Асіна

Асіна Federowski M. Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927, Таполя дрыжачая, ЯсеннічакДобровольский В. Н. Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914 (Populus tremula) — лістападнае дрэва роду таполя сямейства вярбовыя, пашыранае ў рэгіёнах з прахалодным умераным кліматам па ўсёй Еўразіі.

 Апісанне 
Асіна — хуткарослая лясная парода. Дрэва вылучаецца калонападобным ствалом, які максімальна дасягае 35 м вышыні і 1 м у папярочніку. Да трыццаці гадоў дрэва расце вельмі хутка і ў 50-60 гадоў дасягае памераў дрэў першай велічыні. Калі ўмовы былі асабліва спрыяльныя, то здольна падняцца да 30 метраў і крыху вышэй. Жыве да 150 і больш гадоў, але яе век могуць скараціць паразітычныя грыбкі.

Каранёвая сістэма размяшчаецца глыбока пад зямлёй, утварае багатыя каранёвыя атожылкі.

Кара маладых дрэў гладкая, светла-зялёная або зелянява-шэрая, бліжэй да камля з узростам рэпаецца і цямнее. Драўніна белая з зялёным адценнем.

Крона невялікая, рыхлая. Лістаразмяшчэнне чарговае. Лісце круглаватае або рамбічнае, даўжынёй 3-7 см, на вяршыні вострае або тупое, з круглявай асновай, краі выемчата-зубчастыя; паверхня скурыстая, знізу на колер шызаватая; жылкаванне пёрыстае. Кожны лісток расце на доўгіх, сціснутых чаранках. У парасткаў лісце можа мець значна большыя памеры, да 15 см, і амаль сэрцападобны абрыс. Хвосцікі лісця пляскатыя з бакоў у верхняй частцы, доўгія, таму лісце лёгка вагаецца пры руху паветра. Увосень лісце афарбоўваецца ў розныя тоны — ад залацістых да чырвоных.

Расліны раздзельнаполыя, двухдомныя. Кветкі дробныя, несамавітыя, чые суквецце ўтварае каташок. Тычынкавыя (мужчынскія) каташкі паніклыя, ад 7 да 15 см даўжынёй, цёмна-пурпурныя, кветкі без калякветніка, на кароткіх ножках, прыкветкавыя лускі махрыстыя, касмата-раснічастыя; тычынак 5-8, пыльнікі ярка-пурпурна-чырвоныя. Песцікавыя (жаночыя) каташкі танчэйшыя, менш яркія, кветкі з келіхападобным дыскам у аснове і грушападобнай голай зялёнай завяззю і двума пурпурнымі рыльцамі. Квітнее асіна да распускання лісця.

Плод — вельмі дробная каробачка да 7 мм даўжынёй, падоўжана-канічная, адкрываецца дзвюма створкамі. Насенне дробнае, мае чубок з серабрыстых валасінак.

 Пашырэнне 
Сустракаецца на мяжы лесу і тундры, расце ў лясным і лесастэпавым біёме. Дрэва можна сустрэць па берагах вадаёмаў, у лясах, па ўзлесках, зрэдку на сухіх пясках і высечках, па ярах, балотах і ў гарах; паднімаецца да верхняй мяжы лесу.

Добра расце на розных глебах, утварае чыстыя асіннікі і ўваходзіць у склад мяшаных лясоў разам з хвойнымі (хвояй, лістоўніцай, елкай) і ліставымі (бярозай, вольхай, дубам). У стэпах з іх утвараюцца калоніі — асінавыя пералескі, якія растуць з асобнай расады і размножваюцца праз атожылкі каранёвай сістэмы; новыя сцёблы ў калоніі могуць з’явіцца на адлегласці да 30-40 м ад мацярынскага дрэва. Некаторыя калоніі становяцца вельмі вялікімі з часам, распаўсюджваючыся з хуткасцю прыблізна метр у год, у канчатковым выніку займаючы некалькі гектараў. Яны здольныя перажыць лясныя пажары, паколькі каранёвая сістэма размешчана глыбока пад зямлёй.

Расце практычна па ўсёй Еўропе, уздоўж міжземнаморскага і чарнаморскага ўзбярэжжаў Малой Азіі, на ўсім Каўказе, па ўсёй шыры Паўночнай Азіі (акрамя Крайняй Поўначы), у лесастэпах Казахстана і Манголіі, гарах Цянь-Шаня, у Кітаі (у асноўным — Джунгарыя, цэнтральны Кітай і паўночна-ўсходні), на Карэйскім паўвостраве, паўночныя астравы Японіі, востраў Сахалін, Камчатка. Адасобленыя папуляцыі таксама сустракаюцца ў Ісландыі  і на паўночным захадзе Афрыкі, у гарах Алжыра і Туніса.

Пашырана на ўсёй Беларусі, утварае асінавыя лясы, распаўсюджана некалькі ўнутрывідавых форм. Асіннікі растуць пераважна на багатых супясчаных і сугліністых глебах, часта на месцы зведзеных яловых або дубовых лясоў. Квітнее асіна Беларусі ў красавіку.

 Акамянеласці 
Раннепліяцэнавыя акамянеласці Populus tremula былі выяўленыя ў выкапнёвай флоры акругі Кызылджахам, што ў Цэнтральнай Анатоліі Турцыі .

 Значэнне 

 У прыродзе 

Лісце і маладыя парасткі ахвотна паядае . Паядаецца таксама , , , . Адзін з асноўных зімовых кармоў  і . Каташкі паядаюцца вавёркай. Пупышкі, лісце, парасткі ядуць , , .

Асіна адыгрывае важную ролю ў харчаванні . Лістота ў значнай колькасці паядаецца з канца траўня па пачатак чэрвеня, калі яна дасягае поўнага развіцця. Да канца лета кармавая роля асіны значна і часам рэзка скарачаецца. У верасні ласі пачынаюць есці бязлістыя парасткі. Найбольшая ж колькасць асіны паядаецца ў першай палове зімы. Таксама лось ахвотна згрызае кару, пажыўная каштоўнасць якой узрастае ад восені да зімы.

 Выкарыстанне чалавекам 
250px|міні|Асіна, вырошчваемая як бансай.
Асіну выкарыстоўваюць для азелянення населеных пунктаў як хуткарослае дэкаратыўнае дрэва, характэрнае яркай восеньскай афарбоўкай лісця. Яна вытрымлівае ўшчыльненне глебы і невялікае засаленне, досыць добра пераносіць умовы горада. Маюцца дэкаратыўныя формы з ніцай і пірамідальнай кронамі. Таксама выкарыстоўваюць у лесамеліярацыйных насаджэннях на глебах з дастатковым увільгатненнем. У лесастэпы яе ўводзяць у прыяравыя палосы як карняпарасткавую пароду, а таксама для аблясення берагоў рэк і вадаёмаў.

Кару асіны ўжываюць для дублення скуры. Яна служыць для атрымання жоўтай і зялёнай фарбы.

З кветак асіны ў красавіку пчолы збіраюць пылок, а з пупышак, якія распускаюцца, — клей, перапрацоўваемы ў пропаліс . Ранняй вясной асіна мае шмат пылку і клею, але пры наяўнасці іншых меданосаў і пыльцаносаў пчолы неахвотна яе наведваюць. На лісці асіны часам з’яўляецца тля.

Ідзе на будаўніцтва дамоў, пабудоў і садовай мэблі, выкарыстоўваецца як дахавы матэрыял. Ва ўсходнеславянскім драўляным дойлідстве дошчачкамі з асіны пакрывалі купалы цэркваў. На адкрытым паветры праз 2-3 гады выраб з асіны набывае своеасаблівае блакітнае адценне, а струганая паверхня становіцца шаўкавістай. Шырока выкарыстоўваецца пры вытворчасці фанеры, цэлюлозы, запалак, бочак, лыж, тары.

З драўніны здабываюць вузкую габлюшку (1,5-2,5 мм) для вырабу рагожак, якія ідуць на асновы галаўных убораў; шырокая габлюшка (3 мм) — для пляцення саламяных капелюшоў, а яшчэ шырэйшая (ад 10 мм і больш) — для пляцёнкі, якой упрыгожваюць кветкавыя кошыкі, вазоны, таксама вырабляюць штучныя кветкі. Габлюшка асіны з’яўляецца, акрамя таго, добрым пакавальным матэрыялам. Карані асіны выкарыстоўваюцца на грубае пляценне.

Сухія асінавыя дровы гараць добра, але хутка згасаюць, вуголле не ўтрымлівае жар. Па цеплатворнай здольнасці дровы з асіны стаяць крыху ніжэй за бярозавыя і дубовыя (1700 і 1800 ккал на 1 кубаметр паліва адпаведна), выкарыстоўваюцца для ачысткі пячных комінаў (выпальвання сажы). Попел лісця змяшчае дастаткова шмат кальцыю (31,6 %), адносна мала фосфару (4 %).

 Лячэбныя якасці 
Кара змяшчае вугляводы (глюкоза, фруктоза, цукроза і іншыя), араматычныя кіслоты, фенолгліказіды, дубільныя рэчывы, вышэйшыя тлустыя кіслоты (капрынавую, лаўрынавую, арахінавую, бегенавую і іншыя), горкія гліказіды папулін і саліцын.

У пупышках знойдзены вугляводы (рафіноза, фруктоза), араматычныя кіслоты, дубільныя рэчывы і трыгліцэрыды фенолкарбонавых кіслот.

У лісці змяшчаюцца вугляводы, арганічныя кіслоты, караціноіды, вітамін C, карацін (354 мг на 1 кг сухога рэчыва), флаваноіды, фенолгліказіды, антацыяны і дубільныя рэчывы.

Асіна мае супрацьмікробнае, супрацьзапаленчае, супрацькашлявае, жаўцягоннае і антыгельмінтнае дзеянне. Водны экстракт кары асіны выкарыстоўваецца для лячэння апістархозу..

У ветэрынарыі маладыя парасткі асіны з пупышкамі выкарыстоўваюць для выгнання круглых чарвей у дробнай рагатай жывёлы.

 Міфалогія 
250px|міні|І. І. Левітан. «Асінавы гаёк. Шэры дзень», 1884. НММ РБ
Асіна не належыць да шанаваных і ўлюбёных беларусамі дрэваў, хоць яе якасці шырока выкарыстоўваліся ў гаспадарчай дзейнасці і магічнай практыцы. Сырая асіна вельмі кепска гарыць, дровы з асіны не цаніліся. Затое яе драўніна не гніе; гэта выпрацавала прымхлівае да яе стаўленне, уключэнне ў матэрыялы для магічных дзеянняў, як, напрыклад, забіванне асінавага калка ў магілу нябожчыка, які блукае непрыкаяны па начах, ды інш. Таксама ў фальклоры вогнішча з асінавых дроў — надзейны ачышчальны сродак ад усялякай нечысці. Лічылася, калі ў плот загарадзі паўтыкаць асінавыя галінкі, то ў такую агароджу не можа ўвайсці ведзьма, каб псаваць кароў.

У розных народаў існавалі легенды і павер’і, злучаныя з дзіўнай уласцівасцю асінавага лісця прыходзіць у рух ад найменшага павеву ветру.

Па адным грэка-рымскім міфе, у дзве асіны ператварыліся сёстры Фаэтона — геліяды Феба і Лампетыя пасля таго, як разгневаны Зеўс забіў Фаэтона ўдарам маланкі, і той упаў у раку Эрыдан. Слёзы, якія ператвораныя сёстры ранялі ў хуткія воды ракі, станавіліся бурштынам.

Трапяткое лісце асіны спарадзіла этыялагічны міф таксама і на хрысціянскай аснове. Паводле яго, асіна спала, калі на ёй павесіўся Іуда Іскарыёт, усвядоміўшы сваё жахлівае здрадніцтва. Прачнуўшыся, асіна вельмі спужалася вісельніка, затрэслася ад страху, і з той пары лісце на ёй трапечацца нават без ветру.

Ва Украіне існавала павер’е, паводле якога асіны не кладуць пры пабудовах у сцены хат, .

Па меркаванні даследчыка фальклору А. М. Афанасьева, у славян успрыманне асіны змянілася ў хрысціянскую эпоху пад уплывам павер’я аб самагубстве Іуды. Да гэтага часу асіна мела добрае значэнне як дрэва, напоўненае жыццёвай сілай: лісце ўвесь час дрыжалі, размаўляючы паміж сабой. Асіна дапамагала ў барацьбе супраць усялякай нечысці і ў народнай медыцыне. Так раней добрае дрэва стала ўспрымацца як нячыстаеАфанасьев А. Н. Ведун и ведьма // Происхождение мифа. Статьи по фольклору, этнографии и мифологии. — М., 1996. С. 45—86.

 Таксанамія 
Від уваходзіць у род  сямейства  парадку .

 Сінонімы 












 Разнавіднасці 
  — 
  — 

 Зноскі 

 Літаратура 
 на рускай мове
 Гроздова. Н. Б., Некрасов. В. И., Глоба-Михайленко. Д. А. Деревья, кустарники и лианы: Справочное пособие. — : Лесн. пром-сть, 1986. — С. 287—288.


 Иванова. Т. Н., Путинцева. Л. Ф. Лесная кладовая. — Тула: Приок. кн. изд-во, 1993. — С. 55—56.



 Скворцов. В. Э. Учебный атлас. Флора Средней России. — : ЧеРо, 2004. — С. 95.
 Чопик В. И., Дудченко Л. Г., Краснова А. Н. Дикорастущие полезные растения Украины. Справочник. — Кіеў : Наукова думка, 1983. — 400 с.

 Спасылкі 
 Populus tremula — інфармацыя аб таксоне ў праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). 
 Populus tremula — падрабязная карта арэала. // EUFORGEN 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Таполя
Катэгорыя:Флора Еўразіі