Паўночнае мора

Паўночнае мора (раней таксама Нямецкае мора) — мора ў паўночнай Еўропе, частка Атлантычнага акіяна, абмежавана з усходу ўзбярэжжамі Нарвегіі і Даніі, з захаду ўзбярэжжам Брытанскіх астравоў і з поўдня ўзбярэжжамі Германіі, Нідэрландаў, Бельгіі і Францыі.

 Агульныя звесткі 
Мяжуе з Балтыйскім морам (аддзеленае ад яго пралівамі Скагерак, Катэгат, Эрэсун, Вялікі Бельт, Малы Бельт), Нарвежскім морам і пралівам Ла-Манш.

Рэльеф дна моцна расчлянёны. Больш за 2/3 дна мора на глыбіні да 100 м. У паўднёвай частцы шматлікія водмелі (напрыклад,  з найменшай глыбінёй 13 м). Найбольшая глыбіня 725 м. Паўночна-ўсходнія берагі фіёрдавыя, са шматлікімі дробнымі астравамі, паўднёва-ўсходнія — выраўнаваныя, нізкія, пясчаныя, паўднёвыя — лагунныя, месцамі трапляюцца ваты, заходнія — бухтавыя, месцамі з эстуарыямі (р. Тэмза), усходні бераг Нідэрландаў акаймаваны дамбамі ў сувязі з частымі навадненнямі. Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа ланцуг Фрызскіх астравоў, на поўнач ад іх востраў Гельгаланд.

Упадаюць рэкі Эльба, Везер, Тэмза, Рэйн, Маас, Глома, Утра, Шэльда і інш.

Клімат умераны марскі. Сярэдняя тэмпература вады зімой 2—5 °C, летам 12—17 °C. Салёнасць 31—35 праміле. Ільды трапляюцца каля берагоў са снежня па сакавік. Прылівы паўсутачныя, у розных раёнах ад 0,1 да 7,6 м. Сукупны ўплыў прыліваў і вятроў прыводзіць да навадненняў на берагах.

Багатая фаўна (120 відаў рыб).

 Геалогія 
Рыфтагенез, які ўтварыў паўночную частку Атлантычнага акіяна цягам юрскага і мелавага перыядаў блізу 150 мільёнаў гадоў таму, выклікаў тэктанічнае падняцце на месцы цяперашніх Брвытанскіх астравоў. З таго часу, мелкаводныя эпікантынентальныя моры амаль беспарыўна існавалі між сухадолам Фенаскандыі і Брытанскімі астравамі.
Папярэднікі цяперашняга Паўночнага мора зазнавалі трансгрэсіі і рэгрэсіі цягам геалагічнага часу. Калі-нікалі мора было аб’яднана з іншымі мелкаводнымі морамі, такімі, як море Парыжскі басейн на паўднёвым захадзе, з Паратэцісам на паўднёвым усходзе, або акіянам Тэціс на поўдні

Падчас позняга мелу, блізу 85 мільёнаў гадоў таму, увесь абшар цяперашняй Кантынентальнай Еўропы, за выняткам Скандынавіі, быў архіпелагам. Да пачатку алігацэну, 34—28 мільёнаў гадоў таму, сухадол, які цяпер з’яўляецца Заходняй і Цэнтральнай Еўропай, амаль поўнасацю аддзяліў Паўночнае мора ад Тэціса, які, ў сваю чаргу, паступова скараціўся да памераў Міжземнамор’я, тады як Паўднёвая Еўропа і Паўднёва-Заходняя Азія сталі сушаю. Паўночнае мора было ад’яднана ад Англійскага канала вузкім сухапутным мастом, пакуль той не быў зруйнаваны не менш за дзвюма катастрафічнымі паводкамі паміж 450 і 180 тыс. гадоў таму. (Registration is required) З пачаткам чацвярцічнага перыяду блізу 2,6 мільёнаў гадоў таму, узровень мора падаў падчас кожнага ледавіковага перыяду, а потым збольшваўся. Сучасная берагавая лінія фарміруецца пасля апошняга ледавіковага максімуму, калі мора пачало затапляць еўрапейскі кантынентальны шэльф.

 Клімат 
Акваторыя мора палягае ва ўмераным кліматычным поясе. Пераважае заходні перанос. Значныя сезонныя ваганні тэмпературы паветра. Увільгатненне ад дастатковага да залішняга. Круглы год пераважае цыкланічная дзейнасць, надвор’е зменлівае, нарэдкія штормы. Адносна цёплая зіма з няўстойлівым надвор’ем і моцнымі вятрамі; прахалоднае лета з больш спакойным надвор’ем.Физико-географический атлас мира. —  : Академия наук СССР и главное управление геодезии и картографии ГГК СССР, 1964. — 298 с. .

 Гідраграфія і гідралогія 
Паўночнае мора размешчана ў паўночна-ўсходняй частцы Атлантычнага акіяна, з’яўляючыся ўскраінным морам апошняга. Працягнуўшыся паміж Паўночна-Заходняй Еўропай і Вялікабрытаніяй, Аркнейскімі і Шэтландскімі астравамі, на поўначы яно злучаецца з Нарвежскім морам, на ўсходзе — праз пралівы Скагерак, Катэгат і Дацкія пралівы (Вялікі Бельт, Малы Бельт і Эрэсун), а таксама Кільскі канал — з Балтыйскім морам, а на паўднёвым захадзе праз пралівы Па-дэ-Кале і Ла-Манш злучаецца з Атлантыкай. У вельмі даўнія часы гэты марскі басейн быў часткай шырокіх раўнін Паўночнай Еўропы, якую ў канцы ледавіковага перыяду затапілі воды Атлантычнага акіяна.

Разам з залівам Скагерак плошча Паўночнага мора складае 565 тыс. км². Ізабаты паказваюць, што Паўночнае мора — адносна плыткае: яго сярэдняя глыбіня складае 95 м. У паўднёвай частцы мора сустракаюцца водмелі, пласт вады над якімі не перавышае 40 м; пад уздзеяннем вятроў і моцных марскіх плыняў яны ўвесь час перамяшчаюцца, што вельмі ўскладняе навігацыю. Самыя вялікія глыбіні (у тым ліку і максімальная — 725Северное море // Большой энциклопедический словарь. 2000) знаходзяцца ў глыбакаводным Нарвежскім жолабе, які працягнуўся ўздоўж паўднёвага ўзбярэжжа Нарвегіі ад праліва Скагерак да Нарвежскага мора; глыбакаводныя — звыш 450 метраў — разломы выяўлены і ў заходняй частцы мора, напрыклад, на ўсход ад Эдынбурга.

Характэрная рыса доннага рэльефу Паўночнага мора — рэзкая змена глыбінь і шырокія водмелі, званыя тут банкамі. Над найбуйнейшай з іх, Догер-банкай ля ўсходніх берагоў, глыбіня складае ўсяго 15—30 метраў. Калісьці тут знаходзілася пласкагор’е, якое ўзвышалася над раўнінай, а зараз у багатых кормам і сонечным святлом водах назапашваюцца велізарныя вушакі рыбы. Іншая знакамітая мель — Гудвін-Санд ля берагоў графства Кент на паўднёвым усходзе Англіі.

Тэмпература паверхневых вод у лютым (мінімум) вагаецца ад 2 °C у праліве Скагерак да 7,5 °C на паўночным захадзе, а ў жніўні (максімум) — ад 12,5 °C да 18 °C адпаведна; гэта, у прыватнасці, абумоўлена ўздзеяннем цёплага Паўночна-Атлантычнага цячэння, якое трапляе сюды з Нарвежскага мора. На мяжы з Балтыкай прыкметна халадней. Салёнасць вады складае 32-34,5 ‰ у прыбярэжных водах і дасягае 35 ‰ у адкрытым моры. На ўсходзе салёнасць Паўночнага мора прыкметна ніжэй з-за прытоку халодных і менш салёных вод Балтыкі, а таксама ўпадзення ў яго такіх буйных рэк, як Рэйн, Эльба, Везер, Шэльда і Тэмза.

На працягу ўсяго года пераважаюць заходнія, паўднёва-заходнія і паўночна-заходнія марскія вятры, якія прыносяць частыя туманы і дажджы, і тады ўзнятыя парывамі ветру хвалі дасягаюць 6-7 метраў, а ля ўзбярэжжа Шатландыі — 11 метраў, што моцна ўскладняе суднаходства. Вышыня прыліваў вагаецца ад 0,2 м ля берагоў Нарвегіі да 7,6 м ля ўзбярэжжа Англіі; марскія цячэнні арыентаваны супраць гадзіннікавай стрэлкі і рухаюцца са скорасцю каля 1 км/г.

 Прырода 

 Рыба і малюскі 
У Паўночным моры багата весланогіх ракападобных і іншага заапланктону. Гэтыя малюсенькія арганізмы з’яўляюцца важнымі элементамі харчовага ланцугу, які падтрымлівае многія віды рыб. Траска атлантычная, пікша, бялуга, сайда, камбала, салеевыя, скумбрыя, селядзец, шпроты — усе вельмі распаўсюджаныя і ловяцца камерцыйна. З-за рознай глыбіні Паўночнага мора і розніцы ў салёнасці, тэмпературы і руху вады, некаторыя рыбы, такія як сінероты чырвоны акунь, жывуць толькі ў невялікіх раёнах Паўночнага мора. Усяго ў моры жывуць каля 230 відаў рыб.

Ракападобныя таксама звычайна сустракаюцца па ўсім моры. Нарвежскі амар,  і  — усе камерцыйна вылоўліваюцца, але ў моры жывуць і іншыя віды амараў, крэветак, вустрыц, мідый і малюскаў.

 Птушкі 
На ўзбярэжжах Паўночнага мора знаходзяцца прыродныя запаведнікі, уключаючы эстуарый Ітана, Астравы Фарн у Вялікабрытаніі і Нацыянальны парк Вадэнскае мора ў Даніі, Германіі і Нідэрландах. Гэтыя месцы забяспечваюць асяроддзе пражывання і размнажэння для дзясяткаў відаў птушак. Штогод дзясяткі мільёнаў птушак выкарыстоўваюць Паўночнае мора для размнажэння, кармлення або міграцыйных прыпынкаў. Папуляцыі трохпальцых чаек, атлантычных тупікоў, паўночных олуш, , а таксама буравеснікападобных, качак, гагаравых, бакланаў, чаек,  і крачкавых, а таксама многія іншыя марскія птушкі робяць гэтыя ўзбярэжжы папулярнымі для назірання за птушкамі.

 Марскія млекакормячыя 
Паўночнае мора таксама з’яўляецца домам і для марскіх млекакормячых. Сапраўдныя цюлені і  водзяцца ўздоўж узбярэжжа, на марскіх аб’ектах і на астравах. Самыя паўночныя астравы Паўночнага мора, такія як Шэтландскія астравы, з’яўляюцца домам для вялікай разнастайнасці ластаногіх, у тым ліку лахтакоў, , хахлачоў, кольчатых нерп, і нават маржоў. Кітападобныя уключаюць розныя віды марскіх свінняў, дэльфінаў і кітоў. 

 Флора 
Пашыраны бурыя водарасці, макраводарасці, ламінарыі і чырвоныя водарасці. , некалі пашыраны ў Вадэнскім моры, праз хваробы ў ХХ стагоддзі амаль знік. Увогуле, марскія травы, што растуць на дне мора, былі пашкоджана траленнем і днозаглубляльнымі работамі, што паменшылі іх месцапражыванне і перашкодзілі вяртанню. Інвазіўны від  распаўсюдзіўся ўздоўж берагоў мора, забіваючы гавані і затокі, і стаў непрыемнасцю.

 Біяразнастайнасць і яе захаванне 
З-за вялікай колькасці людзей і высокага ўзроўню індустрыялізацыі ўздоўж берагоў дзікая прырода Паўночнага мора пацярпела ад забруджвання, празмернага палявання і празмернага вылаву рыбы. Фламінга і пеліканы калісьці жылі ўздоўж паўднёвых берагоў Паўночнага мора, але вымерлі на працягу другога тысячагоддзя. Маржы часта наведвалі Аркнейскія астравы да сярэдзіны XVI стагоддзя, бо і астравы Сэйбл, і Аркнейскія астравы знаходзіліся ў межах іх нармальнага арэала.  таксама пражываў у Паўночным моры, але быў у XVII стагоддзі даведзены да вымірання ва ўсёй Атлантыцы. Папуляцыя іншых відаў рэзка скарацілася, хоць яны ўсё яшчэ сустракаюцца. , асётр, скаты, ромбавыя, ласось і іншыя віды былі распаўсюджаны ў Паўночным моры да XX стагоддзя, калі іх колькасць скарацілася з-за празмернай лоўлі. 

Іншыя фактары, такія як інтрадукцыя некарэнных відаў, прамысловае і сельскагаспадарчае забруджванне, траленне і днопаглыбляльныя работы, выкліканая чалавекам эўтрафікацыя, будаўніцтва на прыбярэжных гадавальніках і кармавых угоддзях, здабыча пяску і жвіру, марское будаўніцтва і інтэнсіўныя перавозкі таксама спрыялі зніжэнню. Напрыклад, экземпляры касатак, што вадзіліся, былі страчаны ў 1960-я праз выкіды .

Камісія OSPAR кіруе канвенцыяй OSPAR для супрацьдзеяння шкодным уплывам чалавечай дзейнасці на дзікую прыроду ў Паўночным моры, захавання відаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення і забеспячэння аховы навакольнага асяроддзя. Усе прыгранічныя дзяржавы Паўночнага мора падпісалі пагадненні MARPOL 73/78, якія захоўваюць марское асяроддзе, прадухіляючы забруджванне з суднаў. «Member States have ratified Marpol 73/78». Германія, Данія і Нідэрланды таксама маюць трохбаковае пагадненне аб ахове Вадэнскага мора, якое знаходзіцца уздоўж узбярэжжа трох краін на паўднёвай ускраіне Паўночнага мора."Wadden Sea region case study". Scottish Natural Heritage: A review of relevant experience in sustainable tourism in the coastal and marine environment, case studies, level 1, Wadden Sea region (Report). Stevens & Associates. 1 June 2006. Archived from the original on 17 December 2008. Retrieved 1 December 2008.

 Эканамічнае значэнне 
Паўночнае мора валодае значнымі рыбнымі запасамі. У моры здабываюць траску, селядзец атлантычны, крэветак, палтус і іншыя віды рыб.

Паўночнае мора — адзін з найважных у міры нафтагазаносных раёнаў. Запасы нафты ў Паўночным моры былі адчыненыя ў 50-х гадах XX стагоддзя. Дагэтуль застаецца адной з важнейшых крыніц энергарэсурсаў для Нарвегіі, а таксама Вялікабрытаніі, Нідэрландаў і шэрагу іншых краін Еўрапейскага Саюза.

Акрамя гэтага Паўночнае мора — важная транспартная артэрыя, яно злучана з Балтыйскім морам Кільскім каналам (адным з самых загружаных суднаходных шляхаў Еўропы). Буйныя парты: Гамбург, Эсб’ерг, Ротэрдам, Лондан.

 Гл. таксама 
 Паводка ў краінах Паўночнага мора, 2007
 Букна-фіёрд

 Літаратура 



  Open Access.





 Спасылкі 

 Old map: Manuscript chart of the North Sea, VOC, ca.1690  (high resolution zoomable scan)

 OSPAR Commission Homepage an international commission designed to protect and conserve the North-East Atlantic and its resources
 North Sea Region Programme 2007—2013 transnational cooperation programme under the European Regional Development Fund


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы