Аўрэліян

Лу́цый Дамі́цый Аўрэлія́нPLRE. «L. Domitius Aurelianus 6». (), больш вядомы як Аўрэлія́н — рымскі імператар у 270—275 гадах.

Аўрэліян быў другім з некалькіх «салдацкіх імператараў» (першым быў Клаўдзій II), якія вельмі паспяхова кіравалі і здолелі ўмацаваць Рымскую імперыю. У гады кіравання Аўрэліяна імперыя была ўз’яднана: мяцежныя Гальская імперыя і Пальмірскае царства былі зноў далучаны да Рыма, а прыгранічныя варварскія плямёны былі пераможаны. Яго поспехі шмат у чым спрыялі завяршэнню крызісу III стагоддзяМ. Грант. Римские императоры. Аврелиан. М. 1998. і стабілізацыі дзяржавы.

Аўрэліян насіў наступныя пераможныя тытулы: «Германскі Найвялікшы» — з 270 або 271 года, «Гоцкі Найвялікшы» — з 271 года, «Парфянскі Найвялікшы», «Карпійскі Найвялікшы» і «Дакійскі Найвялікшы» — з 271 або 272 года, «Брытанскі Найвялікшы» і «Сармацкі Найвялікшы» (час дакладна не вядомы), «Пальмірскі Найвялікшы» — з 274 года, «Бацька Айчыны» і «Рэстаўратар імперыі і Усходу» — з 274 года. Уладу трыбуна атрымліваў шэсць разоў (у 270 годзе — двойчы, затым штогод 10 снежня), з 270 года — вялікі пантыфік. Консул 271, 274, 275 гадоў.

 Ранняе жыццё і кар’ера 
Аўрэліян нарадзіўся 9 верасня 214 года ў сям’і земляроба, які арандаваў землі ў сенатара АўрэліяАўрэлій Віктар. Выманні пра норавы і жыцці рымскіх імператараў. 35. 1.. Меркаванні антычных аўтараў адносна месца нараджэння Аўрэліяна разыходзяцца: Еўтропій сцвярджае, што ён нарадзіўся ў Дакіі ПрыбярэжнайЕўтропій. Брэвіярый ад заснавання горада. IX. 13. 1., якая ў той час называлася Верхняя Мезія; аўтар біяграфіі Аўрэліяна ў «Гісторыі Аўгустаў» — у Сірміі«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. III. 1.. «Гісторыя Аўгустаў» таксама распавядае, што былі знакі, якія прадказвалі, што Аўрэліян стане імператарам«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. IV. 3-7..

Стаўшы рымскім грамадзянінам, Аўрэліян змяніў лад жыцця земляроба на лад жыцця легіянера. Ён паспяхова служыў у рымскай арміі. Адважны і рашучы, Аўрэліян рана звярнуў на сябе ўвагу камандзіраў, якія прадказвалі яму ўдалую ваенную кар’еру. Ён быў трыбунам  і ўдзельнічаў у кампаніі супраць франкаў на РэйнеHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 34.«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. V. 7. 1., затым паслом у Персіі«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. V. 5.. На думку Леона Хома, да службы ў Галіі, Аўрэліян быў цэнтурыёнам кагорты падчас кіравання Гардзіяна III. Пры Валерыяне Аўрэліян, імаверна, прызначаўся консулам-суфектам (хоць яго консульства нідзе не зарэгістравана, акрамя «Гісторыі Аўгустаў»)«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. V. 8..

Падчас кіравання імператара Галіена Аўрэліян стаў начальнікам атрада кавалерыі. Даведаўшыся пра ўварванне готаў у Грэцыю, Галіен рушыў супраць іх з арміяй, у лік камандзіраў якой, хутчэй за ўсё, уваходзіў АўрэліянAlaric Watson. Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 39.. Аднак падчас гэтага паходу адзін з палкаводцаў імператара, Аўрэол, паўстаў і заняў крэпасць Медыялан. Таму Галіен быў вымушаны аблажыць крэпасць; у тым жа годзе падчас аблогі Медыялана ён быў забіты змоўшчыкаміAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 40.. Паводле адной з крыніц, Аўрэліян браў удзел у змове супраць ГаліенаАўрэлій Віктар. Пра цэзараў. XXXIII. 21.. Ён падтрымаў новага імператара Клаўдзія II, які таксама, хутчэй за ўсё, удзельнічаў у змовеWeigel, Richard D. «Claudius II Gothicus (268 −270)», De Imperatoribus Romanis, 2001.

Пры Клаўдзіі II Аўрэліян узышоў на вяршыню ваеннай кар’еры. Калі пачалася вайна з готамі, пад яго камандаваннем аказалася ўся рымская кавалерыя. Аўрэліян стаў правай рукой імператара КлаўдзіяAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 42.. Яго кавалерыя сыграла вырашальную ролю ў бітве пры НішыAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 41.. Готы пацярпелі паражэнне ў гэтай вайне, а Аўрэліян заслужыў славу выдатнага палкаводца. Ён не раз праводзіў самастойныя ваенныя аперацыі супраць варвараў на Балканах, якія заканчваліся перамогай рымлянAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 43-44..

 Узыходжанне на прастол 
У 270 годзе Клаўдзій сканаў ад чумы, і яго брат Квінціл захапіў уладу пры падтрымцы рымскага сенатаAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 45.. Што характэрна для таго часу, армія адмовілася прызнаць новага імператара, лічачы за лепшае, каб імператарам стаў адзін з военачальнікаў. Аўрэліян быў абвешчаны імператарам у маіA. Stein. Prosopographia Imperii Romani. III. 2. — p. 41. ці верасніD. Kienast. Die Munzreform Aurelians. — р. 234. 270 года панонскімі легіёнамі і адправіўся ў паход супраць Квінціла. Квінціл, даведаўшыся аб абвяшчэнні імператарам Аўрэліяна, спачатку хацеў быў змагацца з ім за ўладу, але ўбачыўшы, што салдаты не маюць намеру яго падтрымліваць, разрэзаў сабе вены.

Пазней сталі сцвярджаць, што Клаўдзій перад смерцю прызначыў сваім спадчыннікам Аўрэліяна, але, хутчэй за ўсё, гэта ўсё было прыдумана для таго, каб паказаць законнасць узыходжання Аўрэліяна на прастол. Перад новым імператарам паўстала няпростая задача — аб’яднаць Рымскую імперыю і вярнуць ёй былую велічАўрэліян на сайце imperiumromanum.

 Выгляд і асабістыя якасці 
Найбольш поўнае апісанне Аўрэліяна пакінуў аўтар «Гісторыі Аўгустаў»:
«…Аўрэліян меў прывабны выгляд, адрозніваўся мужнай прыгажосцю; ён быў даволі высокага росту, меў вельмі вялікай цялеснай сілы, адчуваў пэўную цягу да віна і ежы, але рэдка паддаваўся любоўнай цязе. Ён быў бязмерна строгі, падтрымліваў асабліва строгую дысцыпліну, любіў агаляць меч…»«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. VI. 1.

Еўтропій гаворыць, што Аўрэліян «муж у ваеннай справе вельмі ўмелы, але няўстрыманы і схільны да жорсткасці»Еўтропій. Брэвіярый ад заснавання Горада. XIII. 1.. Аўрэлій Віктар называе Аўрэліяна строгім і непадкупнымАўрэлій Віктар. Пра цэзараў. XXXV. 11.. На скульптурных выявах Аўрэліян паказаны як тыповы военачальнік таго часу з коратка пастрыжанымі валасамі, груба выгаленымі шчокамі і невялікай барадойАўрэліян на сайце imperiumromanum.

 Кіраванне 
У 248 годзе імператар Філіп Араб адсвяткаваў тысячагоддзе Рыма з вялікім размахам, даказваючы, што імперыя ўсё яшчэ вельмі магутная. Аднак на самай справе становішча было не з лепшыхD. Kienast. Die Münzreform Aurelians. — р. 236.. У наступныя гады імперыі прыйшлося сутыкнуцца з велізарным ціскам з боку замежных ворагаў, і ў той жа час ёй пагражала небяспека грамадзянскіх войн. Ад гэтага пацярпела рымская эканоміка, прыйшлі ў заняпад сельская гаспадарка і гандаль. Акрамя гэтага, эпідэмія чумы забрала шматлікія жыцці, тым самым аслабіўшы Рым; паменшылася колькасць працоўнай сілы. У выніку імперыя не змагла вытрымаць удар уздужалай Персіі, і ў 260 годзе імператар Валерыян быў узяты ў палонPat Southern The Roman Empire from Severus to Constantine. — Routledge, 2001. — р. 79..

Усходнія правінцыі знайшлі сваіх заступнікаў у асобе кіраўнікоў горада Пальміры ў Сірыі, чыя аўтаномія перарасла ва ўтварэнне Пальмірскага царства. Заходнія правінцыі ўтварылі аўтаномную дзяржаву ў межах Рымскай імперыі, якая зараз вядома як Гальская імперыя. У Рыме імператар быў заняты ўнутранымі пагрозамі і абаронай Італіі і Балкан. З усімі гэтымі праблемамі і прыйшлося сутыкнуцца АўрэліянуKörner, Christian Aurelian (270—275). An Online Encyclopedia of Roman Emperors. 2001..

 Аднаўленне імперыі 

 Канфлікт з вандаламі 
Першыя дзеянні новага імператара былі накіраваны на ўмацаванне сваіх пазіцый на пакінутых рымскіх тэрыторыях. Амаль адразу напачатку яго кіравання вялікі атрад вандалаў перасек Дунай і ўварваўся ў Панонію каля Аквінкума. Даведаўшыся пра гэта, Аўрэліян рушыў са сваёй арміяй да Аквілеі, дзе прыступіў да падрыхтоўкі войска да паходуAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 49.. Пасля гэтага рымляне перайшлі з Італіі ў Панонію, куды яны прыбылі ў канцы 270 года. Сваёй базай Аўрэліян абраў Сісцый. Тады ён уступіў у сваё першае консульстваJona Lendering: Aurelian Livius.org . У той час вандалы рабавалі рымскія паселішчы з-за недахопу правіянту, таму Аўрэліян загадаў «схаваць харчаванне, скаціну і ўсё каштоўнае ад ворагаў у гарадах»Зосім. Новая гісторыя. I. 48.. У Паноніі адбылася бітва паміж рымскай арміяй і войскамі вандалаў, у якой рымляне атрымалі перамогу. На наступны дзень варвары даслалі паслоў прасіць міру. Аўрэліян загадаў даць ім харчаванне пры ўмове, што яны вылучаць для рымскай конніцы дзве тысячы вершнікаў, і адпусціў іх за ДунайAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 50..

