Глаголіца

Глаго́ліца — старажытны славянскі алфавіт. Назва паходзіць ад стараславянскага слова «глаголъ» (слова, маўленне). Улучае 40 літар, якія пераважна адпавядаюць назвам, адпаведным гукам і размяшчэнням літар кірыліцы. Літары алфавіта адрозніваліся ад кірылічных напісаннем. Глаголіца выкарыстоўвалася на славянскіх землях разам з кірыліцай.

Цяпер глаголіца не выкарыстоўваецца ні для адной славянскай мовы. Ва ўсходніх і паўднёвых славян выцеснена кірыліцай, у заходніх — лацінскім пісьмом. У 2023 годзе харвацкі пісьменнік Таміслаў Бэроніч выдаў цалкам на глаголіцы раман «Ⰿⰻⱄⰰⰾ ⰽⱀⰵⰸⰰ Ⰰⱀⰶⰰ Ⱇⱃⰰⱀⰽⱁⱂⰰⱀⰰ» («Misal kneza Anža Frankopana») Jurišić, Snježana: Prva knjiga tiskana glagoljicom nakon 118 godina glashrvatske.hrt.hr. Glas Hrvatske/HRT. Objavljeno 26. kolovoza 2023 — першае друкаванае выданне на глаголіцы больш чым за сто гадоў.

 Апісанне 
Мяркуюць, што гукавыя значэнні многіх літар перамясціліся пад уплывам кірыліцы ці пачалі блытацца з прычыны ранняга распаду на дыялекты, таму першапачатковае гукавое значэнне не заўсёды яснае. Напрыклад, глагалічная літара «ю» Ⱓ першапачаткова мабыць абазначала гук [у], але была заменена на лігатуру «оу» Ⱆ пад уплывам позняй кірыліцы. Некаторыя іншыя літары былі створаны пазней на кірылічны ўзор.

У наступнай табліцы пералічаны ўсе вядомыя літары глаголіцы ў сучасным парадку. Для кожнай глагалічнай літары таксама прыведзена выява кожнай літары (круглы варыянт), адпаведная сучасная кірылічная літара, прыблізнае гукавое значэнне (у IPA), назва, і здагадкі аб паходжанні. Некалькі літар не маюць сучасных адпаведнікаў.

Літара Кірылічныадпаведнік Гук Стараславянскаяназва БеларускаяназваБеларускія назвы паводле: Булыка А. М. Кірыліца // Беларуская мова. Энцыклапедыя. Мн., 1994. С. 260. ЛікаваезначэннеПаводле:  Паходжанне Ⰰ 25px|Азъ А  Азъ Аз 1 Фінікійскі Алеф ці знак крыжа Ⰱ 25px|Букі Б  Боукы Букі 2 Невядомае Ⰲ 29px|Ведзі В  Вѣди Ведзі 3 Можа, лацінскае V Ⰳ 23px|Глаголь Г  Глаголи Глаголь 4 Можа, курсіўная грэчаская гама γ Ⰴ 29px|Дабро Д  Добро Дабро 5 Грэчаская дэльта Δ Ⰵ 23px|Jestu Є, Е, Э  Ѥстъ Есць 6 Можа,  хе ࠄ ці грэчаская сампі ϡ Ⰶ 29px|Жывеце Ж  Живѣте Жывеце 7 Невядомае, можа копцкая джанджа ϫКаўрус, Круталевіч. Стараславянская мова. С. 23. ці астралагічнага знака рыб 10px Ⰷ 29px|Зяло Ѕ  Ѕѣло Зяло 8 Невядомае Ⰸ 29px|Зямля З  Землꙗ Зямля 9 Можа, варыянт грэчаскай тэты θ Ⰹ, Ⰺ  И, Й  Иже Іжэ 10 Можа, грэчаская іота з трэмаю ϊ Ⰻ 25px|І І, Ї  І І 20 Невядомае, мабыць, хрысціянскія сімвалы — круг і трохвугольнік Ⰼ 25px|Гервь Ћ, Ђ  Гервь(Djervь, ǵervь) 30 Невядомае Ⰽ 33px|Kako К  Како Кака 40 Яўрэйская коф ק‎ Ⰾ 33px|Людзі Л  Людиѥ Людзі 50 Мабыць, грэчаская лямбда λ Ⰿ 33px|Мысліце М  Мыслите Мыслеце 60 Грэчаская мю μ Ⱀ 33px|Наш Н  Нашь Наш 70 Невядомае Ⱁ 33px|Он О  Онъ Он 80 Невядомае Ⱂ 33px|Пакой П  Покои Пакой 90 Мабыць, ранні варыянт грэчаскай пі Π Ⱃ 33px|Рцы Р  Рьци Рцы 100 Мабыць, грэчаская ро ρ Ⱄ 33px|Слова С  Слово Слова 200 Невядомае, Мабыць, хрысціянскія сімвалы — круг і трохвугольнік Ⱅ 33px|тверда Т  Тврьдо Тверда 300 Мабыць, перакладзіна грэчаскай тау τ Ⱆ 33px|Ук У  ОУкъ Ук 400 Лігатура літар он і іжыца Ⱇ 32px|Ферт Ф  Фрьть Ферт 500 Варыянт грэчаскай фі φ Ⱈ 33px|Heru Х  Хѣръ Хер 600 Невядомае, літара падобна на глаголь і лацінскую h Ⱉ 33px|От   Отъ От, Амега 700 Лігатура літары онъ і яе люстэркавай выявы Ⱋ 33px|Штa Щ  Шта/Шча Шта/Шча 800 Лігатура: літара ша над літарай тврьдо Ⱌ 33px|Цы Ц  Ци Цы 900 Фінальная форма яўрэйскай цадэ ץ‎ Ⱍ 33px|Чэрв Ч  Чрьвь Чэрв 1000 Невядомае. Літара падобная на шта, можа, фінальная форма яўрэйскай цадэ צ Ⱎ 33px|Ша Ш  Ша Ша Яўрэйская шын ש‎ Ⱏ 33px|Ёр Ъ  Ѥръ Ёр Можа, відазмененая літара онъ ⰟⰉ 40px|Еры Ы  Ѥры Еры Лігатура Ⱐ 39px|Ер Ь  Ѥрь Ер Можа, відазмененая літара онъ Ⱑ 36px|Яць   Ꙗць Яць Можа, эпіграфічная грэчаская альфа Α Ⱖ 28px Ё  Невядомае: гіпатэтычны кампанент вялікага ётаванага юса; спалучэнне /jo/ было немагчымае ў той час Ⱓ 30px|Ю Ю  Ю Ю Невядомае Ⱔ 30px|Малы юс , Я  Юсъ малыи Юс малы Грэчаская эпсілон ε, якое таксама ўжывалася для абазначэння насавога характару гука Ⱗ 35px|Ётаваны малы юс   Юс малы ётаваны Лігатура естъ і малога юса Ⱘ 35px|Вялікі юс   Юсъ большии Юс вялікі Лігатура онъ і малога юса Ⱙ 35px|Ётаваны вялікі юс   Юс вялікі ётаваны Лігатура невядомай літары і малога юса Ⱚ 30px|Фіта   Ѳита Фіта Грэчаская тэта θ Ⱛ 27px|Іжыца   Ижица Іжыца Невядомае

У ранніх тэкстах ук і тры з чатырох юсаў часам запісваліся як дыграфы, двума асобнымі часткамі.

Парадак літар «іжэ» і «і», а таксама юсаў у розных крыніцах можа адрознівацца. Дакладная адпаведнасць паміж глагалічнымі «іжэ» ды «і» і кірылічнымі «И» ды «І» невядомая — падручнікі і слоўнікі часта ўпамінаюць толькі адзін з двух падобных варыянтаў, нічога не кажучы пра быццё іншага.

 Сучаснасць 
Станам на пачатак 2026 года адаптацыяй глаголіцы для ўкраінскай мовы займаюцца некалькі інтэрнэт-суполак, адна з іх тэлеграм-суполка «Глагалічная Рэдакцыя», кіруюць якой два энтузіясты — Максім Каваленка і Дзяніс Глушыч. Суполка існуе з 2023 года пасля вылучэння з праекта «Галаголіца», які вёў дзейнічаў у 2019—2024 гадах.

 Глаголіца ва Унікодзе 
Ва Унікодзе (пачынаючы з версіі 4.1) для глаголіцы адведзены дыяпазон U+2C00 … U+2C5F.
0123456789ABCDEF2C00 ⰀⰁⰂⰃⰄⰅⰆⰇⰈⰉⰊⰋⰌⰍⰎⰏ2C10 ⰐⰑⰒⰓⰔⰕⰖⰗⰘⰙⰚⰛⰜⰝⰞⰟ2C20 ⰠⰡⰢⰣⰤⰥⰦⰧⰨⰩⰪⰫⰬⰭⰮ2C30 ⰰⰱⰲⰳⰴⰵⰶⰷⰸⰹⰺⰻⰼⰽⰾⰿ2C40 ⱀⱁⱂⱃⱄⱅⱆⱇⱈⱉⱊⱋⱌⱍⱎⱏ2C50 ⱐⱑⱒⱓⱔⱕⱖⱗⱘⱙⱚⱛⱜⱝⱞ

 Заўвагі 

 Зноскі 

 Літаратура 



 Спасылкі 

 Афіцыйная кодавая табліца (PDF)


Катэгорыя:Алфавіты
Катэгорыя:Стараславянская мова
Катэгорыя:Вялікая Маравія
Катэгорыя:Сістэмы пісьма