Беларуская служба Радыё «Свабода»

Беларуская служба Радыё «Свабода» () — міжнародны медыяпраект і падраздзяленне медыякарпарацыі Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода, якое вяшчае на беларускай мове.

Першапачаткова створаная як класічная радыёстанцыя для вядзення прапаганды дэмакратычных каштоўнасцей у часы Халоднай вайны, у XXI стагоддзі служба трансфармавалася ў мультымедыйную платформу. Сёння яна распаўсюджвае інфармацыю праз інтэрнэт-сайт, сацыяльныя сеткі, відэахостынгі і падкасты, а таксама займаецца кнігавыдавецкай дзейнасцю. Традыцыйнае радыёвяшчанне на кароткіх хвалях было спынена ў 2019 годзе.

Арганізацыя фінансуецца Кангрэсам ЗША, аднак дэкларуе рэдакцыйную незалежнасць. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Празе (Чэхія), з 2023 года дзейнічае офіс у Вільні (Літва). У Беларусі дзейнасць рэсурсу фактычна забаронена, ён прызнаны ўладамі «экстрэмісцкім фарміраваннем».

 Гісторыя 

 Мюнхенскі перыяд (1954—1995) 
Беларуская служба была заснавана ў Мюнхене (ФРГ) у складзе амерыканскага радыё «Вызваленне» (пазней перайменаванага ў «Свабода»). Першая перадача выйшла ў эфір 20 мая 1954 года.

У склад першай рэдакцыі ўвайшлі вядомыя дзеячы беларускай эміграцыі: Вінцэнт Жук-Грышкевіч (першы кіраўнік), Пётра Сыч, Янка Ліманоўскі, Сымон Кабыш, Лявон Карась. Напачатку вяшчанне складала 15 хвілін 24 разы на суткі. Кожная перадача пачыналася словамі: «Тут Радыё „Вызваленне“. Вы слухаеце голас сваіх суродзічаў-Беларусаў з вольнага свету…»Беларускай рэдакцыі «Радыё Свабода» — 55 гадоў // Наша Ніва. 20 мая 2009.

З сакавіка 1956 года праграмы былі падоўжаныя да 20 хвілін. У 1959 годзе радыёстанцыя змяніла назву на «Радыё Свабода». Асноўнымі тэмамі былі крытыка савецкага ладу, асвятленне парушэнняў правоў чалавека, гісторыя БНР, публікацыя забароненых у СССР літаратурных твораў. Савецкія ўлады актыўна глушылі сігнал радыёстанцыі аж да канца 1980-х гадоў.

 Пражскі перыяд і праца ў Беларусі (1995—2020) 
Пасля распаду СССР і заканчэння Халоднай вайны фінансаванне радыёстанцыі было скарочана, аднак яна працягнула працу. У 1995 годзе штаб-кватэра пераехала з Мюнхена ў Прагу (у будынак былога Федэральнага сходу Чэхаславакіі, а пазней — у новы офіс у раёне Гагібар).

Змены ў геапалітычнай сітуацыі дазволілі адкрыць карэспандэнцкае бюро ў Мінску. Штат рэдакцыі пашырыўся за кошт журналістаў з Беларусі. У гэты перыяд «Свабода» становіцца адным з вядучых незалежных медыя краіны, актыўна асвятляючы палітычныя падзеі, выбары і пратэсты.

 Эра мультымедыя і спыненне радыёвяшчання 
З 10 снежня 1998 года «Свабода» пачала працу ў Інтэрнэце. Сайт першапачаткова выкарыстоўваў тарашкевіцу.

У XXI стагоддзі служба пачала паступова адыходзіць ад радыёфармату. З 2002 года пачаў працу выдавецкі праект «Бібліятэка Свабоды», у межах якога выдаюцца кнігі на грамадска-палітычныя і гістарычныя тэмы.

30 красавіка 2019 года Беларуская служба Радыё «Свабода» спыніла вяшчанне на кароткіх хвалях. Гэта стала завяршэннем амаль 65-гадовай гісторыі класічнага радыёэфіру. Служба цалкам перайшла на лічбавыя платформы: сайт, сацыяльныя сеткі, YouTube і падкасты.

 Рэпрэсіі і эміграцыя (з 2020) 
Пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года і пачатку масавых пратэстаў у Беларусі ціск на журналістаў «Свабоды» ўзмацніўся. У ліпені 2021 года ў мінскім офісе прайшоў вобыск, сілавікі ўзламалі дзверы і канфіскавалі тэхніку. Некалькі журналістаў былі затрыманы.

У сувязі з немагчымасцю легальнай працы ў Мінску, рэдакцыя была вымушана закрыць бюро і рэлакаваць супрацоўнікаў. У сакавіку 2023 года ў Вільні (Літва) быў афіцыйна адкрыты новы офіс Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода, дзе цяпер базіруецца частка каманды Беларускай службы.

 Фарматы і праекты 
Станам на 2026 год, Беларуская служба Радыё «Свабода» — гэта мультымедыйны праект, які ўключае:
 Інтэрнэт-партал (svaboda.org) — аператыўныя навіны і аналітыка.
 Відэапрадакшн — стрымы, рэпартажы, дакументальныя фільмы і інтэрв’ю на YouTube-канале.
 Сацыяльныя сеткі — вядзенне каналаў у Telegram, Instagram, TikTok і інш.
 Падкасты — тэматычныя аўдыёпраграмы.
 Бібліятэка Свабоды — серыя кніг, заснаваная ў 2002 годзе. Уключае творы Васіля Быкава, Рыгора Барадуліна, Святланы Алексіевіч, турэмную літаратуру, пераклады і зборнікі інтэрв’ю. Выдадзена больш за 80 кніг.

 Цэнзура і пераслед 
Доўгі час радыёперадачы глушыліся савецкімі сродкамі РЭБ. У незалежнай Беларусі пераслед аднавіўся ў 2020 годзе.

Са жніўня 2020 года па рашэнні Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь доступ да сайта svaboda.org у краіне заблакаваны.

3 снежня 2021 года суд Цэнтральнага раёна Мінска прызнаў «экстрэмісцкімі матэрыяламі» інфармацыйную прадукцыю тэлеграм-канала «Радыё Свабода-Беларусь» і аналагі ў сацсетках. 23 снежня 2021 года Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь прызнала інтэрнэт-рэсурсы Беларускай службы Радыё «Свабода» «экстрэмісцкім фарміраваннем». Гэта крыміналізавала супрацоўніцтва з рэдакцыяй і нават падпіску на яе рэсурсы для грамадзян, якія знаходзяцца ў Беларусі.

Журналіст-кансультант «Свабоды» Ігар Лосік быў арыштаваны ў чэрвені 2020 года і асуджаны да 15 гадоў зняволення. Фрылансер Андрэй Кузнечык быў затрыманы ў лістападзе 2021 года і пазней асуджаны да 6 гадоў калоніі па абвінавачванні ў стварэнні экстрэмісцкага фарміравання.

 Кіраўнікі 
 Вінцэнт Жук-Грышкевіч (1953—1956)
 Уладзімір Дудзіцкі (1956—1962)
 Уладзімір Цвірка (1962—1968)
 Майсей Сяднёў (1968—1983)
 Юры Сянькоўскі (1983—1991)
 Вячка Станкевіч (1991—1998)
 Аляксандр Лукашук (1998 — кастрычнік 2007)
 Ян Максімюк (кастрычнік 2007—2008)
 Аляксандр Лукашук (2008—2023)
 З 2023 года кіраўніцтва ажыццяўляецца цэнтралізавана структурамі RFE/RL пры ўдзеле рэдакцыйных менеджараў.

 Вядомыя супрацоўнікі 
У розныя гады ў беларускай рэдакцыі працавалі:
 Наталля Арсеннева
 Янка Запруднік
 Станіслаў Станкевіч
 Данчык (Багдан Андрусішын)
 Сяргей Навумчык
 Юры Дракахруст
 Валянцін Жданко
 Алена Радкевіч

 Узнагароды 
Рэдакцыя і асобныя журналісты шматразова адзначаліся прафесійнымі ўзнагародамі.
 У 2006 годзе Беларуская служба атрымала галоўны прыз сярод усіх 20 рэдакцый RFE/RL за найлепшае асвятленне гарачых навін.
 Штогадовыя прэміі конкурсу БАЖ «Вольнае слова» (напрыклад, у 2025 годзе ўзнагароды атрымалі праекты Віталя Цыганкова і падкаст «Архіпелаг БЕЛАГ»).

 Гл. таксама 
 Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода
 Беларуская служба Польскага радыё

 Крыніцы 

 Спасылкі 
 Афіцыйны сайт (даступны праз VPN)
 Відэаканал на YouTube

Катэгорыя:Культура Прагі
Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове
Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі
Катэгорыя:Радыё «Свабода»
Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы
Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ
Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове