Плацыд Янкоўскі

Плакід (Плацыд) Янкоўскі (, в. Войская, цяпер  — , ; Псеўданімы: Віталіс; John of Dycalp) — святар, празаік, паэт, публіцыст і перакладчык. Пісаў на польскай і рускай мовах. Магістр тэалогіі.

 Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і ўніяцкага святара. Яго бацька Габрыэль — удзельнік паўстання пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі, паходзіў з беднай шляхецкай сям’і, пазней стаў уніяцкім святаром. Маці Плакіда Янкоўскага звалі Ганнай, паходзіла з роду Лыткоўскіх. У іх было чацвёра дзяцей: Ян — 1803 года нараджэння, Ганна, Кацярына і самы меншы Плакід. Першапачатковую адукацыю атрымаў дома, з 8 да 14 гадоў навучаўся спачатку ў Свіслацкай гімназіі, а затым (з 1818) у базыльянскай школе ў Брэсце.

У 1826 годзе пачаў навучанне ў Галоўнай семінарыі ў Вільні, якая была пры Віленскім універсітэце на правах багаслоўскага факультэта. Быў прыняты на вучобу за казённы кошт. У Віленскім універсітэце вучыўся таксама родны брат Плакіда Ян Янкоўскі. Ян удзельнічаў у тайным студэнцкім таварыстве філаматаў, за процізаконную дзейнасць быў высланы ў Волагду, дзе і памёр. У 1830 Плакід Янкоўскі з адзнакай скончыў Віленскі ўніверсітэт і Галоўную семінарыю пры ім.

У 1831 годзе ажаніўся з дачкой старшыні Літоўскай кансісторыі Гэленай Тупальскай, з якой пражыў 35 гадоў, меў трох сыноў і двух дачок. Пазней святар узяў на выхаванне яшчэ шасцёра дзяцей роднай сястры Ганны, якая была замужам за Іпалітам Гамаліцкім, рэктарам Літоўскай духоўнай семінарыі і памерла ў 1846.

20 жніўня 1833 года Плакід Янкоўскі высвячаны на ўніяцкага святара, потым стаў праваслаўным святаром, протаіерэем. Магістр тэалогіі, прафесар дагматычнай тэалогіі і лацінскай мовы ў Літоўскай духоўнай семінарыі. Віцэ-старшыня Літоўскай кансісторыі. Падпісаў акт аб ліквідацыі Уніяцкай Царквы ў 1839. Протаіерэй Плакід Янкоўскі быў узнагароджаны нагрудным залатым крыжам, ордэнамі Святой Ганны 2-ой і 3-яй ступені.

З пераносам у 1845 годзе з Жыровічаў у Вільню Літоўскай духоўнай кансісторыі і семінарыі жыў у Вільні, з’яўляўся настаяцелем віленскай саборнай царквы Свяціцеля і Цудатворцы Мікалая. Паводле ўласнага жадання ў 1846 пакінуў Вільню. З’яўляўся благачынным, жыў у в. Бялавічы Слонімскага ўезда. З 1858 года перабраўся ў Жыровічы, дзе пражыў апошнія 14 гадоў жыцця. Памёр 28 лютага (11 сакавіка) 1872. Яго труна была змешчана ў могілкавай царкве Св. Юрыя ў Жыровічах побач з жонкай.

Пасля смерці яго архіў доўгія гады захоўваўся ў Варшаве ў яго дачкі Тэафіліі (у замужжы Васілевай). Там знаходзіліся лісты да Ю. Крашэўскага, А. Плуга, М. Баброўскага, Генрыка Жавускага.

Валодаў замежнымі мовамі: англійскай, французскай, нямецкай, італьянскай, чэшскай, свабодна карыстаўся рускай, польскай, лацінскай, старажытна-яўрэйскай. З сялянамі размаўляў на беларускай мове, заняткі ў семінарыі праводзіў на рускай, польскай, лацінскай.

У 1842—1847 гадах спрабаваў выступіць каардынатарам стварэння альбома «Літвіны» — ілюстраванага збору нарысаў «фізіялагічных» тыпаў зыходзячай старой Літвы, на ўзор «фізіялагічных альманахаў», якія былі вельмі папулярнымі ў тагачасных Францыі, Англіі, Расіі і іншых краінах. Меркавалася, што ў напісанні нарысаў возьмуць удзел самыя вядомыя польскамоўныя літаратары Літвы, Беларусі, Украіны, перадусім прадстаўнікі гэтак званай Пецярбургскай катэрыі. Папярэдне, свой удзел абяцалі Юзаф Крашэўскі, Генрык Жавускі, Юзаф Працлаўскі, і іншыя, а ілюстратарам планаваўся Артур Бартэльс. Аднак, гэты праект не быў рэалізаваны, а некаторыя напісаныя для яго нарысы яго меркаваныя ўдзельнікі выкарысталі потым у іншых выданнях.

Жавускі называў Янкоўскага «літоўскім Стэрнам», параўноўваючы яго з англійскім пісьменнікам 18 ст. Лоўрэнсам Стэрнам, аўтарам сатырычнага рамана «Трыстрам Шэндзі»: абодва былі прыходскімі святарамі і літаратарамі з сатырычнай «жылкай». У дадатак Янкоўскі быў перакананым «англаманам», гэткім вытанчаным «лонданскім дэндзі», самым прыкметным паслядоўнікам усяго англійскага на ўсіх тагачасных прасторах былой Рэчы Паспалітай. Гэта ў яго парадаксальным чынам спалучалася з ідэнтычнасцю літвіна і актыўным саўдзелам у сямашкаўскай ліквідацыі Уніі. Па інерцыі, некалькі гадоў пасля 1839-га, ён спрабаваў жыць так, як быццам бы нічога не здарылася. Што ягоны пераход у праваслаўе не азначае нічога асаблівага, што можна быць адначасова і праваслаўным папом і адносна папулярным польскамоўным літаратарам, зубаскалам і «літвінам»-англаманам. Далейшыя жыццёвыя і грамадскія падзеі паступова абдзіралі з яго гэтае шалупінне, але на пачатку 1840-х ён акурат перабываў на піку гэтай сваёй парадаксальнай «мультыкультурнасці». Янкоўскі ўзору 1860-х ужо не будзе ўспамінаць ані пра англаманію, ані пра польскамоўны літаратурны працэс, ані пра сваё гарэзлівае «літвінства», а стане звычайным прапагандыстам рускага праваслаўнага «благалепія», ані на крок не адступаючы ад свяшчэннай трыяды Праваслаўя, Самадзяржаўя і Народнасці.

Аўтар аповесцей, апавяданняў, гумарэсак (вядомы больш за 20 твораў) і краязнаўчых, біяграфічных і іншых нарысаў, якія былі папулярнымі ў Беларусі і Літве. Выдаў кнігі прозы на польскай мове «Засценак» (1841), «Хвілінка» (1842), «Апавяданні» (1843), «Складзеная аповесць» (1843, разам з Юзафам Крашэўскім), «Універсітэцкія ўспаміны» (1849), «Крыніцы» (1853), «Адась» (1856), «Фанаберыя пана старосты Канеўскага» (1873), камедыю «Прадчуванне» (1842) і іншыя. Аўтабіяграфічны нарыс «Пасхальныя кулічы» раскрывае пастырскае служэнне протаіерэя Плакіда Янкоўскага ў Бялавічах. Пераклаў на польскую мову асобныя творы Шэкспіра, Гётэ і інш. На рускай мове (у «Літоўскіх епархіяльных ведамасцях») з 1864 года друкаваў апавяданні, нарысы, жыццяпісы, успаміны.

Псеўданім Янкоўскага — John of Dycalp. Прачытаўшы Dycalp справа налева, атрымаем імя пісьменніка, а John (Ян) — выводзіцца з яго прозвішча — Янкоўскі. Яшчэ адзін літаратурны псеўданім — Віталіс Камаед паходзіць з першага твора Янкоўскага «Хаос, тры пальцы фіміяму, расказаныя рыфмаплётам ад Віталіса Камаеда», выдадзенага ў Вільні ў 1835 годзе.

У 2006 годзе ў Беларусі ўпершыню выдадзены «Записки сельского священника» Плакіда Янкоўскага, дзе сабраныя нарысы і ўспаміны з апошняга перыяду жыцця, напісаныя пераважна па-руску.

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Мальдзіс А. Літаратурная Камянеччына // «Голас Радзімы», 11 жн. 2005;
 Календарыюм // «Czasopis» № 09/2005;
 Алісіёнак В. Тэматыка і праблематыка польскамоўнае творчасці Плацыда Янкоўскага // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры БДУ. Вып. 1. — Мн., 2001.
 Charkiewicz W. Placyd Jan­kowski (John of Dycalp): Zycie i tworczosc. Wilno, 1928.
 В. Н. Киселев Птенец гнезда Иосифова 
 протый. Аляксандр Пачопка Плакід Янкоўскі — пісьменнік і святар
 Список начальствующих, преподавателей и других лиц, служивших в Литовской Духовной Семинарии в 1828—1878 годах
 Старонка Плацыда Янкоўскага  // на pawet.net

Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі