Вольха чорная

Вольха чорная або клейкаяНазва Вольха клейкая згодна з , АльшынаFederowski M. Lud Białoruski na Rusi litewskiej. Kraków, I, 1897, Алешына, Альшына чорнаяГанчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927, АльховінаШатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929, Вольха звычайная (Alnus glutinosa) — від лістападных дрэў роду  сямейства .

 Назва 
Лацінскі відавы эпітэт  азначае «ліпкі» і звязаны з ліпкім маладым лісцем расліны. Відавы эпітэт у беларускай мове («чорная») звязаны з колерам кары гэтага дрэва.

 Сінонімы 
У сінаніміку лацінскай назвы ўваходзяць:
 Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).



 Батанічнае апісанне 

Дрэвы вышынёй да 35 м, са ствалом да 90 см у дыяметры, часта шматствольныя. Галіны амаль перпендыкулярныя ствалу. Крона пірамідальная або яйкападобная ў маладосці, з часам становіцца круглявай (акружнасць у гэты час дасягае 12 і больш метраў). Расце шпарка, асабліва ва ўзросце з 5 да 10 (20) гадоў. Поўнага развіцця дасягае ў 50-60 гадоў. Жыве звычайна да 80-100 гадоў, хоць вядомыя і 300-гадовыя асобнікі. Пнёвы параснік дае да 60 гадоў, самы багаты ва ўзросце 20-40 гадоў. Каранёвых атожылкаў не дае.

Каранёвая сістэма павярхоўная. На каранях утвараюцца гронкамі клубеньчыкі дзякуючы сімбіёзу з бактэрыямі-азотфіксатарамі ().

Галіны трохгранныя або круглыя​​, гладкія або з рэдкімі валасінкамі, у маладосці клейкія, пазней толькі са светлымі жаўлакамі, што вылучаюць смалістае рэчыва, якое ўтварае на іх смалісты налёт, чырванаватыя, бурыя або зелянява-бурыя, з добра прыкметнымі, даволі частымі рудаватымі сачавічкамі.

Кара ствала спачатку зелянява-бурая, бліскучая, усыпаная папярочнымі светлаватымі сачавічкамі, становіцца цёмнай, амаль чорнай або зелянява-цёмна-карычневай, з узростам расколістай. На старых ствалах утвараецца чарнаваты пласт коркі. Вольха чорная належыць да групы дрэў з максімальным прыростам драўніны ў сярэднім узросце ў чыстых пасадках.

Драўніна мае аранжавую афарбоўку.

 Пупышкі і лісце 
Пупышкі зваротнаяйкападобныя, тупыя або астраватыя, даўжынёй 9—15 мм, адхіленыя, спачатку клейкія, пасля сухія, буравата-чырвоныя або цёмна-бурыя, густа засаджаны васковымі струпамі, на ножках, з трохслядовым ліставым рубцом.

Лісце супраціўнае (лістаразмяшчэнне па формуле ), простае, круглявае або няправільна-авальнае, даўжынёй 4—9(12) см, шырынёй (3)6—7(10) см, на канцах тупое або з невялікай выемкай, ля аснавання шырока-клінаватае або круглявае, у ніжняй частцы цэльнакрайняе, вышэй гародчата-пільчатае або двойчыбуйназубчатае, на хвосціках даўжынёй 1-2 см. Маладое — клейкае, спелае — зверху голае, цёмна-зялёнае з абодвух бакоў, слаба бліскучае, з кропкавымі залозкамі, знізу святлейшае, толькі з рудымі бародкамі валасінак ў кутах жылак.

 Суквецці і кветкі 

Тычынкавыя кветкі дробныя, складаюцца з чатырохраздзельнага калякветніка з чатырма тычынкамі з жоўтымі пылавікамі; на тры кветкі адна пяцілопасцевая прыкветкавая лускавінка; у канчатковых катахах 4—7(8) см, ад жаўтлява-карычневых да чырванавата-карычневых. Падчас цвіцення стрыжань мужчынскай кветкі выцягваецца і становіцца мяккім, з-за чаго катах павісае. Кветкі прымаюць перакуляюцца, што абараняе пылавікі ад намакання. Пылок падае на лускавінкі ніжэйшых каташкоў, адкуль здзімаецца ветрам.

Песцікавыя шышачкі — па 3—5 на бязлістых ножках, якія звычайна даўжэйшыя за іх, даўжынёй 12—(15)20 мм, дыяметрам 10 мм, чырванаватыя. Рыльцы ніткападобныя, чырванаватыя, выходзяць за край пяцілопасцевай прыкветкавай лускавінкі. Унутры кожнай прыкветкавай лускавінкі размяшчаецца па дзве кветкі. Прыкветкавыя лускавінкі разросшыся ўтвараюць пяціраздзельныя, спачатку зялёныя, а пасля бурыя, моцна патоўшчаныя лускавінкі суплоддзя (шышачкі).

Цвіце ранняй вясной, да з’яўлення лісця, у красавіку — маі. Цвіценне да распускання лісця робіць зручнейшым апыленне кветак.

 Плады і насенне 
Плод — шышка (1)2—2(3) см даўжынёй і (1)2—2,5 мм шырынёй, спачатку зялёная, да восені цёмна-чырванавата-бурая, яйкападобная, амаль круглявая, з моцна пляскатым, прамым або слабавыемкавым аснаваннем і вострай верхавінай, са скурыстым, вельмі вузкім, празрыстым крылом, сабраны па тры — чатыры разам, кожная на доўгім хвосціку. Пад кожнай лускавінкай сядзяць па два пляскатыя, 2-4 мм даўжынёй, чырванавата-бурыя арэшкі з вельмі вузкім празрыстым абадком і з вельмі кароткімі засохлымі на вяршыні рэшткамі слупка. Шышкі у Цэнтральнай Расіі спеюць у верасні — кастрычніку, усю зіму вісяць закрытымі і толькі вясной, у сакавіку, а то і раней, пачынаюць раскрывацца, вызваляючы насенне, што падае прама на снег. Насенне разносіць вецер або, калі ўпадзе на ​​снег ці ў ваду, нясе цячэнне ручаёў і рэчак.

Пладаносіць амаль штогод, але вялікі плён праз 3-4 гады. Гады са слабым ураджаем здараюцца вельмі рэдка. Расліны пачынаюць плоданасіць з 10 — 12(15)-гадовага ўзросту пры росце на волі і ў 40-гадовым узросце ў пасадках. У 1 кг да 909 тысяч арэшкаў; вага 1000 арэшкаў ад 0,7 да 1,5 г. Усходжасць насення захоўваецца два — тры гады (адзін год).

 Распаўсюджанне і экалогія 

Арэал — зона ўмеранага клімату ў заходняй частцы Азіі і амаль паўсюль у Еўропе; паўночныя краіны Афрыкі (Алжыр, Марока, Туніс). Занесена і натуралізавалася ў многіх частках Зямлі, прычым у Паўночнай Амерыцы паводзіць сябе агрэсіўна, месцамі прадстаўляючы пагрозу мясцовым відам.

На Беларусі распаўсюджваецца на нізінных балотах, у поймах рэк, па берагах азёр па ўсёй тэрыторыі. Утварае чорнаалешнікавыя лясы, найбольшыя масівы якіх на Палессі і Цэнтральнабярэзінскай раўніне.

Вольха чорная святлалюбная, расце ў багата ўвільготненых праточнымі водамі месцах, на нізінных балотах (алешнікавыя багны), у забалочаных лясах і поймах рэк, па берагах азёр, днах яроў і яроў-далін, ля крыніц, курцінамі на астравах. Добра расце на моцна ўгноеных глебах з вялікім увільгатненнем, расце таксама і на насычаных паветрам глебах з грунтавымі водамі. На параўнальна сухіх, нават пясчаных глебах можа расці пры неглыбокім заляганні грунтавых вод, а на моцна ўвільготненых глебах можа расці і пры гарачым клімаце. Глебы могуць быць ад тарфяна-балотных да перагнойна-глеевых.

Тыпавы від лясной і лесастэпавай зоны, заходзіць у стэпавую зону па далінах рэк. Расце прымешкай у ясеневых, дубовых, яловых лясах, бярэзніку з бярозы пушыстай, зрэдку ў асінніку, а на лішне ўвільготненых глебах утварае чыстыя пасадкі, так званыя чорнаалешнікавыя багны, або чорнаалешнікі. Утварае таксама ў якасці садамінанту шырокаліста-чорнаалешнікавыя лясы, у дрэвастоі якіх ёсць дуб звычайны, бяроза пушыстая, ліпа драбналістая.

У Расіі сустракаецца ў еўрапейскай часці, акрамя паўночных раёнаў і крайняга поўдня; на поўнач ад 63° паўночнай шыраты расце па адным на паўднёвым узбярэжжы Белага мора і каля станцыі , у Прычарнамор’і сустракаецца ў плаўнях Дняпра, Днястра і Буга, расце ў Заходняй Сібіры (ад Урала да ніжняга цячэння Табола, ізалявана ў раёне Омска), у Крыме і на Паўночным Каўказе. Звычайная ў Ленінградскай вобласці, дзе сустракаецца па адной ці ўтварае лясы па краях балот, берагах рэк, ручаёў, на ўзбярэжжы Фінскага заліва. На Украіне паўсюдна ўтварае чыстыя пасадкі па берагах рэк, рачных далінах, балотах і вільготных ярах, але ў Крыме сустракаецца толькі зрэдку ў выглядзе асобных дрэў і невялікіх груп у гарах. У Казахстане расце ў раёне ,  (станцыя Мартук, рака Ілек), гарах , раёне Каркаралінска, , зрэдку ў пасадках Алматы. Найбольш распаўсюджана ў Беларускім і Украінскім Палессі, на поўдні Прыбалтыкі і ў цэнтральных раёнах Еўрапейскай часткі Расіі.

Вольха чорная — даволі патрабавальнае да глебаў, марозаўстойлівае, святлалюбнае, але і ценевынослівае дрэва.

 Ахоўны статус 
Вольха чорная ўключана ў Чырвоныя кнігі Казахстана, Малдавіі і Омскай вобласці.

Вольха чорная ўключана ў Чырвоны спіс IUCNAlnus glutinosa// www.iucnredlist.org  .

 Хімічны склад 
Лісце багатае бялкамі (да 20 %), тлушчамі (да 6 %), вітамінам C, карацінам, флаваноідамі, смалянымі кіслотамі. Выкарыстоўваюцца ў медыцынскай практыцы і народнай медыцыне як супрацьзапаленчы і вяжучы сродак, пры ларынгіце і іншых прастудных захворваннях. Кара ўтрымлівае эфірны алей, вітамін PP.

 Значэнне і ўжыванне 

Лекавая, драўнінная, меданосная, таніданосная, фарбавальная, дэкаратыўная, фітамеліяратыўная і кармавая расліна.

Вольха чорная незаменная пры аблясенні мокрых месцаў, багнаў і гразкіх узбярэжжаў.

Кара і шышкі — крыніца дубільных рэчываў і фарбавальнікаў для скуры і воўны (дае жоўты, чырвоны і чорны колеры). Карычневую фарбу атрымліваюць з пупышак. На Каўказе фарбуюць настоем альховай кары таксама сукно і шоўк.

Пчолы збіраюць на расліне пылок і смалістыя выдзяленні на пупышках і лісці, з якіх выпрацоўваюць праполіс.

Лісце альшыны ўтрымлівае шмат пратэіну (да 20 % і больш), сырога тлушчу (6 %), параўнальна нямнога клятчаткі (14-22,0 %), вітамін С, карацін, кальцый. Яно добра паядаецца дзікімі жывёламі, авечкамі і козамі (пераважна ў сухім выглядзе). Лісце добра ядуць трусы.

 Медыцынскае выкарыстанне 

У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваюць шышкі вольхі (), якія збіраюць позняй восенню ці зімой, сушаць на гарышчах, пад падстрэшкамі або ў сушылках са штучным абаграваннем. Лекавае прымяненне маюць таксама лісце () і кара маладых галін вольхі ().

Адвары і настойкі яе шышак выкарыстоўваюць як вяжучы сродак пры энтэрытах і калітах, а таксама як процізапаленчы сродак пры апёках і запаленнях скуры і як кроваспыняльны сродак пры кроватачывасці дзяснаўЭнцыклапедыя сельскага гаспадара. Мн., 1993..

Экстракт кары і лісця валодаюць супрацьзапаленчым, спазмалітычным і жоўцегонным дзеяннем; водны і спіртавы экстракт шышак — антыаксідантнымі, мембарапратэктыўнымі, анальгезійнымі,  і антыпраліфератыўнымі ўласцівасцямі, праяўляюць антыбактэрыяльную і  актыўнасць; экстракт суквеццяў і пылок — .

 Драўніна 

Драўніна абалонная, буйнаслойная, мяккая і лёгкая, але далікатная, больш трывалая ў вадзе, у толькі што ссечанай вольхі белая, на паветры хутка прымае светла-чырвоную афарбоўку.  прыкметныя на ўсіх разрэзах.

Драўніну выкарыстоўваюць у сталярнай і мэблевай справе, з яе робяць таксама шпулькі і ткацкія чаўнакі.

Драўніна ідзе таксама на выраб скрынь для дарагіх прадуктаў, такіх як цыгары, чай і г. д.. Роўныя ствалы выкарыстоўваюць як слупы для платоў або . Вольсе, у асаблівасці той, што расла на вільготным месцы, часта аддаюць перавагу пры рубцы калодзежных зрубаў і іншых падводных збудаванняў. Ідзе на палі, вадаправодныя жолабы, падпоркі ў шахтах.

Вугаль лічыўся добрым для падрыхтоўкі пораху.

Альховыя дровы — выдатнае гарачае паліва для печаў; сяляне Сярэдняй Расіі лічаць, што яны выпальваюць лішнюю сажу з комінаў, асабліва пасля бярозавых дроваў; пілавінне і стружка — лепшыя пры вэнджанні рыбы.

 Хваробы і шкоднікі 

 Патагенныя грыбы 
На вольсе чорнай паразітуюць некалькі відаў аскаміцэтаў роду .  паражае жаночыя кветкі, вызывае лістападобныя разрастанні іх лускавінак;  — з’яўленне «ведзьміных мётлаў», плямістасць і зморшчванне лісця;  — плямістасць лісця;  — скручванне і адміранне парасткаў, гіпертрафію і зморшчванне лісця, сумкі гэтага віду грыбоў пакрываюць ліставыя пласцінкі вольхі шэрым налётам.

 вызывае ракавыя пухліны на каранях.

Вольха чорная пашкоджваецца жуком .

 Класіфікацыя 

 Таксанамія 
Від Вольха чорная ўваходзіць у род  падсямейства  сямейства  парадку .

 Падвіды 
У межах віду вылучаны чатыры падвідыПаводле інфармацыі Каралеўскіх батанічных садоў у К’ю, Вялікабрытанія. Гл. Раздзел «Спасылкі»:
  — Цэнтральная і Паўднёвая Турцыя
  — ад Паўночна-Усходняй Турцыі да Паўночнага Ірана
  — Паўднёва-Усходняя Турцыя
  — ад Еўропы да Заходняй Сібіры і Турцыі

 Дэкаратыўныя садовыя формы 

Мае некалькі дэкаратыўных садовых формаў, якія адрозніваюцца формай кроны, афарбоўкай і формай ліставай пласцінкі:
  — «пірамідальная», крона вузкапірамідальная; лісце шырэйшае і карацейшае, чым у тыповай формы. Добрая ў адзіночных, невялікіх групавых і алейных пасадках;
  — «разрэзаналіставая», лісце глыбокалопасцевае, лопасці яйкападобныя або ланцэтныя, зубчастыя або амаль суцэльныя. Дрэва вышынёй да 12-18 м. Расце ў Калінінградзе, у Бантышаве (Данбас),  ў Львове,  ў Кіеве, Харкаве, Палтаве, Трасцянцы, Умані. Ёсць у Нацыянальным батанічным садзе Бельгіі ў МейсеAlnus glutinosa  — афіцыйны сайт Нацыянальнага батанічнага саду Бельгіі  ;
  — «царская», лісце драбнейшае і больш глыбока разрэзана, чым у папярэдняй формы, з лінейнымі цэльнымі лопасцямі; з узростам расліны становяцца больш элегантнымі. Расце ў парку , у Палтаве, у Харкаве. Ёсць у Нацыянальным батанічным садзе Бельгіі ў Мейсе;
  — «выразна́я», з маленькімі, амаль круглявымі, глыбокалопасцевым або пёрыстым лісцем і закругленымі зубчастымі лопасцямі. Расце ў  Чарнігаўскай вобласці. Ёсць у Нацыянальным батанічным садзе Бельгіі ў Мейсе;
  — «дубалісцевая», з глыбокалопасцевым лісцем, якое нагадвае лісце , хвосцікі лісця чырвоныя, краі лопасцяў зубчастыя. Расце ў дэкаратыўным гадавальніку  (Украіна) і ў Харкаве;
  — «рабіналісцевая», з пёрыста-лопасцевым лісцем, лісты часткова перакрываюць адзін аднаго;
  — «залацістая», лісце мае ярка-жоўтую афарбоўку; аднак, у абласцях з гарачым летам яна можа знікаць. Расце ў Бантышаўскім і Краснакуцкім парках на Украіне.

 Вольха ў культуры 

 У тапаніміцы 
Горад  меў першапачатковую назву Алеш’е, затым Алешкі па чорнай альшыне, якая расце ў яго ваколіцах.

 У мастацтве 

250px|міні|. «Ствалы альшыны», 1893. Калекцыя яе вялікасці каралевы Маргрэтэ II

Дацкі мастак  намаляваў альховае балота на сваёй карціне «Ствалы альшыны»

 Літаратура 







 , , А. М. Краснова; «» Справочник; Киев, , 1983. 


 Спасылкі 

 Вольха чорная на сайце USDA NRCS
 Alnus glutinosa  у базе даных Каралеўскіх батанічных садоў К’ю, Вялікабрытанія 

Катэгорыя:Бярозавыя
Катэгорыя:Вольха
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1791 годзе