Джон Рональд Руэл Толкін

Джон Ро́нальд Ру́эл То́лкін (; ,  — , ) — англійскі пісьменнік, паэт, перакладчык, лінгвіст, філолаг. Адзін з найбольш уплывовых пісьменнікаў XX стагоддзя, адзін са стваральнікаў жанру фэнтэзі. Найбольш вядомы як аўтар класічных твораў «высокага фэнтэзі»: «Хобіт, або Туды і назад», «Валадар Пярсцёнкаў» і «Сільмарыліян». Гэтыя кнігі спарадзілі сотні перакладаў, перайманняў, працягаў і адаптацый і сталі прыкметнай з’явай культуры XX стагоддзя.

Толкін займаў пасаду прафесара  ў  Оксфардскага ўніверсітэта (1925—1945), затым быў прафесарам  ў  Оксфардскага ўніверсітэта (1945—1959). Разам з блізкім сябрам К. С. Льюісам належаў да нефармальнага літаратурнага таварыства «Інклінгі». 28 сакавіка 1972 года каралева Лізавета II надала яму чын Камандора Ордэна Брытанскай імперыі.

Пасля смерці Толкіна яго сын Крыстафер выпусціў некалькі твораў, заснаваных на шырокім корпусе нататак і нявыдадзеных рукапісаў бацькі, у тым ліку «Сільмарыліян». Гэтая кніга разам з «Хобітам» і «Валадаром Пярсцёнкаў» складае адзіны збор казак, вершаў, гісторый, штучных моў і літаратурных эсэ пра выдуманы свет пад назвай Арда і яго частку Серадзем’е. У 1951—1955 гадах для абазначэння большай часткі гэтага збору Толкін выкарыстоўваў слова «легендарыум» (). Многія аўтары пісалі творы ў жанры фэнтэзі і да Толкіна, аднак з-за вялікай папулярнасці і моцнага ўплыву на жанр многія называюць Толкіна «бацькам» сучаснай фэнтэзі-літаратуры, маючы на ўвазе, галоўным чынам, «высокае фэнтэзі».

Брытанская газета «Таймс» адвяла яму 6-е месца ў спісе «50 найвялікшых брытанскіх пісьменнікаў з 1945 года». У 2009 г. амерыканскі часопіс «Форбс» назваў яго 5-м у ліку памерлых вядомых людзей з найвялікшым прыбыткам.

 Біяграфія 

 Дзяцінства 

Джон Рональд Руэл Толкін нарадзіўся ў Блумфантэйне ў Аранжавай Свабоднай Дзяржаве ў сям’і банкаўскага служачага Артура Толкіна і Мэйбл Толкін (дзявочае прозвішча Сафілд). Артур Толкін паходзіў з саксонскіх немцаў, што пераехалі ў Англію ў XVIII стагоддзі. У 1894 годзе нарадзіўся малодшы брат Толкіна, Хілары Артур Руэл. У хуткім часе Мэйбл разам з дзецьмі перабралася ў Англію — пагасціць у сваякоў. Бацька будучага пісьменніка — Артур Толкін, служачы Афрыканскага банка — збіраўся паехаць следам за імі крыху пазней, але нечакана памёр ад інсульту. Сям’і давялося застацца ў Англіі. У 1900 годзе Мэйбл прыняла каталіцтва, моцна сапсаваўшы гэтым адносіны са сваімі сваякамі-пратэстантамі. Жывучы ў беднасці, яна, тым не менш, імкнулася даць дзецям лепшую адукацыю. Менавіта яна спрыяла развіццю ў маленькага Джона Толкіна цікавасці да іншых моў. Мэйбл выхоўвала дзяцей у каталіцкай веры, і вернасць гэтай рэлігіі Толкін захаваў да канца дзён.

Сям’я жыве ў Сэйрхоле, каля Бірмінгема. Гэтая прыгожая сельская мясцовасць вельмі ўразіла маладога Толкіна, паўплывала на вобразы яго літаратурных твораў і на малюнкі. Толкіну палюбілася хараство дрэў, іх бясконцыя таямніцы. Малога Рональда таксама захапляюць казкі пра эльфаў і драконаў. Якраз гэтыя істоты зрабіліся персанажамі яго першай казкі, прыдуманай ім у 7 гадоў. Расце цікавасць Рональда да латыні і грэчаскай мовы, за яе «знадворную бліскучасць і асаблівае, непаўторнае, чароўнае гучанне».

Пасля смерці маці ад дыябету ў 1904 годзе апякунства над дзецьмі ўзяў яе духоўнік, айцец Фрэнсіс Ксаўер Морган. Чалавек высокай маральнасці і разам з тым строгі, ён дапамог Джону Толкіну стаць оксфардскім стыпендыянтам. Пакуты і выпрабаванні дзяцінства, здавалася, мала паўплывалі на характар Толкіна — ён заставаўся чалавекам пазітыўным, прыемным і далікатным. Вакол яго часта фармаваліся колы аднадумцаў, аматараў літаратуры, старадаўніх моў, мастацтва і гісторыі. Толькі дзённікі і лісты, апублікаваныя пасмяротна, адкрылі чытачу «іншага» Толкіна — глыбока песімістычнага, схільнага да беспрычыннай дэпрэсіі.

 Пачатак творчага самавызначэння 
У Школе Караля Эдуарда Толкін вывучаў класічную літаратуру, старажытнаанглійскую і сярэднеанглійскую мовы. У яго рана выявіўся лінгвістычны талент, пасля вывучэння старавалійскай і фінскай моў ён пачаў вынаходзіць свае штучныя мовы. Хутка ён пачынае самастойна вывучаць старажытнаірландскую мову, а затым чытае нямецкія кнігі па філалогіі. Жартам ён стварае ўласную мову «ньюбаш», што значыць «новая лухта», над якой працуе разам са сваёй стрыечнай сястрой Мэры. Наогул стварэнне гумарыстычных лімерыкаў робіцца для іх адпачынкам і адначасова знаёмствам з такімі першапраходцамі англійскага абсурдызму, як Эдвард Лі, Хілэр Бэлак і Гілберт Кійт Чэстэртан. Джон Рональд Толкін у вялікай колькасці паглынае чароўныя казкі і гераічныя легенды. «Толькі ў гэтым свеце іх было, на маю думку, надта мала, каб задаволіць голад», — прызнаецца ён пазней.

У школьныя гады Толкін сустрэў Эдыт Брэт і закахаўся ў яе. Яны бавілі шмат часу разам, і айцец Морган, занепакоены, каб гэта не перашкодзіла паступленню хлопчыка ва ўніверсітэт, на доўгі час забараніў ім сустракацца. Толкін паступіў у Оксфардскі ўніверсітэт, выдатна здаўшы экзамены па англійскай мове і літаратуры, і сур’ёзна заняўся мовамі. За сваё жыццё Толкін вывучыў вялікую колькасць моў, у тым ліку валійскую, стараанглійскую, гоцкую. Адначасова ён праходзіць курсы радыстаў-сувязістаў.

 Удзел у Першай сусветнай вайне 

Калі пачалася Першая сусветная вайна, Джон Толкін прайшоў ваенную падрыхтоўку ў Бетфардзе, атрымаў званне малодшага лейтэнанта і запісаўся ў полк Ланкашырскіх стралкоў. У сакавіку 1916 г. ён ажаніўся з Эдыт Бэт. Ужо 4 ліпеня 1916 г. бярэ ўдзел у бітве на Соме. Ён назаўсёды захаваў захапленне сваімі аднапалчанамі, простымі брытанцамі, упартымі, немнагаслоўнымі і насмешлівымі. «Магчыма, без салдат, побач з якімі я ваяваў, не стала б краіны Хабітаніі. А без Хабітаніі не было б Валадара Пярсцёнкаў», — напісаў ён праз многія гады. Разам з тым ён да канца жыцця ўзненавідзеў вайну, роўна як і «натхняльнікаў жудасных пабоішч».

Толкін не быў нават паранены, але захварэў на акопную ліхаманку. Некалькі месяцаў ён змагаўся з хваробаю за сваё жыццё і моцна пакутаваў. Пазней ён са шпіталя ў Ле-Туке быў адпраўлены назад у Англію, а па прыедзе быў накіраваны цягніком у Бірмінгем.

 Пасля вайны 

У 1917 у Джона Толкіна і Эдыт нарадзіўся сын Джон, у 1920 — Майкл, у 1924 — Крыстафер, у 1929 — дачка Прысцыла. У 1918 г., пасля сканчэння Першай сусветнай вайны, сям’я Толкіна перасяляецца жыць у Оксфард.

У 1920 годзе Толкін атрымаў месца выкладчыка ва ўніверсітэце Лідса, у 1925 годзе вярнуўся ў Оксфард у якасці прафесара старажытнаанглійскай мовы. З 1945 года да выхаду на пенсію ў 1959 годзе быў прафесарам англійскай мовы і літаратуры ў Мертан-каледжы, Оксфард. Сярод ягоных студэнтаў быў Уістан Х’ю Одэн. У гады выкладчыцкай працы Толкін уваходзіў у клуб Інклінгаў, пасябраваў з Клайвам Льюісам.

 Смерць 

Жонка Толкіна памірае ў 1971 г., і пісьменнік вяртаецца ў Оксфард. З канца 1972 г. ён моцна хварэе на страўнік, і лекары забараняюць яму ўжываць алкаголь. 28 жніўня 1973 г. ён прысутнічаў на мерапрыемстве з нагоды дня нараджэння місіс Толхерст. Адчуваў сябе дрэнна, еў мала, выпіў трохі шампанскага. Ноччу яму стала яшчэ горш, і ён быў дастаўлены ў прыватную клініку, дзе знайшлі крывацёк язвы страўніка. Развіўся плеўрыт, і ноччу на нядзелю 2 верасня 1973 г. Дж. Р. Р. Толкін памёр ва ўзросце 81 года, у Борнмуце. Пахаваны на могілках Оксфарда побач з жонкай. На надмагільнай пліце было напісана:

Толкін атаясамліваў сябе і сваю жонку з персанажамі свайго фантастычнага сусвету — магутным ваяром і прыгожай эльфійскай дзяўчынай.

 Літаратурная творчасць 

Толкін-пісьменнік вядомы перш за ўсё як аўтар кніг пра Серадзем’е (Сярэдзінныя Землі) — агромністага фантастычнага сусвету, прыгожага, дэталёва распрацаванага і часам жахлівага. Складаць гэтыя разнастайныя па форме ды памеры творы ён пачаў у юнацтве і займаўся гэтым усё жыццё, несупынна змяняючы і рэдагуючы зробленае раней. Першыя легенды, што складалі так званую «Кнігу страчаных паданняў», Толкін напісаў пад час Першай сусветнай вайны. Ідэя гэтага твору прыйшла да будучага пісьменніка тады, калі ён ляжаў у ваенным шпіталі. Але выдадзена кніга ў той час не была, і знаёмства чытачоў з Серадзем’ем пачалося нашмат пазней, у 1937 годзе, калі пабачыў свет іншы (і зусім непадобны) твор гэтага цыклу, казка «Хобіт». Казка адразу стала вельмі папулярнай, і выдавец звярнуўся да Толкіна з просьбаю напісаць працяг. Той пагадзіўся, але справа зацягнулася на доўгія гады. Вынікам стаў трохтомны «Валадар пярсцёнкаў», які быў напісаны ў 1949 г., а надрукаваны ў 1954—1955 гадах і прынёс аўтару сусветную славу.

Таксама вартыя ўвагі і іншыя творы Толкіна, сярод іх казкі, вершы і паэмы. Значная частка твораў Толкіна выйшла ўжо пасля яго смерці пад рэдакцыяй яго сына Крыстафера. Акрамя таго, Толкін займаўся жывапісам: рабіў замалёўкі краявідаў, ілюстрацыі да сваіх кніг.

На творчасць Толкіна моцна паўплывала яго прафесійнае захапленне сярэднявечнай еўрапейскай літаратурай, у прыватнасці, стараанглійскай паэзіяй. Так, у «Хобіце» і «Валадары Пярсцёнкаў» можна знайсці адсылкі да «Бэўвульфа», некаторыя сюжэты «Сільмарыліяна» натхнёныя «Калевалай», шматлікія паэтычныя творы Толкіна напісаныя стараанглійскім алітэраваным вершам. Пісьменніка хвалявала адсутнасць у англічан (англа-саксаў) свайго эпасу, тым часам як у фінаў была «Калевала», а ў кельтаў — цыкл пра караля Артура. Цыкл твораў пра Серадзем’е — спроба Толкіна стварыць англа-саксонскі эпас.

Як сказаў Хамфры Карпентэр, біёграф Толкіна, «яго сапраўдная біяграфія — гэта „Хобіт“, „Валадар пярсцёнкаў“ і „Сільмарыліян“, бо шчырая праўда аб ім змяшчаецца ў гэтых кнігах».

 Навуковая дзейнасць 

Толкін удзельнічаў ва ўкладанні Оксфардскага слоўніка англійскай мовы і ў падрыхтоўцы выданняў шэрагу сярэднявечных паэм. Даследаваў стараанглійскую і сярэднеанглійскую літаратуру. Яго працы па паэме «Бэўвульф» — асабліва знакамітая лекцыя «Бэўвульф: пачвары і крытыкі» — шырока цытуюцца да цяперашняга часу.

 Штучныя мовы 

Пішучы кнігі пра Серадзем’е, Толкін стварыў некалькі штучных моў для прыдуманых ім народаў. Найбольш вядомыя і прапрацаваныя з гэтых моў — квэнья і сіндарын. Стварэнню моў як роду мастацкай творчасці прысвечанае ягонае эсэ «Тайная загана» (1930). Распрацоўцы эльфійскай мовы Толкін прысвяціў усё жыццё. Пасля смерці пісьменніка працу працягнуў яго сын Крыстафер. Развіццё мовы эльфаў здзяйсняецца па сённяшні дзень.

 Бібліяграфія 

 Літаратурныя творы, выдадзеныя пры жыцці 
 Песні для філолагаў (Songs for the Philologists, 1936, разам з Э. В. Горданам)
 Хобіт, або Туды і назад (The Hobbit, 1937)
 Ліст Нігля (Leaf by Niggle, 1945)
 Паэма пра Аотру ды Ітрун (The Lay of Aotrou and Itroun, 1945)
 Фермер Джайлз з Хэму (Farmer Giles of Ham, 1949)
 Вяртанне Бэўрхтната, Бэўрхтхэльмава сына (The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm’s Son, 1953)
 Валадар пярсцёнкаў (The Lord of the Rings, першыя два тамы выдадзены ў 1954, трэці — у 1955)
 Прыгоды Тома Бамбадзіла (The Adventures of Tom Bombadil, 1962)
 Каваль з Вялікага Вутану (Smith of Wootton Major, 1967)

 Важныя акадэмічныя і тэарэтычныя прыжыццёвыя публікацыі 

Сярэднеанглійскія і стараанглійскія словы і выразы ў назвах артыкулаў пададзены без перакладу.

 Сэр Гавэйн і Зялёны Рыцар (Sir Gawain and the Green Knight, выданне сярэднеанглійскай паэмы, разам з Э. В. Горданам, 1925)
 Ancrene Wisse і Hali Meiðhad (Ancrene Wisse and Hali Meiðhad, 1929)
 Імя «Нодэнс» (The Name 'Nodens', 1932)
 Sigelwara Land (Sigelwara Land, 1932—1934)
 Чосэр як філолаг: Апавяданне суддзі (Chaucer as a Philologist: The Reeve’s Tale, 1934)
 Бэўвульф: пачвары і крытыкі (Beowulf: The Monsters and the Critics, 1937)
 Пра чарадзейныя казкі (On Fairy-Stories, 1939—1947)
 Сэр Арфэа (Sir Orfeo, выданне сярэднеанглійскай паэмы, 1944)
 Англійская і валійская (English and Welsh, 1963)
 Удзел у падрыхтоўцы Ерузалемскай Бібліі перакладчыкам і лексікографам (1966)

 Пасмяротна выдадзеныя творы 

 Лісты Каляднага дзеда (, 1976)
 Сільмарыліян (, 1977)
 Малюнкі Дж. Р. Р. Толкіна (, 1981)
 Няскончаныя паданні (, 1980)
 Лісты Дж. Р. Р. Толкіна (, 1981)
 Містэр Бліс (, 1982)
 Гісторыя Серадзем’я (, 1983—1996)
 Раверандам (, 1998)
 Дзеці Хурына (, 2007)
 Легенда пра Сігурда і Гудрун (, 2009)
 Смерць Артура (, 2013)
 Гісторыя Кулерва (, 2015)
 Бэрэн і Лютыен (, 2017)

 Беларускія пераклады 
 Хобіт, або Вандроўка туды і назад / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2002. — 264 с. — ISBN 978-985-7916-41-7
 Уладар Пярсьцёнкаў: Зьвяз Пярсьцёнка / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2008. — 442 с. — ISBN 978-985-4921-24-3
 Уладар Пярсьцёнкаў: Дзьве вежы / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2008. — 354 с. — ISBN 978-985-4921-24-3
 Уладар Пярсьцёнкаў: Вяртаньне караля / Пер. Дзмітрый Магілёўцаў, Крысціна Курчанкова. — Мн., 2009. — 306 с. — ISBN 978-985-4921-24-3
 Ліст Ніґла / Пер. Ігар Кулікоў. — «Архэ-Пачатак» № 10 — 2009 (85). С. 105—119.
 Каваль зь Вялікага Вутану / Пер. Антон Францішак Брыль. — Мн.: Выдавец І. П. Логвінаў, 2010. — 28 с. — ISBN 978-985-6901-54-9
 Ліст Нігля / Пер. Наталля Рудак. — 2013.
 Валадар Пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка. — 2023.
 Валадар пярсцёнкаў. Дзве вежы. — 2024.
 Валадар Пярсцёнкаў. Вяртанне Караля. — 2024.
 Хобіт, альбо Падарожжа туды і назад. — 2025.

Таксама Антонам Ф. Брылем перакладзены асобныя лісты (№ 190 і № 217), якія датычацца перакладу на галандскую і польскую мовы.

 Спадчына 
Творы Толкіна вельмі значна паўплывалі на сусветную культуру XX і нават XXI стагоддзя. Яны былі неаднаразова адаптаваныя для кіно, мультыплікацыі, аўдыёп’ес, тэатральнай сцэны, камп’ютарных гульняў. На іх аснове створаны канцэптуальныя альбомы, ілюстрацыі, коміксы. У літаратуры была створана вялікая колькасць наследаванняў кнігам Толкіна, іх працягаў або антытэз.

Творы Толкіна былі неаднаразова экранізаваны. На мяжы 1970-х і 1980-х гадоў быў створаны шэраг мультыплікацыйных фільмаў: «Хобіт» (рэж. Артур Ранкін (малодшы), Джулз Бэс, 1977), «Валадар пярсцёнкаў» (рэж. Ральф Бакшы, 1978) і «Вяртанне караля» (рэж. Артур Рэнкін (малодшы) і Джулз Бэс, 1980). У 2001—2003 гадах Пітэр Джэксан зняў высокабюджэтную кінатрылогію «Валадар пярсцёнкаў», якая атрымала мноства прэмій, у тым ліку 17 прэмій «Оскар», і сабрала ў пракаце амаль 3 мільярды долараў ЗШАAll-Time Box Office: World-wide. У 2012—2014 гадах Пітэр Джэксан працягнуў працу па адаптацыі твораў Толкіна, зняўшы трылогію па кнізе «Хобіт»: «Хобіт: Нечаканая вандроўка» (, 2012), «Хобіт: Пустка Смаўга» (, 2013) і «Хобіт: Бітва пяці войскаў» (, 2014).

Па кнігах Толкіна і іх экранізацыях створаны цэлы шэраг камп’ютарных гульняў. Найбольш вядомымі сярод іх з’яўляюцца стратэгія The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth і MMORPG The Lord of the Rings Online. Музычныя гурты, такія як Blind Guardian, Battlelore, Summoning, а ў Расіі — «Hobbitshire» і «Эпидемия», склалі мноства песень пра персанажаў і падзеі з кніг Толкіна.

Многія вядомыя пісьменнікі фэнтэзі прызнаюцца, што звярнуліся да гэтага жанру пад уражаннем ад эпапеі Толкіна, напрыклад Роберт ДжорданBarnesandnoble.com interview with Robert Jordan: , Нік ПярумаўПерумов.ком  , Тэры БруксTerry Brooks bio , Роберт СальваторэR.A. Salvatore’s interview: . Сучасніца прафесара Урсула Ле Гуін адзначае паэтычнасць і рытмічнасць зместу «Валадара пярсцёнкаў»Ритмический узор в романе «Властелин Колец».

Аднак многія вядомыя аўтары крытыкуюць Толкіна. Так, у прыватнасці, Чайна М’евіль, прызнаючы, што «„Валадар пярсцёнкаў“, бясспрэчна, аказаў вялікі ўплыў на жанр фэнтэзі», называе яго «вясковым, кансерватыўным, анты-мадэрнісцкім, да жаху хрысціянскім і анты-інтэлектуальным». Чайна крытыкуе ідэі «суцяшэння» і «ўцёкаў», якія, на думку Толкіна, павінна даваць фэнтэзі, крытыкуе яго прыхільнасць да нечаканага выратавання герояў і хэпі-эндаўFantasy and revolution: an interview with China Miéville . Філіп Пулман назваў «Валадара пярсцёнкаў» «банальным», і дадаў: «У сваіх кнігах я спрачаюся з „Нарніяй“ Льюіса — Толкін не варты таго, каб з ім спрачацца»AN INTERVIEW WITH PHILIP PULLMAN .

 Гл. таксама 
 Спіс аб’ектаў, названых у гонар Дж. Р. Р. Толкіна і яго легендарыума
 Эўкатастрофа

 Крыніцы 

 Літаратура 



Катэгорыя:Філолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мовазнаўцы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Інклінгі
Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Вялікабрытанія)