Полацк

По́лацк (), часам По́лацак () — горад у Віцебскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Полацкага раёна, на рацэ Дзвіна пры ўпадзенні ў яе ракі Палата. Знаходзіцца непадалёк ад Наваполацка, за 100 км ад Віцебска. Вузел чыгунак, лініі на Маладзечна, Віцебск, Невель (Расія), Даўгаўпілс (Латвія) і аўтамабільных дарог.

 Назва 
Назва Полацка — ад назвы ракі Палата. На думку У. Тапарова і В. Жучкевіча, назва звязаная з балцкай асновай pal, palte ці paltis «балота», «лужа», «дажджавы ручай»В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 301.В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163.. На думку С. Роспанда, назва Палата паходзіць ад праславянскай асновы *pol-t-, якая адносілася да асновы *pol- «поле»С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 23.. 

Назва ўтвораная з дапамогай утваральніка -ск-. Зусім рэльефная гэтая словабудова ў раннім летапісным запісе "Полотескъ". Засведчаныя таксама формы Полоцк, Полоцъкъ, Полотскъ, Полтескъ, Плтескъ, Полческъ, у нямецкіх хроніках Плоцэке, у скандынаўскіх сагах і іншай літаратуры Pallteskiuborg, Palteskia (Pal(l)teskja, Paltisca).

Варыянт Полацак не тлумачыцца праз фанетычныя законы беларускай мовы і на працягу стагоддзяў практычна не выходзіў за межы вуснага ўжытку. Пачатак яго пісьмовага выкарыстання адносіцца да канца XIX ст. Форма Полацак даволі актыўна выкарыстоўвалася пазней, у 1920-х гадах, у БССР (гл., напрыклад, Кайгарадаў А. І. Кліматычны атляс Беларусі. Менск, 1927), а таксама ў Заходняй Беларусі да часу яе ўваходжання ў склад БССР.

У наш час па-ранейшым дамінуе форма на -цк, хоць у асобных выданнях і цяпер ужываецца варыянт Полацак.

 Гісторыя 

 Заснаванне 
Упершыню Полацк згадваецца ў «Аповесці мінулых гадоў» пад 862—865 гг. Але гэтая дата, відаць, не вельмі дакладная, бо летапіс пісаўся праз 200—250 гадоў пасля падзей. Звычайна першую згадку Полацка звязваюць з паведамленнем «В лето 6370 [862] и прия власть Рюрик, и раздал мужем своим грады, овому Полотеск, овому Ростов, другому Белоозеро…», але гэта, відаць, устаўка пазнейшага летапісца, бо ў IX ст. яшчэ не існавала Растова (з’явіўся ў канцы X ст.), які тут згадваецца разам з Полацкам. Іпацьеўскі летапіс паказвае Рурыка і яго «мужоў» у якасці заснавальнікаў гарадоў: 

Верагоднае ўпамінанне Полацка датычыць паходу на палачан, паводле «Аповесці мінулых гадоў», кіеўскіх князёў Аскольда і Дзіра, які адбыўся ў тыя ж 862—865 гады «Того же лета воеваша Асколд и Дир Полочан и много зла сътвориша».

Але дзе знаходзіўся Полацк у IX ст., летапісы не паведамляюць. Адказ на гэта пытанне паспрабаваў даць беларускі археолаг А. М. Ляўданскі, які ў 1928 заклаў некалькі шурфоў на гарадзішчы. У выніку раскопак ім былі знойдзены археалагічныя матэрыялы, у першую чаргу ляпная кераміка IX—X стст. Гэта дазволіла яму зрабіць выснову, што старажытны Полацк знаходзіўся на гарадзішчы. З высновай А. М. Ляўданскага пагадзіліся вядомыя беларускія археолагі Г. В. Штыхаў і С. В. Тарасаў. Яны лічылі, што Полацк развіваўся як цэнтр племяннога аб’яднання крывічоў у IX ст. знаходзіўся на гарадзішчы.

 Развіццё 
У IX ст. Полацк размяшчаўся на гарадзішчы (плошча часткі, якая захавалася каля 1 га) на правым беразе Палаты (адсюль назва). Хуткаму развіццю Полацка спрыяла яго выгаднае размяшчэнне на гандлёвым шляху з Рыжскага заліва да Кіева і Чорнага мора, праз вярхоўі Дзвіны і Волгі да краін Усходу (частка шляхоў з вараг у грэкі і з вараг у арабы). У X—XIII ст. цэнтр Полацкага княства. У XI ст. на тэрыторыі сённяшняга Верхняга замка пабудаваны Полацкі Сафійскі сабор. У XII ст. сфарміравалася самабытная школа дойлідства, пабудаваныя Полацкі княжацкі храм і княжацкі палац, Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр, заснаваны Полацкія Спаскі і Багародзіцкі манастыры і інш. У XII ст. тут працавалі майстар-ювелір Лазар Богша (стварыў крыж Еўфрасінні Полацкай) і дойлід Іаан, які пабудаваў Полацкую Спаскую царкву. З сярэдзіны XIII ст. Полацк у складзе Вялікага Княства Літоўскага, самы вялікі яго горад у XIV—XVI стст., меў адмысловыя правы («Полацкія прывілеі»). Тут былі створаныя Полацкія Евангеллі XII—XIV ст., у горадзе пры Сафійскім саборы з XI ст. была бібліятэка. Каля 1490 года ў Полацку нарадзіўся дзеяч культуры эпохі Адраджэння Францыск Скарына. У 1498 годзе Полацк атрымаў магдэбургскае права. З 1504 года цэнтр Полацкага ваяводства. З XVI ст. горад меў свой герб. Падчас вайны 1654—1667 гадоў заняты рускімі войскамі, паводле Андрусаўскага перамір’я (1667) вернуты Рэчы Паспалітай. У другой палове XVII — першай палрве XVIII стст. прыйшоў у заняпад.

У ліпені 1705 года расійскі цар Пётр І па дарозе ў Прыбалтыку спыніўся лагерам са шматтысячным маскоўскім войскам пад Полацкам. 11 ліпеня (30 чэрвеня па старым стылі) цар наведаў Сафійскі сабор, у якім у раз’юшаным стане разам са світай закатаваў 5 манахаў-базыльянаў. Архімандрыта Якуба Кізікоўскага царскія служкі катавалі ўсю ноч, каб дазнацца месца схову манастырскіх скарбаў. Целы ахвяраў спалілі, а Сафійскі сабор і базыльянскі манастыр разрабавалі. Частка маёмасці перайшла цару, а частка — у маскоўскую казну. З самога сабора зрабілі вайсковы склад. А Еўропу абляцела вестка: «Жорсткае забойства на Белай Русі! Ахвяры — безабаронныя служкі Бога, манахі ордэну Васіля Вялікага. З імі расправіліся ў хрысціянскай святыні — Сафійскім саборы ў Полацку. Учыніў расправу каранаваны забойца — цар Пётр I». 1 мая 1710 года па загаду князя Меньшыкава Сафійскі сабор узарвалі. 22 лістапада 1710 года Апостальская Сталіца публічна асудзіла Петра І за пераслед Уніяцкай Царквы.

 У складзе Расійскай імперыі 
Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе правабярэжная частка Полацка увайшла у склад Расійскай імперыі. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе — левабярэжная частка горада.

Пасля падпісання папай рымскім Кліментам XIV булы 1773 года аб забароне дзейнасці «Таварыства Ісуса», Полацк становіцца цэнтрам збору езуітаў свету і паступова ператвараецца ў своеасаблівую іх сталіцу. З 1776 года цэнтр Полацкай губерніі, у 1778—1796 гадах — намесніцтва, з 1796 года цэнтр павета Беларускай, з 1802 года Віцебскай губерніі.

 Савецкі перыяд 
У другой палове жніўня 1919 года фронт наблізіўся да Полацка. 20 верасня 1919 года польскія войскі выйшлі да Полацка, да вечара занялі задзвінскую частку горада. Аднак, спроба захапіць увесь горад правалілася і пачалася пазіцыйная вайна, якая працягвалася 8 месяцаўПолоцк: исторический очерк / АН БССР, Ин-т истории; [Ред. П. Т. Петриков]. — 2-е изд., перераб. и доп. — Минск: Наука и техника, 1987. — 319 с. — С. 154.. У сярэдзіне жніўня 1920 г. Полацкі рэўкам паведамляў, што «горад разбураны, маёмасць раскрадалі, павялічыліся павальныя разбоі і забойствы»Сумко, Е. В. Формирование Полоцкой уездной рабоче-крестьянской милиции (1918—1921) / Е. В. Сумко // Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых і міждысцыплінарных даследаванняў: зборнік навуковых артыкулаў II міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 20-годдзя археалагічных і этнаграфічных экспедыцый ПДУ, Полацк, 17-18 красавіка 2014 г.): у 2 ч. / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Установа адукацыі «Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт»; [Пад агульнай рэдакцыяй Д. У. Дука, У. А. Лобача, С. А. Шыдлоўскага]. Ч. 2. — Наваполацк: ПДУ, 2014. — 221 с.: іл., табл., карта. — С. 140. — ISBN 978-985-531-463-0.. У справаздачах павятовай міліцыі паведамлялася, што ў горадзе, напоўненны ваеннымі, з’явілася шмат жанчын, якія ў сілу пэўных жыццёвых абставінаў, займаліся прастытуцыяй. Згодна справаздач міліцыі ў горадзе летам 1919 г. было 9 дамоў цярпімасціЗанальны дзяржаўны архіў г. Полацка. — Ф. 220. — Воп. 1. — Спр. 43. — Л. 91..

З 1924 года Полацк — цэнтр раёна, у 1924—1930 і 1935—1938 гадах цэнтр акругі. З 1938 года ў Віцебскай вобласці. У 1944—1954 цэнтр Полацкай вобласці. 22 снежня 1959 года ў гарадскую мяжу горада ўключана вёска Кароўнікі Экіманскага сельсаветаУказ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 22 снежня 1959 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Полацка вёскі Кароўнікі Экіманскага сельскага Савета Полацкага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 18., 2 лістапада 1972 года — вёскі Меліярацыйная, Спас-Слабада Салоніцкага сельсавета і Пагіршчына Баравухскага сельсаветаУказ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Полацка некаторых населеных пунктаў Полацкага раёна Віцебскай вобласці ад 2 лістапада 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 31 (1369)..

У 1989 годзе Полацк стаў першым у Беларусі гісторыка-культурным горадам-запаведнікам.

 Сучасная гісторыя 
14 студзеня 2013 года ўказам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за нумарам 27 «Аб аб’яднанні раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання Рэспублікі Беларусь, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр» Полацк быў пазбаўлены статусу горада абласнога падпарадкавання.

 Насельніцтва 

 XIX стагоддзе: 1805 год — 2991 чал.Географический словарь Российского государства, описывающий азбучным порядком географически, топографически, идрографически. Ч. 4. Отд. 1: М — П. — М. — СПб.: Тип. ун-та у Любия, Гария и Попова, 1801. — 2, 1366 стлб. — С. 1238.
 XXI стагоддзе: 2006 год — 82,4 тыс. чал.; 2007 год — 81,7 тыс. чал.; 2009 год — 83,7 тыс. чал.; 2009 год — 82 547 чал. (перапіс); 2016 год — 85 078 чал.; 2017 год — 85 012 чал.; 2025 — 79 285 чал..

 Эканоміка 
Прадпрыемствы хімічнай (ААТ Полацк-Шкловалакно), машынабудаўнічай і металаапрацоўчай, лёгкай, харчовай, паліграфічнай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Полацкая ЦЭЦ. Полацк — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцінічны комплекс «Славянскі», гасцініца «Дзвіна».

 Культура 
У горадзе створаны Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік, які ўключае пастаянна дзеючыя музеі: Полацкі краязнаўчы музей, Музей беларускага кнігадрукавання, Полацкі музей-бібліятэку Сімеона Полацкага, Полацкі музей традыцыйнага ручнога ткацтва Паазер'я, Полацкі музей баявой славы, Полацкі музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора, Полацкі дзіцячы музей, музей Тусналобавай-Марчанка, Полацкую стацыянарную выстаўку «Прагулка па Ніжнепакроўскай», прыродна-экалагічны музей Мастацкую галерэю.

З 2003 года працуе філіял Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Я. Коласа.

 Адукацыя 
У Полацку размяшчаецца гісторыка-філалагічны факультэт Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (астатнія — у Наваполацку).
Працуюць:
 Полацкі дзяржаўны лясны каледж,
 Полацкі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж,
 Полацкі гандлёва-тэхналагічны каледж,
 Полацкі дзяржаўны медыцынскі каледж імя Героя Савецкага Саюза З. М. Тусналобавай-Марчанка,
 Полацкі дзяржаўны хіміка-тэхналагічны каледж,
 Полацкая дзяржаўная гімназія № 1 імя Францыска Скарыны,
 Полацкае кадэцкае вучылішча (на базе ўстановы адукацыі «Полацкая дзяржаўная агульнаадукацыйная сярэдняя школа № 4») .
 Дзяржаўная ДЮСШ Полацкага раёна

 Спорт 
ФК Полацк, жаночы баскетбольны клуб «Полацк»

 Славутасці 
 Курган Бессмяротнасці (1966)
 гарадзішча і паселішча IX—X стст.
 Барысаў камень (помнік эпіграфікі XII ст.)
 руіны Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра (XII ст.)
 Полацкі Сафійскі сабор
 Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр (і Крыжаўзвіжанскі сабор)
 Ніжні замак (вядомы як «Вал Івана Грознага»)
 Полацкая кірха
 Езуіцкі калегіум (XVIII—XIX ст.)
 Полацкі дом Пятра I
 Богаяўленскі мужчынскі манастыр (і Богаяўленскі сабор)
 Полацкі «Чырвоны мост»
 фрагменты жылой забудовы (XVII—XIX ст.)
 Помнік «Полацк – геаграфічны цэнтр Еўропы», памятны знак у гонар Геаграфічнага цэнтра Еўропы.
 Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года
 Памятны знак «Полацк — калыска беларускай дзяржаўнасці»
 Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў
 Касцёл Святога Андрэя Баболі
 Свята-Успенская царква (стараабрадніцкая, 1998 года)

 Галерэя 

 Вядомыя асобы 

 Ісак Міронавіч Гамус — вучоны ў галіне гідраэнэргетыкі. Ганаровы энергетык СССР.
 Віктар Іванавіч Чуяшоў — беларускі навуковец.
 Аляксандр Васільевіч Тузікаў — беларускі навуковец у галіне матэматычнай кібернетыкі і інфарматыкі.
 Андрэй Сцяпанавіч Струеў — генерал-маёр артылерыі.
 Каэтан Андрэевіч Касовіч — санскрытолаг, філолаг, перакладчык, педагог.
 Георгій Аляксандравіч Аксянёнак — юрыст і прафесар.
 Абрам Давыдавіч Абкін — фізікахімік.
 Анатоль Сяргеевіч Ізаітка — беларускі мастак.
 Галіна Сцяпанаўна Васільева — беларуская мастачка.
 Мікалай Леанідавіч Генаў — заслужаны трэнер.
 Аркадзь Сцяпанавіч Казлоў — ганаровы грамадзянін г. Наваполацка (2008).
 Іван Епіфанавіч Аляксееў — Герой Савецкага Саюза.
 Вольга Антропава — Міс Беларусь-2004.
 Алесь Аркуш — беларускі паэт, эсэіст, выдавец.
 Уладзімір Арлоў — беларускі пісьменнік.
 Валянцін Вячаслававіч Базыльчык (1935—1993) — вучоны ў галіне арганічнай хіміі, доктар хімічных навук. Заслужаны дзеяч навукі Чувашыі.
 Лявон Пятровіч Баршчэўскі — беларускі філолаг, перакладчык.
 Юлій Саламонавіч Берзін — савецкі пісьменнік.
 Максім Андрэевіч Вавілаў — савецкі ваенны дзеяч.
 Пятро Васючэнка — беларускі пісьменнік.
 Барыс Галёркін — інжынер, спецыяліст у галіне тэорыі пругкасці, матэматык, акадэмік АН СССР.
 Навум Гальпяровіч — беларускі паэт і журналіст.
 Максім Гальпяровіч — беларускі гісторык, галоўны рэдактар «Беларускага гістарычнага часопіса».
 Дзмітрый Кайгародаў — біёлаг, фенолаг, арнітолаг, папулярызатар прыродазнаўства, педагог.
 Аркадзь Цімафеевіч Караткоў — беларускі архітэктар.
 Валянцін Антонавіч Лукша — беларускі паэт.
 Вінцэсь Мудроў — беларускі пісьменнік.
 Ксенія Максімаўна Пагарэлая — беларуская арганістка.
 Еўфрасіння Полацкая (XII ст.) — беларуская асветніца, заступніца Беларусі. Прылічана да ліку праваслаўных святых.
 Параскева Полацкая — полацкая князёўна.
 Сімяон Полацкі (1629—1680) — выдатны беларускі і рускі паэт, асветнік, энцыклапедыст.
 Рагнеда Рагвалодаўна (966—1000) — княжна полацкая.
 Віктар Антонавіч Рыбчынскі — беларускі акцёр тэатра і кіно
 Алесь Савіцкі — беларускі пісьменнік
 Сяргей Пятровіч Сахараў — беларускі фалькларыст
 Францыск Скарына (каля 1490 — каля 1551) — усходнеславянскі першадрукар, асветнік, перакладчык.
 Лера Сом — беларускі паэт, празаік, бард.
 Усяслаў Брачыславіч (~1029 — 14.4.1101) — князь полацкі.
 Хаджы Хасроў (да 1563 — пасля 1595) — персідскі дыпламат.
 Міхаіл Львовіч Хейфец — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання
 Мэры Энцін — амерыканская пісьменніца.
 Ігар Мікалаевіч Шаруха (нар. 1968) — географ, краязнаўца.
 Нінэль Шчасная — беларускі жывапісец і графік.
 Віктар Іванавіч Яронька — Герой Савецкага Саюза (1944). Ганаровы грамадзянін Наваполацка.
 Якаў Палачанін — удзельнік  супраць шведаў, якія напалі на Наўгародскую зямлю.
 Сяргей Юльянавіч Шлапак (нар. 1952) — беларускі палітык.
 Аляксандр Міхайлавіч Галёркін (нар. 1916) — савецкі жывапісец.

 Гарады-пабрацімы 
  Алаверды, Арменія
  Мінгечаур, Азербайджан
  Фрыдрыхсгафен, Германія

 У літаратуры 
Полацк (Палтэск’я або Палтэск’юборг) згадваецца ў старажытнаскандынаўскай літаратуры XII—XIV стагоддзяў як адзін з галоўных гарадоў Гардарыкі. Сага пра  2-й паловы XIII стагоддзя сцвярджае, што Полацкам уладарыў конунг Палтэс, які плаціў даніну конунгу Квіланусу.

Сярэднявечны дацкі гісторык Саксон Граматык у хроніцы «Дзеі данаў» расказвае пра паход легендарнага дацкага караля Фродзі на Полацк. Фродзі распаўсюдзіў вестку пра ўласную смерць каб усыпіць пільнасць абаронцаў, што дазволіла яго войску ўвайсці ў горад і забіць Веспасія, полацкага караля.

У  апісваецца аблога Полацка Ацілам у часе вайны гунаў і русіманаў. Паводле сагі, Полацк меў вялікі замак з каменнай сцяной і глыбокім ровам, і вялікае войска для абароны. Горад быў настолькі ўмацаваны, што яго давялося браць трыццацітысячным войскам, падзеленым на тры роўныя часткі. Пасля больш як трох месяцаў аблогі Аціла здолеў узяць горад і нарабаваў там шмат багаццяў.

Полацку прысвечана апавяданне «Полацак» са зборніка «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» Яна Баршчэўскага. Аўтар апісвае горад у пачатку XIX стагоддзя, калі ён навучаўся там у Полацкай езуіцкай акадэміі. Апрача акадэміі, у апавяданні згадваюцца царква святой Сафіі і Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр, касцёл святога Стафана, святога Ксаверыя і святога Казіміра (ні адзін са згаданых касцёлаў не захаваўся), царква Барыса і Глеба (не захавалася), маёнтак Экіманія, Валовае возера. У Полацку адбываюцца падзеі апавядання «Твардоўскі і вучань», горад ускосна згадваецца ў шэрагу іншых апавяданняў са зборніка.

 У філатэліі 

 Гл. таксама 
 Полацкае Евангелле
 Полацкае княства
 Франкскі меч з Полацка
 Спіс вуліц Полацка
 Полацкі веснік
 Трудовая смена

 Зноскі 

 Літаратура 
  -- С. 301.
 https://www.academia.edu/resource/work/125891271

 Спасылкі 

 Раздзел «Полацак — крывіцкая сталіца» на сайце «Весткі» 
 Полацк  на афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь 
 Раздзел «Полацк» на сайце «Радзіма майго духу»
 Навіны Полацка на сайце Westki.info 
 Надвор’е ў Полацку
 ePOLOTSK.com — гісторыя і краязнаўства Полацка 





Катэгорыя:Гарады на Дзвіне