Мосар

Мосар — вёска ў складзе Удзелаўскага сельсавета Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці. За 24 км да паўночнага захаду ад Глыбокага.

 Гісторыя 
Упершыню згадваецца ў 1514 г. як уладанне Юрыя Зяновіча. Паводле граматы вял. князя Жыгімонта Аўгуста ад 11 кастрычніка 1554 г. Яну Міхайлавічу Зяновічу было дазволена пры сваім маёнтку Мосары над ракой Дзіснай закласці мястэчка, а таксама дадзена права на торг і заснаванне «вольных» корчмаў. У Мосары на начлег спыняўся Стэфан Баторый падчас паходу на Пскоў у час Лівонскай вайны. Ад Зяновічаў (Дэспат-Зяновічаў) маентак Мосар у 1-й пал. XVII ст. Мосар перайшоў да Марцыяна Валовіча, віленскага земскага пісара. У 1639 г. — да Пятра Карла Долмат-Ісайкоўскага герба «Прус І», лоўчага літоўскага. У 1657 г. дачка Пятра Карла Долмат-Ісайкоўскага — Соф’я, удава Самуэля Паца, у другі раз пабралася шлюбам — з Віктарам Канстанцінам Млечкай герба «Даліва» (або «Тры Ружы»), палкоўнікам жамойцкім. Іх дачка Канстанцыя атрымала Мосар у пасаг, пабраўшыся шлюбам з Янам Уладзіславам Бжастоўскім герба «Стрэмя», кашталянам троцкім. З таго часу Мосар на працягу больш чым 200 гадоў знаходзіўся ва ўладанні Бжастоўскіх.

У часы Станіслава Аўгуста Панятоўскага, у 1775-1790-я, пры Роберце і Ганне Бжастоўскіх у Мосары ўзведзены двухпавярховы палац у стылі класіцызму (знішчаны сялянамі ў лістападзе 1918 года) і касцёл Св. Ганны. Мосарскі палац нагадваў каралеўскую рэзідэнцыю у варшаўскіх Лазенках: з троннай залай, «асамблёвай, Саламона, ратунды» і інш. Асабліва вылучалася Каралеўская зала з генеалагічным дрэвам польскіх каралёў, а таксама арыгінальнай печчу ў выглядзе піраміды на 5 шарах і французскім камінам з бюстам караля Станіслава Аўгуста. У бальнай зале быў шыкоўны барочны камін з чорнага мармуру. Таксама вядомая Люстэркавая зала з люстэркавымі панелямі на сценах і Кітайская комната ва ўсходнім стылі. Палац акаляў пейзажный парк з дубовай алеяй і садам. У тыя часы нескалькі разоў у Мосары гасцяваў кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, які нават удзельнічаў тут у археалагічных раскопках як аматар даўніны.

У XVIII — 1-ай пал. XIX стст. існавала уніяцкая царква. Народнае вучылішча, адкрытае ў 1872 г., размяшчалася ў агульным доме, фінансавалася ў памеры 200 руб. у год. Пад 1885 г. у маёнтку Мосар было 558 жыхароў і 2030 дзесяцін зямлі. У аднайменнай вёсцы налічвалася 117 жыхароў.

У 1870-я гады Мосар набыў Эдмунд Пілсудскі. Наступным і апошнім уладальнікам маёнтка быў яго сын Калікст Юзаф. З 1921 г. Мосар у складзе Польшчы, належаў Луцк-Казлоўскай гміне Дзісненскага павета Віленскага ваяводства. Буйнейшымі зямельнымі ўласнікамі былі Эдмунд Пілсудскі (1718 дзесяцін і 182 дзесяцін у Рэпішчы), Калікст Пілсудскі (165 дзесяцін) — родзічы Юзэфа Пілсудскага і інш. Нашчадак апошніх гаспадароў Мосыра, праз дачку Эдмунда Марыю — Анджей Яцына цяпер жыве ў ЗША, ён выказваў намер стварыць на месцы Мосарскага палаца музей і передаць яму сваю бібліятэку.

З 1939 Мосар у складзе БССР, з 12 кастрычніка 1940 — цэнтр Мосарскага сельсавета Дунілавіцкага раёна. З 20 студзеня 1960 знаходзіўся ў Глыбоцкім раёне, з 20 мая 1960 — ва Удзелаўскім сельсавеце. У 1997 у вёсцы налічваліся 494 жыхары і 231 двор.

 Гаспадарка 
Працуюць базавая школа, бібліятэка, клуб, музей, фельчарска-акушэрскі пункт, 2 крамы, аддзяленне сувязі, ільнозавод. Мосар — папулярны аб’ект турызму Беларусі.

 Славутасці 
 Касцёл Святой Ганны (1792 год) — помнік архітэктуры класіцызму, 
 Мосарскі камоід — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння.
 Курганны могільнік — 
 Фальварак Пілсудскіх (XVIII — XIX стагоддзі) — захаваўся часткова.

 Цікавыя факты 
У касцёле Св. Ганны ў Мосары і на пляцоўцы за касцёлам праходзіць фэст дударскіх рэгіёнаў Дударскі рэйhttps://catholicnews.by/u-kastsyole-svyatoj-ganny-u-mosary-svyataya-imsha-raspachalasya-dudarskaj-muzy-kaj/.

 Вядомыя асобы 
 Францішак Кісель — каталіцкі пралат, апостальскі адміністратар Віцебскай дыяцэзіі ў 2013 годзеФранцішак — паслядоўнік Францішка. Партрэт полацкага святара Францішка Кісяля ў гістарычным інтэр’еры..
 Антоні Дулінец — беларускі каталіцкі святар лацінскага абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху.

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Зямчонак І. Ваколіцы Парыжа. Старонкі гісторыі Пастаўскага Паазер’я // «Сумежжа». Паставы, 2004.




 Спасылкі 

 Ёсіф Зямчонак. Старонкі гісторыі Пастаўскага Паазер’я. — Паставы: «Сумежжа», 2004.
 Маршруты па Беларусі: Глыбокая Еўропа і сталіца кітчу Мосар, «Наша Ніва», 22 жніўня 2009 г.
 Андрэй Лянкевіч, Касцёл у Мосары // «Наша Ніва», 4 верасня 2007 г.

 Мосар на Radzima.org
 Асабісты ўнёсак Юозаса Булькі
 Мосар на Глобусе Беларусі

Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства