Анджэй Снядэцкі

Анджэй або Енджэй Снядэцкі (; псеўданімы ў Таварыстве шубраўцаў — Sotwaros і Bogumił Uważnicki; , мястэчка Жнін, Гнезненскае ваяводства, Рэч Паспалітая — ) — польскі і літоўскі хімік, лекар, філосаф і асветнік. Брат Яна Снядэцкага.

 Біяграфія 
Нарадзіўся 30 кастрычніка 1768 года ў мястэчку Жнін Гнезненскага ваяводства (цяпер горад у Куяўска-Паморскім ваяводстве Польшчы).

Вывучаў медыцыну ў Ягелонскім універсітэце ў Кракаве. Удасканальваў веды ў Павіі, Вене, Эдынбургу. У Эдынбургскім універсітэце, навучаючыся ў прафесара Джозэфа Блэка (1728—1799), зацікавіўся хіміяй.

У 1797—1822 гадах — прафесар хіміі, у 1826—1832 гадах — медыцыны ў Віленскім універсітэце, з 1832 года — прафесар Медыка-хірургічнай акадэміі ў Вільні.

У галоўнай працы «Тэорыя арганічных істот» («Teoria jestestw organicznych», т. 1—2, 1804—11) развіў ідэю эпігенезу. Прапагандаваў прынцыпы сацыяльнай гігіены. Аўтар першага падручніка хіміі на польскай мове «Пачаткі хіміі» («Początki chemii») (1800).

У 1805—1806 гадах рэдагаваў часопіс «Dzennik Wileński», у 1816—1822 гадах — «Wiadomości Brukowe». Адзін з актыўных сяброў, а з траўня 1819 да ліпеня 1822 — прэзідэнт Таварыства шубраўцаў (меў псеўданім Sotwaros, паводле адной з версій, бог быдла, паводле іншай — Сонца і дзённага святла, у літоўскай міфалогіі)Dobrosława Świerczyńska. Pseudonimy «Wiadomości Brukowych» // Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza 7, 1972. S. 137—166..

У 1806 годзе Снядэцкі набыў маёнтак Болтуп. З жонкай Канстанцыяй Мікулоўскай меў траіх дзяцей. Памёр 11 мая 1838 года. Пахаваны ў Гародніках паблізу Болтупа (цяпер Ашмянскі раён Гродзенскай вобласці) на сямейных могілках.

 Навуковыя дасягненні 

Снядэцкі распрацаваў асновы польскай хімічнай тэрміналогіі і напісаў першы польскі падручнік па хіміі («Пачаткі хіміі», таксама пад назвай «Кароткі нарыс хіміі»)Bibliografia Literatury Polskiej — Nowy Korbut, T. 6, cz. 1, Oświecenie, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 302.. Менавіта ён прыдумаў словы «кісларод» і «вадарод», якія, парадаксальна, хаця і былі замененыя ў польскай мове іншымі словамі, прыжыліся ў рускай мове (а таксама ў беларускай і ўкраінскай).

Сістэматычна аналізуючы плаціну, ён выявіў невядомы раней метал, які назваў вестыем (vestium), ад назвы адкрытай у 1807 годзе малой планеты Весты. У 1808 годзе паведаміў пра гэта ў Пецярбургскую Акадэмію навук і прачытаў пра гэта публічны даклад у Віленскім універсітэце. Аднак у 1808 годзе французскі Інстытут навукі заявіў, што такога металу не існуе. Пазней высветлілася, што апісаныя Анджэем Снядзецкім уласцівасці «вестыя» супадаюць з уласцівасцямі рутэнія, паўторна адкрытага ў 1844 годзе прафесарам Казанскага ўніверсітэта К. К. Клаўсам (1796—1864).

Снядэцкі першым здагадаўся, што прычына рахіту гэта перад усім нястача сонечнага святла, і ў 1822 годзе апісаў метад лячэння рахіту павелічэннем уздзеяння сонечнага святла (што, паводле сучасных ведаў, выклікае эндагенную выпрацоўку вітаміна D у скуры).

 Памяць 

Аддзяленне медыцынскіх навук Польскай акадэміі навук штогод надае прэмію імя Анджэя Снядэцкага, заснаваную ў 1972 годзе. Прэмія надаецца асобным навукоўцам і групам навукоўцаў за найбольш выдатныя дасягненні ў развіцці медыцынскіх навук. З 1979 года прэмія надаецца разам з бронзавым медалём Анджэя Снядэцкага. Узнагарода, разам з прэміямі Фонду польскай навукі, належыць да найбольш прэстыжных навуковых узнагарод Польшчы. Імем Снядэцкага названы ліцэі ў Быдгашчы, Кельцах, Лодзі, Ольштыне і іншых гарадах Польшчы.

У лістападзе 2008 года на хімічным факультэце Віленскага ўніверсітэта па вуліцы Наўгардука (Naugarduko g. 24) адкрыта спецыяльна абсталяваная аўдыторыя Анджэя Снядэцкага .

Імем Анджэя Снядэцкага названа вуліца ў Ашмянах.

 Крыніцы 

 Літаратура 


 Спасылкі 
 «Początki chemii. t.2» 
 «M. Baliński, Życie Jędrzeja Śniadeckiego, Leszno i Gniezno, 1840» 

Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Біёлагі Польшчы
Катэгорыя:Філосафы Польшчы
Катэгорыя:Пахаваныя ў Ашмянскім раёне