Літоўцы

Літо́ўцы (саманазва, множны лік  — ле́тувяй, адзіночны лік ), сустракаюцца варыянты ліцвіныПічэта, У. І. Гісторыя Беларусі / У. І. Пічэта. — Мінск : Выдавецкі цэнтр БДУ, 2005. — 178 с. — С. 104., летувісы, жмудзіныБеларусы: У 13 т. Т. 4. — Мінск, 2001. — С. 95—96. — еўрапейскі народ. Агульная колькасць у свеце — каля 3,2 млн чалавек (2012). Насяляюць у асноўным Літву (2 561 314 чалавек, 2011), дзе складаюць каля 84 % жыхароў. Значная колькасць літоўцаў жыве ў ЗША (каля 654 000 чалавек літоўскага паходжання, паводле перапісу 2010 года), Вялікабрытаніі, Ірландыі, Бразіліі, Канадзе, Расіі (у асноўным у Калінінградскай вобласці — 9,7 тысяч літоўцаў, паводле перапісу 2010 года). Карыстаюцца літоўскай мовай балтыйскай групы індаеўрапейскай моўнай сям’і. Сучасная літоўская літаратурная мова пачала стварацца з 1880-х гадах на аснове балцкіх гаворак ваколіц Марыямполя (па сучаснай класіфікацыі — сувалкійская гаворка аўкштайцкага дыялекту літоўскай мовы, якая склалася пад уплывам гаворак яцвягаўЗинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 100.). Алфавіт літаратурнай мовы на лацінскай графічнай аснове. Вернікі літоўцы пераважна каталікі; ёсць невялікая колькасць пратэстантаў (лютэране, кальвіністы) і праваслаўных.

 Этнагенез літоўцаў 

 Тэорыі 
Паводле адной тэорыі, якой трымаюцца асобныя сучасныя літоўскія навукоўцы, літоўскі этнас узнік прыблізна ў VI—VII стст., калі адбылося раздзеленне ўсходніх балтаў на літоўцаў і латгалаў і адпаведна разгалінаванне літоўскай і латышскай моў з аднаго кораня. Тэорыя сцвярджае, што месцам сфарміравання літоўцаў у тыя часы была тэрыторыя паміж сярэднім цячэннем Нёмана, рэкамі Нярыс і Мяркіс, адкуль літоўцы пашыраліся на поўнач (да земгалаў і селаў) і на захад, асімілюючы мясцовае насельніцтва. У ходзе колькаснага разрастання літоўскага этнаса адбылося разгалінаванне родаплемянной структуры літоўцаў у канцы I тысячагоддзя н.э. мінімум на два племені — 1) «усходніх літоўцаў» (менаваных навукоўцамі «уласна літоўцамі» або «аўкштайтамі», якія жылі ў тым ліку ў Нальшчанах і Дзяволтве); і 2) «літоўцаў-жамойтаў» або проста «жамойтаў» (жылі на поўдні сучаснага літоўскага этнаграфічнага рэгіёна Жамойць), якія сфарміраваліся праз асіміляцыю літоўскімі перасяленцамі (на заходнім кірунку міграцыі) часткі куршаў і іншых заходнебалцкіх плямёнГудавичюс, Э. История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года… С. 23—24.. Паводле тэорыі, з утварэннем Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) у сярэдзіне XIII—XV ст. адбывалася асіміляцыя літоўцамі іншых балцкіх плямён — паўднёвых частак селаў, земгалаў і куршаў, а таксама нейкіх частак яцвягаў, скальваў і прусаў, што прывяло да чарговага дэмаграфічнага і тэрытарыяльнага разрастання літоўскага этнасаЛитовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 385.. Па-за межамі ВКЛ у выніку міграцыі часткі літоўскага насельніцтва з тэрыторыі Жамойці і асіміляцыі літоўцамі часткі балцкага насельніцтва (галоўным чынам, прусаў і скальваў) у Герцагстве Прусія ў XVI ст. утварылася асобная этнічная група літоўцаў — т.зв. літувінінкі (літоўнікі, літувінінкай).

Іншая тэорыя сцвярджае, што этнагенез літоўскага этнаса мае больш позняе паходжанне, і адмаўляе этнічную еднасць у VI — першай палове XIII ст. балцкіх плямён літва і жамойты. Сцвярджаецца, што літоўскі этнас быў створаны ў выніку кансалідацыі розных балцкіх плямён (племені літва, якое дало імя новаму этнасу; племені жамойтаў; частак плямён селаў, земгалаў, куршаў, яцвягаў, скальваў і прусаў), якая адбывалася ў рамках Вялікага Княства Літоўскага пачынаючы з другой паловы XIII ст.Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 653; Насевіч, В. Л. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага… С. 19—20; Унуковіч, Ю. Літоўцы / Ю. Унуковіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. — Т.2. — 211—212.

Паводле яшчэ адной тэорыі, якой прытрымліваюцца некаторыя беларускія навукоўцы, сучасны літоўскі этнас узнік у часы Вялікага Княства Літоўскага галоўным чынам на аснове балцкага племені жамойтаў, у склад якога ўвайшла пэўная частка іншых балцкіх плямён (куршаў, прусаў, скальваў, яцвягаў і інш.), у тым ліку балцкія плямёны нальшчаны і дзяволтва — балтамоўныя жыхары паўночнай (балцкай) часткі тапоніма / хароніма «Літва»Аляксандр Краўцэвіч адзначае, што паўночная (балцкая) частка тапоніма / хароніма «Літва» амаль цалкам супадае з т.зв. «Літвой Завілейскай», якую акрэсліў польскі гісторык Збыслаў Вайткавяк. Гл.: Краўцэвіч, А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — С. 123—124. (у ВКЛ), якая і дала новаму этнасу ў больш познія часы імя «літоўцы», а большая частка самога племені літва (на Віленшчыне — у шырокім наваколлі горада Вільня (Вільнюс)) у часы Вялікага Княства Літоўскага была славянізаванаКраўцэвіч, А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — С. 109—111, 124—127..

 Карты рассялення балцкіх плямён у XII—XIII стст. 
 Карта балцкіх зямель і княстваў у сярэдзіне XIII ст. паводле Вячаслава Насевіча, на яго персанальным сайце.
 Карта рассялення літоўцаў у IX—XII стст. (паводле Марыі Гімбутас і Рэгіны Валкайтэ-Кулікаўскене) // Volkaite-Kulikauskiene, R. Lietuviai IX—XII amžiais. — Vilnius: Mintis, 1970.

 Этнонім 
Адносна тлумачэння значэння і паходжання этноніма літоўцаў існуе некалькі падыходаў.

У старажытнарускіх летапісах літоўцаў называлі «литъва», словам з коранем «літ-» і канчатакам «-ва» (што мае значэнне зборнасці, сукупнасці)Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 116—117.. Літоўскія філолагі лічаць, што ўсходнеславянскі корань «літ-» адлюстроўвае тут пачатковы, архаічны літоўскі корань «liet-» («ліет-» / «лет-»), які ў старажытнай латышскай моўнай традыцыі меў форму «leit-», а ў нямецкай традыцыі для абазначэння Літвы (краіны літоўцаў) атрымаў форму «Lettowen», у лацінскай — «Lettovia» («Lethovia»), у эстонскай — «Leddu» або «Leddumaa» (край літоўцаў)Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 116..

Сам літоўскі корань «liet-» асобныя літоўскія лінгвісты спрабуюць вывесці ад літоўскага lietus (дождж)Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 118. або lieti (ліць [ваду]Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 121.), або (як прапануе літоўскі лінгвіст Казімірас Кузавініс) ад ракі Lietauka за 30 км ад Кярнаве — праз механізм гідронім > тапонім > этнонімЗинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 119..

У XV—XVI стст. у Вялікім Княстве Літоўскім, паводле тэорыі паходжання літоўцаў ад старажытных рымлян, слова «Літва» спрабавалі патлумачыць скажэннем лацінскага тапоніма «L’Italija» («Літалія» — Італія)Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 118.. Пазней назву «Літва» спрабавалі звязаць з лацінскім словам «litus» (узмор’е)Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 118.. Была і версія пра паходжанне «Літва» ад кельцкага слова «Letha» (якім азначалі «заходнюю ўскраінку былой Галіі каля Атлантычнага акіяна»)Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 118..

Літоўскі гісторык Артурас Дубоніс пранапаваў гіпотэзу паходжання слоў «Літва» і «літоўцы» ад літоўскага паняцця «leičiai» / «лейчай» (множны лік ад літоўскага слова «leitis»), пад якім з сярэдзіны XIII ст. вядома сацыяльная група ваяроў у літоўскім грамадстве, падпарадкаваная асабіста вялікаму князю літоўскамуДубоніс, А. Лейці вялікага князя літоўскага: з гісторыі ранніх дзяржаўных структур літоўскага грамадства. — Смаленск, 2015. — 146 с..

Ёсць і іншыя тлумачэнні назваў «Літва» і «літоўцы», але яны на думку літоўскіх лінгвістаў і гісторыкаў не пераканаўчыяЗинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 121..

Сучаснае названне літоўцаў у розных мовах у адзіночным / і множным ліку:
 lietuvis / lietuviai — літоўская мова;
 leitis / leiši, leičiai — старалатышская моваЗинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 121.;
 lietuvietis / lietuvieši — латышская мова;
 литовец / литовцы — руская мова; раней выкарыстоўваўся і варыянт «литвины»Литовцы, литва, литвины // Большая энциклопедия: Слов. общедоступ. сведений по всем отраслям знания / Под ред. С. Н. Южакова [и др.]. — Т. 12: Ландау — Меламед. — Санкт-Петербург : т-во «Просвещение» , 1903. — 794 с. — С. 241.;
 літовец / літоўцы — беларуская мова; раней сустракаўся і варыянт «ліцвіны»Пічэта, У. І. Гісторыя Беларусі / У. І. Пічэта. — Мінск : Выдавецкі цэнтр БДУ, 2005. — 178 с. — С. 104. («ліцьвіны»)Пічэта, У. Гісторыя Беларусі / У. Пічэта. — Масква : Ленінград : Дзяржаўнае выдавецтва, 1924. — ч. 1. — С. 73.;
 литовець / литовці — украінская мова;
 litwin / litwini — польская мова;
 Lithuanian / Lithuanians — англійская мова;
 Litauer / Litauer — нямецкая мова;
 leedulane / leedulased — эстонская мова;
 litvanyalı / litvanyalılar — турэцкая мова;
 lituano / lituani — італьянская мова;
 lituaniană / lituanieni — румынская мова

 Рэлігія 

Першапачаткова балцкія плямёны практыкавалі родавыя культы (язычніцтва). У 1251 г. вялікі князь літоўскі Міндоўг прыняў каталіцтва, што лічыцца першай хваляй хрысціянізацыі балтаў у Вялікім Княстве Літоўскім. Між тым, маюцца таксама факты пэўнага і дабраахвотнага распаўсюджання праваслаўя як сярод балцкай знаці ВКЛ (напрыклад, вялікі князь літоўскі Войшалк і браты вялікага князя літоўскага Трайдзеня), так і простых сялян. Аднак да канца XIV ст. большая частка балцкага насельніцтва ВКЛ была язычніцкай. У 1387 г. па распараджэнні вялікага князя літоўскага Ягайлы ў ВКЛ язычніцкае балцкае насельніцтва пачалі пераводзіць у каталіцтва, што лічыцца другой хваляй хрысціянізацыі балтаў у ВКЛ. Пасля далучэння да ВКЛ зямель Жамойці ў 1413 г. пачалося хрышчэнне ў каталіцтва і гэтай язычніцкай часткі дзяржавы. Лічыцца, што Жамойць была адным з апошніх рэгіёнаў Еўропы, які адмовіўся ад язычніцтва.
Доўгі час захоўваўся рэлігійны дуалізм — змешванне дахрысціянскіх вераванняў з хрысціянскіміЛитовцы // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — С. 246.. Хрысціянскія легенды, створаныя літоўцамі, адносна нешматлікія і мала арыгінальныя: уплыў хрысціянства на народную творчасць праявіўся пераважна ў знешніх формах — заменай хрысціянскіх паняццяў (часта проста назваў) пры захаванні колішніх сюжэтаўЛитовцы // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — С. 247..

У сярэдзіне XVI — пачатку XVII ст. у ВКЛ пракаціліся хвалі рэлігійнай Рэфармацыі, а затым Контррэфармацыі, якія закранулі, галоўным чынам, мясцовую шляхту. Самай папулярнай канфесіяй сярод шляхты-пратэстантаў (у тым ліку магнатаў, якія былі на чале руху) стаў кальвінізмГісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 509.. Сярод літоўцаў (г.зв. літоўнікаў), якія перасяліліся на землі Тэўтонскага ордэна (пасля — Герцагства Прусія) з 1525 года распаўсюджвалася лютэранстваУнуковіч, Ю. Літоўцы / Ю. Унуковіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. — Т.2. — 212.. У 1590—1600-я гады літоўская пратэстанцкая шляхта ў большасці перайшла ў каталіцызм, толькі меншая яе частка трымалася пратэстанцтваГісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 519, 524—525.. Галоўным цэнтрам арыянства (да 1658) і кальвінізма ў Літве (для шляхты) былі Кейданы, яго падтрымлівала біржанская («кальвінісцкая») галіна Радзівілаў, уласнікаў Кейданскай латыфундыі.

Пасля ўваходжання літоўскіх зямель у склад Расійскай імперыі католікі падвяргаліся пэўнай дыскрымінацыі (якая змянялася ў розныя перыяды), у першую чаргу, у праве заняцця мясцовых дзяржаўных пасад (з 1863) і ў праве набыцця ў літоўскіх губернях зямлі (з 1864), друкавання каталіцкай літаратуры лацінскімі літарамі і інш. З утварэннем Літоўскай Рэспублікі (1918—1940) дыскрымінацыя католікаў і свабоды веравызнання спынілася.

У час знаходжання Літвы ў 1940—1990 гадах у складзе СССР (у форме Літоўскай ССР) савецкія улады змагаліся з рэлігійнасцю насельніцтва і папулярызавалі атэізмИстория Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 258—260.. З 1990 годзе аднаўляецца свабодная рэлігійная дзейнасць. Цяпер рэлігійныя літоўцы пераважна вызнаюць каталіцтва (каля 80 %), радзей пратэстантызм (кальвінізм, лютэранства) або праваслаўе.

 Мова, пісьменства і моўныя групы 


Вылучэнне з цэнтральнай групы балтыйскіх моў і складванне ранніх форм літоўскай мовы адносяць да V—VII стст.Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 34. Сучасныя формы гутарковай літоўскай мовы пачалі складвацца пасля XIII ст. у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнебалтыйскіх моў, якія апынуліся ў межах Вялікага Княства ЛітоўскагаЯзыки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 34—35; Балтийские языки.

З XIV ст. асноўнай пісьмовай мовай канцылярыі вялікага князя літоўскага і мясцовых адміністрацый у ВКЛ была славянская мова — т.зв. «руская мова», якой спачатку абазначалі царкоўнаславянскую мову (ці «старажытнарускую мову»), што паступова да сярэдзіны XVI ст. ужо набыла шмат рысаў гутарковай беларускай мовы і не набыла рыс балцкіх гаворак, а таму сучаснымі навукоўцамі тая літаратурная «руская мова» ВКЛ абазначаецца неалагізмам як «старабеларуская мова». У якасці пісьмовай мовы выкарыстоўвалася таксама латынь (асабліва ў каталіцкім касцёле), а з сярэдзіны XVII ст. у публічным жыцці гарадоў і вышэйшых саслоўяў ВКЛ замест «рускай мовы» пачала дамінаваць польская моваЛитовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 385; Палионис, Й. К проблеме диахронно-типологического изучения балтийских литературных языков… С. 15; Унуковіч, Ю. Літоўцы / Ю. Унуковіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. — Т.2. — 212, 213..

Літаратурная форма літоўскай мовы пачала складвацца толькі з другой паловы XVI ст., калі ўраджэнец Жамойці, лютэранскі пастар Марцінас Мажвідас выдаў пры дапамозе прускага герцага ў 1547 г. у Кёнігсбергу (Прусія) лютэранскі «Катэхізіс» — на заходніх гаворках сучаснай жамойцкай мовы (дыялекта) з вялікім уплывам гаворак прускай мовы, што было пачаткам друкарства на балцкіх гаворках ВКЛЗинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 134; Гудавичюс, Э. История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — С. 597—599.. З самага свайго пачатку пісьмовыя і друкаваныя помнікі на літоўскай мове былі нешматлікімі, мелі розныя літаратурныя варыянты, бо ствараліся ў розных перыферыйных цэнтрах і былі вельмі набліжаны да гутарковай мовы балцкага насельніцтва, а таму неслі ў сабе рысы самых розных рэгіянальных гаворак, хоць і з уплывам на лексіку і сінтаксіс з боку «рускай мовы» (старабеларускай) і польскай мовыПалионис, Й. К проблеме диахронно-типологического изучения балтийских литературных языков… С. 14—15; Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 96.. Акрамя таго пісьмовыя помнікі, якія з’яўляліся на літоўскай мове ў ВКЛ і ў Герцагстве Прусія ў XVI—XVIII стст., вылучаліся вузкасцю грамадскіх функцый, слабой ступенню нармаванасці і неразвітасцю стыляў (дамінаваў царкоўны стыль): выкарыстоўваліся для распаўсюджання хрысціянства сярод балтамоўнага насельніцтва — друкаваныя катэхізісы, Евангеллі, Біблія, лемантары (буквары), слоўнікі, малітоўнікі, рэлігійныя песні, псалмы, пропаведзі (пасцілы) і іншыя рэлігійныя тэкстыПалионис, Й. К проблеме диахронно-типологического изучения балтийских литературных языков… С. 15—16; Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 96..

Першы поўны пераклад Бібліі на літоўскую мову (а ў прыватнасці — на жамойцкую гаворку) быў надрукаваны ў 1735 г. у Кёнігсбергу (Каралеўства Прусія) і паўторна надрукаваны пасля выпраўкі ў 1755 г. там жаЗинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 134.. Нешматлікасць пісьмовых помнікаў і адсутнасць сістэмы адукацыі на літоўскай мове не спрыяла моўнай гамагенізацыі насельніцтва. Літоўская мова захоўвалася галоўным чынам у асяроддзі сельскага і сялянскага насельніцтва ў гутарковай форме розных гаворак і не выкарыстоўвалася ў афіцыйным справаводстве. Значная частка балтамоўнага насельніцтва на Віленшчыне ў часы ВКЛ абеларусіласяЛитовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 385; История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 16, 112, 146; Унуковіч, Ю. Літоўцы / Ю. Унуковіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. — Т.2. — 212., а ў XIX — пачатку XX ст. апалячыласяЛитовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 385; История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 112, 146..

З пачатку XIX ст. паступова ўзрастала зацікаўленасць да стварэння мастацкай літаратуры на балцкіх гаворках, але ў асноўным на жамойцкай гаворцы. Пэўны друк на мясцовым варыянце літоўскай мовы існаваў у першай палове XIX ст. у Каралеўстве Прусія: тут, напрыклад, у 1832 г. выйшла першая літоўскамоўная газетаЛитовская литература. Аднак развіццё літаратурнай мовы тармазілася антылітоўскай палітыкай улад Германскай імперыіЯзыки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 96.. У Расійскай імперыі дзейнічала толькі забарона літоўскага друку лацінкай у 1864—1904 гг., а літоўскі друк кірыліцай, наадварот, заахвочваўся. Сучасная літоўская літаратурная мова пачала стварацца з 1880-х гг. на аснове балцкіх гаворак вакол горада Марыямпале (па сучаснай класіфікацыі — сувалкійская гаворка аўкштайцкага дыялекта літоўскай мовы, складзеная пад уплывам гаворак яцвягаўНа тэрыторыі вакол гарадоў Марыямпале і Сувалкі ў старажытнасці жыло заходнебалцкае племя яцвягаў. Паводле даследаванняў сучаснага літоўскага лінгвіста Зігмаса Зінкявічуса менавіта на базе гаворак яцвягаў у Вялікім Княстве Літоўскім былі складзены сучасныя паўднёвыя гаворкі аўкштайцкага дыялекта літоўскай мовы, якія далі пачатак сучаснай літоўскай літаратурнай мове, надаўшы ёй па прычыне сваёй аддаленасці ад большасці гаворак арэол і ўражанне вельмі старажытнай і архаічнай мовы ўцэлым. Гл.: Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 100. Балцкія гаворкі ў Вільні і Віленшчыне не захаваліся да нашага часу, бо яшчэ ў часы існавання Вялікага Княства Літоўскага яны былі выцеснены ці заменены славянскімі гаворкамі.Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 95, 96.). З гэтай прычыны для норм новай літаратурнай мовы стала характэрна аддаленасць ад гутарковай гаворкі і большасці дыялектаўЦікава, што для літаратурнай латышскай мовы была характэрна адваротная тэндэнцыя. Калі літаратурная латышская мова пачала стварацца ў XVI ст. немцамі Лівоніі, то яна мела мала пісьмовых помнікаў (галоўным чынам, пераклады з нямецкай мовы), атрымала моцнае ўздзеянне нямецкай мовы і мовы ліваў, мела пачаткова вялікую аддаленасць ад гутарковай мовы, а толькі з сярэдзіны XVII ст. пачала паступова набываць усё больш і больш рыс гутарковай мовы латышоў. Гл.: Палионис, Й. К проблеме диахронно-типологического изучения балтийских литературных языков… С. 14, 17.. Разам з тым у літаратурнай мове з’явілася шмат неалагізмаў, створаных на аснове слоў польскай і беларускай мовы, у тым ліку асноўнага слоўнікавага фонду. Менавіта з 1890-х гг. пачынае інтэнсіўна развівацца літоўская літаратура самых розных жанраў, стабілізуюцца нормы літаратурнай мовы і развіваюцца яе стылі.

Найбольш спрыяльныя ўмовы для развіцця літаратурнай формы з’явіліся ў XX ст., асабліва пасля стварэння ў 1918 г. Літоўскай Рэспублікі, у якой літоўская мова стала дзяржаўнай і выкарыстоўвалася ў афіцыйным справаводстве.

Сучасная літоўская літаратурная мова з’яўляецца дзяржаўнай у Літоўскай рэспубліцы, дзе з’яўляецца мовай навучання на ўсіх ступенях адукацыі і ўжываецца ў мясцовых публічных мас-медыя. У той жа час пэўная частка сельскіх жыхароў традыцыйна карыстаецца не літаратурнай мовай, а мясцовымі дыялектамі і гаворкамі.

Моўнымі і этнаграфічнымі групамі сучасных літоўцаў навукоўцамі ўмоўна лічацца: аўкштайты — у Аўкштайціі; жамойты — у Жамойці; дзукі — у Дзукіі; паўночныя занямонцы (занавікі) і паўднёвыя занямонцы (капсы) — у Сувалкіі; літувінінкі (літоўнікі) — у т.зв. Малай Літве (частцы Калінінградскай вобласці Расійскай Федэрацыі)Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 653.. Большая частка літоўцаў ва Усходняй Прусіі (т.зв. літоўнікаў/літувінінкаў) да пачатку XX ст. была германізавана (анямечана).

 Традыцыйная культура 

 Традыцыйныя заняткі і тыпы пасяленняў 

Традыцыйная культура і заняткі літоўцаў у старажытнасці былі тыповымі для народаў Балтыі. Да іх адносіцца ворнае земляробства (жыта, ячмень, авёс, пшаніца, гарох, лён, з канца XVIII ст. — бульба) і жывёлагадоўля (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.). Ворнымі прыладамі былі — адназубнае рала (арклас) ці саха (жагрэ) з адной (на ўсход ад Нёмана і Віліі (Нярыса)) альбо дзюма паліцамі (на захад ад Віліі). Жыта касілі касой (на захадзе), паў-касой (у цэнтральных раёнах) ці сярпом (на ўсходзе). На марскім узбярэжжы і Куршскай касе было развіта рыбалоўства. Другараднае значэнне мела бартавое (бортніцтва), затым (з канца XIX ст.) — пасечнае пчалярстваЛитовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 386; Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 653..

Самым старажытным тыпам пасялення была вёска (каймас) з безсістэмнай (кучавой) планіроўкай (ад некалькіх да некалькіх дзясяткаў сядзіб), а з XVI ст. распаўсюджваецца і вулічная планіроўка (пасля правядзення валочнай памеры), у XIX—XX стст. па ўсёй Літве — хутары з аднаго двара, якія былі характэрны для Жамойці яшчэ са старажытнасці. Першыя гарады, якія ўтвараліся вакол першапачатковых гарадзішчаў-замкаў, узнікаюць у другой палове XIII — пачатку XIV стст. У XIV—XV стст. расце колькасць гарадоў і мястэчак.

Сялянскія сядзібы былі як правіла невялікімі, бо звычайна бацькоўская гаспадарка дзялілася паміж дзецьмі. Жылая пабудова (зрубная хата — нумас) у вёсцы ставілася тарцом да вуліцы, перад хатай рабіўся кветнік (рута, ружа, мята, півоня і інш.), а вакол ставіліся гаспадарчыя пабудовы. Да пачатку XX ст. большасць хат былі драўлянымі, крытымі ў большасці выпадкаў саломайЛитовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 386.. З пачатку XX ст. хаты крыюцца гонтай, бляхай, а ў Клайпедскім краі і Заходнім Занямонні (г.зн. на тэрыторыі Усходняй Прусіі) — чарапіцай. У перыяд паміж Першай сусветнай вайной і Другой сусветнай вайной шырокі размах набывае працэс ліквідацыі старых бедных вёсак і перасялення людзей на хутары, што мэтанакіравана арганізоўвалася ўладамі Расійскай імперыі і Літоўскай Рэспублікі (1918—1940).

Самым старажытным і паўсюль распаўсюджаным тыпам хат быў нумас/намас — аднакамерная зрубная хата без столі і з адкрытым вогнішчам у цэнтры, якая выкарыстоўвалася адначасова і як жытло, і як хлеў. Пазней да намаса пачалі прыбудоўваць і дадатковыя пакаёўні, хлеўныя пакоі і навесы, што стала пачаткам жамойцкаму тыпу хат. У XVI ст. у Аўкштайціі нумас быў выцеснены курнай хатай піркя. З XVI ст. намас ужо выконваў функцыю кухні і кладоўкі, а з XVIII ст. — памяшкання для дробнай жывёлы. У XVI—XIX стст. былі сфарміраваны тры тыпы хат: а) жамойцкі (троба) — чатырохсхільная шматкамерная хата, у цэнтры якой знаходзілася нежылое памяшканне з каміннай печчу пасярэдзіне (на якім рыхтавалі корм быдлу), а вакол па баках — жылыя і гаспадарчыя пакоі; б) аўкштайцкі (піркя, альбо яе варыянты грыча і румас) — чатырохсхільная курная хата (з печчу ў жылым памяшканні, сенцамі і каморай), аналагічная па ўнутранай планіроўцы хатам беларусаў, бо была перанята ў беларусаў; і в) занямонскі/сувалкійскі (стуба) — двухсхільная доўгая шматкамерная хата, пакоі ў якой размяшчаліся ўздоўж адзін за адным (цэнтральны пакой — кухня з сенцамі; з аднаго боку кухні — гаспадарчыя пакоі, а з другога — жылыя; меліся дадатковыя ўваходы ў хату)Литовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 386; Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 653; Унуковіч, Ю. Літоўцы / Ю. Унуковіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. — Т.2. — 213; Литовцы // Энциклопедия народов мира..

Да XX ст. сяляне самі выраблялі прылады працы, прадметы хатняга ўжытку і адзення. Сёння найбольш папулярнымі формамі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і рамёстваў, якія захаваліся са старажытнасці, з’яўляюцца драўляная скульптура (крыжы, слупы-капліцы, выявы Хрыста, хрысціянскіх святых і інш.), часта арнаментаваная жалезам; лубок; пляценне; мастацкае ткацтва; коўка і апрацоўка бурштыну.

 Грамадскія традыцыі і святы сялян 
120px|thumb|Літоўскія ваяры XIV—XV стст. (рэканструкцыя), фота 2009 г.
З узнікненнем Вялікага Княства Літоўскага быў ліквідаваны падзел балцкага насельніцтва на плямёны і ўнутрыпляменныя вялікія сваяцкія роды, а таксама пачалі фарміравацца розныя праслойкі новага, феадальнага грамадства — феадалы (шляхта), мяшчане і сяляне. Склад феадалаў і мяшчанства ў гарадах ВКЛ вызначаўся этнічнай стракатасцюУнуковіч, Ю. Літоўцы / Ю. Унуковіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. — Т.2. — 213..

З прыняццем хрысціянства ўсталёўваецца манагамія замест ранейшай палігаміі. Да пачатку XVI ст. вялікая сям’я ў вёсцы знікае і замяняецца малымі сем’ямі. Галоўную ролю ў сям’і іграў бацька, двор якога перадаваўся па спадчыне старэйшаму сыну ці зяцю. Дагэтуль дамінуе білінейнае сваяцтва (гіміністэ) і малая сям’я (шэйма). Сем’і ствараліся пры дапамозе сватаўства, улічвалася перш за ўсё маёмаснае становішча бацькоў. У вясельных абрадах асаблівую ролю іграў сват (піршліс) і конны вяшчальнік (квесліс), якія апавяшчалі пра вяселле. Сістэма тэрмінаў сваяцтва мае лінейны тып з элементамі апісальных тэрміналогій; сіблінгі падзяляюцца па полу. Тэрміны сваяцтва для маці, сястры, брата, унука, мужа, бацькі мужа і жонкі маюць індаеўрапейскае паходжанне, а астанія тэрміны з’яўляюцца ўнікальнымі і характэрны толькі для літоўскай мовыЛитовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 654..

Асноўнай катэгорыяй насельніцтва былі сяляне, большую частку якіх да XIV ст. складалі свабодныя земляробы — лаўкінінкі (ад слова лаўкас — «поле»), але ўзнікалі і розныя катэгорыі залежнага сялянства (у тым ліку прыгоннага). Сяляне былі членамі тэрытарыяльных абшчын (палей), якія ўтваралі воласць. Унутранае жыццё сялянскай абшчыны рэгулявалася сходам (капа) і рознымі абшчыннымі традыцыямі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны (талака — талка); традыцыя супольнага адпачынку (вячоркі, вечарыны — вакаронес); частаванне адзін аднаго свежыной, свежым півам і мёдам, і інш.Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 654; Унуковіч, Ю. Літоўцы / Ю. Унуковіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. — Т.2. — 213.

Традыцыі народных гулянняў захоўваюцца да сённяшняга часу. Калядная вячэра (Кучас) пачынаецца з ужывання тонкіх вафель (калядайціс) з ціснёнымі выявамі на тэму Нараджэння Хрыстова, а скончваецца варажбой. На свята Новага года робіцца працэсія вяскоўцаў, апранутых у валхвоў («трох каралёў»). На Масленіцу (Ужгавенес) катаюцца на санках, спальваюць жаночую ляльку «Морэ» і ставяць сатырычныя сцэнкі ў масках («пан», «жандар», «абжора Лашыніс», «жаніх-няўдаль Сідарас» і г.д.). На Вялікдзень (Велікас) абмалёўваюць і кацяць яйкі, гойдаюцца на арэлях, абліваюцца вадой, сцягаюць адзін аднаго галінкамі. На Купалле (Іванаў дзень — Ёнінес) паляць вогнішчы і скокаюць праз яго, збіраюць кветкі, плятуць вянкі і кідаюць іх у ваду.

Пасля прыняцця хрысціянства ў знак шчырай веры насельніцтва (асабліва сялянскае) ставіць па вёсках, на пагорках, пры дарогах сімвалічныя драўляныя каталіцкія крыжы — часта нават нетрадыцыйнай формы, бо нясуць у сабе спалучэнне хрысціянскіх і язычніцкіх традыцый (у тым ліку, багата арнаментаваныя каплічкі-слупы «stogastulpis» і «koplytstulpis»). Часам групамі крыжоў абстаўляюцца нават цэлыя пагоркі. Літоўская традыцыя вырабу драўляных каталіцкіх крыжоў і яго сімволіка была ўключана ў 2008 г. у Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКАCross-crafting and its symbolism. UNESCO.

Каталіцкія ксяндзы карыстаюцца ўсямернай павагай на вёсцы.

Значны ўплыў на мову і культуру літоўскіх сялян зрабіла ўсходнеславянскае насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага, а пазней і заходнеславянскае (палякі), што было звязана з наяўнасцю ў суседзяў традыцый дзяржаўнасці, уласнай пісьмовасці, спавядання хрысціянства і інш. Да рана запазычаных літоўцамі ад беларусаў адносяць такія традыцыі і з’явы як звычай галашэння перад адпраўкай нявесты ў дом жаніха; валачобны абрад беларускага ўзору; фарбаванне яек на Вялікдзень; радзінную абрадавую страву бабіна каша; некаторыя віды фальклору; аўкштайцкую курную хату; лексіку палітычнага, рэлігійнага, гандлёвага і іншага характару (bajoras — баярын/шляхціц, Velykos — Вялікдзень, turgus — торг, muita — мыта, adyna — гадзіна, abrūsas — абрус, і інш.); прозвішчы (Адамкявічус, Зінкявічус, Міцкявічус, Віткявічус і г.д.); і інш.

 Традыцыйны касцюм 

Традыцыйны мяшчанскі ці шляхецкі касцюм упісваюцца ў агульныя заходнееўрапейскія модныя тэндэнцыі, але быў створаны своеасаблівы шляхецкі «сармацкі строй», які меў выразны нацыянальны характар.

Традыцыйны сялянскі касцюм меў некалькі варыянтаў (у залежнасці ад раёна пражывання) і атрымаў пэўнае ўдзеянне ў Жамойці і г.зв. Малой Літве з боку касцюма немцаў, а ў Аўкштайціі і Дзукіі — з боку славянЛитовцы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — Санкт-Петербург : Тип. И. А. Эфрона, 1896. — Т. XVIIА (34). — С. 829..

Традыцыйны жаночы сялянскі касцюм захоўваўся ў побыце да сярэдзіны XIX ст. і меў шэсць варыянтаў (жамойцкі, аўкштайцкі, клайпедскі, капскі, дзуцкі, занавіцкі). Аснову яго складаюць доўгая палатняная сарочка, шырокая спадніца (звычайна 2-3), фартух, тканы або плецены пояс, камізэлька (ліеменэ), наплечнае покрыва (скара). На галаве дзяўчаты насілі вянкі (вайнікас, пакалке) са стужак і галуна, часам — на цвёрдай аснове, а замужнія жанчыны — чапцы, а ў Аўкштайціі яшчэ і паралельна рушніковы ўбор (намітку — нуаметас). Рута ў прычосцы дзяўчын азначала дзявоцтва. Завушніц ні дзяўчыны, ні жанчыны не насілі. Адзенне ўпрыгожвалася складанай вышыўкай, а таксама срэбнымі, бурштынавамі, каралевымі і шклянымі пацеркамі. У аздабленні вопраткі выкарыстоўваліся арнаменты і разнастайная гама колераў (белы, шэры, карычневы, чорны), узоры наносіліся таксама на пальчаткі, панчохі і г.д. Жаночая спадніца (маргінес) — розных колераў, у клетку, палоску ці складанага ўзору.

Традыцыйнае мужчынскае сялянскае адзенне складалася з палатнянай сарочкі (маршкіняй), палатняных, суконных ці паўшарсцяных штаноў, камізэлькі, палатнянага альбо суконнага кафтана, валянага капялюша, паяса ці рамня. Зімой мужчыны і жанчыны насілі сярмягу, аўчыныя футры або паўкажушкі.

Традыцыйным працоўным абуткам мужчын і жанчын на вёсцы былі плеценыя з ліпавага дубу лапці (віжы), скураныя пасталы, у Жамойці і Сувалкіі таксама драўляныя чаравікі (клумпес) і абутак на драўлянай падэшве са скураным і крамнінным верхам (нагіні, мядпаджэй), у святочныя дні — ботыЛитовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 386; Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 653; Литовцы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — Санкт-Петербург : Тип. И. А. Эфрона, 1896. — Т. XVIIА (34). — С. 829..

 Сялянскія традыцыі харчавання 

Аснову харчавання літоўцаў складалі раслінныя і малочныя прадукты, у т.л. іржаны (радзей пшанічны) хлеб (дуона), бліны і кашы з мукі, ячменнай і аўсянай крупы (для Дзукіі характэрны бліны з грачанай крупы), гарох, малако, мяса. З пачатку XIX ст. шырокае распаўсюджанне атрымалі стравы з бульбы. З мяса пераважна ўжывалася свініна.

І па сённяшні дзень для большасці літоўцаў папулярнымі з’яўляюцца традыцыйныя стравы з цёртай бульбы і мясной, тварожнай і іншай начынкай (цэпеліны), малочныя супы (з мукой і крупамі або з бульбянымі клецкамі), бульбяныя бліны, бульба з малаком або кіслым малаком, сыр з кменам, тушаная капуста з мясам (бігас), кілбасы (дэшра, скіландзіс), вэнджаная свініна, крывяны суп (юка), боршч, рассольнік і інш. Да нацыянальных страў таксама адносіцца шупініс (каша з гароху, бульбы і свіннога мяса), ведарай (свінныя кішкі, начыненыя цёртай сырой бульбай ці крупой і запечаныя), аўсяны кісель і інш. З традыцыйных напояў распаўсюджаны бярозавы сок (сула), квас (у тым ліку з груш), мядок (мідус)Литовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 386; Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 654..

На святы пякуць адмысловыя высокія кексы тыпу кухоннае дрэва (шакоціс, рагуоціс), здобнае печыва (жагарэліс), піражкі і пончыкі (спургас). Асноўны традыцыйны алкагольны напой — ячменнае цёмнае (і нават амаль чорнае) піва (алус).

 Вусная творчасць і музыка 

Менавіта з запісаў фальклору Жамойці ў канцы XVIII ст. (спачатку тэкстаў, затым тэкстаў з напевамі, затым інструментальных мелодый) пачалося развіццё літоўскай фалькларыстыкі. Складанасці ў навуковай фіксацыі фальклору звязаны з няведаннем літоўскай мовы славянамоўнымі даследчыкамі і навукоўцамі часоў ВКЛ і Расійскай імперыі, што зніжала зацікаўленасць тых навукоўцаў да зместу фальклору. Трошкі больш зацікаўленасці да літоўскага фальклору і мовы з боку лінгвістаў пачалося з даследаванняў Аўгуста Шлейхера ў сярэдзіне XIX ст., працы якога доўга заставаліся адзіным дапаможнікам для вывучэння літоўскай мовы. Старажытны пласт фальклору сялян Дзукіі і Аўкштайціі адкрыты толькі ў XX ст.

У фальклоры маюцца розныя паданні пра паходжанне свету і рэлікты старажытных міфаў (пра маланкоўца Пяркунаса і інш). Літоўская міфалогія не багата вобразамі. Эпас звязаны галоўным чынам з жывёльнай тэматыкай. Маецца багаты казачны фальклор, які паўплываў на прафесійнае мастацтва (казка «Эгле — каралева вужоў», якая стала асновай для паэмы і балета, і інш). Мноства песень на працоўную (земляробчыя і хатнія заняткі), каляндарна-святочную, сямейна-абрадавую, інтымна-лірычную і ваенна-гістарычную тэматыку, якія суправаджаюцца інструментальнымі кампазіцыямі, карагодамі, танцамі, гульнямі і г.д. У фальклоры, гэтак жа як ва ўсёй сялянскай культуры, шырока бытавалі язычніцкія матывы і спалучэнне язычніцкіх і хрысціянскіх элементаў. У музычна-паэтычнай стылістыцы захоўваюцца мясцовыя адрозненні. Звычаі і абрады былі звязаны з земляробчымі работамі, асабліва іх завяршэннем, сямейнымі і каляндарнымі святаміЛитовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 386; Литовцы // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — С. 247..

Характэрнай рысай песень з’яўляецца лірызм: 50 % песень — «пра каня», 30 % — «пра руту». Найбольш старажытныя працоўныя і абрадавыя песні — у Аўкштайціі і Дзукіі. Самы архаічны пласт — аўкштайцкая поліфанічная музыка сутарцінес (жаночыя спевы ўдваіх, утраіх, учатырох альбо мужчынская ансамблевая ігра на аднародных духавых інструментах), якая суправаджала любыя віды калектыўнай працы, абрады, карагоды і танцы. Да пачатку XX ст. яна засталася толькі ў некаторых раёнах Аўкштайціі. Літоўская поліфанічная музыка сутарцінес была ўключана ў 2010 г. у Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКАSutartinės, Lithuanian multipart songs. UNESCO.

У Дзукіі захаваліся старадаўнія абрадавыя арэльныя песні (каляндарныя і вясельныя), песні пра жывёл і раслін, вузкааб’ёмные лады (у т.л. ангемітоніка), адзіночныя (жаночыя альбо мужчынскія) спевы. Характэрны таксама харавыя ўнісонныя і антыфонныя спевы, напеўная мелодыка (пераважна лірычнага тыпу, з распевамі складоў). У заходніх раёнах Дзукіі сустракаюцца 2-х і 3-хгалосныя песні ў 7-ступеннай дыятоніцы.

Фальклор Жамойці адрозніваецца разнастайнасцю песенных тыпаў і выканаўчых традыцый, значную яго частку складаюць лірычныя песні, шматгалоссе позняга, гамафонна-гарманічнага тыпу. У межах аднаго жанру сустракаюцца песні розных стылявых пластоў: напрыклад, сярод пастуховых песень — і архаічныя (з прызыўных воклічамі «Ralioo!»), і меладычна развітыя 3-галосныя лірычнай тэматыкі.

У пачатку XX ст. ужо многае з фальклору было забыта, а на змену прыходзілі літаратурныя песні (такіх літаратараў як Антанас Страздас, Вянужыс, Баронас) і народныя частушкі (dainuška).

Традыцыйнымі музычнымі інструментамі вяскоўцаў Літвы з’яўляюцца драўляныя (з ліпы ці вярбы) гуслі (канклес/кунклес); язычковы інструмент бірбіне; пастуховы рог ажрагіс; драўляныя натуральныя трубы рагай, трымітай, даўдзіцес; падоўжаная флейта лумздзяліс; шматстваловая флейта скудучай; дуда; розныя мембранафоны; ідзіяфоны; народныя скрыпкі; струнны бас; гармоніка і інш.

 Сучасныя культурныя традыцыі 
Традыцыйная культура развівалася і захоўвалася доўгі час на вёсцы, бо з пачаткам утварэння Вялікага Княства Літоўскага эліта грамадства (феадалы і мяшчане) пераймала многія агульнаеўрапейскія традыцыі матэрыяльнай і духоўнай культуры Усходняй Еўропы (праваслаўнай) і Заходняй Еўропы (каталіцка-пратэстанцкай)Унуковіч, Ю. Літоўцы / Ю. Унуковіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. — Т.2. — 212—213.. Сярод феадалаў (шляхты) і мяшчан у часы ВКЛ гутарковай станавілася «руская мова» (старабеларуская мова), а пазней польская мова, якія выкарыстоўваліся ў афіцыйным справаводстве. У часы Расійскай імперыі і СССР шмат літоўцаў засвоілі і рускую мову (вялікарускую мову).

Сучасныя літоўцы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя мовы і рэлігіі), што тлумачыцца працэсамі ўрбанізацыі, інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д. Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі літоўцаў пачаўся ў XIX ст. у часы Расійскай імперыі, калі ў 1861 г. было скасавана прыгоннае права (хоць і да таго значная частка сялян была вольнай), створаны ўмовы для развіцця капіталістычных адносін і стварэння новых сацыяльных груп (буржуазіі і рабочых, а таксама інтэлігенцыі, у тым ліку клерыкальнай), сфарміраваны ў канцы XIX ст. сучасны варыянт літоўскай літаратурнай мовы. З другой паловы XIX ст. атрымліваюць больш шырокае распаўсюджанне характэрныя для Еўропы ў цэлым культурныя з’явы і новаўвядзенні. У 1896 г. у Расійскай імперыі ўзнікла першая палітычная партыя літоўцаў (сацыял-дэмакратычная), а пасля яшчэ і іншыя партыі.

Яшчэ больш спрыяльныя ўмовы для культурнай гамагенізацыі насельніцтва былі створаны пасля абвяшчэння Літвой сваёй дзяржаўнасці і незалежнасці ў 1918 г. і дзяржаўнай палітыкай стандартызацыі жыцця. Гэта адлюстравалася перш за ўсё ў знешніх формах: яшчэ большае, чым у XIX ст., распаўсюджанне агульнаеўрапейскіх тыпаў адзення, ежы, жытла, заняткаў і інш. У 1921—1939 гг. літоўскі ўрад праводзіў мяккую, але паступальную этнічную асіміляцыю (літуанізацыю/балтызацыю) нелітоўскага насельніцтва краіны (немцаў, рускіх, палякаў і інш.), акрамя яўрэяў, якім дазволілі этнічную сегрэгацыю; абмяжоўваў магчымасці для культурнага развіцця на польскай мове і ставіў перашкоды палякам для заняцця дзяржаўных пасадИстория Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 192—193..

У 1919 г. у Каўнасе быў створаны Літоўскі спартыўны саюз (1919—1920), а пазней замест яго ў 1920 г. Літоўскі саюз фізічнага выхавання і ў 1921 г. Літоўская спартыўная ліга (апошняя з 1923 г. узяла на сябе функцыі Нацыянальнага алімпійскага камітэта), якія паставілі мэту прапагандаваць заняткі фізічнай культурай і прафесійным спортам у краіне. Першых буйных поспехаў і міжнароднага прызнання літоўскія спартсмены дамагліся ў 1930-я гг., калі ў 1937 г. і 1939 г. літоўская мужчынская зборная па баскетболе стала чэмпіёнамі Еўропы. (Першы чэмпіянат Еўропы па баскетболе (1935) выйграла зборная Латвіі). У складзе літоўскай каманды тады былі таксама амерыканскія баскетбалісты літоўскага паходжання, гэтак жа як і трэнер Пранас Лубінас. Жаночая баскетбольная каманда Літвы ў 1938 г. у Рыме (Італія) заваявала тытул віцэ-чэмпіёна Еўропы. Гэтыя дасягненні літоўскіх баскетбалістаў, як мужчын, так і жанчын, адыгралі вырашальную ролю для далейшых лёсаў баскетбола ў Літве, дзе гульня пачала лічыцца аж да сённяшняга часу нацыянальным відам спорту (амаль як «другая рэлігія»), хоць у цэлым дасягненні літоўскай зборнай па баскетболе сярэдніяИз истории литовского спорта. Пазней, у складзе мужчынскай зборнай СССР па баскетболе (якая выйграла мноства чэмпіянатаў і медалёў на Алімпійскіх гульнях) было толькі некалькі літоўцаў, але лепшыя з баскетбольных клубаў Літоўскай ССР.

Уключэнне Літвы 3 жніўня 1940 г. у склад СССР (у форме Літоўскай ССР) пацягнула за сабой далейшую нівеліроўку рэгіянальных асаблівасцей і ўвядзенне дадаткова рускай мовы ў адукацыйны працэс і дзяржаўны ўжытакИстория Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 249, 252.. Маянткоўцы былі вымушаны эмігрыраваць, бо ў адваротным выпадку былі б рэпрэсаваны савецкай уладай. У 1940 г. былі нацыяналізаваны буйная прамысловасць, сістэма транспарту і сувязі, медыцынскія ўстановы і інш.История Литовской ССР. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — С. 431. У ходзе зямельнай рэформы 1940—1941 гг. надзелы зямлі атрымалі каля 60 тысяч беззямельных і дабаўкі да сваіх надзелаў каля 42 тысячы малазямельных гаспадароўИстория Литовской ССР. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — С. 437; История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 219.. У Літоўскай ССР пачалася рэарганізацыя сістэмы адукацыі, у 1940 г. была створана першая кінастудыя («Каўнаская кінастудыя», перайменаваная пазней у «Літоўскую кінастудыю»), а ў 1941 г. першая акадэмія навук (Акадэмія навук Літоўскай ССР, якая з 1990 г. носіць назву «Акадэмія навук Літвы»). Працэс «саветызацыі» (сацыялістычных пераўтварэнняў на савецкі ўзор) быў перарваны нападам Германіі ў 1941 г. на СССР у ходзе Другой сусветнай вайны.

У 1945—1950 гг. цэнтральныя ўлады СССР правялі поўную «саветызацыю» Літоўскай ССР: была ліквідавана прыватная ўласнасць (на зямлю, прадпрыемствы, гандлёвыя цэнтры, банкаўскія ўстановы і інш.); сельскае насельніцта прымусова заганялася ў калгасы і калгасныя пасёлкі з грамадскімі будынкамі на галоўнай плошчы і гаспадарчымі пабудовамі асобна; планава ствараліся дзяржаўныя прамысловыя прадпрыемствыИстория Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 243—249.. Савецкая калектывізацыя прывяла да маштабных перасяленняў насельніцтва з хутароў у гарады і пасёлкі гарадскога тыпу, дзе часта сціраліся вясковыя традыцыі, хоць гарадская культура Літвы і дагэтуль мае шмат рысаў сельскай (і сялянскай) культуры — песні, танцы, абрады (у тым ліку рэлігійныя), народнае прыкладное дэкаратыўнае мастацтва (асабліва драўляная скульптура, у тым ліку рэлігійнага характару) і г.д. На вёсцы захоўвалася хатняе ткацтва.

Пасля ўключэння Вільні (Вільнюса) і Віленскага края ў 1940 г. у склад Літвы пачаўся інтэнсіўны наплыў літоўскага насельніцтва ў новую сталіцу, што мэтанакіравана рабілася ўладамі Літвы (асабліва з 1945 г.), каб павялічыць да таго мізэрны працэнт літоўскага насельніцтва ў горадзе і панізіць працэнт яўрэйскага, польскага і беларускагаИстория Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 235..

У 1950—1990 гг. савецкая ўлада рабіла шмат намаганняў, каб наблізіць умовы і стандарты духоўна-культурнага і матэрыяльнага жыцця на вёсцы да гарадскіх: у сельскім быце прывычнымі сталі электрычнасць, газ, вадаправод, каналізацыя, цэнтральнае ацяпленне, масава будаваліся дамы культуры і кінатэатры, цэнтры бытавога абслугоўвання і медпункты. У сельскай мясцовасці масава пачалі насіць адзенне, зробленае на фабрыках СССР. У той жа час, як правіла, менавіта прысядзібная гаспадарка давала сельскім жыхарам асноўныя прадукты харчаванння (малако, мяса, яйкі, бульба, гародніна), а такія прадукты як хлеб, кандытарскія вырабы, вострыя прыправы, напоі і інш. пакупаліся ў дзяржаўных магазінах. Народная мастацкая самадзейнасць арганізоўвалася адміністрацыяй дзяржаўных устаноў і прадпрыемстваў, хоць працягвалі існаваць і народныя складальнікі песень і мастакі. Менавіта ў савецкія часы была дасягнута амаль суцэльная пісьменнасць насельніцтва, а таксама (праз урбанізацыю) працэнтная перавага гараджан над вяскоўцаміИстория Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 235, 252—255; История Литовской ССР. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — С. 540—542, 596—598..

У савецкія часы шырока праводзяцца ўсенародныя святы песень, што пачалося яшчэ з 1924 г. па ініцыятыве кампазітара Юозаса Жылевічуса, з’яўлялася павагай да традыцыйных сялянскіх песень, танцу і касцюму і трывае да сённяшняга часуЛитовцы // Энциклопедия народов мира. Гэтыя традыцыі былі формай самавыяўлення і захавання нацыянальнай свядомасці людзей. У канцы 1980-х гг., песні сталі неад’емнай часткай руху за аднаўленне незалежнасці Літвы, што вядома пад назвай «Спяваючая рэвалюцыя». На шматтысячнае свята песень (Dainų šventė), якое праходзіць раз у чатыры гады пасля атрымання незалежнасці (1990 г.), у Літву прыязджаюць літоўцы з іншых краін свету, таму і свята сталі называць Сусветным літоўскім святам песеньАфіцыйны сайт Літоўскага фестываля (свята) песень // dainusvente.lt. У 2008 г. традыцыя і сімволіка свят песень Балтыйскіх краін — Эстоніі, Латвіі і Літвы — была ўключана ў спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКАBaltic song and dance celebrations. UNESCO. Малыя святы песень зараз праводзяцца літоўскімі эмігрантамі за мяжой — у ЗША, Канадзе, Аўстраліі.

Пасля выхаду ў 1990 г. Літвы са складу СССР і атрымання незалежнасці, руская мова перастала мець афіцыйны статус у дзяржаве, а краіна пачала рэвізію сацыялістычнага прошлага і працэс прыватызацыі, арыентуючы знешнюю палітыку на краіны НАТА і Еўрапейскага Саюза. З 1 мая 2004 г. Літоўская Рэспубліка з’яўляецца дзяржавай-членам Еўрапейскага Саюза, што цягне за сабой для насельніцтва ўвядзенне адпаведных стандартаў у заканадаўстве, вывучэнне англійскай мовы, свабодны ўезд/выезд з краіны і яшчэ большую адкрытасць пераняццю многіх агульнаеўрапейскіх традыцый вядзення бізнеса, баўлення вольнага часу (святы, спорт, турызм і інш.), стандартаў адукацыі, адкрытасць інфармацыйнай прасторы (у тым ліку Інтэрнэта) і г.д. У той жа час некаторымі сучаснымі літоўскімі інтэлігентамі адзначаецца схільнасць сучасных літоўцаў да самаізаляцыі ад еўрапейскіх тэндэнцый, кансерватызму і ксенафобіі насуперак талерантанасці і дэмакратызму, што тлумачаць, у тым ліку, усведамленнем «нязначнасці» Літвы ў Еўрапейскім Саюзе і адчуваннем «пагрозы» з боку суседніх народаў, больш «моцных» культурна, эканамічна і дэмаграфічнаЛитовский диссидент обвиняет родину в «примитивном национализме» .

У апошнія дзесяцігоддзі Літва звычайна займае першае месца ў Еўропе і адно з першых месцаў у свеце па колькасці самагустваў на душу насельніцтва, што тлумачаць беспрацоўем, алкагалізмам, беднасцю і даўгамі, псіхалагічнымі прычынамі (бесперспектыўнасць існавання, адчай і г.д.) і інш.Литва занимает первое место в мире по количеству самоубийств; Самоубийственная Литва 

 Дэмаграфія 

Падлікі літоўскага насельніцтва на тэрыторыі свайго кампактанага рассялення ў раннія перыяды носяць гіпатэтычны характар з-за адсутнасці афіцыйнай статыстыкі.

Паводле афіцыйнай статыстычнай інфармацыі ў 1861 г. у Расійскай імперыі ў зоне кампактанага рассялення жыло каля 1,414 млн літоўцаў, а ў Германскай імперыі (ва Усходняй Прусіі) — 139 тыс.Vaitekūnas, S. The Population of Lithuania… С. 38.

У ходзе , не праводзілася апытанне насельніцтва аб этнічнай прыналежнасці асобы (ці як казалі ў тыя часы па-руску — «народности»), а толькі аб роднай (ужыванай) мове і веравызнанні. Дакладнасць вынікаў перапісу аспрэчваецца, але іншай усеахопнай статыстычнай інфармацыі няма. Лічыцца, што ў 1897 г. у Ковенскай, Віленскай і Сувалкаўскай губернях жыло каля 1,6 млн літоўцаўИстория Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 134.. Паводле даддзеных перапісу ад 1897 г. у Вільні 40 % насельніцтва роднай мовай назвала яўрэскую (ідыш); 30,1 % — польскую; 20,9 % — рускую; 4,3 % — беларускую; 2,1 % — літоўскую; 1,4 % — нямецкую; 0,5 % — татарскую; 0,3 % — украінскую; 0,4 % — іншыя мовыШиряев, Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах… С. 76.. У канцы XIX ст. ва Усходняй Прусіі (Германская імперыя) налічвалася каля 115 тыс. літоўцаўЛитовцы // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — С. 239..

У 1923 г. на тэрыторыі свайго кампактанага рассялення ў Літве налічвалася 1,70 млн літоўцаў; у 1940 г. — каля 2,4 млн; у 1945 г. — каля 2,1 млн; у 1959 г. — 2,15 млн; у 1970 г. — 2,50 млн; у 1979 г. — 2,71 млн; у 1989 г. — 2,92 млн; у 2001 г. — 2,90 млн; у 2011 г. — 2,56 млн.История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 170; Vaitekūnas, S. The Population of Lithuania… С. 42, 78, 92.

З часу аднаўлення незалежнасці (у 1990 г.) у Літве пачалася сталая дэпапуляцыя, якая па сваім тэмпам займае адно з першых месцаў у Еўропе, што выклікана значнымі штогадовымі хвалямі эміграцыі літоўцаў (у першую чаргу, працоўнай і на пастаяннае месца жыхарства замяжу), зніжэннем нараджальнасці і старэннем насельніцтваНаселение Литвы — менее трех миллионов; Демографическая катастрофа: Литва — в лидерах ЕС по сокращению населения; Потери населения Литвы за годы независимости больше, чем в мировой войне. Паводле прагнозаў, у 2060 г. каля 40 % жыхароў Літвы будуць складаць людзі ўзростам за 60 годНаселение Литвы стареет.

Паводле перапісу 2009 г. толькі 66,9 % жыхароў Літоўскай Рэспублікі жыве ў гарадах.

 Літоўская дыяспара — рассяленне і колькасць у свеце 
Значныя эміграцыйныя патокі літоўскага насельніцтва за межы свайго традыцыйнага і кампактнага рассялення пачаліся з другой паловы XIX ст., калі малазямельныя і беззямельныя сяляне пераязджалі для заробку ў прамысловыя гарады цэнтральнай часткі Расійскай імперыі (Санкт-Пецярбург, Масква, Адэса, Рыга, Тула, Калуга і інш.) і за межы Расійскай імперыі, галоўным чынам, у ЗШАЛитовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 386; Устинова, М. Я. Литовцы / М. Я. Устинова, В. П. Штраус // Народы России: энциклопедия. — Москва, 1994. — С. 226.. Галоўным цэнтрам дыяспары ў Расійскай імперыі быў Санкт-Пецярбург, дзе меліся невялікія культурныя цэнтры і таварыствы дапамогі літоўцаў. У 1869—1899 гг. у ЗША эмігрыравала каля 50 тысяч літоўцаў, у 1899—1914 гг. — звыш 252 тысяч, пасяліўшыся, галоўным чынам, у Чыкага, Лемонце і Нью-Ёрку, дзе былі адкрыты літоўскія культурныя цэнтры і каталіцкія парафііЛитовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 386; Vaitekūnas, S. The Population of Lithuania… С. 79, 92.. У 1910 г. у ЗША пражывала 207 тыс. літоўцаўИстория Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 135.. Частка эмігрантаў перасялілася і ў краіны Лацінскай Амерыкі. З пачаткам ваенных дзеянняў у ходзе Першай сусветнай вайны шмат літоўцаў-бежанцаў (да 300 тыс.) было эвакуіравана ў цэнтральныя губерні Расійскай імперыі: у Петраград і яго навакольная раёны (каля 150 тыс.), Маскву, Варонеж, Тамбоў, Яраслаўль, Кіеў і інш.

Стварэнне Літоўскай Рэспублікі (1918—1940) прывяло як да іміграцыі, так эміграцыі насельніцтва. Паводле дагавора паміж Літвой і РСФСР ад 1920 г. на радзіму вярнулася большая частка літоўцаў-пасяленцаў і літоўскіх бежанцаў ад вайныУстинова, М. Я. Литовцы / М. Я. Устинова, В. П. Штраус // Народы России: энциклопедия. — Москва, 1994. — С. 226.. У ЗША і іншыя краіны ў 1923—1939 гг. пераехала каля 80 тысяч літоўцаў. Па прычыне таго, што ўрад ЗША ўстанавіў квоты колькасці эмігрантаў з розных краін, многія літоўцы вымушаны былі накіроўвацца ў Бразілію (31,4 % усіх літоўскіх эмігрантаў у міжваенны перыяд), Аргенціну, Уругвай і Канаду, дзе большая іх частка працавала малакваліфікаванымі работнікамі на сельскагаспадарчых плантацыях у цяжкіх умовах, таму многія літоўцы з цягам часу адтуль перасяляліся ў ЗША і іншыя краіныVaitekūnas, S. The Population of Lithuania… С. 79..

Літоўскае насельніцтва ў міжваенны перыяд (1918—1939) у Польшчы і Германіі (ва Усходняй Прусіі) падвяргалася адпаведна паланізацыі і германізацыі. Савецкая ўлада ў міжваенны перыяд вызначыла Мінск (сталіца БССР) у якасці галоўнага культурнага цэнтра літоўскай дыяспары ў СССР, што мела ў першую чаргу сацыялістычны і паказны, прапагандысцкі характар для міжнароднай грамадскасці: у Мінску існаваў літоўскі сектар пры АН БССР, выдавалася газета на літоўскай мове «Чырвоны араты» (1927—1937), падручнікі і кнігі, інш. У Маскве выдаваўся часопіс на літоўскай мове «Кавадла» (1931—1938), у Ленінградзе і Маскве існавалі літоўскія нацыянальныя клубы і г.д. Аднак у 1937—1938 гг. савецкая ўлада ліквідавала ўсе літоўскія нацыянальныя арганізацыі і друк у СССР, а многія літоўцы ў СССР былі рэпрэсаваны. Пасля ўключэння ў 1945 г. большай часткі Усходняй Прусіі ў склад СССР і стварэння Калініградскай вобласці, пачаліся сталінскія рэпрэсіі і высяленні немцаў і літоўцаў, якіх савецкія ўлады не адрознівалі ад немцаў па прычыне германізаванасці, з гэтай тэрыторыі ў Сібір, дзе большая частка іх загінула ў лагерах ад голадуЗинкявичюс, З. Откуда родом литовцы… С. 135—136..

Па прычыне ўключэння Літвы ў склад СССР з краіны выехала значная частка літоўскага насельніцтва, у тым ліку грамадскай эліты (буржуазія, інтэлігенцыя, клір), накіраваўшыся ў ЗША, Канаду і АўстраліюVaitekūnas, S. The Population of Lithuania… С. 92.. Паводле прыблізных падлікаў у 1945—1990 гг. за межамі Літоўскай ССР жыло каля 700 тыс. літоўцаўVaitekūnas, S. The Population of Lithuania… С. 91..

Пасля выхаду ў 1990 г. Літвы са складу СССР некаторыя эмігранты (у тым ліку, нашчадкі ранейшай эліты) пачалі вяртацца ў незалежную літоўскую дзяржаву. Напрыклад, другім прэзідэнтам атрымаўшай зноў у 1990 г. незалежнасць Літвы стаў Валдас Адамкус — сын начальніка генштаба арміі міжваеннай Літвы, рэпатрыянт з Чыкага (штат Ілінойс) і член рэспубліканскай партыі ЗША. У той жа час хвалі рээміграцыі ў параўнанні з эміграцыяй літоўцаў замяжу нязначныя.

У постсавецкі час (і асабліва пасля ўступлення Літвы ў 2004 г. у склад Еўрапейскага Саюза) эміграцыя набывае пагражальныя для краіны памеры, што тлумачыцца праблемамі літоўскай эканомікі (закрыццё многіх прадпрыемстваў, высокія цэны на энерганосьбіты і г.д.), адсутнасцю перспектыў і сацыяльных гарантый для маладых людзей, нізкімі заробкамі ці беспрацоўем у Літве. У 2012—2013 гг. узровень беспрацоўя ў Літве складаў 12—13 %Безработица в Литве: и трудовая эмиграция не спасает; Литва шокирована переписью: Страна исчезает. З 1990 па 2010 г. з Літвы выехала каля 615 тыс. чалавек; прычым у 2001—2010 гг. эмігравала каля 337 тыс.За 20 последних лет из Литвы эмигрировали более полумиллиона человек ; За 20 последних лет из Литвы эмигрировали более полумиллиона человек  Паводле розных ацэнак, за перыяд з 2004 па 2014 г. з Літвы выехала ад 500 тыс. да 1 млн чалавек (перапіс насельніцтва ў 2011 г. праводзіўся ў тым ліку і па інтэрнэту, таму літоўскія эмігранты з любой кропкі свету маглі дэклараваць свае нібыта месцазнаходжанне ў Літве)Общество Литвы стареет и эмигрирует, а власти ничего не делают; Литва шокирована переписью: Страна исчезает; Население Литвы вернулось на довоенный уровень. Асноўнымі накірункамі літоўскай эміграцыі з’яўляюцца краіны Еўрапейскага саюза: так, у 2011 г. у Вялікабрытаніі асела каля 50 % агульнай колькасці літоўскіх эмігрантаў; у Ірландыі — 10,4 %; у Нарвегіі — 7,1 %; у Германіі — 7 %; у Іспаніі — 3,6 %; у ЗША — 3,3 %; у Швецыі — 2,4 %; у Расіі — 2 %Из Литвы в прошлом году эмигрировало 53 900 жителей. Гэта стварае новыя новыя цэнтры літоўскай дыяспары.

Паводле афіцыйных дадзеных, у Вялікабрытаніі ў 2001 г. налічвалася 4 363 літоўца, а ў 2011 г. — ужо 97 083 літоўцаPidd, H. Baltic exchange: meet the Lithuanians who have made Britain their home. У Ірландыі ў 2006 г. пражывала 36 683 літоўцы, а ў 2011 г. — ужо 43 847 літоўцаўЗа пять лет в Ирландии число литовцев увеличилось на 40 %. З той прычыны сярод сучасных літоўцаў Вялікабрытанія нават атрымала паў-жартаўлівую назву «Другая Літва» (Antra Lietuva), а Ірландыя — назву «Трэцяя Літва» (Trečia Lietuva)Europa kai kurių lietuvių akimis  // mapijoziai.lt.

 Знакамітыя літоўцы 
 Данатас Банёніс
 Ёнас Басанавічус
 Матэюс Валанчус
 Томас Венцлава
 Відунас
 Вітаўт
 Гедымін
 Біруце Галдзікас
 Альбрэхт Гаштольд
 Мельхіёр Гедройц
 Лаўрынас Стуока-Гуцявічус
 Інгеборга Дапкунайтэ
 Сіманас Даўкантас
 Юрга Жылінскене
 Вітаўтас Ландсбергіс
 Міндоўг
 Саламея Нерыс
 Эймунтас Някрошус
 Юозас Мільцініс
 Мадэстас Феліксавіч Паўлаўскас
 Януш Радзівіл
 Арвідас Сабоніс
 Жыдрунас Савіцкас
 Віялета Урмана
 Мікалоюс Чурлёніс

 Найбагацейшыя літоўцы 
 Найбагацейшыя літоўцы (2008) 
 Найбагацейшыя літоўцы (2011) 
 Найбагацейшыя літоўцы (2013)

 Гл. таксама 
 Культура ўсходнелітоўскіх курганоў


 Літаратура 
 Археология СССР. Т. 17. Финно-угры и балты в эпоху средневековья / Л. А. Голубева [и др.]; Отв. ред. тома В. В. Седов; Редкол.: Б. А. Рыбаков (гл. ред.) [и др.]. — М.: Наука, 1987. — 510 с.
 Балтийские языки в настоящем и прошлом / АН ЛатвССР, Ин-т языка и литературы; ред. А. Блинкена. — Рига : Зинатие, 1985. — 249 с.
 Внуковіч, Ю. І. Літоўцы Беларусі: этналагічнае даследаванне / Ю. І. Внуковіч ; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі. Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2010. — 170 с.
 Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с.
 Гудавичюс, Э. История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — Москва : Фонд им. И. Д. Сытина; Baltrus, 2005. — 680 с.
 Дзярновіч, А. Жамойць і Літва / А. Дзярновіч // Наша ніва. — 22 чэрвеня 2013.
 Дубоніс, А. Лейці вялікага князя літоўскага: з гісторыі ранніх дзяржаўных структур літоўскага грамадства / А. Дубоніс. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 146 с.
 Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с.
 История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с.
 История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с.
 Краўцэвіч, А. Праблема лакалізацыі сярэднявечнай Літвы // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne № 8. 1997.
 Краўцэвіч, А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — 238 с.
 Волкайте-Куликаускене, Р. К. Образование литовской народности (по данным археологии) /Р. К. Волкайте-Куликаускене //Советская этнография. — 1979. — № 3. — С. 31—46.
 Литовский язык // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2010. — Т. 17. Лас-Тунас — Ломонос. — С. 650—652.
 Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2010. — Т. 17. Лас-Тунас — Ломонос. — С. 652—654.
 Литовцы // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. — С. 385—386.
 Литовцы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — Санкт-Петербург : Тип. И. А. Эфрона, 1896. — Т. XVIIА (34). — С. 827—830. 
 Литовцы // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — Москва: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1913. — Т. 27: Лемуры — Майков. — С. 238—257.
 Насевiч, В. Л. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. — Мінск : Полымя, 1993. — 160 с.
  — (электронная версія тут )
 Насевіч В. Л. Літва // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 т. — Мн.: БелЭН, 2006. — Т.2. — С. 202—206.
 Вячаслаў Насевіч: «Першапачатковая Літва знаходзілася на памежжы сучасных Літвы і Беларусі» // В. Насевіч. — Туризм и отдых. — 15 января 2009 г. — № 1 (686).
 Палионис, Й. К проблеме диахронно-типологического изучения балтийских литературных языков / Й. Палионис // Балтийские языки в настоящем и прошлом / АН ЛатвССР. Ин-т языка и литературы им. А. Упита. — Рига : Зинатие, 1985. — С. 13—17.
 Плаканс, А. Краткая история стран Балтии: [перевод с английского] / А. Плаканс. — Москва : Весь Мир, 2016. — 478 с.
 Унуковіч, Ю. Літоўцы / Ю. Унуковіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2006. — Т.2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 211—214.
 Устинова, М. Я. Литовцы / М. Я. Устинова, В. П. Штраус // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 225—226.
 Ширяев, Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с.
 Языки мира: Балтийские языки / РАН. Ин-т языкознания; Ред. кол.: В. Н. Топоров, М. В. Завьялова, А. А. Кибрик и др. — Москва : Academia, 2006. — 224 с.
 Lietuvių etnogenezės / atsakingoji redaktore R. Volkaite-Kulikauskienė. — Vilnius, 1987.
 Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s.
 Vaitekūnas, S. The Population of Lithuania / S. Vaitekūnas. — Vilnius : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2009. — 150 с.

 Спасылкі 

 Cross-crafting and its symbolism. UNESCO // unesco.org
 Sutartinės, Lithuanian multipart songs. UNESCO // unesco.org
 Baltic song and dance celebrations. UNESCO // unesco.org
 Культурная спадчына чалавецтва ў Літве (са спіса ЮНЕСКА) // old.travel.lt
 Афіцыйны сайт Літоўскага фестываля (свята) песень // dainusvente.lt
 Литовцы // Энциклопедия народов мира (www.etnolog.ru)
 Из истории литовского спорта // olitve.ru
 Сколько в Литве осталось миллионеров после введения евро // delfi.lt
 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР // demoscope.ru
 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР // demoscope.ru
 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР // demoscope.ru
 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР // demoscope.ru
 Літоўскі дэпартамент статыстыкі  // www.stat.gov.lt
 Демографическая катастрофа: Литва — в лидерах ЕС по сокращению населения // delfi.lt
 Население Литвы — менее трех миллионов // kurier.lt
 Потери населения Литвы за годы независимости больше, чем в мировой войне // baltic-course.com
 Население Литвы стареет // delfi.lt
 Безработица в Литве: и трудовая эмиграция не спасает // obzor.lt
 За 20 последних лет из Литвы эмигрировали более полумиллиона человек  // newsbalt.ru
 Из Литвы в прошлом году эмигрировало 53 900 жителей // delfi.lt
 Общество Литвы стареет и эмигрирует, а власти ничего не делают // news.tts.lt
 Литва шокирована переписью: Страна исчезает // svpressa.ru
 Население Литвы вернулось на довоенный уровень // warandpeace.ru
 US population ancestry from Lithuania (Census 2010) // census.gov
 Lithuanians in Canada  // thecanadianencyclopedia.com
 Pidd, H. Baltic exchange: meet the Lithuanians who have made Britain their home // theguardian.com
 За пять лет в Ирландии число литовцев увеличилось на 40 % // delfi.lt
 Europa kai kurių lietuvių akimis  // mapijoziai.lt
 Kur daugiausiai emigruoja lietuviai  // mapijoziai.lt
 Актер и дипломат Юозас Будрайтис: «Я хотел, чтобы в России узнали историю Литвы» // www.relga.ru
 Литовский диссидент обвиняет родину в «примитивном национализме»  // delfi.lt
 Літоўцам ламае мазгі, калі кажуць, што ВКЛ — беларуская дзяржава //news.21.by
 Литва занимает первое место в мире по количеству самоубийств // zn.ua
 Самоубийственная Литва  // oracle-today.ru
 Министр здравоохранения Литвы предложила малоимущим литовцам самоубийство как «выход из бедности» //politikus.ru
 Венцлова: политики прикрывают историей свои корыстные интересы // delfi.lt
 Эксперты: Литва ведет себя странно, ее политика — блуждание в тумане // delfi.lt
 Бумблаускас: наконец выяснилось, кто наши союзники // delfi.lt


Катэгорыя:Балты
Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Народы Літвы
Катэгорыя:Народы Польшчы