Абрэвіятура

Абрэвіяту́ра ( ад  — кароткі). У старадаўніх рукапісах і кнігах скарочанае напісанне слова ці групы слоў. У сучасных выданнях любое скарочанае слова ці словазлучэнне.

 Тыпы абрэвіятур 

 Ініцыяльная 
Слова, утворанае з назваў пачатковых літар ці з пачатковых гукаў слоў, якія ўваходзяць у зыходнае словазлучэнне
 АСК — аўтаматызаваная сістэма кіравання
 ЗДУ — звычайныя дыферэнцыяльныя ўраўненні
 МАД — мова апісання дадзеных

 Літарная 
Складзена з алфавітных назваў пачатковых літар слоў, што ўтвараюць зыходнае словазлучэнне.
 БНР (бэ-эн-эр) — Беларуская Народная Рэспубліка
 БДУ (бэ-дэ-у) — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
 ТФКП (тэ-эф-ка-пэ) — тэорыя функцый комплекснай зменнай
У складзе беларускіх літарных абрэвіятур чытанне некаторых назваў літар можа не супадаць з іх агульнапрынятымі назвамі ў алфавіце.

Так, літара «Ф» («эф») можа прамаўляцца як «фэ»:
 ФБР (фэ-бэ-эр)
 ЛФК (эл-фэ-ка) — лячэбная фізічная культура
Літары «М» («эм») і «Н» («эн») як «мэ» і «нэ»:
 м.н.с. (мэ-нэ-эс) — малодшы навуковы супрацоўнік

 Гукавая (акронім) 
Утворана з пачатковых літр слоў зыходнага словазлучэння. У адрозненне ад літарнай абрэвіятуры, прамаўляецца як адзінае слова («ГУМ» як гум, а не ГэУэМ), а не палітарна.
 ДАІ — дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя
 ГЭС — гідраэлектрастанцыя
 ТАСС — Тэлеграфнае агенцтва Савецкага Саюза

 Літарна-гукавая 
Утворана часткова з назваў пачатковых літар, часткова з пачатковых гукаў слоў зыходнага словазлучэння
 ЦДСА (цэ-дэ-са) — Цэнтральны дом Савецкай арміі
 ДІБДР (дзі-бэ-дэ-эр) — Дзяржаўная інспекцыя бяспекі дарожнага руху

 Бэкронім 
Жартоўная расшыфроўка ўжо існай абрэвіятуры. (гл. Слэнгавая дэабрэвіяцыя ў Слэнгавая этымалогія)
 ВКП(б) —  — Другое Прыгоннае Права (бальшавікоў).

 Рэкурсіўная (рэкурсіўны акронім) 
Расшыфроўка ўключае і саму абрэвіятуру.
 GNU — GNU’s Not Unix
 ALT — ALT Linux Team
 PHP — PHP Hypertext Preprocessor
 WINE — WINE Is Not an Emulator
 АТТА — Агенцтва творчых тэхналогій ATTA

 Абрэвіятуры з бессэнсоўнай літарай 
Разнавіднасць рэкурсіўных абрэвіятур, у якіх першая літара не мае ніякага сэнсу.
 KDE (K Desktop Environment).

 Складанаскарочаныя словы (складовая абрэвіятура) 

 Складанне пачатковых частак двух і больш слоў 
 калгас — калектыўная гаспадарка;
 камсамол — камуністычны саюз моладзі;
 абкам — абласны камітэт;
 парткам — партыйны камітэт;

 Складанне пачатку аднаго слова з іншым словам словазлучэння 
 раддом — радзільны дом (радзільня)
 драмгурток — драматычны гурток
 тэлесетка — тэлевізійная сетка
 запчасткі — запасныя часткі

 Складанне пачатковай часткі слова з формай ускоснага склона назоўніка 
 загкафедрай — загадчык кафедрай

 Складанне пачатку першага слова з пачаткам і канцом другога ці толькі з канцом другога 
 мапед — ма(тацыкл)+(веласі)пед

 Графічнае скарачэнне 
 «г.д.» — гэтак далей;
 «г.зн.» — гэта значыць;
 «і да т.п.» — і да таго падобнае;
 «т.м.» — так бы мовіць;
 «т.зв.» — так званы.

 Змяшанае скарачэнне 
Пачатковая частка слова злучаецца з абрэвіятурай
 РАСНДІ — Расійскі навукова-даследчы інстытут
 БелАЗ — Беларускі аўтамабільны завод

 Тоеслоўнае скарачэнне 
Устойлівыя словазлучэнні, у якіх абрэвіятура (як правіла, замежнага паходжання) выкарыстоўваецца адначасова са словам (звычайна пераклад апошняга слова), якое ўваходзіць у дадзеную абрэвіятуру
 вірус ВІЧ
 DVD-дыск
 PIN-код
 мова HTML
 IP-пратакол
 SMS-паведамленне

 Абрэвіятуры-словы (сэнсавыя) 
Пачатковыя літары з’яўляюцца звычайным словам
 Спам —  — «свіныя лапаткі і кумпякі», a па іншых дадзеных, ад 
 SMILES — 
 SMART — 

 Ужыванне 

 Гісторыя 
Абрэвіятуры, ці скароты (скарачэнні), здаўна ўжываліся на пісьме ва ўсіх народаў, якія валодаюць пісьмовай мовай. Старажытныя рымляне імкнуліся дасягнуць гэтага сваімі ціраніянскімі пазнакамі; у новы час з той жа мэтай вынайдзена стэнаграфія.

У штодзённым жыцці, калі патрабуецца зберагчы месца і час, здавольваюцца ўжытнымі простымі скаротамі. Апошнія складаюцца ці са скароту выразаў, ці са скароту слоў. Скароты выразаў, якія складаюцца ў пропуску неістотных членаў мовы, без намаганняў узнаўляных з агульнай яе сувязі (дапаможных дзеясловаў, асобных часцін мовы і інш.), Скароты слоў складаюцца часткова ў пропуску асобных літар і складоў і апусканні значнай часткі ці нават усяго слова, за выключэннем пачатковых літар, часткова ў адмысловых знаках, якія замяняюць словы. У найстаражытныя часы, калі пісалі загалоўнымі літарамі, можна было наогул скарачаць склады і словы, як гэта можна бачыць на надпісах, манетах і старажытных рукапісах. Толькі з тых часоў, калі ўвайшлі ва ўжыванне вялікія грэчаскія і лацінскія літары, з’явіліся сапраўдныя скарачальныя знакі для складоў, падвойных зычных, падвойных галосных і цэлых слоў. У грэчаскіх рукапісах сустракаецца мноства падобных знакаў, збольшага якія перайшлі і ў друкаваныя выданні грэчаскіх пісьменнікаў, з якіх зусім зніклі толькі ў найноўшы час. Таму ў старадаўніх грэчаскіх граматыках можна знайсці пералік найбольш ужытных абрэвіятур. Старажытныя рымскія абрэвіятуры, ці ціраніянскія пазнакі, перайшлі разам з лацінскай мовай у Сярэднія вякі, дзе яны сустракаюцца галоўным чынам у надпісах і на манетах, а затым у рукапісах, асабліва пачынаючы з XI стагоддзя, таксама і ў граматах, з якіх яны не знікаюць да XVI стагоддзя ўключна. Абрэвіятуры, што сустракаюцца ў найбольш позніх лацінскіх рукапісах і граматах, звычайна складаюцца з пропускаў, а яшчэ часцей — са злучэнняў літар. Апошняе ляжыць у аснове шыфру імёнаў, ці манаграмы. Пералікі такіх скарачэнняў, што сустракаюцца ў граматах, і правілы іх тлумачэння можна знайсці ва ўсіх кіраўніцтвах да дыпламатыкі. Але з часу вынаходства кнігадрукавання гэтыя ўсталяваныя абрэвіятуры выйшлі з ужытку, за выключэннем нешматлікіх.

 Наш час 
На пісьме ўжываюцца толькі пры прыватнай ці асабістай неабходнасці ў хуткапісе; але ў тых паперах, якія прызначаюцца і для чытання іншымі, асабліва друкаваных, іх імкнуцца пазбягаць. Толькі ў некаторых выпадках дапушчальныя выключэнні:
 у навуковых працах, пры цытаванні, бібліяграфічных пазнаках, тэхнічнай дакументацыі і інш. нельга пазбегнуць абрэвіятур;
 у асобных навуках, як матэматыка, інфарматыка (мовы праграмавання, базы дадзеных, САПР), астраномія, фізіка, хімія, прыродазнаўчая гісторыя, граматыка, музыка выкарыстанне абрэвіятур выклікана неабходнасцю;
 для адзінак вымярэння СІ і СГС;
 для пазначэння манет;
 у асобных даведкавых выданнях — календарах, лексіконах, кнігапісах;
 нарэшце, у некаторых літаратурных творах, асабліва англійскіх, па старой звычцы ўтрымліваюцца скароты некаторых няспынна ўжытных слоў.

 Цікавыя факты 
 Абрэвіятура — адзін з вядомых метадаў зрабіць складаны, але ў той жа час лёгка запамінальны пароль. Напрыклад пароль ltIsaseIwo12 з’яўляецца ўсяго толькі абрэвіятурай фразы: «Last time I saw a solar eclipse I was only 12» («Апошні раз, калі я бачыў сонечнае зацьменне, мне было ўсяго 12»).
 Самая доўгая абрэвіятура на рускай мове:  (56 літар). Расшыфроўваецца як: «Навукова-даследчая лабараторыя аперацый па армаванні бетону і жалезабетонных прац па збудаванні зборна-маналітных і маналітных канструкцый аддзела тэхналогіі будаўніча-мантажнага кіравання Акадэміі будаўніцтва і архітэктуры СССР» Трыфанаў А. Бітва за МУДО працягваецца. // Раніца. Ru, 26 лістапада, 2004..

 Гл. таксама 
 Акронім
 Ініцыялы
 Спіс абрэвіятур
 Скароты ў Бібліі
 Энтрапія
 Інфармацыя
 Тэрмін
 Знак

 Спасылкі 
 Слоўнікі скаротаў — Апісанне і кнігапіс слоўнікаў скаротаў на сайце Грамата.ру
 Sokr.Ru — расшыфроўка больш 100 тыс. рускіх скаротаў.
 Українські скорочення  — расшыфроўка больш 10 тыс. украінскіх скаротаў.
 Acronym Search — расшыфроўка больш 50 тыс. англійскіх скаротаў.
 Abbreviations.com — расшыфроўка больш 400 тыс. англійскіх скаротаў.
 Acronym Finder — расшыфроўка больш 4 млн англійскіх скаротаў.
 Acronym.Net.Ru  — Слоўнік англійскіх скаротаў
 Abkuerzungen.de — Анлайнавы слоўнік нямецкіх скаротаў

Катэгорыя:Лексікалогія