Акіян

Акія́н (, старагрэч. Ὠκεανός старагрэч. і рымская міфічная рака, якая цячэ вакол усяго свету) — большая частка гідрасферы Зямлі, прадстаўленая ў выглядзе вялікіх абшараў салёнай вады. Акіяны пакрываюць 70,7 % паверхні Зямлі (361 млн.км²). Размяшчэнне кантынентаў дазваляе выдзяліць пяць акіянаў:

 Ціхі акіян
 Атлантычны акіян
 Індыйскі акіян
 Паўночны Ледавіты акіян
 Паўднёвы акіян (раней у асобны акіян не выдзяляўся)

Межы паміж акіянамі вызначаны Міжнароднай гідраграфічнай арганізацыяй. Даследаваннем акіянаў займаецца раздзел навукі, які мае назву акіянаграфія.

 Склад акіянаў 

У склад акіянаў уваходзяць і меншыя водныя абшары: моры, залівы, каналы, пралівы, якія ад астатніх частак акіяна могуць аддзяляцца паўвастравамі, астравамі ці архіпелагамі. Разам усе гэтыя водныя запасы Зямлі маюць назву Сусветны акіян (уведзена ва ўжытак Юліем Міхайлавічам Шакальскім).
Акіян Плошча, млн км² Аб'ём, млн км³ Сярэдняя глыбіня, м Найбольшая глыбіня, м МорыАтлантычны 91,6 329,7 3600 8742 () Балтыйскае, Паўночнае, Міжземнае, Чорнае, Саргасава, Карыбскае, Адрыятычнае, Азоўскае, Балеарскае, Іанічнае, Ірландскае, Мармуровае, Тырэнскае, Эгейскае; Біскайскі заліў, Гвінейскі заліў, Мексіканскі заліў, Гудзонаў заліўІндыйскі 73,556 292,1 3890 7725 (Зондскі жолаб) Андаманскае, Аравійскае, Чырвонае, Лакадыўскае, Тыморскае; Бенгальскі заліў, Вялікі Аўстралійскі заліў, Персідскі заліўПаўночны Ледавіты 14,75 18,1 1225 5527 (у Грэнландскім моры) Нарвежскае, Баранцава, Белае, Карскае, Лапцевых, Усходне-Сібірскае, Чукоцкае, Грэнландскае, Бафорта, Бафіна, ЛінкальнаЦіхі 169,2 710 4280 11034 (Марыянскі жолаб) Берынгава, Ахоцкае, Японскае, Усходне-Кітайскае, Жоўтае, Паўднёва-Кітайскае, Яванскае, Сулавесі, Сулу, Філіпінскае, Арафурскае, Каралавае, Фіджы, ТасманаваПаўднёвы 86,0 няма дадзеных3503 8264 (, упадзіна Метэор)  Дзюрвіля, (, Роса, Амундсена, Белінсгаўзена, Рысер-Ларсена, Дэйвіса, Касманаўтаў, Садружнасці, Моўсвна, Уэдэла, Скоша, Лазарава

 Рэльеф дна 

Большая частка дна акіянаў прадстаўляе роўную паверхню, так званыя абісальныя раўніны. Іх сярэдняя глыбіня — 5 км. У цэнтральных частках усіх акіянаў размешчаны ўзвышшы на 1—2 км — сярэдзінна-акіянічныя хрыбты, якія звязаны ў адзіную сетку. Хрыбты раздзелены трансформнымі разломамі на часткі, якія праяўляюцца ў рэльефе невялікімі ўзвышшамі, перпендыкулярнымі хрыбтам.
На абісальных раўнінах размяшчаецца вялікая колькасць адзінкавых гор, частка з якіх выступае над паверхняй вады ў выглядзе астравоў. Большасць гэтых гор — згаслыя або дзейныя вулканы. Пад цяжарам гары акіянічная кара прагібаецца і гара павольна апускаецца ў ваду. На ёй утвараецца каралавы рыф, надбудоўвае вяршыню, у выніку ўтвараецца каралавы востраў — атол.

Калі ўскраіна кантынента пасіўная, то паміж ім і акіянам размешчаны шэльф — падвадная частка кантынента — і кантынентальны схіл, паступова пераходзячы ў абісальную раўніну. У тых месцах, дзе акіянічная кара пагружаецца пад кантыненты размешчаны глыбокаводныя жолабы — найбольш глыбокія часткі акіянаў.

 Донныя адклады, або грунты 

Донныя адклады (або грунты) Сусветнага акіяна могуць быць класіфікаваныя па некалькіх крытэрыях:
 паводле глыбіні:
 літаральныя (да 200 м)
 глыбакаводныя (глыбей за 200 м)
 паводле месца ўтварэння:
 тэрыгенныя:
 чырвоны (вусці Амазонкі, Арынока, Янцзы), чырвона-карычневы, цагляна-чырвоны глей — утрыманне CaCO3 да 60 %; глаўканіт. У асноўным утвараюцца каля заходніх і ўсходніх берагоў Паўночнай Амерыкі, ля паўднёвых і ўсходніх берагоў Афрыкі, ля берагоў Партугаліі і Японіі;
 чорны глей — распаўюджаны рэдка, у асноўным там, дзе ідзе ўтварэнне, расклад ці назапашванне арганічнага рэчыва. Нярэдка ўтрымлівае серавадарод;
 вулканічны глей і вулканічны пясок — сустракаюцца на розных глыбінях, звзаныя з абласцямі вулканічнай дзейнасці. Маюць цёмна-шэрую ці карычневую афарбоўку, утрымліваюць вулканічнае шкло, кавалкі пемзы, абломкі вулканічных парод.
 пелагічныя:
 чырвоныя і карычневыя глыбакаводныя гліны — спецыфічныя адклады глыбокіх вод акіяна. Уяўляюць сабой тонкі гліністы асадак, утвараюцца ў выніку спакойнага асадканакаплення са шкілетаў арганізмаў, поўнасцю раствораных . У склад уваходзяць моцна змененыя мінеральныя часціцы, а таксама часціцы механічнага і касмічнага паходжання, якія прайшлі доўгую перапрацоўку. Раз-пораз трапляюцца рэшткі старажытных акул (асабліва іхніх зубоў), вушныя косці кашалотаў і іншых кітоў. Глыбіня залягання — ад 5 і больш тыс. м у абласцях халодных акіянічных вод. Багатыя на кісларод і вуглекіслату;
 радыялярыевы глей — глей з вялікай (20 %) канцэнтрацыяй шкілетаў радыялярый. Найбольш пашыраны ў Ціхім акіяне;
 дыятомавы глей — крамністыя панцыры і шкілеты дыятомавых водарасцей з вялікім утрыманнем CaCO3. Звычайна мае жаўтавата-шэры колер, а пры высыханні — шэравата-буры, светла-шэры. У асноўным пашыраны ў зоне таяння ільдоў на поўнч ад Антарктыды;
 глабігерынавы глей — са шкілетаў жывёл, канцэнтрацыя да 80 %, у асноўным CaCO3. Колер светла-шэры і светла-ружовы. Глыбіня залягання 3-4 тыс. м. Большыя плошчы — ў Атлантычным акіяне, меншыя — у Ціхім і Індыйскім;
 фарамініферавы глей. Глыбіня залягання 3-4 тыс. м. Большыя плошчы — ў Атлантычным акіяне, меншыя — у Ціхім і Індыйскім;
  глей — разнавіднасць карбанатнага асадку. Глыбіня загялання каля 3 тыс. м паблізу некаторых астравоў Атлантычнага акіяна;
 каралавы глей і каралавы пясок. Утвараецца з каралаў. Часцей за ўсё пашыраны ў экватарыяльных і трапічных мелкаводдзях паўднёвага захаду Ціхага, поўначы Індыйскага акіянаў, ва ўсёй Акіяніі, у Чырвоным і Карыбскім морах;
 ледавіковыя адклады. Паўночны Ледавіты акіян, Паўднёвы акіян, крайняя поўнач Атлантычнага акіяна;
 жалеза-марганцавыя канкрэцыі — утвараюцца ў выніку рыхлення адкладаў на акіянічным дне ў асадкавых адкладах
 паводле механічнага складу:
 валуны
 галька
 жвір
 пясок
 глеісты пясок
 пясчаны глей
 глей
 гліністы глей (самы тонкі)

Ва ўсіх тыпах донных адкладаў можна сустрэць касмічны пыл — часціцы касмічнага паходжання, якія ўтвараюцца пры згаранні метэарытаў і балідаў у зямной атмасферы. Сюды ж адносяцца магнітныя шарыкі.

Хуткасць назапашвання донных адкладаў (грунтоў) вельмі малая:
 дыятомавыя і вапнавыя адклады — 1-30 мм/тысячагоддзе;
 глабігерынавы глей — 10-20 мм/тысячагоддзе;
 турбідыты — 100 мм/тысячагоддзе;
 чырвоныя гліны — 1 мм/тысячагоддзе.

Багацці, якія змяшчаюць у сабе донныя адклады Сусветнага акіяна:
 медныя руды;
 жалеза-марганцавыя канкрэцыі;
 нафта;
 прыродны газ;
 золата;
 алмазы;
 вугаль;
 фасфарытавыя канкрэцыі;
 саляныя купалы;
 сульфіды;
 жалеза-нікелевыя метэарыты;
 волава;
 жалеза;
 хром;
 тытан.

 Акіянічныя цячэнні і іншыя з'явы 

Акіянічныя цячэнні|thumb|350px
Бесперапынны вецер над паверхняй акіяна (), рознасць  вод вядуць да ўзнікнення акіянічных цячэнняў — перамяшчэння вялікіх мас акіянічнай вады, якія выклікаюць кліматычныя змены ў многіх краінах свету.
Землетрасенні на дне акіянаў, вулканы, апоўзні выклікаюць хвалі катастрафічнай велічыні — цунамі.
Дзякуючы сіле прыцягнення Месяца і Сонца выклікаюцца зрухі мас вады, якія называюць прылівамі.

 Клімат 

Акіян — адзін з асноўных фактараў фарміравання клімату Зямлі. Пад уздзеяннем сонечнай радыяцыі вада выпараецца і пераносіцца на кантыненты, дзе выпадае ў выглядзе розных атмасферных ападкаў. Акіянічныя цячэнні пераносяць нагрэтыя ці ахалоджаныя воды ў іншыя шыроты і ў значнай ступені адказваюць за размеркаванне цяпла на планеце.

Вада мае вялікую цеплаёмістасць, таму тэмпература акіяна мяняецца больш павольна за тэмпературу паветра ці зямлі. Блізкія да акіяна раёны маюць меншыя штодзённыя і сезонныя змены тэмпературы.

 Тэмпературны рэжым і салёнасць Сусветнага акіяна 
 Тэмпературны рэжым 
Сярэдняя тэмпература вады ў сусветным акіяне складае +17,5°С, а паветра над акіянам - +14,4°С, прычым у Паўночным паўшар'і тэмпература на 3°С вышэйшая за Паўднёвае паўшар’е. Гэта тлумачыцца наяўнасцю Паўднёвага акіяна і яго тэмпературай:
Акіян  ці іншая водная прастора Сярэдняя тэмпература, °С Атлантычны акіян +16,5Індыйскі акіян +17,3Паўночны Ледавіты акіян +0,7Ціхі акіян +19,4Паўднёвы акіян -2,3замкнёныя трапічныя моры да +32...+34
 Салёнасць 
Салёнасць - гэта колькасць раствораных цвёрдых мінеральных рэчываў у якім-небудз аб'ёме вады. Вымяраецца ў праміле (‰).

Акіян  ці іншая водная прастора Салёнасць, на паверхні, ‰ Атлантычны акіян 35,4Індыйскі акіян 34,7Паўночны Ледавіты акіян 31,4Ціхі акіян 34,6моры ад 8 да 42адкрытыя часткі акіянаў ад 32 да 48Сусветны акіян у цэлым 35
 Тэрмахалінная цыркуляцыя 
За кошт перападу шчыльнасці вады, што ўтварыўся з прычыны неаднастайнасці размеркавання тэмпературы і салёнасці ў акіяне, ствараецца тэрмахалінная цыркуляцыя.

 Арганічны свет акіянаў 

Паводле тыпаў пражывання арганічны свет акіянаў падзяляецца на тры вялікія групы:
 планктон:
 водарасці
 чэрві

 пратысты
 некаторыя віды малюскаў
 ікра і лічынкі розных марскіх арганізмаў
 крыль
 нектон:
 рыбы
 кітовыя (кіты, дэльфіны)
 буйныя галаваногія (васьміногі, кальмары, каракаціцы)
 ластаногія
 марскія чарапахі
 марскія змеі
 некаторыя віды птушак (пінгвіны і інш.)
 бентас:
 каралавыя паліпы
 губкі
 большасць відаў малюскаў
 ракападобныя
 чэрві
 фарамініферы
 ігласкурыя
 сіне-зялёныя водарасці
 зялёныя водарасці
 бурыя водарасці
 чырвоныя водарасці
 бактэрыі
 ніжэйшыя грыбы
 некаторыя з вышэйшых раслін

 Эканоміка 
 Суднаходства 

Акіяны маюць вялікае транспартнае значэнне: вялікая колькасць грузаў перавозіцца караблямі паміж сусветнымі марскімі партамі. Паводле кошту перамяшчэння адзінкі грузу, на адзінку адлегласці, марскі транспарт самы танны, хоць і не самы хуткі. У канцы 19—пачатку 20 стагоддзяў, для скарачэння працягласці марскіх шляхоў пабудаваны каналы, асноўныя з якіх — Панамскі і Суэцкі.
+Буйнейшыя парты свету ў 2004—2011 г. па грузазвароцеМесцаПортКраінаАдзінка вымярэння2011AAPA World Port Rankings 2011кілатон2010AAPA World Port Rankings 2010кілатон2009AAPA World Port Rankings 2009кілатон2008AAPA World Port Rankings 2008кілатон2007кілатон2006AAPA World Port Rankings 2006кілатон2005кілатон2004AAPA World Port Rankings 2004кілатон1ШанхайMT5904395343715057155080005614465370004430003789622СінгапурFT5311765015664723005154154836164485004232673934183ЦяньцзіньMT4599414000003811103651633094652576002451002061614РотэрдамMT4345514299263869574211364011813784003766003525635ГуанчжоўMT4310004256003640003470003413633028002417002151906ЦындааMT3720003501202743042782712650202242001843001616507НінбоMT3489114081803715403618504716303097002724002258508MT2846002768152438502520002459642049001675001503209ПусанRT28151326296322618224168324356421790021720021976010ГанконгMT27744426781524296725940224543323820023013922087911Порт-ХедлендMT24667219899717862515939113070711180011060010850012MT22363321433719285320315720778520460019254920351713Х’юстанMT21573120605519172919247319601420150019202318341914ДаляньMT21106520000020400024600022285920050017680014516215ШэньчжэньMT20547520486021100018704519919017600015390013524616КлангFT1937261685881376151523481355141220001097009991117АнтверпенMT18715117816715780718939018289716740016010015230018НагояFT18630518570316510121813021560220800018710018228919MT171844165025няма дадзеных1408231339491260001101008792020УльсанRT16318115093317031417027916865216110010350015650021ІнчхонRT151462няма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеных22ТыбаMT14966115525614490416514316920216700016570016930023СямыньMT140900няма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхяма дадзеных24ДубайMT137770няма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеных25ВіторыяMT136572няма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеныхняма дадзеных
MT=метрычныя тоны; FT=фрахтовыя тоны; RT = метрычныя тоны

 Рыбалоўства 

Акіян - галоўная крыніца здабычы рыбы для харчовых і прамысловых мэт. Здабыча рыбы штогод расце і за 2000-2009 павялічылася агулам на 30 млн т.

+Здабыча рыбы ў 2000—2009 гг. па краінах Месца  ў 2009 г.  Краіна<small>  Здабыча(тон) 2000  2001  2002  2003  2004  2005  2006  2007  2008  20091   432840564427311546288783482625275072776752466041542650125616058757827007604749392   51180555371207554402259379396130871684062172981058176567881512098152023   56689585937558593414260366706194364666341070257036971536758356978451634   106651737999263878289361075459634059941945270493187260861741978969644465   64673446138686587508960852725692504565132256443865687766554247651959586   29998453172551337191936177093931523416841444143564717514497231350831317   52160455461055548209555330205601967547437453780625295461485712847104538   49726524663433513274045284686013544547753452941854937629481022247029029   213682923328562530639282360731081053397200366432741438004584900483290010   410450237292763345547339997530631773322821340226335683633509646394926711   119211213091461474460159587019869602217470258178028402403168562354518612   338312033729003474282328660733095883208753311421433550723274572348627713   250590126769012498314250159925424582719094305042532871043352554319917714   373527936480953797124391413340995954118528410580436560323831208313768215   166138417810571890459199819721020262215957232854524400112563296288586416   146122314158341463625148332415420621434097151887516480221754401187197117   140365415219581554792147089213909281459015151692616177981745402177364318   200366920083122153093201487217640401694009135630214258571311691116959719   138115714168291145430116303711040021072935125465811014981166364117150820   116035012096601252499129584613345921279196125174111778561094083110712321   72440877151680146787599186503088930297092510080081067631107950122   839296935945100326098541210159161008044105080910722271065186124104823   919346111102297404193215493305410416198928468932861006213117383224   135040413183521389879149886613077991324665128382314995961347371106098625   923584932421947642911847946694932367117450898836699778386254326   90005691156186892781732486061184271879622879389477519177008627   96085893014895489794817190733984233083225479081173476166456428   1577698155226714743741068993113341094961190489668408772553981188229   68055071449571299571299571299571299571300071300071300071335030   46709547654451171950583950920157953763690161550768457575100631   65380864410039617849304244779754596261904055528760635969676332   62655460079859910456488155699351547261124657028058651268446133   58238359498062784758771564493254606366207377247164638462267934   42454041369040169044190947434152257057558656242456282159947635   63909964586067523163557063829265075358432060659256360654325836   22017622308622681324731037732842757539949155111050225047665437   66691478547079764684687991679983018063442969689866050252827738   29879844570042443239065734333242600053270050720048700051500039   57100557520551846559282160023462057848088847036346337043770340   43508343094540561548244045705742151439210143570244795445930341   52068053073545613748958540715747959348967446704341866241672642   48922256507658209368373764546358871564169661208854127739010043   59080354886762615663775357182755411250969241338837288037010644   32107429568930014833246433795119600628023431678933700236393545   36363945346838128836373436858835718929438630147229205234579546   45707045318037724239170840033839302036918932455035542532896947   32646034212632918635472336338037670833517932942432659932115148   36762542530252791453799459714841720633870027630331399131042349   27158026469127430433514731933633035333321629375827347629030050   2393562545642550242116112400942027422256053126263174522724734  Іншыя краіны ў цэлым 7234918734783673435697467141783073180857087971167784947777125687796662  СВЕТ У ЦЭЛЫМ 136165390135935331139157230139403522148005299150911450152051789155753601159089695162881562

 Палітыка 

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Акіян // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 1996. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0036-6.
 Рылюк Г.Я., Еловичева Я.К. Физическая география Мирового океана. - Мн.: Издательский центр БГУ, 2005. - 195 с.
 Пирожник И.И. Экономическая география Мирового океана. - Мн.: Издательский центр БГУ, 2004. - 112 с.

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы

Катэгорыя:Акіяналогія