Яўгенія Янішчыц

Яўгенія Іосіфаўна Яні́шчыц (, в. Рудка,  Брэсцкай вобласці — ) — беларуская БЭ, т. 18-1. С. 271, перакладчыца.

 Сям’я 
Нарадзілася ў сялянскай сям’і, бацька Іосіф Сцяпанавіч Патапчук — бондар і цясляр, маці Марыя Андрэеўна — працаўніца калгаса. Сям’я жыла спачатку ў Рудцы, потым пабудавалі новы дом у Весяльніцы. Першы муж маці, Ёзас Янішчыц, загінуў на вайне ў 1944 годзе, ад яго Яўгеніі засталося прозвішча (пра гэта яна пісала ў вершы «Памяці Ёзаса Янішчыца»). Другі муж маці — бацька Яўгеніі Янішчыц — памёр у 1975 годзе. Маці памерла ў 2006 годзе.

 Біяграфія 
У 1955 годзе Яўгенія пайшла ў першы клас Рудкаўскай пачатковай школы. У чацвёртым класе напісала свой першы верш, прысвечаны маці. Пасля заканчэння Рудкаўскай пачатковай школы вучылася спачатку ў Мерчыцкай васьмігодцы, а 9—10 класы скончыла ў Парэцкай сярэдняй школе (Пінскі раён).

Першы твор прачытала на школьнай вечарыне, прысвечанай Якубу Коласу. Дэбютавала ў друку ў снежні 1962 года ў раённай газеце «Палеская праўда»yaugeniya.ru .

Вершы Яўгеніі публікавалі ў пінскай раённай газеце, у рэспубліканскіх газетах і часопісах. У 1966 годзе, пасля заканчэння сярэдняй школы, Яўгенія паступіла на аддзяленне беларускай мовы і літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. Стала дыпламантам беларускага фестывалю творчасці моладзі (1970).

Пасля заканчэння ўніверсітэта (1971) працавала загадчыцай бібліятэкі ў ЦК ЛКСМБ. У 1971 годзе выйшла замуж за беларускага паэта Сяргея Панізніка. Некаторы час была ў Чэхаславакіі, дзе муж служыў як ваенны журналіст. Неўзабаве вярнулася на радзіму, да маці, і ў 1972 годзе нарадзіла сына Андрэя. Без дапамогі мужа выхоўвала сына, шлюб афіцыйна скасаваны ў студзені 1976 годзе.

Жыццёвая неўладкаванасць трывала каля пяці гадоў. Паэтэса пісала да Міхася Забэйды-Суміцкага:

З 1976 года Яўгенія Янішчыц працавала літкансультантам у «Сельскую газету». У 1977 годзе атрымала кватэру ў Мінску па вуліцы Ульянаўскай. У 1981 годзе ўдзельнічала ў працы XXXVI сесіі Генеральнай Асамблеі ААН. 5 сакавіка 1982 года ў «ЛіМе» апублікавана паэтычная нізка Янішчыц «Спакойныя вершы», прысвечаная паездцы ў ЗША.

У 1983 годзе стала загадчыцай аддзела паэзіі часопіса «Маладосць». У 1988 годзе атрымала новую трохпакаёвую кватэру на Старажоўскай вуліцы. У апошнія гады жыла адна, выхоўвала сына.

У жыцці Янішчыц былі перыяды творчага ўзлёту, прызнання і часы смутку, расчаравання. Цяжка і працягла Яўгенія Янішчыц адужвала пасля аварыі ў Магілёве ў 1976 годзе, з мноствам пераломаў прыкаваная да бальнічнага ложка. Так і не здолела перамагчы фізічны боль, што паўплывала на дэпрэсіўныя настроі ў апошнія гады жыцця. Па афіцыйнай версіі, паэтка трагічна загінула, выпала з восьмага паверхуnovychas.online.

 Творчасць 
Дэбютавала з вершамі ў рэспубліканскім друку ў 1964 годзе (часопіс «Бярозка»).

Аўтарка зборнікаў лірыкі «Снежныя грамніцы» (1970), «Дзень вечаровы» (1974), «Ясельда» (1978), «На беразе пляча» (1980), «Пара любові і жалю» (1983), «Каліна зімы» (1987). Выйшаў зборнік выбраных твораў «У шуме жытняга святла» (1988), у які вершы адбірала сама паэтка.

Паэзіі Янішчыц уласцівы роздум пра жыццё, бацькаўшчыну, мінулае і сучаснасць, тэмы сяброўства, кахання, мацярынства.

З першага зборніка тэма роднага краю стала візіткай паэзіі Яўгеніі Янішчыц. Палессе, Велясніца — вобразы «малой радзімы» праходзяць праз усю яе творчасць. Ціхая беларуская вёска, навакольная прырода ўплывалі на абуджэнне таленту і фарміраванне светапогляду паэтэсы. Вёска, як традыцыі і лад жыцця складалі ўражанне трываласці і надзейнасці абжытага свету. Прырода паўставала казачнай краінай. У вершы «Прыедзь у край мой ціхі…» паэтка запрашала пабачыць хараство і самабытнасць палескіх краявідаў:

3 душэўнай пранікнёнасцю і пачуццём павагі Янішчыц малявала паэтычныя партрэты землякоў, аднавяскоўцаў («Дзед Сымон», «Насця», «Усціння», «Сава і Марыя», «Павел і Нікан», «Зінька», «У бабулі Паланеі», «Салдаткі» і інш.). Яна ўспрымала працавітых, сумленных палешукоў як амаль святых, называла іх «апосталамі», «інтэлігентамі ад зямлі».

Характэрнай рысай вершаў, прысвечаных палескай прыродзе, было імкненне перадаць хараство і таямнічасць навакольнага свету. Янішчыц глядзіць на свет вачыма рамантыка. У вершы «Чаму ніколі не баюся я…» паэтэса гаворыць пра сваю духоўную еднасць з радзімай:

Паэтка ўспрымае свет у абуджэнні, росквіце, прыліве прыродных сіл. Яе «зялёная зямля» — гэта не толькі «малая радзіма», гэта таксама эстэтычная рэальнасць, пазбаўленая недахопаў і недасканаласці, крыніца творчага натхнення, гаючы эліксір душы. Любоў да радзімы не толькі сузіральная, але і дзейсная, «з мазалямі на руках».

У вершы «Не воблака, а проста аблачынка…» паэтэса думкай пераносіцца ў мінулае. У яе памяці паўстае вобраз вясёлай дзяўчынкі:

3 вышыні жыццёвага досведу яна глядзіць на юнацкую бесклапотнасць. Паблажліва, бяскрыўдна ўзіраецца ў сваё мінулае, дзе «лета» і «зіма» незаўважна перайшлі адно ў другое. Кладка, якая злучала два светы: светлага дзяцінства, багатага на выдумкі юнацтва і шматабяцальнай сталасці, — стала памяццю. Верш насычаны сімвалічнымі вобразамі: воблака (увасабленне сталасці), аблачынкі (увасабленне юнацтва), матылька (лёгкасці і нязмушанасці пазнання жыцця), кладкі (злучэнне, сумяшчэнне ў лёсе двух светаў).

Глыбокае пранікненне ва ўнутранае «Я» чалавека дазволіла Яўгеніі стварыць шэраг праўдзівых вобразаў людзей вёскі, паказаць сілу і веліч простага селяніна. Яе вершы прасякнуты вялікай адданасцю роднай зямлі, любоўю да палескага краю, з яго непаўторнымі лугамі і палямі, старажытнымі лясаміВыбранае / Прадм. М. І. Панковай. — Мн.: Выш. шк., 1998. Тонка адчуваючы сваю кроўную сувязь з роднай зямлёй, паэтка ўражвае глыбінёй асэнсавання складаных праблем сучаснасці, прагай сцвярджэння высокачалавечых адносін паміж людзьмі.

Супрацьпастаўленне (антыномія) вёскі і горада ў вершы «Помню, помню праз гады…» не выказваецца адкрыта, а выяўляецца ў падтэксце тужлівых роздумаў. Горад уражвае, хвалюе, здзіўляе, але не выклікае таго захаплення і паэзіі, якую нараджае вёска. Разлад узнікае з-за немагчымасці пераходу з «вясковага» ўзроўню існавання душы на іншы. Лірычнай гераіні цяжка быць у гэтым памежным становішчы, на раздарожжы паміж горадам і вёскай. I як толькі ўзнікаюць жыццёвыя праблемы, яна шукае апоры ў знаёмым, родным, ратуецца думкай пра свой вясковы свет. У вершы гучаць фальклорныя матывы: тэкст мае песенную меладычную структуру, па рытмічнай арганізацыі нагадвае сумныя народныя песні. Паэтэса ўжывае звароты і прыдаткі з ацэначна-метафарычным значэннем (золатца, сябра-сокала, сцежкі-птушкі), характэрныя для фальклору.

Лірычная гераіня Янішчыц так сказала пра сябе: «Я — поле, я сціхлая ў горадзе вёска…» («Наконт гарадскога мыслення»). Паэтка чуйна рэагавала на змены, што адбываюцца на вёсцы, у традыцыйным укладзе жыцця, хвалявалася за будучыню роднай зямлі. У сваім сэрцы яна імкнулася з’яднаць, прымірыць два светы — вясковы і гарадскі («Я вас люблю»).

Паэтычны свет Яўгеніі напоўнены пачуццём любові: да маці, радзімы, жыцця, кветак, саду, сонца, аблокаў… У вершы «Ты пакліч мяне. Пазаві…» паэтка гаворыць:

Матыў болю праходзіць праз увесь верш «Ля ложка хворай маці». Сэрца дачкі перапоўнена хваляваннем. З чуласцю і пяшчотай яна звяртаецца да самага дарагога ў жыцці чалавека: «Так ніколі твая не балела мне доля».

Радасць і смутак суіснуюць побач у вершы «Любоў мая…». «Песня і маркота» адухаўляюцца любоўю, а з пачуцця любові пачынаецца песня, як аснова жыцця і свету. Паэзію Янішчыц адрозніваюць меладычная танальнасць выказанага слова, у пафасны ўзлёт эмоцыі, драматызм пачуцця. Лірыка кахання кранае глыбінёй перажыванняў. У інтымнай лірыцы паэтка гаворыць мовай шчырай, даверлівай споведзі (верш «Разлука ўпала на траву…»). У жаночым сэрцы боль і туга па страчаным каханні, «Мой боль — на вышыні святла…» — гучыць прызнанне ў вершы «А як хацелася цяпла…». Лірычная гераіня кахае і пакутуе, а, пакутуючы, усе роўна жыве дзеля кахання і любові.

Лірычны струмень вызначальны ў зборніках паэзіі, дзе адлюстраваўся свет пачуццяў чулай і ранімай душы. Чалавек, людзі, прырода, паводле паэтычнай філасофіі Я. Янішчыц, — галоўная і найвышэйшая каштоўнасць на зямлі. «Жывіце і любіце, // Свой беражыце дом», — такі духоўны запавет пакінула паэтка.

Янішчыц стварыла некалькі паэм. Справы вясковых працаўнікоў у паэме «Ягадны Хутар» (1980), якая вызначаецца спалучэннем верша і вершаванай прозы. У «Зорнай паэме» спалучаюцца лірычныя і публіцыстычныя інтанацыі.

Аўтарка літаратурна-крытычных артыкулаў, рэцэнзій і інш. Перакладала на беларускую мову з рускай і ўкраінскай. Асобныя вершы Янішчыц пакладзены на музыку.

У 2000 годзе пабачыла свет кніга «Выбранае» (укладанне Алы Канапелькі і Валянціны Коўтун), дзе ўпершыню апублікаваны паэма «Галалёд» і апавяданні Яўгеніі Янішчыц.

 Выбраная бібліяграфія 

 «Снежныя грамніцы» (1970)
 «Дзень вечаровы» (1974)
 «Ясельда» (1978)
 «На беразе пляча» (1980)
 «Пара любові і жалю» (1983)
 «Каліна зімы» (1987)
 «У шуме жытняга святла» (вершы і паэмы, 1988).
 Выбранае. Мн., 2000.

 Прэміі і ўзнагароды 
Лаўрэатка прэміі Ленінскага камсамола Беларусі (1978) за кнігу лірыкі «Дзень вечаровы», Дзяржаўнай прэміі БССР імя Янкі Купалы (1986) за кнігу лірыкі «Пара любові і жалю».

 Ацэнкі 
Паэтычная спадчына Яўгеніі Янішчыц — адна з самых яскравых і таленавітых старонак беларускай літаратуры другой паловы XX стагоддзяС. Калядка (2009).

У рэцэнзіі на яе першую кнігу Рыгор Бярозкін пісаў:

Паводле выказвання Васіля Жуковіча, у літаратуру прыйшла «асоба з імем Беларусі», якая прысвяціла сваёй зямлі натхнёныя вершы-оды.

Паводле Васіля Быкава,

 Памяць 

У Пінскім раёне 2008 года быў абвешчаны літаратурным годам Яўгеніі Янішчыц, ва ўсіх бібліятэках раёна праводзіліся сустрэчы, конкурсы, віктарыны, чытачоў знаёмілі з творчай спадчынай паэткі.

Рашэннем Пінскага райвыканкама базавай школе ў Парэччы нададзена імя Яўгеніі Янішчыц. У 2025 годзе, у сувязі з закрыццём школы, экспанаты музея паэткі пры школе адвезлі ў Пінскую раённую бібліятэку і закансервавалі.

Да дваццацігоддзя смерці Яўгеніі Янішчыц рэжысёр Андрэй Леўчык зняў стужку «Небяспечны талент» (2008) паводле сцэнарыя паэткі Раісы Баравіковай, якая блізка ведала Яўгенію.

Літаратуразнаўка Святлана Калядка выдала кнігу пра Яўгенію Янішчыц — «Непрыручаная птушка Палесся». Гісторык Анатоль Мяснікоў уключыў артыкул пра Янішчыц у кнігу «Сто асоб беларускай гісторыі».

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Бугаёў Дз. Усхваляванае слова паэтэсы // Бугаёў Дз. Талент і праца. — Мн., 1979.
 Семашкевіч Р. Выпрабаванне любоўю // Семашкевіч Р. Выпрабаванне любоўю. — Мн., 1982.


 Гарэлік Л. Янішчыц Яўгенія // 
 Калядка С. Яўгенія Янішчыц // Беларуская літаратура: дапам. для вучняў 11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. А. Бельскага, М. Тычыны. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2009. ISBN 978-985-471-320-5
 Калядка С. У. Непрыручаная птушка Палесся: творчая індывідуальнасць Яўгеніі Янішчыц. — Мінск: Беларуская навука, 2007. — 216 с.
 Яўгенія Янішчыц: творы, жыццяпіс, каментарыі. У 4 т. / Укладанне і падрыхтоўка С. У. Калядка і Т. П. Аўсяннікавай. — Мінск: Беларуская навука, 2016--

 Спасылкі 
 Сайт, прысвечаны Яўгеніі Янішчыц (біяграфія, вершы, аналіз)
 На БТ знялі фільм пра Янішчыц, Наша Ніва. 31 кастрычніка 2008 года.
 Успміны Сяргея Панізніка 
 Яўгенія Янішчыц. Дзень вечаровы (зборнік вершаў). Выканаўца — Васіль Белацаркоўскі (аўдыё)

Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола БССР
Катэгорыя:Паэты-песеннікі СССР
Катэгорыя:Паэты-песеннікі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі-самазабойцы
Катэгорыя:Жанчыны Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі СССР
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову
Катэгорыя:Супрацоўнікі газеты «Сельская газета»