 Паражэнне алеманаў, маркаманаў, ютунгаў 
Пасля гэтага , разрабаваўшы Норык, перасеклі Альпы і рушылі ў Італію. Магчыма, да іх далучыліся маркаманы і алеманы. Выйшаўшы на раўніну ракі По, яны занялі Плацэнтыю і рушылі ў Павію«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXI. 1.. Аўрэліян, які знаходзіўся ў Паноніі і кантраляваў вандалаў, хутка вярнуўся ў Італію, але яго армія, якая стамілася ад працяглага пераходу, патрапіла ў засаду каля Плацэнтыі і была разбіта. Калі вестка пра разгром дасягнула Рыма, яна выклікала вялікі страх перад прыходам варвараў, бо часцей за ўсё баі са знешнімі ворагамі вяліся ўдалечыні ад сталіцыAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 51..

Аднак Аўрэліян, хутка сабраўшы армію, напаў на лагер алеманаў ля ракі Метаўр, непадалёк ад Капальні Фартуны, і разграміў іх; многа варвараў патанула ў рацэ. Алеманы, маркаманы і ютунгі пачалі прасіць міру. Аўрэліян прыняў іх прапанову, і варвары павярнулі назад, адыходзячы па той жа дарозе, якой прыйшлі. Ля Тыцына Аўрэліян уладзіў ім засаду, і падчас бітвы ўсе варвары былі знішчаныAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 52.. Імператар вярнуўся ў Рым, дзе атрымаў тытул «Германскі Найвялікшы». Тым не менш, пагроза з боку германскіх плямён заставалася высокай, і Аўрэліян вырашыў абнесці Рым магутнай сцяной, якая вядомая як сцяна АўрэліянаAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 54.. Прыкладна ў той жа час былі адноўлены тэрмы Каракалы і пабудаваны новыя казармы для прэтарыянцаўAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 152.. На Свяшчэннай дарозе была ўзведзена статуя МеркурыяHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 152., а ў Осціі — пабудаваны новы форумHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 153..

 Паўстанні 271 года 
Уварванні варвараў прывялі да некалькіх паўстанняў. У Далмацыі паўстаў Септымій, але неўзабаве ён быў забіты ўласнымі салдатаміПсеўда-Аўрэлій Віктар. Вытрымкі пра жыццё і норавы рымскіх імператараў. XXXII. 3.. У той жа час нейкі Урбан абвясціў сябе імператарамЗосім. Новая гісторыя. I. 49.; ёсць, аднак, меркаванне, што гэты ўзурпатар быў выдуманыG. Barbieri. L’albo senatorio da Settimio Severo a Carino (193—285). р. 410.. Каля 271 года ў Галіі паўставаў нейкі Даміцыян IIPLRE. «Domitianus 1».. Ён вядомы па некалькіх манетах. Магчыма, ён быў колішнім военачальнікам Галіена«Гісторыя Аўгустаў». Галіен. II. 6..

Самым значным было паўстанне Феліцысіма, начальніка фіска, у абавязкі якога ўваходзіла таксама кіраванне дзяржаўнай казной. Ён падбухторваў рабочых манетных двароў псаваць манетуАўрэлій Віктар. Пра цэзараў. XXXVI. 6., аднак неўзабаве яго зман быў раскрыты. Феліцысім падняў паўстанне і замкнуўся на Цэлійскім узгорку. Мяцеж быў задушаны з вялікай цяжкасцю; па словах Аўрэлія Віктара, сем тысяч салдат былі забіты падчас гэтага паўстання. Сам Феліцысім загінуў. У выніку былі пакараны некалькі сенатараў і вершнікаўAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 81-82.. Няма ніякіх звестак, што Феліцысім спрабаваў абвясціць сябе імператарам. Паводле Аўрэлія Віктара, Феліцысім паўстаў у 274 годзе пасля падзення Гальскай імперыі, але калі верыць астатнім крыніцам, гэта адбылося ў 271 годзеПсеўда-Аўрэлій Віктар. Вытрымкі пра жыццё і норавы рымскіх імператараў. XXXV. 4.. У «Вытрымках пра жыццё і норавы рымскіх імператараў» сцвярджаецца, што паўстанне Феліцысіма адбылося пасля мецяжу Септымія 271 года. Таму апошняя дата лічыцца больш прымальнай .

 Вайна з готамі 
Готы па-ранейшаму ўяўлялі сур’ёзную пагрозу для рымлян. Пакуль Аўрэліян быў заняты вайной у Італіі, яны нападалі на Фракію, Дакію і Мезію. Спыніўшы ваенныя дзеянні ў Італіі, Аўрэліян адразу ж адправіўся на вайну з готамі. Яму ўдалося перамагчы іх і выгнаць на поўнач ад Дуная. Імператарская армія пераследвала готаў і нанесла ім цяжкія страты. У гэтай вайне загінуў гоцкі правадыр Канабад. За гэту перамогу Аўрэліян атрымаў два тытула — «Дакскі Найвялікшы» і «Гоцкі Найвялікшы».

Затым Аўрэліян загадаў перавесці ўсе пакінутыя войскі і насельніцтва з Дакіі за Дунай. У яго было два варыянты: вярнуць правінцыю цалкам і аднавіць сістэму абароны часоў Траяна, або пакінуць вобласць і ўстанавіць мяжу па ДунаюHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 317.. Але ён вырашыў адмовіцца ад правінцыі Дакія, бо яна занадта часта падвяргалася наездам варвараў з-за невялікай колькасці рымскіх гарнізонаў (частка якіх была выведзена пры ГаліенеAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 55.) і дорага абыходзілася казнеPat Southern. The Roman Empire from Severus to Constantine. р. 120.. Таму Аўрэліян разважліва адсунуў мяжу імперыі да ракі і перасяліў жыхароў (нашчадкаў рымскіх перасяленцаў і раманізаваных жыхароўHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 316.) на правы бераг Дуная, дзе ва ўсходняй частцы тэрыторыі Верхняй і Ніжняй Мезіі, Фракіі і старажытнай Дарданіі заснаваў дзве новыя правінцыі, названыя (у гонар Дакіі) Дакіяй Прыбярэжнай і , а таксама заснаваў новы манетны двор у Сердзіцы. Аднак не ўсе жыхары пагадзіліся з’ехаць з наседжаных месцаў. Такім чынам, Дакія была пакінута рымлянамі праз 170 гадоў пасля заваявання Траянам.

 Першая вайна з Пальмірскім царствам 
міні|350px|Рымская імперыя ў 271 годзе. Жоўтым колерам паказана Пальмірская імперыя, чырвоным — Рымская імперыя, зялёным — Гальская імперыя
У 271 годзе Аўрэліян звярнуў сваю ўвагу на страчаныя ўсходнія правінцыі, якія аб’ядналіся ў так званае Пальмірскае царства, якім кіравала царыца Зенобія. Спачатку яна прызнавала Аўрэліяна імператарам, але потым вырашыла канчаткова вызваліцца ад рымскай улады і абвясціла свайго сына Вабалата царом і імператарам Рыма ()E. Groag. s.v. Domitius no. 36. RE. V. 1. 1903. col. 1363—1366.. Спачатку Аўрэліян даручыў будучаму імператару Пробу адваяванне ЕгіптаСергеев И. Римская Империя в III веке нашей эры. — Харьков, 1999. — стр. 135.. Да восені 271 года Проб паспяхова справіўся са сваёй задачайParker H. M. D. A History of the Roman world. р. 199.. Пасля гэтага імператар сабраў 200-тысячную армію, якая складалася з далмаційцаў, маўрытанскай кавалерыі і легіянераў. Спецыяльна для гэтай кампаніі былі створаны два легіёны: Legio I Illyricorum і Legio IV Martia. Паход на Пальмірскае царства меў дзве мэты: па-першае, рымлянам трэба было вярнуць Малую Азію, Сірыю і Антыёхію; па-другое, пагрозу з боку Пальмірскага царства трэба было цалкам ліквідавацьAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 70..

Вясною 272 года Аўрэліян з войскам перасек Басфор і прыбыў у ХалкедонAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 71.. Віфінія і Галатыя перайшлі да рымлян без усякага супраціўлення«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXII. 3.. Але калі Аўрэліян падышоў да , жыхары зачынілі перад ім вароты«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXII. 5.. Імператар загадаў пачаць аблогу, сказаўшы: «Сабакі жывой не пакіну ў гэтым горадзе!» (маючы на ўвазе, што ён пераб’е ўсіх яго жыхароў)«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXII. 6.. Неўзабаве горад быў узяты, аднак Аўрэліян адмовіўся ад задумы знішчыць яго насельніцтваRichard Stoneman: Palmyra and Its Empire: Zenobia’s Revolt against Rome. р. 170.. Па легендзе, яму прысніўся філосаф Апалоній Тыянскі, які сказаў:

«Аўрэліян, калі ты хочаш перамагчы, то табе не варта думаць аб забойстве маіх суграмадзян. Аўрэліян, калі ты хочаш быць імператарам, устрымайся ад праліцця крыві бязвінных. Аўрэліян, будзь міласцівы, калі ты хочаш жыць»Alaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 72..

У выніку, як апавядае «Гісторыі Аўгустаў», калі горад быў узяты і салдаты, помнячы словы імператара, што ён не пакіне ў горадзе жывога сабакі, сталі патрабаваць аддаць ім Тыяну на рабаванне, Аўрэліян адказаў: «Так, я абвясціў, што ў гэтым горадзе не пакіну ніводнага сабакі: усіх сабак забівайце!»Гісторыя Аўгустаў. Аўрэліян. XXIII. 2.. Пасля захопу горада армія спынілася там на адпачынакRichard Stoneman: Palmyra and Its Empire: Zenobia’s Revolt against Rome. р. 167.. Затым Аўрэліян перайшоў у Кілікію праз Таўрскія горы, дзе ўсе гарады здаліся яму без бою. Каля Антыёхіі  адбылася першая бітва паміж рымлянамі і пальмірцамі. Нягледзячы на перавагу пальмірскай конніцы, армія Аўрэліяна атрымала перамогу над Зенобіяй, якая бегла з рэшткамі свайго войска да Эмесы. Пакінуты невялікі гарнізон у Антыёхіі рымляне хутка разграміліAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 73.. Усіх жыхароў горада Аўрэліян памілаваўAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 74.. Пасля ўзяцця Антыёхіі ў паходзе наступіў нядоўгі перапынак. Дачакаўшыся падмацавання з Малой Азіі, Аўрэліян ізноў рушыў у дарогуAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 75.. Ля Эмесы адбылася новая бітва, якая скончылася перамогай рымлян. Зенобія бегла з усёй сваёй арміяй у Пальміру, а жыхары Эмесы адкрылі рымлянам варотыAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 76.. Пасля заваявання Сірыі Аўрэліян накіраваўся да Пальміры, папярэдне заключыўшы саюз з некаторымі памежнымі плямёнамі, якія абяцалі даць рымскай арміі правізію і ваду. Калі армія дасягнула варот Пальміры, рымляне адразу пачалі аблогу горада. Аўрэліян прапанаваў Зенобіі заключыць з ім мір, але яна лічыла, што рымляне не здолеюць узяць Пальміру, бо ў яе абаронцаў было досыць харчавання, каб утрымаць горад.

На працягу аблогі баявы дух пальмірцаў паступова падаў. Сур’ёзны ўдар ім быў нанесены, калі Арменія перайшла на бок рымлянRichard Stoneman: Palmyra and Its Empire: Zenobia’s Revolt against Rome. р. 176.. Адзінай дзяржавай, у якой можна было прасіць дапамогі, заставаўся Сасанідскі Іран. Паводле «Гісторыі Аўгустаў», калі «пераможаная Зенобія спрабавала бегчы на вярблюдах, якіх завуць бегавымі, і накіравалася да персаў, яна была захоплена пасланай наўздагон конніцай і перададзена ў рукі Аўрэліяна»«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXVIII. 3.. Гэта вестка падштурхнула абаронцаў Пальміры здацца, і яны склалі зброю перад легіёнамі Рыма«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXVIII. 4..

Зенобія і яе военачальнікі былі ўзяты ў палон, аднак філосаф  быў пакараны смерцю па загаду Аўрэліяна«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXX. 3.. Зенобіі ж пакінулі жыццё з-за жадання Аўрэліяна правесці яе ў ланцугах на сваім трыўмфеWAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 78.. Імператар таксама загадаў разабраць частку гарадской сцяны і канфіскаваў у жыхароў усю зброю. На Усходзе ён пакінуў военачальніка Марцэліна з арміяйRichard Stoneman: Palmyra and Its Empire: Zenobia’s Revolt against Rome. р. 177.. У выніку гэтай вайны Аўрэліян атрымаў тытулы «Рэстаўратар Усходу» і «Пальмірскі Найвялікшы»WAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 80..

 Паражэнне карпаў і другая вайна з Пальмірскім царствам 
Неўзабаве Аўрэліян атрымаў звесткі, што пад ціскам готаў племя карпаў уварвалася ў межы Рымскай імперыі, у Фракію, рабуючы паселішчы, што знаходзіліся там. Нягледзячы на тое, што год падыходзіў к канцу, імператар вырашыў уціхамірыць карпаў. Пра паход нічога не вядома, акрамя таго, што ён быў паспяховы«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXX. 4.. Пасля перамогі Аўрэліян пасяліў частку карпаў на рымскай тэрыторыіАўрэлій Віктар. Пра цэзараў. XXXIX. 43., а іменна — у Ніжняй Мезіі, Фракіі і РадопахHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 109..

Пасля заканчэння гэтай кампаніі ён атрымаў вестку аб тым, што жыхары Пальміры паўсталі і перабілі рымскі гарнізон, абвясціўшы імператарам нейкага Антыёха, сваяка ЗенобііЗосім. Новая гісторыя. I. 56. 2. (Гісторыя Аўгустаў (XXIX. 2.) называе яго Ахілам). Аўрэліян неадкладна сабраў войска і хутка рушыў назад ў Пальміру, куды ён прыбыў вясною 273 года. Пальмірцы, якія не чакалі нападу, пацярпелі паражэнне, у выніку чаго горад быў разбураны дашчэнту. Дзіўна, але ўзурпатар Антыёх выратаваўся, бо Аўрэліян, мабыць, палічыў яго занадта маладым і загадаў адправіць яго ў выгнанне. Затым імператар задушыў паўстанне нейкага Фірма і ў некалькіх бітвах разбіў конніцу персаў, якая ішла на дапамогу Зенобіі. Пры аблозе Александрыі ў 272—273 гадах былі спалены Александрыйская бібліятэка і Мусеён.

 Заваяванне Гальскай імперыі 

У 274 годзе Аўрэліян вярнуўся ў Рым, дзе атрымаў другое консульства на бягучы год. Потым ён звярнуў увагу на мяцежныя заходнія правінцыі, дзе кіраваў гальскі імператар Тэтрык I з аквітанскімі легіёнамі, які ўзяў у суправіцелі свайго сына, Тэтрыка IIAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 83.. Войска Аўрэліяна моцна скарацілася з-за дзвюх усходніх кампаній, таму магчыма, што гальскія легіёны колькасна пераўзыходзілі яго войскаHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 120.. Насельніцтва Галіі стала пераходзіць на бок рымскага імператара, бачачы, што іх урад не мог спыніць уварванні германскіх плямён і разабрацца з унутранымі беспарадкамі.

Імператарская армія перайшла Альпы напачатку лета 274 года і падступіла да Нарбонскай Галіі, якая вярнулася ў склад Рымскай імперыі пры Клаўдзіі IIPat Southern The Roman Empire from Severus to Constantine. — Routledge, 2001. — р. 118., дзе працягнула, не сустракаючы нідзе супраціўлення, свой марш уздоўж Роны на поўнач. Пасля захопу Лугдуна Аўрэліян сустрэўся з гальскай арміяй у рашучай і кровапралітнай бітве пры Шалоне-на-МарнеAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 84.. У выніку ён атрымаў перамогу над Тэтрыкам. Паводле Аўрэлію Віктара, Тэтрык напісаў ліст Аўрэліяну, у якім прасіў абароны. Ён асцерагаўся за сваё жыццё, бо яго падначаленыя з армейскага асяроддзя неаднаразова здзяйснялі на яго замахі. Падчас бітвы Тэтрык здаўся АўрэліянуАўрэлій Віктар. Пра цэзараў. XXXV. 4..

Затым імператар разграміў узурпатара Фаўсціна, лёс якога невядомы. Пасля перамогі Аўрэліян застаўся ў Галіі для інспектавання германскіх меж і да восені, палічыўшы сітуацыю ўстойлівай, вярнуўся ў Рым, каб адсвяткаваць доўгачаканы трыўмф. Ён атрымаў тытул «Аднавіцель міру». Прыблізна ў той жа час у Лугдунскай Галіі былі адрамантаваны дарогіHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 312.. Тэтрык, яго сын і былая царыца Зенобія былі праведзены па Рыме падчас урачыстага трыўмфальнага шэсця, аднак пасля гэтага ўсіх траіх вызвалілі — састарэлага Тэтрыка прызначылі карэктарам Луканіі, а Зенобію пасялілі ў Тыбуры, выдаўшы яе замуж за рымскага сенатара«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXIX. 1..

 Рэформы 
міні|350px|Джавані Батыста Т'епола. Трыўмф Аўрэліяна

 Рэлігійныя рэформы 
Аўрэліян першым з імператараў стаў насіць дыядэму і афіцыйна тытулавацца «гаспадар і бог» (), стаўшы папярэднікам рымскага дамінату. Аўрэліян увёў у Рыме культ блізкаўсходняга бога Непераможнага Сонца (), абвясціўшы гэтага бога вярхоўным. Дзень нараджэння Непераможнага Сонца святкаваўся 25 снежня (гэта свята ў выглядзе Ражства атрымала ў спадчыну ад сонечнага культу хрысціянства). Гэты культ быў блізкі да культу Ваала, уведзенага пры Геліягабале. Цэнтрам культу быў новы храм, пабудаваны ў 271 годзе ў Рыме і адкрыты ў 274 годзе. У гонар Непераможнага Сонца сталі праводзіцца гульні кожныя чатыры гады — задачай Аўрэліяна было даць жыхарам імперыі агульную рэлігію. Першыя гульні адбыліся ў 274 годзеHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 186.. Была створана калегія пантыфікаў Сонца, якія набіраліся з сенатараўHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 184.. Па словах Лактанцыя, Аўрэліян планаваў ганенні на хрысціянЛактанцый. Пра смерці ганіцеляў. VI. 1.. Вядома, што ў 272 годзе Аўрэліян па просьбе сірыйскіх хрысціян выгнаў з Антыёхіі епіскапа Паўла СамасацкагаЕўсевій Кесарыйскі. Царкоўная гісторыя. VII. XXX. 18..

 Манетная рэформа 
Сярод задач, пастаўленых перад сабою Аўрэліянам, далёка не апошняе месца займала рэфармаванне грашовай сістэмы, бо якасць манеты, якая ўсё больш пагаршалася пасля смерці Гардзіяна III, вяла да нястрымнага росту цэнD. Kienast. Die Munzreform Aurelians. — р. 547—565.. Не апошняе месца займала і махлярства сярод службовых асобHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 158.. Давер да гандлю можна было б аднавіць чаканкай паўнавартаснай сярэбранай манеты антанініяна, на якой былі змешчаны знакі вартасцю XX.I і KA (іх значэнне не ўстаноўлена), і павелічэннем у разумных межах выпуску паўнаважкіх залатых манет. Але гэтыя меры ўяўляліся неажыццявімымі з-за недахопу каштоўных металаўD. Kienast. Die Munzreform Aurelians. р. 564.. Тым не менш, новыя манеты з нізкапробнага серабра, прынамсі, мелі больш прывабны выгляд у параўнанні з ранейшымі мізэрнымі меднымі манетамі. Больш таго, на іх быў пазначаны намінал, і яны мелі цвёрда ўстаноўленую вартасць у залатом эквіваленцеAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 130.. Працэнт серабра ў манетах павялічыўся з 3,49 да 4,1 %Alaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 128—146.. З дапамогай надпісаў на манетах Аўрэліян актыўна прапагандаваў сваю ўладу: GENIUS ILLYRICI (), FIDES MILITUM (), CONCORDIA EXERCITUM ()Alaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 135..

 Рэформа арміі 
Пры Аўрэліяне ва ўзброеных сілах імперыі ўзрасло значэнне цяжкаўзброенай конніцы (катафрактарыяў і клібанарыяў)Сергеев И. Римская Империя в III веке нашей эры. — Харьков, 1999. — стр. 63.. Гэта тлумачыцца тым, што імператару давялося весці вайну з персамі і пальмірцамі, у арміях якіх гэты род войск меў перавагу; рымляне запазычылі ў сваіх праціўнікаў шматлікія элементы тактыкі і ўзбраення цяжкай конніцы. Па меркаванню А. Альфельда, Аўрэліян упершыню ў гісторыі рымскай арміі стварыў у складзе рэгулярных войскаў дапаможныя падраздзяленні з палонных вандалаў, ютунгаў, алеманаўAlfоldi A. The Crisis of the Empire. — р. 410.. Гэта былі чыста варварскія фарміраванні з прынятымі ў германцаў значкамі, эмблемамі на шчытах, абмундзіраваннем. X. Паркер мяркуе, што Аўрэліян, працягваючы справу Галіена, павялічыў лік коннікаў у складзе легіёна, затым цалкам аддзяліў легіённую конніцу ад пяхоты і стварыў з яе самастойныя тактычныя падраздзяленні пад назвай promotiParker H.M.D. A History of Roman world. — р. 181.. Пры Аўрэліяне былі створаны два новыя легіёны: Legio I Illyricorum і Legio IV Martia. На Усходзе ён стварыў новую армію, пакінуўшы там некалькі падраздзяленняў конніцы і набраныя з ілірыйцаў два новыя легіёныGrosse R. Romische Militargeschichte Von Gallienus Bis Zum Beginn Der Byzantinischen Themenverfassung. — р. 20-21..

 Іншыя рэформы 
Аўрэліян таксама аднавіў бясплатную раздачу хлеба, мяса, віна ўсім, хто мае патрэбуAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 138., і дазволіў вінаградарам прадаваць сваю прадукцыю бязмытна, каб палегчыць іх эканамічнае становішчаAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 139.. Акрамя таго, імператар спрабаваў выкараніць карупцыю сярод сенатараўAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 140.. Вядома, што імператар меркаваў раздаць палонным зямлі для апрацоўкі ў ЭтрурыіHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 180.. Аўрэліян таксама ажыцяўляў раздачу раздачу грошай жыхарам Рыма — па 500 дынарыяў на чалавекаHomo L. Essai sur le règne de l’empereur Aurélien — Paris, 1904. р. 194..

 Адносіны з Сенатам і арміяй 

 Сенат 
З самага пачатку кіравання Аўрэліяна адносіны паміж ім і сенатам былі напружаныміСергеев И. Римская Империя в III веке нашей эры. — Харьков, 1999. — стр. 81.. Пасля паўстання Феліцысіма рымскі сенат нават стаў баяцца Аўрэліяна«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. L. 1.. Калі нават Аўрэліян, як лічыць X. Паркер, і раіўся з сенатам наконт будаўніцтва сцяны вакол Рыма і правядзення грашовай рэформы, варта прызнаць, што роля сената ў кіраванні дзяржавай пры ім значна паменшыласяParker H.M.D. A History of Roman world. — р. 207.. Як адзначаў Р. Шэрцль, пры Аўрэліяне сенат ужо не меў ніякага дачынення да манетнай справы: імператар пазбавіў сенат права выпускаць нават медную манетуШерцль Р. Римское монетное дело. — стр. 111.. Цяпер выпуск манет з усіх металаў стаў манаполіяй імператара. І. В. Нетушыл мяркуе, што Аўрэліян знішчыў апошнія рэшткі былой дыярхіі, якая складалася ў літарах S.С. — Senatus consulto () — на меднай манецеНетушил И. В. Обзор Римской истории. — стр. 286.. Гэтым жа ў сената было аднята права на непасрэднае распараджэнне сенацкім аддзяленнем дзяржаўнай казны — эрарыя: выдаткі з яго маглі цяпер ажыцяўляцца толькі па дазволу імператарскіх прэфектаў эрарыяСергеев И. Римская Империя в III веке нашей эры. — Харьков, 1999. — стр. 82..

 Армія 
Сярод легіянераў Аўрэліян меў вялікі аўтарытэт, але ён быў строгі да іх і патрабаваў ад іх высокай дысцыпліны (у сувязі з гэтым Еўтропій піша, што Аўрэліян «дысцыпліну ў арміі падтрымліваў строга і сваволле з многіх павыбіваў»Еўтропій. Брэвіярый ад заснавання Горада. IX. 14.). Імператар імкнуўся быць незалежным ад арміі. Пасля перамогі над пальмірцамі Аўрэліян, па сутнасці, ізноў стварыў рымскую армію ва ўсходняй частцы імперыі. У сувязі з гэтым на манетах, выпушчаных у 274—275 гадах у Кізіку, ён названы «аднавіцелем войска» ().

 Сям’я 
«Гісторыя Аўгустаў» паведамляе, што бацькі Аўрэліяна былі «сціплага звання»«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. IV. 1.. Больш пра іх нічога не вядома. Ніжэй пералічаны імёны сваякоў Аўрэліяна, якія дашлі да нашага часу:

Ульпій Крыніт — прыёмны бацька Аўрэліяна, які нібыта вядзе свой род ад імператара Траяна«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. X. 2.. Хоць біяграфія Крыніта відавочна выдумана адным з аўтараў «Гісторыі Аўгустаў», такі чалавек усё ж мог існавацьЦиркин Ю. Б. 2009: Император Тацит // Studia historica. IX. М. 127.. Бацька Ульпіі Северыны, жонкі Аўрэліяна.

Ульпія Северына — жонка Аўрэліяна, дачка Ульпія КрынітаPLRE. «Severina 2».. Яна нарадзіла імператару дачку. Імаверна, што пасля гібелі мужа на працягу аднаго — двух месяцаў Северына, апіраючыся на велізарны аўтарытэт Аўрэліяна, кіравала дзяржавай і, магчыма, паўплывала на выбар імператарам ТацытаЦиркин Ю. Б. 2009: Император Тацит // Studia historica. IX. М. 127—129..

Аўрэліян — унук імператара, сын яго дачкі. Быў праконсулам Кілікіі, на момант напісання біяграфіі свайго дзеда жыў на Сіцыліі«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XL. 2.. Вядомы толькі з «Гісторыі Аўгустаў».

 Смерць 

У 275 годзе Аўрэліян вырашыў пачаць вайну з персамі і вярнуць Месапатамію пад уладу Рыма. У Персіі тым часам адбывалася частая змена кіраўнікоў, і таму можна было спадзявацца, што вайна з персамі не будзе цяжкай. Сабраўшы ў Ілірыцы «хутчэй вялікае, чым велізарнае войска», Аўрэліян рушыў на Усход«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXV. 5.. Але ў дарозе, недалёка ад Кенафрурырыума (суч. Чорлу), які знаходзіўся паміж Геракліяй і Візантыем, ён быў забіты ў выніку змовы ў канцы лета — пачатку восені.

E. M. Штаерман злучала гібель Аўрэліяна з паглыбленнем сацыяльных супярэчнасцей у рымскай армііШтаерман Е. М. Кризис III в Римской империи. — стр. 153.. Па яе меркаванню, імператар, плацячы каманднаму саставу арміі вялікімі грашыма, натурай і шырокімі землямі, спрыяў збліжэнню армейскіх афіцэраў з правінцыйнымі зямельнымі магнатамі. Звычайныя ж салдаты былі супраць саступак сенатарскаму саслоўю, і Аўрэліян паў ахвярай іх апазіцыі.

Аднак сведчанні пісьмовых крыніц даказваюць, што забойства імператара — прамы вынік яго празмернай строгасці«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXVI. 2.. Арганізатарам забойства стаў пісьмавод Аўрэліяна па сакрэтных паперах, імператарскі вольнаадпушчанік МнестэйЗосім (Новая гісторыя. I. 62. 1.) заве яго Эротам.. Ён правініўся па службе і баяўся строгага імператарскага пакарання«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXVI. 4.. Тады, умела падрабіўшы почырк Аўрэліяна, ён «…склаў спіс імён, у якім былі перамяшаны з імёнамі тых, на каго Аўрэліян сапраўды гневаўся, таксама імёны тых, пра каго ён не думаў нічога кепскага, і дадаў да іх сваё імя для таго, каб праяўляная ім турбота выклікала больш даверу. Спіс ён прачытаў асобным людзям, імёны якіх у ім значыліся, дадаючы, што Аўрэліян вырашыў усіх іх забіць, і што яны, калі яны сапраўдныя мужчыны, павінны паклапаціцца пра ўласнае жыццё. Страх авалодаў тымі, хто заслужыў кару, а скруха — тымі, хто не меў віны, бо Аўрэліян, здавалася, не адчуваў удзячнасці за ўсе аказаныя яму дабрадзействы і паслугі, і яны ў дарозе, у вышэйназваным месцы, раптам напалі на гаспадара і забілі яго…»«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. XXVI. 5-6.

Спачатку ён быў адданы пракляццю памяці (відаць, сенатам), але затым абагаўлёныPat Southern The Roman Empire from Severus to Constantine. — Routledge, 2001. — р. 125.. Пасля смерці Аўрэліяна пачаўся перыяд «міжцарства», калі, імаверна, краінай правіла Ульпія Северына, якая паўплывала на выбар пераемніка свайго мужаЦиркин Ю. Б. 2009: Император Тацит. стр. 127—129..

 Вынікі кіравання 
Кіраванне Аўрэліяна доўжылася пяць гадоў, што для таго часу было досыць працяглым тэрмінам. Яго галоўным дасягненнем стала аднаўленне адзінства Рымскай імперыіАўрэліян на сайце imperiumromanum. Аўтар біяграфіі Аўрэліяна ў «Гісторыі Аўгустаў» піша, што час Аўрэліяна быў вельмі шчаслівым. Рымскі народ любіў яго, а сенат, звыш таго, і баяўся«Гісторыя Аўгустаў». Боскі Аўрэліян. L. 5.. Аўрэліян быў прыхільнікам строгай дысцыпліны ў арміі і праціўнікам карупцыі сярод чыноўнікаў. Праведзеныя ім рэформы спрыялі стабілізацыі становішча ў дзяржавеLevi M.A. L’impero Romano dalla battaglia di Azio alia morte di Theodosio I. — Torino, 1967. — р. 513.. Аўрэліян быў выдатным военачальнікамAlaric Watson Aurelian and the Third Century. — Routledge, 1999. — р. 141..

У «Вытрымках пра норавы і жыццё рымскіх імператараў» яго дасягнення параўноўваюцца з дасягненнямі Аляксандра Македонскага і ЦэзараПсеўда-Аўрэлій Віктар. Вытрымкі пра норавы і жыцці рымскіх імператараў. XXXV. 2..

Тацыт, пераемнік Аўрэліяна, лічыў таго выратавальнікам Рыма, і загадаў кожнаму грамадзяніну мець жывапісны партрэт Аўрэліяна.

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 

 Першасная літаратура 






 Даследаванні 













 Спасылкі 

 Манеты Аўрэліяна

Катэгорыя:Імператары рымскія
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Салдацкія імператары
Катэгорыя:Рымскія консулы III стагоддзя
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Абагаўлёныя манархі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Срэмска-Мітравіцы