, Эмілія, якая на працягу доўгага часу мучылася ад стомленасці, голаду і бяссонніцы, сур’ёзна захварэла. Так і не акрыяўшы, яна памерла ў сядзібе сям’і Абламовічаў у Юсціянаве 23 снежня 1831 года. Эмілія Плятэр была пахавана ў маленькай вёсцы Капцёва паблізу Лаздзеі. Пасля задушэння паўстання яе маёмасць была канфіскавана расійскімі ўладамі.

 Ацэнкі ў гістарыяграфіі 
Польскі гісторык Стэфан Кеневіч у Польскім біяграфічным слоўніку крытычна заўважае, што многія подзвігі Эміліі Плятэр дрэнна дакументаваныя, і не заўсёды магчыма аддзяліць легенды ад фактаў. Ён таксама не ўпэўнены, што яна калі-небудзь камандавала якім-небудзь атрадам, і што яе пасада камандзіра 25-га палка была больш ганаровай, чым рэальнай. Апроч таго, Кеневіч адзначае выпадак, калі яна страціла прытомнасць на полі бою, адцягваючы сваіх паплечнікаў, а таксама, што яна па меншай меры адзін раз (у бітве пры Шаўлях) мэтанакіравана не ўдзельнічала ў баявых дзеяннях, бо яе паплечнікі не хацелі ставіць пад пагрозу яе жыццё.

 Ушанаванне памяці 

Смерць Эміліі Плятэр атрымала шырокую агалоску ў польскамоўнай прэсе, што спрыяла росту яе славы. Плятэр стала адным з сімвалаў паўстання. Гэты сімвал, дзяўчынка, якая змагаецца за сваю Радзіму, набыў вялікую папулярнасць на тэрыторыях сучасных Польшчы, Беларусі, Літвы, а таксама і за мяжой. Адам Міцкевіч увекавечыў Эмілію ў сваім вершы «Смерць палкоўніка» ()Верш «Смерць палкоўніка», прысвечаны Эміліі Плятэр, напісаны Адамам Міцкевічам у 1832 годзе, неўзабаве пасля падзеяў паўстання 1830—1831 гадоў. Верш фармальна нагадвае баладу, у ім спалучаны як лірычныя, так і эпічныя элементы. Паэт малюе трагічную і кранальную карціну смерці маладога «палкоўніка», адначасова з тым сумную і ўрачастую, і толькі ў фінале верша мы дазнаемся пра асобу героя — гэта жанчына, ліцвінка Эмілія Плятэр (арыгінал верша на польскай у Вікікрыніцах; верш у перакладзе Кастуся Цвіркі.), хаця апісанне яе смерці ў гэтым творы з’яўляецца выдуманым, а апісанне самой Плятэр таксама толькі аддалена адпавядае рэальнасці. Міцкевіч ідэалізаваў яе індывідуальнасць і навыкі, апісаўшы Эмілію як ідэальнага камандзіра, якога шануюць салдаты. Гэты верш увайшоў у пачатковую вучэбную праграму ў незалежнай Польшчы.

Іншыя літаратурныя творы, заснаваныя на жыцці Эміліі Плятэр, былі ў асноўным апублікаваныя за мяжой эмігрантамі і іншаземцамі. Сярод іх былі Георг Бюхнэр, Канстанцін Гашынскі, Вацлаў Гансіяроўскі, Тадэвуш Карчыньскі, Антон Адынец і Уладзіслаў Бюхнэр. Юзаф Стражэвіч апублікаваў тры паслядоўныя версіі яе біяграфіі на французскай мове.

Плятэр стала тэмай карцін некаторых мастакоў той эпохі, сярод якіх Іпаліт Беланжэ, Ашыль Дэверыя, Філіп Фейт, Франсуа дэ Вілэйн і Войцех Косак. Літаграфія дэ Вілэйна, заснаваная на работах Дэверыі, стала адным з самых вядомых партрэтаў Эміліі, папулярызаваўшы яе вобраз высакароднай ваяўніцы.

Эмілія Плятэр была адлюстравана на банкноце ў 20 злотых Другой Польскай Рэспублікі, якія выкарыстоўваліся з 1930 па 1939 гады, а таксама на банкноце ў 50 злотых, якая была выпушчана ў 1940 годзе. У час Другой сусветнай вайны польскае жаночае падраздзяленне, першы незалежны жаночы батальён імя Эміліі Плятэр (), было названа ў яе гонар; яго былыя члены заснавалі вёску Плятэраўка () у Ніжняй Сілезіі. У Польшчы ў яе гонар названа некалькі вуліц, у тым ліку адна ў Варшаве. Апроч таго, у 1959 годзе ў яе гонар быў названы балкер Польскага гандлёвага флоту.

Жыццё Плятэр таксама было прадметам даследаванняў фемінізму. Навукоўцы адзначаюць значнасць яе ўдзелу ў ваенным канфлікце як жанчыны, якая ішла супраць стэрэатыпаў аб тым, што толькі мужчыны могуць ваяваць.

 Заўвагі 

 Каментарыі 

 Крыніцы 

 Спасылкі 

Захапляльная гісторыя Эміліі Плятэр
Гісторыя пад знакам Пагоні. Эмілія Плятэр
«Śmierć pułkownika» Adam Mickiewicz

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў
Эмілія