Паўднёвы полюс

250px|thumb|right|Станцыя Амундсен-Скот з вышыні птушынага палёту

Паўднё́вы по́люс — кропка перасячэння восі кручэння Зямлі з яе паверхняй у Паўднёвым паўшар’і. Знаходзіцца ў межах Палярнага плато Антарктыды на вышыні Южный полюс // Большая Советская Энциклопедия : в 30 т. Т. 30 : Экслибрис — Яя / Гл. ред. А. М. Прохоров. — Изд. 3-е. —  : Советская энциклопедия, 1978. — 632 с. — С. 395—396.. Паўднёвы полюс нельга блытаць з Паўднёвым магнітным полюсам.

Паўднёвы полюс дыяметральна процілеглы Паўночнаму полюсу, размешчанаму ў Севернам Ледавітым акіяне. Любы іншы пункт паверхні Зямлі знаходзіцца заўсёды ў паўночным кірунку ў адносінах да Паўднёвага полюса. Геаграфічныя каардынаты Паўднёвага полюса 90°00′00″ паўднёвай шыроты. Даўгаты полюс не мае, бо з’яўляецца пунктаў сыходжання ўсіх мерыдыянаў. Дзень, як і ноч, тут працягваецца прыблізна па паўгода.

Таўшчыня лёду ў раёне Паўднёвага полюса — . Сярэднегадовая тэмпература паветра складае  (максімальная , мінімальная ).

14 снежня 1911 Паўднёвага полюса дасягнула нарвежская экспедыцыя пад кіраўніцтвам Руаля Амундсена, спадарожнікамі якога былі Олафа Б’ёланда, Сверэ Хаселя, Хельмера Хансена і Оскара Вістынга, 17 студзеня 1912 года — англійская экспедыцыя Роберта Скота. У 1929 годзе амерыканец Р. Бэрд першым праляцеў на самалёце над Паўднёвым полюсам. У 1958 годзе брытанска-новазеландская экспедыцыя В. Фукса і Э. Хілары ажыццявіла першы трансантарктычны санкава-гусенічны паход ад мора Уэдала праз Паўднёвы полюс да мора Роса.

З 1957 года на Паўднёвым полюсе дзейнічае навуковая станцыя ЗША Амундсен-Скот, але з-за руху льдоў у 2006 годзе станцыя знаходзілася прыкладна ў 100 метрах ад полюса. Пад ільдамі Паўднёвага полюса працуе дэтэктар высокаэнергічных нейтрына IceCube, які выкарыстоўвае ў якасці мішэні і чаранкоўскага радыятара 1 кубічны кіламетр празрыстага лёду на глыбіні ад 1450 да .

 Геаграфічнае становішча 
Паўднёвы полюс знаходзіцца на мацерыку Антарктыда бліжэй да Ціхаакіянскаму ўзбярэжжу у 480 км паўднёвей шэльфавага ледавіка Роса.

 Рух полюса 
Імгненная вось кручэння Зямлі перасоўваецца, з прычыны чаго адбываецца рух геаграфічных полюсаў. Полюс рухаецца ў кірунку суткавага кручэння Зямлі вакол полюса інэрцыі і апісвае палодзію — няправільную спіралепадобную крывую, якая складаецца са свабоднага руху і гадавога руху. Свабодны рух адбываецца па крывой з перыядам 1,2 года. Гадавы рух, ці свабодная нутацыя, злучана са зменай адцэнтровых момантаў інэрцыі з прычыны пераразмеркавання мас паветра на паверхні Землі.

Вызначэннем руху полюсаў займаецца Міжнародная служба полюсаў Зямлі.

 Адзнака полюса 
Геаграфічны Паўднёвы полюс адзначаны невялікім знакам на забітым у лёд шасце, які штогод перасоўваюць, каб кампенсаваць рух ледавіковага покрыва. На ўрачыстым мерапрыемстве, якое праводзіцца 1 студзеня, усталёўваецца новы знак Паўднёвага полюса, выраблены палярнікамі летась, а стары змяшчаецца на станцыю. На знаку прысутнічае надпіс «Geographic south pole», NSF, дата і шырата ўсталёўкі. На знаку, усталяваным у 2006 годзе, была выбіта дата, калі Руаль Амундсен і Роберт Ф. Скот дасягнулі полюса, і невялікія цытаты гэтых палярнікаў. Побач усталяваны сцяг Злучаных Штатаў«Marker makes annual move» , Antarctic Sun. January 8, 2006; McMurdo Station, Antarctica.http://www.classicalarchives.com/prs/astro/Antarctica/0640-Sign_at_the__moving__actual_geographical_South_Pole.jpg.

Паблізу ад геаграфічнага Паўднёвага полюса знаходзіцца так званы цырыманіяльны Паўднёвы полюс — адмысловая вобласць, адведзеная для фотаздымак станцыяй Амундсен — Скот. Ён уяўляе сабою люстраную металічную сферу на падстаўцы, акружаную з усіх бакоў сцягамі краін Дагавора аб Антарктыцы.

 Гісторыя адкрыцця і дасягнення 

 Адкрыццё 
275px|thumb|right|Ілюстрацыя з энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона.
31 сакавіка 1819 года Крузенштэрн скіраваў ліст марскому міністру дэ Траверсэ пра патрэбу даследавання палярных водЦГАВМФ, Личный фонд И. И. Траверсе, дело 114, листы 6—21. У лісце Крузенштэрн прапанаваў падрыхтаваць дзве экспедыцыі — да Паўночнага і да Паўднёвага полюса. У кожную экспедыцыю планавалася ўключыць па два судны. Асаблівую ўвагу ён надаваў экспедыцыі да Паўднёвага полюса, якая праходзіла ў 1819—1821 гадах. Яе вынікам стала адкрыццё Антарктыды, аднак уяўленні пра абрысы і геалогію паўднёвага мацерыка былі вельмі туманнымі да канца XIX стагоддзя.

У 1839—1843 гадах Джэймс Кларк Рос на караблях  і «Тэрор» распачаў маштабнае для свайго часу даследаванне Антарктыкі, адкрыўшы мора і найбольшы шэльфавы ледавік, названыя ў яго гонар. У 1841 годзе Джэймс Рос адкрыў антарктычныя вулканы Эрэбус і Тэрор, названыя ў гонар яго караблёў. У 1842 годзе першым з людзей Рос перасек адзнаку 78° паўднёвай шыраты. Аднак новых паўднёвапалярных экспедыцый Брытанія не распачынала на працягу 60 гадоў.

 Заваяванне полюса 
У 1897 годзе нарвежскі палярны даследнік Фрыцьёф Нансен абвясціў свой план дасягнення Паўднёвага полюса на сабачых запрэжках, але рэалізаваны ён не быў.

Нарвежскі даследнік Карстэн Борхгрэвінк у 1899—1900 гадах правёў першую зімоўку на зямлі Антарктыды — на мысе Адэр. Пасля яе сканчэння экспедыцыйнае судна «Паўднёвы Крыж» пайшло на поўдзень, пакуль не дасягнула Вялікага ледзянога бар’ера, выяўленага Джэймсам Росам падчас экспедыцыі 1839—1843 гадоў. Борхгревинку атрымалася знайсці бухту з выйсцем на ўнутраную частку бар’ера, пазней яна будзе названа Кітовай. Высадзіўшыся 16 лютага, Борхгрэвінк, Уільям Колбек і каюр-саам Пёр Савіа на нартах, запрэжаных сабакамі, усталі на бар’ер і прайшлі 10 міль (16 км) углыб ледавіка, дасягнуўшы 78° 50' пд. ш. — першы паўднёвапалярны рэкорд у гісторыі даследаванняў.

Наступным этапам заваявання крайняга Поўдня планеты стала Брытанская антарктычная экспедыцыя (1901—1904), арганізацыяй якой яшчэ з 1893 года займаўся Клемент Маркхэм. Начальнік экспедыцыі — Роберт Скот. У экспедыцыі таксама бралі ўдзел будучыя вялікія даследчыкі Антарктыкі — Эрнэст Генры Шэклтан, Эдвард Адрыян Уілсан. Гэтыя трое 2 лістапада 1902 года выступілі ў першы паход да Паўднёвага полюса. Непадрыхтаванасць каманды і адсутнасць навыкаў абароту з ездавымі сабакамі, а таксама ўнутраныя канфлікты, прымусілі іх павярнуць назад, дасягнуўшы 30 снежня 82°11' пд.ш. (82°17' па вымярэннях Скота), пераадолеўшы траціну адлегласці да Паўднёвага полюса за 59 дзён. 3 лютага 1903 г. Скот, Уілсан і Шэклтан вярнуліся на «Дыскаверы». Іх паход доўжыўся 93 сутак, за гэты час яны прайшлі 960 міль (1540 км). Сярэднясутачны пераход раўнаваўся 16 км.

Шэклтан у 1907 годзе арганізаваў уласную экспедыцыю, прапанаваўшы скарыстаць у якасці цяглавай сілы не ездавых сабак, а поні. 29 кастрычніка 1908 года Шэклтан разам з Джэйсанам Адамсам, Эрыкам Маршалам і Фрэнкам Уайлдам, якія не мелі практыкі палярных паходаў, выступіў да Паўднёвага полюса. 4 студзеня па выточным плане каманда павінна была дасягнуць Паўднёвага полюса. Шэклтан быў змушаны паставіць новую мэту: дасягнуць хоць бы сімвалічнага пункту ў 100 марскіх міль ад полюса (185 км). Аднак людзі здавалі, і 9 студзеня 1909 года на 88°23' пд. ш. і 162° у. д. Шэклтан паставіў «Юніён Джэк», уручаны яму перад адплыццём каралевай. У снезе быў пахаваны латуневы цыліндр з першай справаздачай пра экспедыцыю. Палярнае плато было ім названа ў гонар караля Эдуарда VII. Ішоў 73-і дзень паходу, усім атрымалася шчасна вярнуцца.

Роберт Скот у 1910 годзе арганізаваў уласную паўднёвапалярную экспедыцыю. Ужо пасля адплыцця ў Антарктыду стала вядома, што брытанцы ўступілі ў спаборніцтва з нарвежцамі — экспедыцыяй Руаля Амундсена. Абедзве каманды размясціліся ў 650 км адзін ад аднаго і выкарысталі прынцыпова розныя метады перасоўвання — Скот рабіў стаўку на поні і механічныя снегаходы, а таксама асабістую мужнасць людзей, Амундсен меў невялікую каманду (9 чалавек) і сотню ездавых сабак. Выступіўшы 20 кастрычніка 1911 года на чатырох нартах, запрэжаных 52 сабакамі, 14 снежня каманда Амундсена (усяго 5 чалавек) упершыню ў гісторыі дасягнула Паўднёвага полюса, папярэдне ўстаўшы на Палярнае плато па надзвычай крутым Ледавіку Акселя Хейберга. 26 студзеня 1912 года каманда Амундсена ў поўным складзе вярнулася на базу, сабак засталося ўсяго 11.

Каманда Скота з-за гібелі коней і выйсця з ладу аўтатранспарту змушана была вылічваць толькі на ўласныя сілы, нягледзячы на тое, што Скот карыстаўся трасай, выведанай Шэклтанам. 17 студзеня 1912 года каманда Скота з 5 чалавек дасягнула Паўднёвага полюса, прытым усе людзі дэманстравалі прыкметы небяспечнага знясілення. Уся брытанская полюсная каманда загінула па дарозе назад. Ізноў на полюсе людзі з’явіліся пасля гэтага ў 1956 годзе.

 Міжнародны геафізічны год 
250px|thumb|right|Станцыя Амундсен-Скот з вышыні птушынага лёту.
Паветраным шляхам Паўднёвы полюс упершыню быў дасягнуты 29 лістапада 1928 года капітанам войска ЗША Рычардам Іўлінам Бэрдам на самалёце, але ён не рабіў пасадкі. У 1947 годзе Бэрд ажыццявіў яшчэ адзін лёт над полюсам, а 8 студзеня 1956 года амерыканскі самалёт вырабіў пасадку каля полюса. У час міжнароднага геафізічнага года амерыканцы пад пачаткам адмірала Джорджа Дзюфека заснавалі базу «Амундсен — Скот» (31 кастрычніка 1956 года), усе будаўнічыя матэрыялы і патрэбныя для зімоўкі запасы дастаўляліся паветраным шляхам.

Па сушы Паўднёвы полюс быў дасягнуты падчас дзейнасці Экспедыцыі Брытанскай садружнасці. Спачатку яна зусім не павінна была дасягаць полюса, але яе новазеландскі ўдзельнік Эдмунд Хілары — вядомы спартсмен — самавольна адправіўся да Паўднёвага полюса і дасягнуў яго 4 студзеня 1958 года. 19 студзеня да яго далучыўся начальнік экспедыцыі — Вівіян Фукс, але далей ён працягнуў свой шлях і выйшаў да пачатку сакавіка да Мора Роса, завяршыўшы за 99 дзён першае перасячэнне Антарктычнага мацерыка па сушы.

У кастрычніку 1958 года на самалёце Іл-12 транскантынентальны лёт здзейсніў савецкі лётчык В. М. Пяроў. Лёт праходзіў па маршруце станцыя Мірны — станцыя Савецкая — Паўднёвы полюс — станцыя Мак-Мёрда. 4-я Антарктычная экспедыцыя пад кіраўніцтвам Дракіна А. Г. ажыццявіла санкава-трактарны паход па маршруце станцыя Камсамольская — станцыя Усход — Паўднёвы полюс і дасягнула полюса 26 снежня 1959 года. Усюдыходны паход па маршруце станцыя Мак-Мёрда — Паўднёвы полюс у 1961 годзе здзейснілі амерыканскія навукоўцы пад кіраўніцтвам А. Крэры.

 Далейшая прысутнасць 
Паўднёвы полюс быў дасягнуты 4 снежня 1980 года ў ходзе Трансглабальнай экспедыцыі сэрам Ранульфам Файнсам. 11 снежня 1989 года Паўднёвага полюса дасягнулі ўдзельнікі Трансантарктычнай экспедыцыі, якая за 221 дзень на сабачых запрэжках перасекла ўвесь мацярык у самым шырокім яго месцы без выкарыстання механічнага транспарта. СССР у камандзе прадстаўляў Віктар Баярскі.

30 снежня 1989 года Паўднёвага полюса дасягнулі Арвід Фукс і Рэйнальд Мейснер, якія перасеклі Антарктыду без выкарыстання сабак ці механічнага транспарта — ім дапамагала толькі мускульная сіла і часам ветразя.

 Клімат 

Падчас зімы ў паўднёвым паўшар’і (23 сакавіка — 23 верасня) Паўднёвы полюс зусім не атрымвае сонечнага святла. З мая па ліпень, паміж доўгімі перыядамі змяркання, на полюсе пануе поўная цемра, калі не лічыць месяцавага святла і палярных ззянняў. Улетку (23 верасня — 23 сакавіка) сонца ўвесь час знаходзіцца над гарызонтам, рухаючыся супраць гадзіннікавай стрэлкі. Аднак яно ніколі не падымаецца высока, дасягаючы максімальнай вышыні над гарызонтам у 23,5° 22 снежня. Большая частка сонечнага святла, якому атрымалася дасягнуць паверхні Зямлі, адлюстроўваецца белым снегам. Адсутнасць цяпла ў спалучэнні з вышынёй мясцовасці над роўнем мора (каля ) робіць Паўднёвы полюс адным з самых халодных і кліматычна жорсткіх месцаў на планеце, хоць рэкордны тэмпературны мінімум зафіксаваны не на самым полюсе, а ў пункце блізка расійскай станцыі «Усход», якая таксама знаходзіцца ў Антарктыдзе, але вышэй над узроўнем мораScience question of the week , Goddard Space Flight Center.. Клімат на Паўднёвым полюсе ў цэлым значна халадней клімату Паўночнага полюса, галоўным чынам дзякуючы таму факту, што Паўднёвы полюс знаходзіцца на ўзвышэнні і аддалены ад марскога ўзбярэжжа, тым часам як Паўночны полюс — на узроўні мора і з усіх бакоў аточаны акіянам, які выступае ў якасці цеплавога рэзервуара.

У сярэдзіне лета (дакладней, пад канец снежня) сонца дасягае максімальнай вышыні ў 23,5°, тэмпература ў студзені дасягае −25,9 °C. Узімку сярэдняя тэмпература вагаецца на адзнацы −58 °C. Самая высокая тэмпература (-12,3 °C) была зафіксавана на станцыі Амундсен-Скот 25 снежня 2011, а самая нізкая — 23 чэрвеня 1982 года (−82,8 °C)Your stay at Amundsen-Scott South Pole Station , National Science Foundation Office of Polar ProgramsHow cold is the Antarctic? | NIWAIceCube Neutrino Observatory  (самая нізкая тэмпература на Зямлі была зафіксавана 21 ліпеня 1983 на станцыі «Усход»: −89,2 °C).

 Дзень і ноч 
Без уліку рэфракцыі палярны дзень доўжыцца 179 сутак з 23 верасня па 20—21 сакавіка.

Дзень на полюсах доўжыцца каля 187 сутак. Ноч — 178 сутак, з якіх на працягу 15-16 сутак да ўзыходу і пасля заходу назіраецца белая ноч. Пры гэтым дзень і ноч змяняюцца толькі за кошт кручэння Зямлі вакол Сонца, а не вакол сваёй восі. Цягам сутак Сонца ходзіць па небасхіле гарызантальнымі коламі, дакладней, па пакатай спіралі. Выйдучы з-за гарызонту, Сонца на працягу ледзь больш 3 месяцаў (да летняга сонцастаяння) падымаецца, у момант сонцастаяння дасягае найбольшай вышыні (працягваючы гарызантальна круціць па небе), потым на працягу яшчэ ледзь больш 3 месяцаў апускаецца, пакуль не пойдзе пад гарызонт. З-за варыяцый атмасфернай рэфракцыі пры ўзыходзе ці заходзе Сонца на полюсе ў яснае надвор’е можна назіраць адну-дзве «спробы». Прытым з-за рэфракцыі і ўласнага дыяметра Сонца, які роўны прыкладна 32', цягам некалькіх сутак Сонца бачна з абодвух полюсаў.

Змена дня і ночы на Паўднёвым полюсе цягам года
 14 мая — 30 ліпеня — поўная палярная ноч, цягам якой нельга зафіксаваць ці ўбачыць ніякую колькасць сонечнага святла,
 31 ліпеня — 18 жніўня — астранамічнае змярканне (не бачны самыя слабыя зоркі)
 19 жніўня — 6 верасня — навігацыйнае змярканне (можна адрозніць гарызонт)
 7—23 верасня — грамадзянскае змярканне (белыя ночы, бачны самыя буйныя зоркі)
 23 верасня — 21 сакавіка — палярны дзень
 22 сакавіка — 8 красавіка — грамадзянскае змярканне (пры поўнай адсутнасці хмарнасці можна чытаць і пісаць, працаваць без штучнага асвятлення)
 9 красавіка — 24 красавіка — навігацыйнае змярканне (бачны зоркі сярэдняй велічыні, можна адрозніць неба ад зямлі)
 25 красавіка — 13 мая — астранамічнае змярканне (сонечнае святло не дае ўбачыць самыя слабыя зоркі).

 Часавы пояс 
На Паўднёвым полюсе як у кропцы, дзе сходзяцца ўсе мерыдыяны, часавы пояс фармальна не можа быць вызначаны. Тым не менш на навуковай станцыі Амундсен — Скот выкарыстоўваецца часавы пояс Новай Зеландыі — UTC+12:00. Цікава, што Паўднёвы полюс прысутнічае ў спісе гарадоў пры наладзе часавага пояса ў аперацыйнай сістэме Android (тут таксама выкарыстоўваецца новазеландскі час).

 Праводжаныя даследаванні 
Унікальнае месцаванне Паўднёвага полюса, яго фіксаванае становішча пры кручэнні Зямлі, дазваляе праводзіць працяглыя бесперапынныя астранамічныя назіранні. У прыватнасці, назіранні за Сонцам працягласцю больш 100 гадзін. У 2007 годзе каля Паўднёвага полюса быў пабудаваны радыётэлескоп вышынёй 22,8 м, дыяметрам 10 метраў і вагой 254 тоны.

 Астранамічныя асаблівасці 
 Максімальная вышыня Сонца над гарызонтам на Паўднёвым полюсе не перавышае скланенні Сонца ў дзень летняга сонцастаяння: ≈23°26′, што ледзь больш чвэрці зеніту. Гэта адносна няшмат, прыкладна на такой вышыні Сонца знаходзіцца на шыраце Масквы апоўдні 21 лютага ці 21 кастрычніка.
 Бачны рух Месяцы па небасхіле на полюсе напамінае такое для Сонца з той розніцай, што поўны цыкл займае не год, а трапічны месяц (прыблізна 27,32 сутак). Месяц выходзіць з-пад гарызонту, цягам тыдня па пакатай спіральнай траекторыі падымаецца да найвышэйшана пункту, цягам наступнага тыдня апускаецца, а потым амаль два тыдні знаходзіцца пад гарызонтам. Найвялікая магчымая вышыня Месяцы над гарызонтам на полюсе роўная 28°43'.
 Нябесны экватар на Паўднёвым полюсе супадае з лініяй гарызонту. Усе зоркі да поўдня ад нябеснага экватара не заходзяць, а ўсе паўночныя — не ўзыходзяць, бо няма змен вышыні зорак над гарызонтам. У надзіры знаходзіцца Палярная зорка (а дакладней — Паўночны полюс свету), у зеніце — Паўднёвы полюс свету. Вышыня зорак над гарызонтам сталая і роўная іх скланенню (калі грэбаваць рэфракцыяй).

 Гл. таксама 
 Паўночны полюс
 Палярны круг
 Паўднёвы магнітны полюс
 Мірны, антарктычная станцыя
 Усход, антарктычная станцыя
 Антарктыка

 Крыніцы 

 Літаратура 





 Спасылкі 

 Открытие Южного полюса (Амундсен — Скотт) статья Зиновия Каневского, «Аванта+, География», Москва, 1994 год
 С. Курий — Как собаки полюса открывали  — статья с сайта журнала «Время Z»
 Фотопанорамы 360° на Южном полюсе  — для просмотра щелкуть по изображениям
 Текущая погода на Южном полюсе  — метеоданные каждые 6 часов 
 Веб-камера — Южный полюс онлайн

Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Катэгорыя:Антарктыда
Катэгорыя:Полюсы
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы