Гарадзельская унія

Гарадзе́льская унія — саюз Вялікага Княства Літоўскага і Польскага Каралеўства, аформлены прадстаўнікамі абодвух бакоў на сумесным з’ездзе (сойме) 2 кастрычніка 1413 года ў  на Бугу (цяпер вёска ў Грубяшоўскім павеце Люблінскага ваяводства Польшчы).

З’езд сабраўся пасля польска-вялікалітоўскай перамогі ў Вялікай вайне 1409—1411 гадоў і замацаваў адносіны дзвюх дзяржаў у новых палітыка-стратэгічных умовах. Вынікі з’езда замацавалі трыма актамі. Першы акту выдадзены ад імя 47 польскіх паноў, які прынялі літоўскія баярскія роды ў гербавыя брацтвы і дазволілі ім карыстацца сваімі гербамі. Другі -- ад імя літоўскіх баяр, зафіксаваў прыняцце імі польскіх гербаў, а таксама абавязацельствы бакоў не выбіраць уладара сваёй дзяржавы без згоды другога боку. Трэці — Гарадзельскі прывілей караля Уладзіслава Ягайлы і вялікага князя Вітаўта.

 Акты 

 Польскіх паноў 
Арыгінал да Другой сусветнай вайны захоўваўся ў Нясвіжскім архіве Радзівілаў пад № 176. Перагамен, 73 × 27 + 9 см. Пазнейшая гісторыя дакумента не вядома.

 Літоўскіх баяр 
Арыгінал BKsCz. Perg. 301. Пергамін, 52 × 34 + 11 см.

 Гарадзельскі прывілей 
Арыгінал асобніка Каралеўства Польскага -- BKsCz. Perg. 300. Пергамін, 65 × 37 + 11, 5 см. На дакуменце захаваліся дзве маестатавыя пячаткі — караля польскага Уладзіслава Ягайлы і вялікага князя літоўскага Вітаўта.

Арыгінал асобніка Вялікага Княства Літоўскага захоўваўся ў дзяржаўным архіве, з XVI ст. — у архіве князёў Радзівілаў. Загінуў падчас Другой сусветнай вайны ў Варшаве.

Выдадзены 2 кастрычніка 1413 года ад імя караля польскага і вярхоўнага князя літоўскага Уладзіслава Ягайлы i вялікага князя літоўскага Вiтаўта. Напiсаны лацінскай мовай. Сведкамі-гарантамі выступілі архіепіскапы і епіскапы Кароны і Княства, шматлікія польскія ўраднікі. 

Дакумент абвяшчаў інтэграцыю Кароны і Княства на грунце ўмацавання каталіцтва. Канкрэтазавалася палажэнне Крэўскай уніі 1385 года, што да ўключэння Вялікага Княства Літоўскага ў склад Каралеўства Польскага. Касцёлам і каталіцкаму кліру Княства надаваліся правы на ўзор касцёлаў і кліру ў Кароне. Панам і баярам Княства, толькі католікам, якія атрымалі гербы ад польскіх паноў, пацверджана права на вольнае распараджэнне родавымі маёнткамі, а таксама маёнткамі, атрыманымі ад вярхоўнай улады (са згоды вялікага князя), на атрыманне і перадачу маёнткаў у спадчыну, на запіс жонцы вена, забяспечанага на маёнтках. Прывілей дазваляў літоўскім панам і баярам выдаваць дачок замуж толькі за католікаў, каб выключыць пераход маёнткаў у рукі праваслаўных. Пацверджаны абавязак паноў і баяр да ваеннай службы, сплаты падаткаў на рамонт і будаўніцтва дзяржаўных замкаў, падтрыманне ваенных дарог.

Прывілей абавязваў паноў і баяр Княства захоўваць вернасць Ягайле і Вітаўту і іх нашчадкам. Вызначалася, што пасля смерці Вітаўта паны і баяры Княства могуць выбіраць новага вялікага князя літоўскага толькі са згоды караля польскага і польскіх паноў і наадварот, пасля смерці Ягайлы без спадчыннікаў — выбары новага польскага караля павінны быць са згоды паноў і баяр Княства. Такім чынам, вызначаліся роўнапраўныя адносіны Кароны і Княства ў межах саюза. Прадугледжвалася правядзенне супольных соймаў Кароны і Княства ў Любліне, Парчаве і іншых месцах. На ўзор Каралеўства Польскага ўводзіліся ўрады ваяводы віленскага, кашталяна віленскага, ваяводы троцкага, кашталяна троцкага, вызначаўся парадак, што гэтыя ўрады змогуць атрымаць толькі католікі.

У прывілеі пададзены спіс літоўскі баяр, якія прынялі гербы ад польскіх паноў. 

 Прынятыя гербы 

ГербАдаптавальнікі
(польскія арыстакраты)Адаптаваныя
(літоўскія баяры)Асоба, якая прыклала пячатку да актуКр.link=Plik:Herb_Abdank.svg|66x66пксАбданк, Ян Гаштольдlink=Plik:POL_COA_Bogoria.svg|68x68пксБагорыяімаверна, Марэк з Наколаімаверна, Марэк з Накола, надпіс на пячатцы блага чытаецца link=Plik:POL_COA_Szablon.png|67x67пксняма звестак для вызначэнняпячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковічаlink=Plik:POL_COA_Ciołek.svg|71x71пксСтаніслаў з БжэсцяЯн ЭвілдСтаніслаў з Бжэсцяlink=Plik:POL_COA_Dębno.svg|70x70пксlink=Plik:POL_COA_Doliwa.svg|72x72пксДаліваМацей Кот, Януш Фурман, Пётр з ФальковаПётр НачкаПётр з Фальковаlink=Plik:POL_COA_Dołęga.svg|72x72пксДаленганяма звестак для вызначэннянечытэльны надпіс на пячатцыlink=Plik:POL_COA_Dryja.svg|67x67пксlink=Plik:POL_COA_Działosza.svg|69x69пксняма звестак для вызначэнняпячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча link=Plik:Herb_Gieralt.png|65x65пксМікалай з ГажковаМікалай з Гажкова link=Plik:POL_COA_Godziemba.svg|62x62пксАнджэй з Любранца, Aнджэй (пробашч влоцлаўскі)Анджэй (пробашч влоцлаўскі) link=Plik:POL_COA_Gryf.svg|68x68пксГрыфняма звестак для вызначэння link=Plik:POL_COA_Grzymała.svg|66x66пкспячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковічаlink=Plik:POL_COA_Janina.svg|70x70пкс, Пётр Тур, Мікалай з СухадолуМікалай з Сухадолу link=Plik:Jastrzębiec_herb.svg|70x70пксЯстрабец, Марцін з ЛюбеніцыЯн Няміра link=Plik:Jelita_herb.svg|69x69пкс,  link=Plik:POL_COA_Korczak.svg|66x66пксКорчакняма звестак для вызначэннянечытэльны надпіс на пячатцы link=Plik:POL_COA_Kot_Morski.svg|67x67пксМарскі Котняма звестак для вызначэння link=Plik:POL_COA_Leliwa.svg|72x72пксЛяліва, Войцех Манівідlink=Plik:POL_COA_Lis.svg|67x67пксЛісЯн СунігайлаЯн Сунігайла link=Plik:Herb_Łabędź_1.svg|68x68пксЛебедзьімаверна, Дэрслаў са СкжыннаАндрэй Галігунтблага чытэльны надпіс на пячатцы, прачытаны як «sigillum Derslai», імаверна, вядзецца пра Дэрслава са Скжынна link=Plik:POL_COA_Łodzia.svg|70x70пксlink=Plik:POL_COA_Nałęcz.svg|64x64пксНалэнч, Мікалай з Чарнкова (ён жа Мікалай з Члопы) link=Plik:POL_COA_Nowina.svg|67x67пксНавінаМікалай з Сэпна (або Сэмпна)Мікалай з Сэпна (або Сэмпна) link=Plik:POL_COA_Odrowąż.svg|73x73пксАдрованж link=Plik:POL_COA_Ogończyk.svg|62x62пкс,  link=Plik:POL_COA_Oksza.svg|64x64пксОкшаМікалай са Стжэльц,  link=Plik:POL_COA_Ossorya.svg|73x73пксМікалай з КарабевіцМікалай з Карабевіц link=Plik:POL_COA_Pierzchała.svg|72x72пксПётр з Улашчова, Генрык з РадамінаГенрык з Радамінаlink=Plik:Herb_Pobog_barokowy.svg|68x68пксПобуг і, імаверна, Пётр з Паповаблага чытэльны надпіс на пячатцы, прачытаны як належная да «Piotra z Popowa» link=Plik:Herb_Pomian.svg|69x69пксПомянСтаніслаў СакСтаніслаў Сак link=Plik:POL_COA_Poraj.svg|66x66пксПорай, Яканадпіс на пячатцы страчаны link=Plik:POL_COA_Półkozic.svg|61x61пкс, , Міхал з Багумілавіц, Ян з Багумілавіц, Павел з Багумілавіц, Марцін з ВрацімавіцЯн з Багумілавіц link=Plik:POL_COA_Rawicz.svg|66x66пксРавічКрысцін з Астрова, Грот з ЯнкавіцМіхал Мінгайлапячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча link=Plik:POL_COA_Rola.svg|61x61пксРоляЯн з Ланкочына, Мікалайпашкоджаны надпіс на пячатцы, адчынатана толькі імя «Мікалай». link=Plik:Sulima_herb.svg|68x68пкс link=Plik:POL_COA_Syrokomla.svg|67x67пксСыракомляблага чытэльны надпіс на пячатцыlink=Plik:POL_COA_Szreniawa.svg|63x63пксШраняваЯн з ЛаньцуховаЯн з Ланьцухова link=Plik:POL_COA_Świnka.svg|67x67пксняма звестак для вызначэнняблага чытэльны надпіс на пячатцыlink=Plik:POL_COA_Kopacz.svg|63x63пксТопачняма звестак для вызначэнняlink=Plik:POL_COA_Topór.svg|59x59пксСякераlink=Plik:POL_COA_Trąby.svg|67x67пксТрубыКрысцін ОсцікКрысцін Осцікlink=Plik:POL_COA_Trzaska.svg|70x70пксняма звестак для вызначэнняпячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковічаlink=Plik:POL_COA_Wadwicz.svg|70x70пксВадвічПётр Мантыгерд link=Plik:POL_COA_Wąż.svg|59x59пксняма звестак для вызначэнняпячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковічаlink=Plik:POL_COA_Zadora.svg|64x64пксЗадораЯн ЯўнутЯн Яўнутlink=Plik:POL_COA_Zaremba.svg|64x64пксЯн з Крулікава, Марцін з КаліновайМарцін з Каліновай

Уладзіслаў Сямковіч згадвае яшчэ аднаго баярына, які прыклаў пячатку да акту Гарадзельскай уніі, імя яго добра чытаецца, але ва ўладальніцкім тытуле толькі некалькі разборлівых літар. Яго герб — на тарчы "літара S, нахіленая направа, з крыжам наверсе". На думку Сямковіча, гэта не можа быць герб "Шранява", бо пячатку са "Шранявай" прыклаў да актаў нейкі Ян з Гродзіны і яна захавалася на дакуменце ў добрым стане. Сямковіч думае, што на пячатцы баярына герб "Быліна", вядомы па пячатках і апісаннях канца XIV — пачатку XV ст. як "S з крыжам". Аднак, роды гербу "Быліна" ў Гарадзельскіх актах сярод адаптавальнікаў не згаданы. Развязаннем праблемы можа быць завяршэнне спісу родаў у акце словам etc., што можна разумець як большую колькасць родаў адаптавальнікаў.

 Ацэнкі 

Перамога ў Вялікай вайне з Тэўтонскім ордэнам была замацавана Торунскім мірным дагаворам у 1411 годзе, але не ліквідавала пагрозы з боку Ордэна для Кароны і Княства. Торунскі дагавор быў кампрамісам, які не задавальняў ні адзін з бакоў, а новы вялікі магістр Генрых Плаўэн энергічна ўзяўся за аднаўленне моцы Ордэна, што значыла магчымасць новай вайны. У такой сітуацыі Ягайла і Вітаўт вырашылі замацаваць свой саюз, але пры гэтым Вітаўт імкнуўся ўнікнуць ад Польшчы.

На думку Эдвардаса Гудавічуса, у параўнанні з невыразным паняццем «злучэнне (прымыканне)» ў Крэўскі акце, «далучэнне» ў Гарадзельскім акце значыла відавочнае падпарадкаванне Княства, а для вышэйшай арыстакратыі каталіцкага веравызнання, якая толькі пачала палітычна сябе праяўляць, гэта значыла ўключэнне ў польскія саслоўныя інстытуты.Гудавичюс Э. История Литвы… С. 226.

Паводле артыкулаў уніі, Вітаўт прызнаваў вярхоўную ўладу Ягайла; частка вотчынных правоў Ягайлы на землі ВКЛ пераходзіла польскай Кароне, а тытул вярхоўнага князя літоўскага рабіўся часткай польскага каралеўскага тытулу. Адначасова ўводзіўся інстытут спадчыннасці стальца і тытула вялікага князя літоўскага, што скасоўвала вызначанае Віленска-Радамскім актам аднаўлення простага ўладарання польскім каралём ВКЛ пасля смерці Вітаўта. Польскія магнаты абвясцілі Вітаўта апекуном малалетняй дачкі Ягайла. Вітаўт заняў першае месца ў кароннай радзе і другой па значнасці асобай ва ўладнай сістэме злучанай дзяржавы.

Права займаць вышэйшыя ўрады ў Віленскім і Троцкім ваяводствах, а таксама прывілеі, гарантаваныя Гарадзельскай уніяю, датычылі толькі каталіцкай арыстакратыі, якая прыхільна паставілася да уніі. Выразны пракаталіцкі характар уніі вынікаў з імкнення вялікага князя Вітаўта здабыць падтрымку Свяшчэннай Рымскай імперыі і такім чынам пазбавіць Тэўтонскі ордэн так званай хрысціянска-асветніцкай місіі — галоўнага аргументу экспансію на ўсход.

Праваслаўныя князі і баяры з Полацкага, Віцебскага, Смаленскага і іншых княстваў не ўдзельнічалі ў з’ездзе ў Гародлі, акты уніі іх не датычылі, а згаданыя княствы ў межах ВКЛ захоўвалі шырокую аўтаномію.

Гарадзельская унія зрабіла каталіцтва прывілеяваным веравызнаннем, што абвастрыла ўнутраную сітуацыю ў ВКЛ. Нягледзячы, што забароны праваслаўным займаць вышэйшыя ўрады ў Віленскім і Троцкім ваяводствах трымалася не заўсёды, гэта стала магчымай падставай для дыскрымінацыі.

Меў на мэце ўмацаванне і пашырэнне каталіцызму ў Княстве. У прывілеі канстатавалася, што з прыняццем каталіцтва Княства «далучаецца, злучаецца, уключаецца, перадаецца» Польскаму Каралеўству. Усе касцёлы і каталіцкі клір забяспечваюцца ўсімі правамі і свабодамі згодна са звычаямі Польскага Каралеўства. Паны, шляхта і баяры Княства, якія прымуць каталіцкую веру і атрымаюць гербы, могуць карыстацца прывілеямі і пажалаваннямі, як і польскія паны і шляхта, пацвярджаліся іх правы на свабоднае распараджэнне сваёй маёмасці і атрымання спадчыны. Гарантаваліся правы жанчын на валоданне ўласных маёнткаў. Паны і шляхта ВКЛ павінны былі захоўваць вернасць і пастаянасць каралю Ягайлу і вялікаму князю Вітаўту. Гарадзельскі прывілей прадугледжваў стварэння Віленскага і Троцкага ваяводстваў, адпаведна і ўрадаў іх ваявод і кашталянаў, а таксама іншых. Асабліва важнае значэнне меў артыкул, якім замацоўвалася, што пасля смерці Вітаўта паны і шляхта ВКЛ не павінны выбіраць сабе новага князя без згоды Ягайлы і польскіх паноў, а тыя пасля смерці Ягайлы не павінны выбіраць новага караля без згоды Вітаўта, паноў і шляхты ВКЛ. Гэты артыкул, які ўпершыню заканадаўча замацоўваў выбранне вялікага князя, супярэчыў і абвяргаў першы артыкул, у якім пацвярджалася зліццё ВКЛ і Польшчы, бо калі выбіраўся асобны князь, то захоўвалася самастойнасць дзяржавы. А канстатацыя факта, што караля Польшчы павінны былі выбіраць са згоды Вітаўта і шляхты, сведчыць аб раўнапраўным становішчы абедзвюх дзяржаў.

Прывілей прадугледжваў магчымасць склікання агульных соймаў феадалаў Вялікага княства Літоўскага і Польскага Каралеўства. Сцвярджэнне, што ўсе некатолікі, у асноўным праваслаўныя (а яны складалі большасць насельніцтва княства), не павінны былі дапускацца на дзяржаўныя пасады і засядаць у панскай радзе, мела ідэалагічны, а не практычны характар, бо большасць мясцовага кіраўніцтва і значная частка паноў-рады належалі да праваслаўнай веры.

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Гудавичюс Э. История Литвы с древнейших времен до 1569 года. Том I. Перевод Г. И. Ефромова. Москва: Фонд имени И. Д. Сытина, Batrus, 2005. ISBN 5-94953-029-2. — С. 225—229.
  — 144 s.
  — 88 s.
  137 s.
  — 203 s.
  — 271 s.
  — 230 s.
  — 337 s.


 Semkowicz W. Braterstwo szlachty polskiej z bojarstwem litewskiem w unii horodelskiej 1413 roku // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Warszawa; Lublin; Łódź; Kraków: Nakład Gebethnera i Wolffa, 1914. — S. 393—446;

Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Гісторыя Літвы
Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага