Хроніка Быхаўца

«Хроніка Быхаўца» — летапісны звод з ліку беларуска-літоўскіх летапісаў, адзін з агульнадзяржаўных зводаў Вялікага Княства Літоўскага. У літоўскай гістарыяграфіі азначаецца як 3-я рэдакцыя Літоўскай хронікі.

 Гісторыя 
Складзены ў сярэдзіне XVI ст. і дайшоў да нашых часоў у двух спісах — Быхаўца і Вавельскім. Спіс Быхаўца зроблены ў канцы XVII — пачатку XVIII ст., захоўваўся ў маёнтку Магілёўцы шляхціца Аляксандра Быхаўца, які ў 1834 годзе пераслаў рукапіс Тэадору Нарбуту.

Працяглы час хроніка лічылася фальсіфікатам, прыпісваным Нарбуту, які ўпершыню выдаў яе ў серыі «Помнікі літоўскай гісторыі» (1846), пасля рукапіс бясследна знік. Гэта, а таксама неадназначная рэпутацыя Нарбута (які часам спасылаўся на няісныя крыніцыПредисловие // ПСРЛ, Т.32, 1975.), супярэчнасці і анахранізмы ў тэксце, дало грунт для думак пра фальсіфікацыю. Але з сапраўднасцю хронікі згадзіліся шматлікія расійскія, беларускія і польскія гісторыкі. За некалькі гадоў перад Нарбутам урывак з хронікі (фрагмент пра забойства вялікага князя Жыгімонта Кейстутавіча ў 1440 годзе) апублікаваў настаўнік Віленскай гімназіі Гіпаліт Клімашэўскі, які чытаў рукапіс яшчэ ў маёнтку Быхаўца.

Другім разам «Хроніка Быхаўца» была апублікавана ў XVII томе Поўнага збору рускіх летапісаў (1907). Мікалай Улашчык даказаў, што ў спісе выдадзеным у 1846 годзе не хапае толькі 10 % тэксту арыгінала, складзенага ў 1530-я гады аўтарам, блізкім да магнатаў Гаштольдаў і Алелькавічаў.

У 2011 годзе літоўскі даследчык Кястуціс Гудмантас знайшоў у 1-м (вавельскім) аддзяленні Нацыянальнага архіва ў Кракаве ўрывак «Хронікі Быхаўца», перапісаны ў 1570-1580-я гады, што канчаткова абвяргае думкі пра фальсіфікацыю Тэадорам Нарбутам. Вавельскі ўрывак, у адрозненне ад тэксту «Хронікі», апублікаванага Нарбутам, перапісаны кірыліцайGudmantas K. Lietuvos metraščio Vavelio nuorašas (fragmentas) // Senoji Lietuvos literatūra. T. 34. — Vilnius, 2012. — P. 121—151.Міхальчук Г. Новы спіс агульнадзяржаўнага летапісання Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і яго суадносіны з «Хронікай Быхаўца» // Białoruskie Zeszyty Historyczne = Беларускі гістарычны зборнік. Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne, 2016. № 45. — С. 190−225..

Твор пачынаецца апісаннем уцёкаў «рымлян» на чале з Апалонам, якія далей па тэксце завецца Палемонам. Пачатак гісторыі пра Палемона не цалкам адпавядае версіі Хронікі ВКЛ, але яго амаль даслоўна цытуе Мацей Стрыйкоўскі. Завяршаецца Хроніка Быхаўца эпізодам разгрому крымскіх татар пад Клецкам у 1506 годзе. Асноўная тэма твору — ваенна-патрыятычная, таму падкрэслены факты тэрытарыяльнага росту ВКЛ, ухваляецца знешняя палітыка вялікага князя Вітаўта, яго роля ў Грунвальдскай бітве. Адчуваецца антыпольская скіраванасць у выкладанні матэрыялу. Польшча апісваецца як галоўны вораг незалежнасці Княства. Праз напісанне хронікі ў час да Люблінскай уніі, высока ацэнена роля беларуска-літоўскай знаці ў гісторыі краіны, выказана заклапочанасць яе лёсам.

 Заслаўская хроніка 
У сваёй «Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі» Мацей Стрыйкоўскі прыводзіць пачаткі двух выкарыстаных для сваёй працы летапісаў. Адзін з гэтых летапісаў, атрыманы, паводле самога Стрыйкоўскага, ад князёў Заслаўскіх, надзвычай блізка супадае з Хронікай Быхаўца. Пры гэтым цытата змяшчае і першыя сказы летапісу, згубленыя ў спісе Быхаўца, дазваляе запоўніць гэту лакуну пры выданні.

Ігнат Даніловіч лічыў, што гэты спіс, умоўна названы «Заслаўскім», тоесны спісу Быхаўца. Пазней стала прынятым меркаванне, што гэта быў іншы, але блізкі спіс, лёс якога невядомыУлащик Н. Н. Предисловие. В: Хроника Быховца. М. 1966,.

 Крыніцы 

 Літаратура 
  С. 53, 54.

 Спасылкі 
 Хроніка Быхаўца (ПСРЛ, Т. 32) — Эл.рэсурс litopys.org.ua

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы
Катэгорыя:Быхаўцы
Катэгорыя:Беларуская літаратура XVI стагоддзя
Катэгорыя:Старажытнабеларуская літаратура