Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі

Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі ; псеўданім і крыптанім: К. Душ; К. Д.;) — беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог. Лічыцца аўтарам эскіза сучаснага бела-чырвона-белага сцяга.

 Біяграфія 
Нарадзіўся 27 сакавіка 1891 годаНГАБ. Ф. 1781. Воп. 52. Спр. 5. Арк. 542 адв. — 543. ў Глыбокім Дзісенскага павета Віленскай губерні.

Па матчынай лініі паходзіў са шляхты Полацкага павета. Прадзед Урублеўскі загінуў у паўстанні 1831 года, дзед у паўстанні 1863—1864 гадоў. Маці першыя гады жыцця правяла ў віленскай турме на Антокалі.

Бацька быў селянінам і валодаў шасцю дзесяцінамі зямлі, але асноўным заробкам Сцяпана Душэўскага і яго брата было будаўніцтва. Клаўдзій з дзяцінства дапамагаў бацьку з дзядзькам, а з пачаткам атрымання адукацыі займаўся чарчэннем, і нават складаў каштарысы дамоў, касцёла, будаўніцтва шашы і масткоў. У старэйшых класах ужо сам кіраваў невялікімі будаўнічымі працамі, пад наглядам бацькі складаў іх праекты.

У 1912 годзе скончыў Віленскае рэальнае вучылішча, дзе далучыўся да беларускага руху. Іграў Крыніцкага ў «Паўлінцы» Я. Купалы. У 1912—1918 гадах вучыўся ў Пецярбургскім горным інстытуце. Адзін з актывістаў Беларускага навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў Пецярбургскага ўніверсітэта. Удзельнічаў у выданні часопіса «Раніца». Паводле яго сведчання, стварыў эскіз беларускага нацыянальнага сцяга. У 1917 годзе ўступіў у Беларускую сацыялістычную грамаду (БСГ), у чэрвені—кастрычніку 1917 года член яе ЦК і прэзідыума. Удзельнік З’езда беларускіх нацыянальных арганізацый (сакавік 1917, Мінск),  (верасень 1917, Петраград).

У 1918 годзе працаваў загадчыкам бежанскага аддзела Белнацкама. Пасля распаду БСГ (лета 1918) у Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў. З лістапада 1918 года з’яўляўся сябрам Віленскай беларускай рады. Па словах Дуж-Душэўскага, ён павінен быў стаць міністрам беларускіх спраў пры літоўскім урадзе, аднак праз асабістыя меркаванні адмовіўся і прапанаваў кандыдатуру Я. ВаронкіТомаш Блашчак. Беларусы ў Літоўскай Рэспубліцы (1918—1940) пераклад з польскай мовы Андрэя Вашкевіча. — Смаленск, Інбелкульт, 2022. — С. 126. ISBN 978-5-00076-059-8. З красавіка 1919 года ў Вільні: член Беларускага нацыянальнага камітэта, старшыня Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гродзеншчыны (май—ліпень 1919), узначальваў камітэт Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны, адзін з ініцыятараў стварэння Беларускай вайсковай камісіі. Восенню 1919 — дыпламатычны прадстаўнік урада БНР у дзяржавах Балтыі, дзяржаўны сакратар ва ўрадзе Вацлава Ластоўскага. Выкладаў у Віленскай беларускай гімназіі і на беларускіх настаўніцкіх курсах. У пачатку 1921 года арыштаваны польскімі ўладамі. Вызвалены 7 лютага 1921 года; эміграваў у Літоўскую Рэспубліку, жыў у Коўне. У 1920—1930-я гады працаваў у міністэрствах беларускіх спраў, замежных спраў, сувязі Літвы, адзін з кіраўнікоў Беларускага цэнтра ў Літве, Літоўска-Беларускага таварыства. У 1927 годзе скончыў факультэт будаўніцтва Літоўскага ўніверсітэта ў Каўнасе (факультэт быў аддзелены і ператвораны ў Каўнаскі тэхналагічны ўніверсітэт), атрымаўспецыяльнасць інжынера-будаўніка, пасля працаваў інжынерам у праектным бюро Дубянецкага.

Выдаваў і рэдагаваў часопісы «Беларускі сцяг» (1922), «Крывіч» (1923—26), «Беларускі асяродак» (з 1933). Апрацаваў разам з Вацлавам Ластоўскім, Тадэвушам Іваноўскім лацінска-руска-беларускі слоўнік па арніталогіі. Перакладаў на беларускую мову падручнікі для сярэдніх школ.

Арыштаваны савецкімі ўладамі 2 ліпеня 1940 года. Следства скончылася ў чэрвені 1941 года. Было складзена абвінаваўчае заключэнне ў актыўнай падтрымцы нацыяналістычнай і контррэвалюцыйнай дзейнасці, а таксама сувязях з польскай разведкай. Прызнаў свой удзел у беларускім нацыянальным руху, аднак адмаўляў супрацоўніцтва з польскай разведкаю і антысавецкую дзейнасць. Праз пачатак вайны Душэўскага не паспелі асудзіць. Быў вызвалены з турмы пасля захопу немцамі Коўна.

Пры немцах працаваў інжынерам на заводзе гумавых вырабаў «Інкарас». У канцы 1941 года ў Вільні сустракаўся з Вацлавам Іваноўскім, які прапанаваў яму пасаду намесніка бурмістра Мінска. Душэўскі не пагадзіўся, а восенню 1942 года зноў адмовіўся ад прапановы. У жніўні 1943 года арыштаваны нямецкімі ўладамі разам з жонкай за ўкрыццё яўрэяў і адпраўлены ў канцэнтрацыйны лагер у . Дзякуючы заступніцтву сяброў і як спецыяліст-інжынер вызвалены праз чатыры месяцы, пасля чаго працаваў інжынерам-будаўніком у тарфяным трэсце да снежня 1944 года. Акрамя ўласных дзяцей, разам з жонкаю выхоўваў дваіх дзяцей-сірот Антона Луцкевіча.

У 1944—1946 гадах — дацэнт Ковенскага ўніверсітэта, на будаўнічым факультэце атрымаў пасаду загадчыка кафедры гісторыі архітэктуры.

У снежні 1946 года — маі 1947 года знаходзіўся пад следствам у Вільні. Праз недастатковасць сабраных доказаў для перадачы ў суд яго справа была спынена, а ён сам вызвалены з-пад варты. Вызваленню садзейнічала заступніцтва прафесараў Жэмайціса і Іонімаса, якія ахарактарызавалі Душэўскага як «савецкага чалавека». Пасля вызвалення працаваў галоўным інжынерам праектаў Інстытута праектавання пры Савеце Міністраў Літоўскай ССР.

Зноў арыштаваны ў лютым 1952 года. Асуджаны на 25 гадоў зняволення як беларускі нацыяналіст з адбыццём пакарання ў папраўча-працоўных лагерах з канфіскацыяй маёмасці і пазбаўленнем правоў тэрмінам на пяць гадоў. У 1954 годзе тэрмін зняволення скарацілі да дзесяці гадоў, а 16 красавіка 1955 года датэрмінова вызвалілі ў сувязі з пагаршэннем стану здароўя.

Працаваў у інстытуце «Літбудпраект».

міні|Магіла Клаўдзія Дуж-Душэўскага пасля рэканструкцыі
Памёр 25 лютага 1959 года ў Вільні. Пахаваны ў Коўне на Пятрашунскіх могілках.

 Творчасць 

На падставе гістарычных сведчанняў і колераў народных строяў і арнаментаў стварыў у свой час эскіз сцяга БНР. У снежні 1917 года ў Мінску падчас Усебеларускага з’езду бела-чырвона-белы сцяг ужо шанаваўся як нацыянальны сімвал Беларусі.

Аўтар дзясяткаў будынкаў у Коўне, Панявежы, Клайпедзе, Шаўлях.

Сярод важнейшых пабудаваных Дуж-Душэўскім будынкаў:
 кінатэатр «Метрапалітэн» і дом на вуліцы Лайсвес ал. 41 у Каўнасе;
 дом доктара Пурыцкага па вул. Вайжганта ў Каўнасе;
 дом грамадзяніна Аўкштуоліса, Аўшрос такас 1 у Каўнасе;
 дом грамадзяніна Антуліса, па праспекце Вітаўта ў Каўнасе;
 дом на рагу вуліцы Шаўлю ў Каўнасе;
 (так у тэксце) дом адваката Пажэла, плошча Венібес-10 у Каўнасе;
 дом інжынера Рэклайціса ў Каўнасе;
 беконная фабрыка ў Каўнасе;
 беконная фабрыка ў Панявежысе;
 мясны халадзільнік у Клайпедзе;
 фабрыка па апрацоўцы кішак у Каўнасе;
 свінарнік на 1000 галоў у Каўнасе;
 будынак пошты ў Расяйней;
 дамы Жакевічэне і Гарунгшціса, вул. Траку-15 у Каўнасе;
 будынак пошты і будынак аўтатэлеграфнай станцыі ў Шанчай.

 Узнагароды 
На просьбу яўрэйскай грамады Літвы, за ратаванне яўрэяў падчас Другой сусветнай вайны Клаўдзій і Алена Дуж-Душэўскія 13 красавіка 2004 года атрымалі ўзнагароду Прэзідэнта Літвы.Apdovanotų asmenų duomenų bazė 

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Дуж-Душэўскі Клаўдзій Сяпанавіч // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн., 1998. — Т. 6. — С. 269—270.
 Луцкевіч Л. Барацьбіт і будаўнік / Л. Луцкевіч // Літаратура і мастацтва. — 1991. — 3 мая. — С. 13.
 Луцкевіч Л. Заслужыў пашану нашчадкаў / Л. Луцкевіч // Голас Радзімы. — 1991. — 2 мая. — 18. — С. 4-5.
 Рудовіч С. Белы, чырвоны, белы… // Звязда. 1992, 25 сак.
 Рудовіч С. Палітык, асветнік, дойлід / С. Рудовіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна / рэд.: Б. Сачанка і інш. — Мн., 1995. — С. 126—129.

 Спасылкі 

 https://svabod1.azureedge.net/a/30980213.html 
 ДУШЭЎСКІ (Дуж-Душэўскі) Клаўдзій Сцяпанавіч
 Як склаўся лёс стваральніка бел-чырвона-белага сцяга — nashaniva.by
 Душэўскі К. Беларусь i водка // Крывіч. 1923. № 1. С. 32-36. // на pawet.net
 Даваенны бюджэт Беларусі // Крывіч. 1923. № 2. С. 35-40. // на pawet.net

Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Рэдактары Беларусі
Катэгорыя:Рэдактары паводле алфавіта
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Абаронцы яўрэяў падчас Халакоста
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай