Шчара

Шча́ра (афіц. транс.: Ščara) — рака ў Брэсцкай і Гродзенскай абласцях Беларусі, левы прыток р. Нёман. На рацэ стаіць горад Слонім.

Даўжыня 325 км. Вадазбор 6730 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 ‰. Агульнае падзенне ракі 77,7 м.

 Назва 
Назва балцка-яцвяжскага паходжання. У пісьмовых крыніцах фігуруе ў формах «до рѣкы Шарьѣ», «на Щари», «у Шчарю реку», з якіх аднаўляецца адпачатная балцкая форма *SkērijāK. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. — P. 541—542..

Гідранімічны аналаг — прускі гідронім Skarra (< *Skarā). Далей звязана з індаеўрапейскім *(s)ker- «скакаць» (> «бегчы, спяшацца»), якое ў літоўскай дало skėrys «саранча (жамяра, што скача)»J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 933—934..

Шчара цалкам працякала ў землях яцвягаў. Пра гэта сведчаць водныя назвы «Зъято» (ад якой Дзятлава) бліжэй да вусця Шчары і Zyatha адразу на поўдзень ад яе. Гэтыя назвы аднаўляюцца як *Zeitō «Блішчастае (возера)»А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155..

 Гідраграфія 
Пачынаецца на Навагрудскім узвышшы з возера Калдычава, упадае ў раку Нёман за 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Дашкаўцы Мастоўскага раёна. Суднаходная ад аграгарадка Быцень (за 155 км ад вусця) у паўнаводны перыяд. Праз Выганашчанскае возера злучана Агінскім каналам з ракой Ясельдай (басейн Прыпяці).

Паводле будовы даліны, рэчышча і ўмоў працякання Шчара падзяляецца на 2 участкі. Ад вытоку да ўпадзення р. Грыўда даліна трапецападобная (шырыня 1,5 км), са стромкімі схіламі вышынёй 15—20 м, пойма нізкая, забалочаная і купістая, перасечана асушальнымі каналамі. Шырыня разліву ад 200 м да 3 км. Ад вусця Агінскага канала пойма парэзана сеткай каналаў, па якіх (і па Агінскім канале) у веснавое разводдзе адбываецца пераліў вады з Шчары ў возера Выганашчанскае.

злева|міні|Рака Шчара каля в. Колбавічы (Баранавіцкі раён)
Рэчышча звілістае, акрамя каналізаваных участкаў у вытоку і перад упадзеннем Грыўды; яго шырыня 15—30 м, месцамі да 60 м. Берагі нізкія, пераважна тарфяністыя. На ўчастку ад упадзення р. Грыўда да вусця даліна трапецападобная, яе шырыня 3—5 км. Схілы стромкія, вышынёй 10—20 м, месцамі 35—40, у ніжнім цячэнні спадзістыя. Пойма забалочаная, яе шырыня ў пачатку ўчастка 1,5 — 2,5 км, у сярэдняй частцы 0,5—0,8 км, у ніжняй 50—300 м.

Азёрнасць вадазбору нязначная (1 %), найбуйнейшыя азёры — Выганашчанскае, Бабровіцкае, размешчаныя ў паўднёвай частцы вадазбору. На вадазборы праводзіліся асушальныя меліярацыйныя работы, у выніку якіх, па стане на 2008 год, 12,1 % плошчы басейна меліяравана. Працягласць адкрытай гідрамеліярацыйнай асушальнай сеткі складае 4460 км. Пад раллёй 40 % тэрыторыі вадазбору. 

 Асноўныя прытокі 
Правыя: Ліпнянка, Мышанка, Лахазва, Іса, Воленка, Бярэзніца, Пад’яварка, Артычанка, Смалянка, Трыцаўка. Левыя: Ведзьма, Грыўда, Луконіца, Сіпа, Бабачка, Свідроўка.

 Жыўленне, водны і лядовы рэжым 

Веснавое разводдзе пачынаецца ў пачатку сакавіка і доўжыцца ў сярэднім 65—80 сутак; ускладняецца нераўнамернасцю снегараставання і выпадзеннем дажджоў. Сярэдняе перавышэнне найвышэйшага ўзроўню над летне-асенняй межанню 1,8 м. Замярзае ў канцы снежня (найбольшая таўшчыня лёду 40—65 см), крыгалом у сярэдзіне сакавіка. На перыяд вясновага разводдзя прыпадае 40,5 %, на летне-асеннюю межань — 35,8, на зімовую — 23,7 % аб’ёму гадавога сцёку. Сярэдняе перавышэнне над летне-асенняй межанню ў горадзе Слонім 1,8 м. Замярзае ў канцы снежня (максімальная таўшчыня лёду 46–65 см), ускрываецца ў сярэдзіне сакавіка. 

У створы Шчары — горад Слонім (86 км ад вусця) сярэднешматгадовы расход вады складае 23,5 м³/с, сярэднешматгадовы максімальны расход вады вясновага разводдзя — 71,7 м³/с, сярэднешматгадовы мінімальны расход вады летне-асенняй межані — 9,6 м³/с, сярэднешматгадовы мінімальны расход вады зімовай межані — 10,7 м³/с. Сярэдняе перавышэнне над летне-асенняй межанню ў горадзе Слонім 1,8 м.

Замярзае ў канцы снежня (максімальная таўшчыня лёду 46–65 см), ускрываецца ў сярэдзіне сакавіка.

 На рацэ 
Шчара працякае па тэрыторыі ландшафтных заказнікаў рэспубліканскага значэння «Выганашчанскае», «Ліпічанская пушча» і інш. Выкарыстоўваецца як водапрыёмнік меліярацыйных сістэм.

Створаны вадасховішчы: Даманаўскае (у сутоках з р. Грыўда), Чамялынскае, Мініцкая ГЭС. Уздоўж ракі, на поўдзень ад горада Ляхавічы, зона адпачынку мясцовага значэння Шчара.

 Геалогія 
Шчара пачынаецца ў паніжэнні рэльефу паміж Навагрудскім і Капыльскім узвышшамі і працягваецца з поўначы на поўдзень у напрамку да р. Ясельды (Палессе). Гэта старажытнае рэчышча існавала да вызвалення Нёманскай нізіны ад ледавіковага покрыва, што дазволіла вадацёкам павярнуць у бок Балтыйскага мора. На ўчастку скразной даліны Шчара заварочвае пад прамым вуглом, перахапляе вусце р. Мышанкі і з дапамогай рэгрэсіўнай эрозіі паварочвае на поўнач — паўночны захад да Слонімскага ўзвышша. Працяг старажытнага мерыдыянальнага адрэзка Шчары разам з Выганашчанскім возерам паслужыў асноўным напрамкам Агінскага (Днепра-Нёманскага) канала.

 Крыніцы 

 Літаратура 




 Спасылкі 


Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Баранавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Ляхавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Слонімскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Дзятлаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Мастоўскага раёна