Чжэн Хэ

Чжэн Хэ (; 1371—1435), кітайскі вандроўнік, флатаводзец і дыпламат, які ўзначальваў сем буйнамаштабных марскіх ваенна-гандлёвых экспедыцый, дасланых імператарамі Мінскай дынастыі ў краіны Індакітая, Індастана, Аравійскага паўвострава і Усходняй Афрыкі.

Хоць прыватныя кітайскія купецкія суда курсіравалі паміж Паўднёвым Кітаем і Паўднёва-Усходняй Азіяй практычна няспынна з часоў дынастыі Сун, а пры мангольскай дынастыі Юань здзяйсняліся і вайскова-дыпламатычныя экспедыцыі ў краіны Паўднёва-Усходняй Азіі і нават на Шры-Ланку, як маштабы экспедыцый Чжэн Хэ, так і высокае значэнне, якое надаваў ім імператарам Чжу Дзі, былі беспрэцэдэнтнымі. Гэтыя экспедыцыі, хоць бы фармальна і на кароткі тэрмін (некалькі дзесяцігоддзяў), зрабілі шматлікія царства Малайскага паўвострава, Інданезіі, Шры-Ланкі і Паўднёвай Індыі васаламі Мінскай імперыі і прынеслі ў Кітай новыя звесткі пра народы, якія насяляюць берага Індыйскага акіяна. Мяркуюць, што на гістарычнае развіццё Малайскага паўвострава, Суматры і Явы ўплыў экспедыцый кітайскага флоту аказалася больш доўгатэрміновы, так як яны маглі быць сярод фактараў, якія далі новы штуршок да эміграцыі кітайцаў у гэты рэгіён і ўзмацненню там ролі кітайскай культуры.

Нават у часы галоўнага апекуна Чжэн Хэ, імператара Чжу Дзі, экспедыцыі Чжэн Хэ падвяргаліся суровай крытыцы з боку многіх прадстаўнікоў канфуцыянскай эліты Кітая, якія лічылі іх непатрэбнымі і дарагімі імператарскімі задумамі. Пасля смерці Чжэн Хэ і імператара Чжу Чжаньцзі (ўнука Чжу Дзі) гэтыя ізаляцыянісцкія погляды ўзялі верх на ўсіх узроўнях ва ўрадзе мінскага Кітая. У выніку дзяржаўныя марскія экспедыцыі былі спыненыя, і большасць тэхнічнай інфармацыі аб флоце Чжэн Хэ была знішчана або згублена. Афіцыйная «Гісторыя Мін», скампіляваная ў XVII—XVIII стагоддзях, адклікалася аб яго плаванні ў крытычным ключы, але для многіх людзей у Кітаі, і асабліва ў кітайскіх грамадах, што сфармаваліся ў Паўднёва-Усходняй Азіі, еўнух-флатаводзец заставаўся народным героем.

На пачатку XX стагоддзя, у перыяд ўздыму руху за вызваленне Кітая ад замежнай залежнасці, вобраз Чжэн Хэ здабыў новую папулярнасць. У сучаснай КНР Чжэн Хэ разглядаецца як адна з выдатных асоб у гісторыі краіны, а яго плаванні (звычайна разглядаюцца як узор мірнай палітыкі Кітая ў адносінах да сваіх суседзяў) супрацьпастаўляюцца захопніцкім экспедыцыям еўрапейскіх каланізатараў XVI—XIX стагоддзяў.

 Біяграфія 

 Паходжанне 


Пры нараджэнні будучы мараплавец атрымаў імя Ма Хэ (马 和). Ён нарадзіўся ў вёсцы Хэдай, павета Куньян. Павет Куньян быў ​​размешчаны ў цэнтральнай Юньнань, каля паўднёвага берага возера Дзяньчы, блізу паўночнага канца якога знаходзіцца правінцыйная сталіца Куньмін.

Сям’я Ма паходзіла з так званых сэму — выхадцаў з Сярэдняй Азіі, якія прыбылі ў Кітай у часы мангольскага валадарства і займалі разнастайныя пасады ў дзяржаўным апараце імперыі Юань. Большасць сэму, уключаючы продкаў Чжэн Хэ, былі мусульманскага веравызнання (часта лічыцца, што і само прозвішча «Ma» ёсць не што іншае, як кітайскае вымаўленне імя «Мухамед»). Пасля падзення дынастыі Юань і пачатку ўладарства дынастыі Мін іх нашчадкі асіміляваліся ў кітайскае асяроддзе, галоўным чынам, у шэрагі кітайскамоўных мусульман-хуэйцзу].


