Адам Ганоры Кіркор

Адам Ганоры Кіркор (21 студзеня 1818, в. Слівіна Мсціслаўскага павета, цяпер Смаленскай вобласць — 23 лістапада 1886, Кракаў) — гісторык, этнограф, археолаг, публіцыст, выдавец.

 Біяграфія 

 Паходжанне 
Паходзіў са шляхецкага роду Кіркораў уласнага герба. Нарадзіўся ў сям’і Караля Кіркора і Тэклі з Валадковічаў, дачкі Марка і Анэлі Валадковічаў. Бацька, Караль Кіркор, нарадзіўся ў 1784 годзе, за жонкай атрымаў у пасаг двух сялян. У 1842 годзе, ужо як удавец, Караль валодаў маёнткам Грынеўшчына ў Клімавіцкім павеце, які раней належаў ягонаму стрыечнаму брату Базылю Францавічу Кіркору з 10 сялянамі і 13 сялянкамі. У 1845 годзе колькасць падданых павялічылася да 35, але ў 1864 годзе застаўся без гэтага маёнтка. Пры Каралю яго галіна роду Кіркораў была прызнана ў дваранстве Расійскай імперыі з унясеннем у VI частку радаводных кніг (старажытнае (стаўбавое) дваранства) пастановай Магілёўскага дваранскага дэпутацкага сходу 30 ліпеня 1814 года, а затым зацверджана Сенатам 16 верасня 1835 года. Адам меў сястру Тэклю (нар. 1824) і брата Аляксандра (ахрышчаны 5 красавіка 1813)Яцкевіч Д. Л. Радавод Адама Ганорыя Кіркора ў святле новых архіўных дакументаў // Архіварыус. Вып. 2. — Мінск, 2004..

Вучыўся ў Магілёўскай гімназіі (1832—1834), скончыў экстэрнам Віленскую гімназію (1838).

 Віленскі перыяд (1838—1864) 
міні|злева|Адам Кіркор на карціне Альфрэда Магнуса
Паступіў на службу ў Віленскую казённую палату, дзе працаваў да 1864 года.

Адначасова займаўся літаратурнай і навуковай працай. Літаратурную працу распачаў у 1839 годзе артыкулам «Остатки языческих обыкновений в Белоруссии» у зборніку «Опыты в русской словесности воспитанников гимназий белорусского учебного округа». У 1843 годзе выдаваў альманах «Radegast», мэтай якога была падтрымка віленскага тэатра. У «Tygodnik Petersburski» Кіркор публікаваў у 1844—1845 гадах мастацкія агляды і выдаў у Санкт-Пецярбургу пяць сшыткаў «Спеўніка Віктара Кажынскага». У 1845 годзе пры падтрымцы Юзафа Крашэўскага спрабаваў заснаваць у Адэсе польскі часопіс, прысвечаны культуры, але праз патрабаванне цэнзурнага камітэта выдаваць гэты часопіс на рускай мове справа не атрымала працягу.

Пасля кароткага побыту ў Санкт-Пецярбургу вярнуўся ў Вільню, дзе ў 1845—1846 гадах выдаваў літаратурны альманах «Pamiętnik umysłowy». Супрацоўнічаў з расійскай адміністрацыяй. Паводле даручэння віленскага генерал-губернатара ў 1846 годзе выбраўся ў патаемную місію на Гродзеншчыну, адкуль ён даслаў «Дзённік падарожжа» з аналізам настрояў розных груп насельніцтва.

У лютым 1849 года стаў членам Віленскага статыстычнага камітэта, дзе яму было даручана кіраўніцтва канцылярыяй, у 1850—1854 гадах рэдагаваў «Памятные книжки Виленской губернии», дзе да афіцыйнай часткі дадаў гістарычныя, этнаграфічныя і археалагічныя матэрыялы. Праводзіў актыўныя археалагічныя раскопкі на Беларусі і Літве, даследаваў каля 1000 курганоў. У 1855 годзе ў «Варшаўскай бібліятэцы» апублікаваў матэрыялы гэтых даследаванняў пад назвай «Археалагічныя вандроўкі па Віленскай губерні» (на рускай мове былі апублікаваныя ў 1857 годзе ў «Известиях императорского археологического общества»)Dawid Fajnhauz i Stefan Nosek. Kirkor Adam Honory // Polski słownik biograficzny. Tom XII, Wrocław — Warszawa — Kraków. 1966—1967. S. 475—478.. У 1854 годзе быў звольнены з пасады за артыкул «Вялікі князь Вітаўт».

З 1855 года — член Віленскай археалагічнай камісіі, кіраўнік Віленскага музея старажытнасцей, якому ахвяраваў свае калекцыі — некалькі соцень археалагічных артэфактаў з даследаванняў могілак. У 1856 годзе стаў членам-карэспандэнтам Імператарскага археалагічнага таварыства; з 1857 года — член Рускага геаграфічнага таварыства, з 1857 года — ганаровы карэспандэнт Імператарскай публічнай бібліятэкі.
міні|Адам Кіркор
У 1856 годзе пад псеўданімам «Ян са Слівіна» выйшла першае выданне «Прагулак па Вільні і ваколіцах», першы гід па гэтым горадзе на польскай мове. У 1857—1858 гадах выдаваў неперыядычны зборнік «Teka Wileńska» (тут публікаваліся многія вядомыя аўтары, як Юзаф Крашэўскі, Уладзіслаў Сыракомля, Вінцэнт Каратынскі і іншыя), забаронены пасля публікацыі ліста вядомага гісторыка і палітычнага эмігранта Іаахіма Лялевеля. Публікаваў «Pismo zbiorowe Wileńskie» (1859, 1862).

У спадзяванні на лібералізм расійскага імператара ініцыяваў выданне Віленскай археалагічнай камісіяй альбома «В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне 6 и 7 сентября 1858 г.», дзе таксама былі творы Антона Адынца, Ігната Ходзькі, Мікалая Маліноўскага. Публікацыя альбома выклікала моцнае абурэнне ў грамадскасці, асабліва ў эміграцыі.

У 1859 годзе заснаваў уласную друкарню, якая выдала шмат навуковых і мастацкіх кніг. Супрацоўнічаў з фалькларыстам і этнографам Дамінікам Ходзькам. У 1859—1865 гадах выдаваў і рэдагаваў урадавую газету «Kurier Wileński» («Виленский вестник») (на польскай і рускай мовах). Выявіў арганізацыйныя рэдактарскія здольнасці, заснаваў там навукова-літаратурны аддзел, згуртаваў там найлепшых краёвых пісьменнікаў. Колькасць падпісчыкаў вырасла ад 400 да 3205 у 1861 годзе. Але згодніцкі палітычны характар выдання выклікаў жорсткую крытыку ў эміграцыі. Выступіў як рэдактар супраць збройнага паўстання, браў удзел у падрыхтоўцы вернападданніцкага звароту шляхты Віленскай губерні да расійскага імператара, за што быў асуджаны паўстанцкім урадам (але супроць іншых ініцыятараў звароту яго прысудзілі не да смяротнага пакарання, а да бясслаўя).

У 1863 годзе прыцягваўся да следства ў сувязі з удзелам у паўстанні яго былой жонкі Гелены Маеўскай, на варшаўскай кватэры якой хаваўся кіраўнік паўстанцкага ўрада Рамуальд Траўгут. У 1864 годзе быў вымушаны звольніцца з Віленскай казённай палаты. У гэтым годзе апублікаваў прарасійскі «Указатель города Вильны». Вымушаны, згодна з загадам генерал-губернатара Міхаіла Мураўёва, выпускаць «Виленский вестник» на расійскай мове і друкаваць у ім усе афіцыйныя паведамленні і распараджэнні, Кіркор фактычна быў даведзены да банкруцтва. На друкарню наклалі арышт, а кантракт з ім разарвалі ў аднабаковым парадку. Свайму сябру Аляксандру Катлярэўскаму ён пісаў: «1 снежня [1865 года] мяне, нарэшце, вызваляць ад рэдакцыі; я разораны канчаткова, не ведаю, што і рабіць»Валодзіна Таццяна. Адам Кіркор і «краёвая» гістарыяграфія ў кантэксце трансфармацыі Расійскай імперыі ў XIX ст. // Беларускі гістарычны агляд. 2005. Т.12 Сш. 1-2..

 Побыт у Пецярбургу і Кракаве 
міні|злева|Адам Кіркор у познія гады
У 1867 годзе пераехаў у Санкт-Пецярбург. Там разам з М. Юматавым і ўкраінскім гісторыкам Мікалаем Кастамаравым у 1868—1871 гадах выдаваў газету «Новое время», дзе імкнуўся схіліць расійскае грамадства да больш прыхільнага стаўлення да палякаў. Але праз варожае стаўленне расійскіх нацыяналістаў, недахоп падпісчыкаў і фінансавыя цяжкасці вымушаны быў спыніць выданне і пакінуць Пецярбург. Праз вырак пецярбургскага Гандлёвага суда ён ужо не мог вярнуцца ў межы Расійскай імперыі.
міні|Магіла Адама Кіркора на Ракавіцкіх могілках у Кракаве
З 1872 года ў Кракаве пачаў выдаваць літаратурна-навуковы альманах «Na dziś» (1872), разлічаны на чытачоў з расійскіх тэрыторый, і «Teka Krakowska» (1884). З 1873 года — член Акадэміі ўмеласці ў Кракаве. Праводзіў археалагічныя раскопкі ў Галіцыі. У 1874 годзе прачытаў курс лекцый пад назвай «Пра літаратуру братніх славянскіх народаў», якія потым пабачылі свет асобнай кнігай. Сам Кіркор быў зусім не ўпэўнены ў тым, што гэта добрая задума, але публічныя лекцыі карысталіся вялікай папулярнасцю. У гэтай працы, сярод іншага, у беларускім кантэксце ён разгледзеў творы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча і Арцёма Вярыгі-Дарэўскага. Акрамя гэтага Адам Кіркор пакінуў аб’ёмістую карэспандэнцыю і ўспаміны, дзе зафіксаваны літаратурныя партрэты яго паплечнікаў па даследчыцкай працы ў ВільніШматаблічны Адам Кіркор // Будзьма. 23.01.2023.. Агулам у Кракаве матэрыяльнае становішча Кіркора было вельмі складаным. У лісце да Катлярэўскага ён пісаў:Кепска, найдабрэйшы Аляксандр Аляксеевіч! Кепска жывецца. Нічога не зробіш з літоўскай натурай, паўсюль мне будзе кепска, апрача Вільні. І забівае думка, што ніколі ўжо не пабачу маёй Літвы, ды і костачкі давядзецца тут пакласці, а ў мяне там, у Вільні, прызапашана такое добрае месцейка на Росе.Матэрыялы, сабраныя ў 1840—1850-я гады Адамам Кіркорам, склалі дзве часткі 3-га тома выдання «Маляўнічая Расія» («Літоўскае Палессе» і «Беларускае Палессе», 1882).

 Асабістае жыццё 
З Геленай Маеўскай, вядомай тэатральнай акцёркай, якая была маладзейшая за Кіркора на 8 гадоў, у Кіркора не склалася сямейнага жыцця. Яны пабраліся шлюбам у 1846 годзе, але праз 10 гадоў яна пайшла ад яго да Уладзіслава Сыракомлі — блізкага сябра Кіркора ў той час. Быў гучны скандал.

 Творы 
Карыстаўся псеўданімамі і крыптанімамі: A.K.; A.H.K.; J. ze Ś.; J. ze Śliwina; Jacek ze Śliwina; Jan ze Śliwina; K.A.H.; Sobarri; Tułacz Sobarri; Wydawca Albumu Wileńskiego
 Историко-статистические очерки Виленской губернии. Т. 1—2. Вильна, 1852—1853;
 Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Этнографический сборник, издаваемый РГО. СПб, 1858. Вып. 3;
 Przechadzki po Wilnie i jego okolicach. Wilno, 1862 (2 wyd. 1859; 3 wyd. 1865);
 O literaturze pobratymczych narodów słowiańskich. Kraków, 1874;
 Живописная Россия. Т. 3. Ч. 1: Литовское Полесье. Ч. 2. Белорусское Полесье. СПб., 1882 (факсімільнае перавыд.: Мн., 1993).

 Літаратура 

 Янчук Н. А. К. Киркор: Краткий очерк жизни и деятельности. — М., 1888
 Зямкевіч Р. Адам Ганоры Кіркор. — Вільня, 1911
 Brensztejn Michał. Adam Honory Kirkor. Wilno, 1864
 Stolzman M. Czasopisma wileńskie Adama Honorego Kirkora. Kraków, 1973
 Kirkor S. Przeszłość umiera dwa razy. Kraków, 1978
 Цішчанка І. К. Да народных вытокаў. — Мн., 1986



 Спасылкі 

Катэгорыя:Археолагі Літвы
Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Выдаўцы Літвы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Манастыршчынскім раёне
Адам Ганоры