Пра бацькоў Ма Хэ вядома не вельмі шмат; амаль усё, што мы ведаем пра іх, узыходзіць да стэлы, усталяванай у іх гонар на іх радзіме ў 1405 годзе па загаду самога адмірала. Бацька будучага мараплаўца быў вядомы як Ма Хаджы (1345—1381 ці 1382), у гонар здзейсненага ім паломніцтва ў Мекку; яго жонка насіла прозвішча Вэн (温). У сям’і было шасцёра дзяцей: чатыры дачкі і два сыны — старэйшы, Ма Вэньмін, і малодшы, Ма Хэ.

Дакладна невядома, якім шляхам продкі Чжэн Хэ прыйшлі ў Кітай. Згодна з сямейнаму паданнем, бацька Ма Хаджы (гэта значыць дзед будучага адмірала), таксама вядомы як Ма Хаджы, быў унукам Саіда Аджай ал-Дын Амара, выхадца з Бухары (у сучасным Узбекістане), — аднаго з военачальнікаў Хубілая — хана, які здолеў заваяваць правінцыю Юньнань і стаць яе кіраўніком. Поўнай упэўненасці ў тым няма, але імаверна, што продкі Ма сапраўды патрапілі ў Юньнань разам з манголамі.

Чжэн Хэ, гэтак жа як яго продкі, спавядаў іслам і, паводле некаторых здагадак, выступаў хадайнікам за сваіх братоў па веры пры тым, што на пачатку ўпраўлення мінскай дынастыі да мусульман адносіліся з падазрэннем. Прычынай таму было тое, што пры юаньскай дынастыі многія з сэму займалі пасады зборшчыкаў падаткаў. Аднак Чжэн Хэ, пры ўсёй сваёй прыхільнасці да ісламу, паважліва адносіўся да іншых рэлігій, як то будызму (меў нават будыйскую мянушку Тры Каштоўнасці — Саньбаа) і даасізму, якія з’яўляюцца ў Кітаі аднымі з асноўных, і пры неабходнасці з гатоўнасцю прымаў удзел у адпаведных рытуалах. Мяркуецца таксама, што яго прыхільнасць да ісламу адыграла не апошнюю ролю ў вырашэнні прызначыць яго адміралам «Залатога Флоту», які сярод іншага павінен быў наведаць Аравію і Афрыку, месцы, у якіх іслам быў адной з пануючых рэлігій.

 Паступленне на службу да Чжу Дзі і ваенная кар’ера 

Пасля звяржэння мангольскага прыгнёту ў цэнтральным і паўночным Кітаі і ўстанаўлення там Чжу Юаньчжанам Дынастыі Мін (1368) горная правінцыя Юньнань на паўднёва-заходняй ускраіне Кітая яшчэ некалькі гадоў заставалася пад кантролем манголаў. Невядома, ці ваяваў Ма Хаджы на баку юаньскіх лаялістаў падчас заваёвы Юньнаня мінскімі войскамі, але як бы там ні было, ён загінуў падчас гэтай кампаніі (1382), а яго малодшы сын Ма Хэ быў узяты ў палон і трапіў у слугаванне Чжу Дзі, сыну імператара Чжу Юаньчжана, які кіраваў юньнаньскай кампаніяй..

Праз тры гады, у 1385 хлопчыка кастрыравалі, і ён стаў адным з шматлікіх еўнухаў пры двары Чжу Дзі, які насіў тытул Вялікага Князя Яньскага (Yan Wang) і жыў у Бэйпіне (у будучыні Пекіне). Юны еўнух атрымаў імя Ма Саньбаа (馬三寶/马三宝) гэта значыць Ма «Тры Скарбы» або «Тры Каштоўнасці». Згодна з Нідэмам, нягледзячы на несумненна мусульманскае паходжанне еўнуха, гэты яго тытул служыў напамінам пра «тры каштоўнасці» будызму (Буда, дхарма і сангха), чые імёны гэтак часта паўтараюць будысты.

Мяркуюць, што, знаходзячыся пры двары вялікага князя, Ма Саньбаа змог атрымаць лепшую адукацыю, чым ён змог бы дасягнуць, калі б замест Бэйпіна ён трапіў у Нанкін да двара самога імператара Чжу Юаньчжана, які меў моцны недавер да еўнухаў і імкнуўся, калі і не зусім забараніць вучыць іх грамаце, то хоць бы па магчымасці абмежаваць лік пісьменных еўнухаў.

Як Вялікі князь Яньскі, Чжу Дзі меў у сваім распараджэнні значныя вайсковыя сілы і вёў барацьбу з манголамі на паўночнай мяжы імперыі. Ма Саньбаа ўдзельнічаў у яго зімовай кампаніі 1386/87 гг. супраць аднаго з мангольскіх праваднікоў, Нагачу (Naghachu).

Першы мінскі імператар Чжу Юаньчжан вызначаў перадаць трон свайму першароднаму сыну Чжу Бяа, але той памёр яшчэ пры жыцці Чжу Юаньчжана. У выніку першы імператар прызначыў сваім спадчыннікам сына Чжу Бяа, Чжу Юньвэня, хоць яго дзядзька Чжу Дзі (адзін з малодшых сыноў Чжу Юаньчжана) напэўна лічыў сябе больш годным пасады. Узышоўшы на пасаду ў 1398 годзе (дэвіз праўлення Цзяньвэнь), Чжу Юньвэнь, асцерагаюцца захопу ўлады адным са сваіх дзядзькаў, пачаў знішчаць іх аднаго за іншым. Неўзабаве паміж маладым імператарам ў Нанкіне і яго пекінскім дзядзькам Чжу Дзі разгарэлася грамадзянская вайна. З прычыны таго, што Чжу Юньвэнь забараняў еўнухам прымаць удзел у кіраванні краінай, многія з іх падчас паўстання падтрымалі Чжу Дзі. Ва ўзнагароду за службу Чжу Дзі са свайго боку дазволіў ім ўдзельнічаць у вырашэнні палітычных пытанняў, прычым дазволіў ім падымацца да вышэйшых прыступак палітычнай кар’еры, што таксама было вельмі выгадна і для Ма Саньбаа. Малады еўнух вызначыўся як пры абароне Бэйпіна ў 1399 годзе, так і пры ўзяцці Нанкіна ў 1402 і быў адным з камандзіраў, якім было даручана захапіць сталіцу імперыі — Нанкін. Знішчыўшы рэжым свайго пляменніка, Чжу Дзі 17 ліпеня 1402 года ўзышоў на трон пад дэвізам праўлення Юнлэ.

На (кітайскі) новы 1404 год новы імператар ва ўзнагароду за верную службу даў Ма Хэ новае прозвішча Чжэн. Гэта служыла напамінам пра тое, як у першыя дні паўстання конь Ма Хэ быў забіты ў ваколіцах Бэйпіна ў мястэчку званым Чжэнлуньба.

Паводле некаторых крыніц, у 1404 Чжэн Хэ кіраваў пабудовай флоту для барацьбы з так званымі «японскімі піратамі» і, магчыма, нават наведваў Японію для перамоваў з мясцовымі ўладамі аб сумеснай барацьбе супраць піратаў.

 Сем марскіх падарожжаў Чжэн Хэ 


Пасля таго як Чжэн Хэ за ўсе яго заслугі перад імператарам быў прысвоены тытул «галоўнага еўнуха» (тайцзянь), што адпавядала чацвёртага рангу чыноўніка, імператар Чжу Дзі вырашыў, што той лепш астатніх падыходзіць на ролю адмірала флоту і прызначыў еўнуха кіраўніком усіх ці амаль усіх сямі плаванняў у Паўднёва-Усходнюю Азію і Індыйскі акіян у 1405—1433 гадах, чым адначасна павысіў яго статус да трэцяга рангу. Флот складаўся, мабыць, з каля 250 судоў, і нёс каля 27 тысяч чалавек асабістага складу на борце, на чале з 70-ю імператарскімі еўнухамі. Самыя буйныя з судоў гэтага флоту маглі быць, калі верыць афіцыйнай «Гісторыі Мін», найбуйнейшымі драўлянымі ветразнымі судамі, якія калі-небудзь існавалі.

Флатылія пад кіраўніцтвам Чжэн Хэ наведала больш за 56 краін і буйных гарадоў Паўднёва-Усходняй Азіі і басейна Індыйскага акіяна. Кітайскія караблі даходзілі да берагоў Аравіі і Усходняй Афрыкі. Першае плаванне Чжэн Хэ адбылося ў 1405—1407 гадах па маршруце Сучжоу — берагі Цямпы — востраў Ява — Паўночна-Заходняя Суматра — Малакскі праліў — востраў Шры-Ланка. Затым, абмінуўшы паўднёвы ўскраек Індастана, флатылія рушыла да гандлёвых гарадах Малабарскага ўзбярэжжа Індыі і дабралася да самага буйнога індыйскага порта — Калькуты. Прыкладна такімі ж былі маршруты другога (1407—1409) і трэцяга (1409—1411) паходаў. Чацвёртая (1413—1415), пятая (1417—1419), шостая (1421—1422) і сёмая (1431—1433) экспедыцыі даходзілі да Ормуза і афрыканскага берага ў раёне сучаснага Самалі, заходзілі ў Чырвонае мора. Мараплаўцы вялі падрабязныя і дакладныя запісы убачанага, складалі карты. У іх рэгістраваліся час адплыцця, месцы стаянак, пазначалася размяшчэнне рыфаў і мялізнаў. Былі складзеныя апісанні заморскіх дзяржаў і гарадоў, палітычных парадкаў, клімату, мясцовых звычаяў, легенд. Чжэн Хэ дастаўляў у замежныя краіны пасланні імператара, заахвочваў прыбыццё ў Кітай замежных пасольстваў, вёў гандаль.


Для дасягнення сваіх мэтаў ён звяртаўся і да ўзброенай сілы. Так, напрыклад, у 1405 годзе падчас першай экспедыцыі Чжэн Хэ запатрабаваў перадачу кітайскаму імператару святых будыйскіх рэліквій Ланкі — зуба, воласа і чары для міласцей Буды, якія з’яўляліся найважнейшымі рэліквіямі і атрыбутамі ўлады сінгальскіх цароў. Атрымаўшы адмову, Чжэн Хэ ў 1411 годзе зноў вярнуўся на востраў у суправаджэнні атрада з 3000 чалавек, уварваўся ў сталіцу, захапіў у палон цара Віра Алакешвару, членаў яго сям’і і набліжаных, даставіў іх на карабель і павёз у Кітай. Падчас чацвёртага падарожжа пры звычайным на гэтым маршруце наведванні дзяржавы Пасай (таксама вядома пад назвай Самудра) на поўначы Суматры, мабыць на зваротным шляху з Ормуза ў Кітай, экіпажу асноўнага флоту Чжэн Хэ давялося прыняць удзел у барацьбе паміж прызнаным Кітаем манархам (Зайн аль-Абідзін) і прэтэндэнтам па імені Секандэр. Кітайскі флот прывёз дары ад імператара Юнлэ для Зайн аль-Абідзіна, але не для Секандэра, што выклікала гнеў апошняга, і ён напаў на кітайцаў. Чжэн Хэ здолеў абгарнуць тое, што здарылася сябе на карысць, разбіць яго войскі, захапіць у палон самога Секандэра і адправіць яго ў Кітай.

У перыяд паміж 1424 і 1431 гадамі, пасля смерці імператара Чжу Дзі, марскія экспедыцыі былі часова прыпыненыя, а сам Чжэн Хэ сем гадоў служыў начальнікам гарнізона ў Нанкіне. Падчас апошняга, сёмага падарожжа Чжэн Хэ было за 60 гадоў. Ён ужо асабіста не наведваў многія краіны, куды заходзілі кітайскія караблі, і вярнуўся ў Кітай яшчэ у 1433 годзе, у той час як асобныя падраздзяленні флоту пад камандаваннем яго памочнікаў наведалі ў 1434 Мекку, а таксама Суматру і Яву.

Экспедыцыі Чжэн Хэ спрыялі культурнаму абмену афрыканскіх і азіяцкіх краін з Кітаем і ўсталяванню гандлёвых адносін паміж імі. Былі складзеныя падрабязныя апісанні краін і гарадоў, якія наведвалі кітайскія мараплаўцы. Іх аўтарамі былі ўдзельнікі экспедыцыі Чжэн Хэ — Ма Хуань, Фэй Сінь (:en:Fei Xin) і Гун Чжэн (:en:Gong Zhen). Таксама былі складзеныя падрабязныя «Карты марскіх плаванняў Чжэн Хэ» («Чжэн Хэ хан хай ту»).


На аснове матэрыялаў і вестак, сабраных удзельнікамі марскіх экспедыцый Чжэн Хэ, у мінскім Кітаі ў 1597 Ло Маа-Дэнам быў напісаны раман «Плаванні Чжэн Хэ ў Заходні акіян» («Сань баа тай цзянь Сі ян Цзі»). Як паказваў айчынным кітаістам А. В. Вельгус, у ім шмат фантастыкі, аднак у некаторых апісаннях аўтар вызначана карыстаўся дадзенымі гістарычных і геаграфічных крыніц. Новыя маршруты, пракладзеныя Чжэн Хэ і яго камандай, пазней выкарыстоўваліся еўрапейскімі маракамі, якія да часу экспедыцый Чжэн Хэ яшчэ нават не абмінулі Мыс Добрай Надзеі і не мелі прадстаўлення пра Усходняе ўзбярэжжа Афрыкі.

У «Гісторыі дынастыі Мін» марскім экспедыцыям Чжэн Хэ надаецца надзвычай вялікае значэнне: «У летапісах гаворыцца, што паходы тайцзяня Саньбаа ў Заходнія моры былі самай выдатнай падзеяй у пачатку дынастыі Мін».

 Смерць адмірала 


Згодна з традыцыямі, якія перадаецца спадкаемцамі (праз пляменніка) Чжэн Хэ, сам адмірал памёр на зваротным шляху ў Кітай у час свайго сёмага падарожжа (гэта значыць у 1433 годзе), і яго цела было пахавана ў моры. Неўзабаве пасля яго смерці ў Семарангу на Яве быў праведзены рытуал «завочнага пахавання», які належыць пры адсутнасці цела нябожчыка («джаназа біль гаіб»). Туфлі і пасму валасоў адмірала (паводле іншай версіі, адзенне і шапка) былі дастаўлены ў Нанкін і былі пахаваныя там паблізу пячорнага будыйскага храма.

Паколькі ў гістарычных крыніцах, якія дайшлі да нас, не змяшчаецца якіх-небудзь згадак пра дзейнасць Чжэн Хэ пасля сёмага падарожжа, большасць гісторыкаў схільныя пагадзіцца з версіяй сваякоў адмірала. Аднак кітайскі гісторык Сюй Юйхуа (徐玉虎) у сваёй біяграфіі Чжэн Хэ выказаў дапушчэнне, зробленае на аснове аналізу кадравых перастановак у дзяржаўным апараце Мінскай імперыі, што на самой справе флатаводзец шчасна вярнуўся ў Нанкін, праслужыў на пасадзе ваеннага каменданта Нанкіна і камандуючага свайго флоту яшчэ два года і памёр толькі ў 1435 годзе. Падобнага ж пункту гледжання прытрымліваецца і расійскі даследчык А. А. Бакшчанін.

На паўднёвым схіле пагорка Нюшоу пад Нанкінам для Чжэн Хэ было узнята мусульманскае надмагілле. Зрэшты, згодна з аповедамі мясцовых жыхароў, калі ў 1962 годзе скарбашукальнікі раскапалі магілу ў пошуках каштоўнасцей, ім не атрымалася выявіць ні астанкаў, ні чаго-небудзь іншага.

У 1985 годзе, да 580-гадовага юбілею першага плавання Чжэн Хэ, кенатаф быў адноўлены ().

18 чэрвеня 2010 года падчас будаўнічых работ на суседнім узгорку Цзутан (祖堂山) была выяўленая яшчэ адна магіла раннемінскага перыяду, таксама абвешчаная магілай Чжэн Хэ. Аднак праз некалькі дзён праз, пасля чытання рэшткаў эпітафіі, нанкінскія археолагі вырашылі, што на самой справе гэтая магіла належала іншаму еўнуху-адміралу, Хун Баа, які камандаваў асобнай эскадрай падчас сёмага плавання Чжэн Хэ.

 Знешнасць 


Еўнухі, якіх кастрыравалі да пачатку перыяду палавога паспявання, лічыліся «чыстымі» (童净, tong jing) і часта карысталіся добразычлівасцю у прыдворных дамі. У сталым узросце галасы ў іх звычайна станавіліся высокімі і пранізлівымі, настрой адрознівалася няўстойлівасцю, а пачуцці — бурнасцю праяў, што часта выяўлялася ў прыпадках гневу і вялікай колькасці слёз.

Чжэн Хэ, хоць і быў еўнухам, зусім не адпавядаў гэтаму стэрэатыпу. Хоць прыжыццёвых партрэтаў Чжэн Хэ не захавалася, паводле ўспамінаў членаў сваёй сям’і (у чыёй аб’ектыўнасці аднак жа можна ўсумніцца), ён быў «ростам у сем чы і быў у поясе каля пяці чы ў абхваце» (звычайна адзін чы мінскай эпохі лічыцца роўным 31,1 см, але ў некаторых абласцях выкарыстоўваліся і чы меншай даўжыні, каля 27 см). «Яго лоб быў высокім, шчокі не былі абвіслымі, нос быў маленькім. Яго зубы адрозніваліся белізной і дасканаласцю формы, погляд быў ясным, а голас — глыбокім і моцным, нібы гук званы. Ён добра ведаў ваенную справу і быў звыклы да бітвы».

Яшчэ адной крыніцай інфармацыі аб знешнасці Чжэн Хэ быў дакумент, у якім адзін з саноўнікаў імператарскага двара рэкамендаваў 35-гадовага Чжэн Хэ імператару Чжу Дзі для яго першага прызначэння на пасаду камандуючага флотам. Згодна з гэтым дакументам, яго скура была «жорсткай, нібы скурка апельсіна». Адлегласць паміж бровамі, па якім кітайская традыцыя прадпісвала вызначаць паспяховасць і шчасце, была «шырокім», што ў сваю чаргу прадказвала яму ўдалую кар’еру. «Бровы ў яго былі як мячы, а лоб шырокі, быццам тыгравы», што ў сваю чаргу павінна было паказваць на цвёрдасць характару і здольнасць да кіравання. Яго рот быў «нібы мора», з якога ліліся красамоўныя словы. Яго вочы «блішчалі, як адбіваецца святло ў хуткай рацэ», што было знакам энергічнасці і жыццёвай сілы.

 Нашчадкі 


Будучы еўнухам з дзяцінства, Чжэн Хэ не меў уласных дзяцей. Аднак ён ўсынавіў аднаго з сваіх пляменнікаў, Чжэн Хаачжаа, які, не маючы магчымасці атрымаў у спадчыну тытул свайго прыёмнага бацькі, змог, тым не менш, захаваць за сабой маёмасць. Таму да цяперашняга часу існуюць людзі, якія лічаць сябе «нашчадкамі Чжэн Хэ».

 Памяць 

Амаль забытыя ў першыя стагоддзі пасля іх завяршэння, плаванні флоту Чжэн Хэ займаюць зараз важнае месца ў гістарычнай памяці чалавецтва.

Для кітайцаў гэта адзін з эпізодаў гераічнага мінулага краіны, які дэманструе як былую веліч дзяржавы і яе раннія тэхналагічныя дасягненні, так і (параўнальна) мірную знешнюю палітыку краіны, у параўнанні з каланізатарскай палітыкай еўрапейцаў.

Многія кітайскія абшчыны Малайзіі і Інданезіі разглядаюць Чжэн Хэ і Ван Цзынхуна як фігур-заснавальнікаў, практычна як святых-заступнікаў. У іх гонар збудаваныя храмы і пастаўленыя помнікі.

У сілу свайго маштабу, свайго адрознення ад папярэдняй і наступнай кітайскай гісторыі і свайго знешняга падабенства з плаваннямі, якія некалькі дзесяцігоддзяў пазней пачалі еўрапейскі перыяд Вялікіх геаграфічных адкрыццяў, плаванні Чжэн Хэ сталі адным з самых вядомых эпізодаў кітайскай гісторыі за межамі самога Кітая. Напрыклад, у 1997 годзе часопіс Life ў спісе 100 чалавек, якія аказалі найбольшы ўплыў на гісторыю ў апошнім тысячагоддзі, змясціў Чжэн Хэ на 14-е месца (іншыя 3 кітайца ў гэтым спісе — Маа Цзэдун, Чжу Сі і Цаа Сюэцынь).

 Крыніцы 

 Літаратура 
Асноўная літаратура





Дадатковая літаратура




Катэгорыя:Падарожнікі Кітая
Катэгорыя:Флатаводцы Кітая
Катэгорыя:Еўнухі Кітая
Катэгорыя:Постаці эпохі Мін
Катэгорыя:Дыпламаты Кітая
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы