Балгарыя

Балга́рыя (), Рэспу́бліка Балга́рыя (),  — дзяржава ў паўднёва-ўсходняй Еўропе на ўсходзе Балканскага паўвострава, на ўзбярэжжы Чорнага мора. Мяжуе з Румыніяй на поўначы, Сербіяй і Паўночнай Македоніяй на захадзе, Грэцыяй і Турцыяй на поўдні. Сталіца і найбуйнейшы горад — Сафія.

Плошча краіны складае 110 996 км², насельніцтва — 6 437 360 чалавек (ацэнка на 2025 г.). Балгарыя падзелена на 28 абласцей, асноўная частка насельніцтва жыве ў гарадах. Афіцыйная мова — балгарская.

Арганізаваныя дагістарычныя культуры пачалі фарміравацца на тэрыторыі сучаснай Балгарыі яшчэ ў перыяд неаліту. У старажытнасці тут жылі фракійцы, на ўзбярэжжы ўзнікалі грэчаскія калоніі, а пазней гэтыя землі ўваходзілі ў склад Рымскай імперыі. У 681 годзе ўзнікла балгарская дзяржава — Першае Балгарскае царства, якое стала адной з вядучых сіл Балкан і важным культурным цэнтрам славянскага свету. Пасля заняпаду Другога Балгарскага царства ў 1396 годзе тэрыторыя краіны трапіла пад уладу Асманскай імперыі і заставалася ў яе складзе амаль пяць стагоддзяў. Вынікам Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў стала аднаўленне балгарскай дзяржаўнасці ў выглядзе Княства Балгарыі, якое ў 1908 годзе абвясціла поўную незалежнасць.

У XX стагоддзі Балгарыя ўдзельнічала ў некалькіх войнах на Балканах і ў абедзвюх сусветных войнах выступала на баку Германіі. Пасля Другой сусветнай вайны ў краіне ўстанавіўся камуністычны рэжым, і Балгарыя стала часткай Усходняга блока. У 1989 годзе адбыліся палітычныя змены, што прывялі да распаду аднапартыйнай сістэмы і пераходу да дэмакратычнага кіравання і рыначнай эканомікі.

Сучасная палітычная сістэма краіны сфарміравалася пасля прыняцця канстытуцыі ў 1991 годзе. Балгарыя з’яўляецца унітарнай парламенцкай рэспублікай з выразнай цэнтральнай структурай кіравання. Краіна ўваходзіць у Еўрапейскі саюз (з 2007 года), НАТА (з 2004), Савет Еўропы (з 1992) і АБСЕ. З 1 студзеня 2026 года Балгарыя стала ўдзельніцай еўразоны. Краіна таксама некалькі разоў займала месца непастаяннага члена Савета бяспекі ААН.

 Фізіка-геаграфічная характарыстыка 

 Геаграфічнае становішча 

Балгарыя знаходзіцца ў Паўднёвай Еўропе на ўзбярэжжы Чорнага мора, ва ўсходняй частцы Балканскага паўвострава. На поўначы мяжуе з Румыніяй, на захадзе з Сербіяй і Паўночнай Македоніяй, а на поўдні з Грэцыяй і Турцыяй. Сталіцай краіны Сафія мае насельніцтва 1,1 млн чалавек. Іншыя буйныя гарады — Плоўдзіў, Варна, Бургас, Русэ, Стара-Загора, Плевен і Враца.

Агульная працягласць мяжы 1808 км, даўжыня ўзбярэжжа 379 км. Працягласць межаў з суседнімі краінамі: Румынія — 608 км, Грэцыя — 494 км, Сербія — 318 км, Турцыя — 240 км, Паўночная Македонія — 148 км.

 Рэльеф 

Каля 60 % плошчы Балгарыі займаюць горы і ўзвышшы, сярэдняя вышыня паверхні краіны складае каля 470 м над узроўнем мора.

Уздоўж паўночнай мяжы краіны цягнецца Ніжнедунайская нізіна, якая займае ўсю поўнач Балгарыі. У цэнтральнай частцы краіны знаходзіцца асноўны горны масіў Балгарыі — Балканскія горы. У паўднёва-заходняй Балгарыі, на мяжы з Грэцыяй знаходзяцца горы Радопы, Рыла і Пірын, тут жа знаходзіцца самы высокі пункт Балканскага паўвострава гара Мусала (2925 м). Паўднёва-ўсходнюю частку Балгарыі займае Горнафракійская нізіна, а на поўдзень ад яе, на мяжы з Турцыяй, невысокія горы Сакар і Странджа. Самымі высокімі пунктамі Балгарыі з’яўляюцца Мусала (2825 м), Віхрэн (2915 м) і Боцеў (2376 м).

 Клімат 

Клімат Балгарыі ўмераны, цёплы, кантынентальны, сухі, на ўзбярэжжы мора — субтрапічны, вільготны. У гарах існуе кліматычная пояснасць. Сярэдняя тэмпература паветра ў студзені складае ад −6 °C у гарах, −3 °C у цэнтральнай частцы краіны і да 2 °C у паўднёвай частцы. У ліпені адпаведна ад 18 °C, 23 °C i 25 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў ад 450 мм на поўначы да 1200 мм у гарах.

 Гісторыя 

Балгарская дзяржава, так званае Першае Балгарскае царства, паўстала ў 681 (з 1018 па 1186 — пад уладай Візантыі).

Другое Балгарскае царства існавала з 1187 па 1396 год.

У канцы XIV стагоддзя Балгарыя была заваявана Асманскай імперыяй. Вызваленая пасля паражэння Турцыі ў вайне з Расіяй 1877—1878.

З 1879 — княства на чале з нямецкім прынцам Аляксандрам, якога змяніў Фердынанд, з 1908 — незалежнае царства.

У 1912—1913 удзельнічала ў Балканскіх войнах, у выніку якіх атрымала тэрыторыі ў Македоніі і Фракіі, што раней належалі Асманскай імперыі, і выхад да Эгейскага мора.

У Першай сусветнай вайне выступіла на баку Германіі. Пацярпеўшы паражэнне, пазбавілася значнай часткі сваёй тэрыторыі і выхаду да Эгейскага мора.

Пасля перавароту 1923 года да ўлады прыйшоў фашысцкі ўрад.

У сакавіку 1941 года ўключаная ў Берлінскі пакт 1940, на яе тэрыторыю былі ўведзены нямецкія войскі. Балгарыя атрымала часткі тэрыторый Югаславіі і Грэцыі. У верасні 1944 урад цара Барыса III быў скінуты ў выніку ўварвання савецкай арміі; Балгарыя абвясціла вайну Германіі.

15 верасня 1946 абвешчаная Народная Рэспубліка Балгарыя, якая развівалася па сацыялістычным шляху.

У 1989 у Балгарыі пачаліся глыбокія эканамічныя і палітычныя рэформы.

З 15 лістапада 1990 краіна называецца Рэспублікай Балгарыя.

З 1 студзеня 2007 года Балгарыя ўваходзіць у Еўрасаюз.

 Дзяржаўны лад і палітыка 
Згодна з канстытуцыяй прынятай 12 ліпеня 1991 года Балгарыя з’яўляецца рэспублікай, кіраўніком якой з’яўляецца прэзідэнт, які выбіраецца разам з віцэ-прэзідэнтам, у прамых выбарах на пяцігадовы тэрмін. Кіраўніком ураду з’яўляецца прэм'ер-міністр, які назначаецца прэзідэнтам.

 Заканадаўчая ўлада 


Заканадаўчая ўлада прадстаўлена Народным сходам (Народно събрание), які складаецца з 240 дэпутатаў. Дэпутаты выбіраюцца на чатырохгадовы тэрмін.

 Адміністрацыйны падзел 

З 1999 года Балгарыя дзеліцца на 28 абласцей (област), якія, сваімі межамі супадаюць з 28 акругамі, што існавалі да 1987 года. З 1987 да 1999 года краіна была падзелена на дзесяць вялікіх абласцей.

Назва кожнай вобласці супадае з назвай яго сталіцы. Сафія з’яўляецца адначасова і сталіцай вобласці і асобным горадам.

Вобласці дзеляцца на драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі — раёны (община).

600px Рэгіёны планавання:  Паўднёва-заходні  Паўднёва-усходні  Паўднёва-цэнтральны  Паўночна-заходні  Паўночна-усходні  Паўночна-цэнтральны№ВобласцьСталіцаПлошча, км²Насельніцтва№ВобласцьСталіцаПлошча, км²Насельніцтва1Нумары абласцей адпавядаюць нумарам дадзеных перыферый на карце зверху.БлагаеўградскаяБлагоеўград6449323,55215ПлоўдзіўскаяПлоўдзіў5972683,0272БургаскаяБургас7748415,81716РазградскаяРазград2639125,1903ВарнаўскаяВарна3819475,07417РусэнскаяРусэ2803235,2524ВідынскаяВідын3032101,01818СафійскаяСафія7062247,4895ВялікатырноўскаяВяліка-Тырнава4661258,49419Горад Сафія13481,291,5916ГаброўскаяГабрава2023122,70220СілістранскаяСілістра2846119,4747ДабрыцкаяДобрыч4719189,67721СлівенскаяСлівен3544197,4738КырджалійскаяКырджалі3209152,80822СмалянскаяСмолян3192121,7529КюстэндзілскаяКюстэндзіл3051136,68623СтаразагорскаяСтара-Загора5151333,26510ЛовецкаяЛовеч4128141,42224ТырговішцкаяТырговіштэ2558120,81811МантанскаяМантана3635148,09825ВрацкаяВраца3619186,84812ПазарджыкскаяПазарджык4456275,54826ХаскаўскаяХаскава5533246,23813ПернікскаяПернік2394133,53027ШуменскаяШумен3389180,52814ПлевенскаяПлевен4653269,75228ЯмбальскаяЯмбал3355131,447

 Насельніцтва 

 Колькасць, рассяленне 

У канцы 2007 года, згодна са звесткамі Нацыянальнага Статыстычнага Інстытута Балгарыі колькасць насельніцтва склала 7 640 240 чалавек, у тым ліку 3 699 690 мужчын (48,4 %) і 3 940 550 жанчын (51,6 %). У 2006 годзе гарадское насельніцтва склада 5 403,2 тыс. чалавек ці 70,7 % агульнай колькасць насельніцтва, сельскае — 2 237 тыс. чалавек (29,3 %). З 1990 года колькасць насельніцтва Балгарыі скарацілася прыкладна на 1 млн чалавек як у выніку натуральнага скарачэння (з 1990 г. смяротнасць перавышае нараджальнасць), так і ў выніку міграцыі за межы краіны. Сярэдні ўзрост насельніцтва ў 2006 годзе склаў 41,4 года, павялічыўшыся ў параўнанні з 2000 годам на 1,5 года.

 Гарады 

 Мовы 

На балгарскай мове размаўляе 84,5 % насельніцтва, на турэцкай — 9,6 %, на цыганскай — 4,1 %.

 Рэлігійны склад 

Праваслаўнымі хрысціянамі з’яўляюцца 82,6 % насельніцтва, мусульманамі — 12,2 %, каталікамі — 0,6 %, пратэстантамі — 0,5 %.

 Эканоміка 
Эканамічныя рэформы 1989 года знялі цэнтральнае планаванне балгарскай эканомікі, дазволілі існуючым прамысловым прадпрыемствам займацца эканамічнай дзейнасцю самастойна, шмат з іх былі прыватызаваны.

Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі краіны застаюцца пшаніца і кукуруза, а так сама сланечнік, тытунь, бавоўна, памідоры, агуркі і перац. Значную частку сельскай гаспадаркі Балгарыі займае вырошчванне вінаграду для вытворчасці віна, а так сама садавінных дрэваў (яблыкаў, сліў і г.д.). Балгарыя з’яўляецца асноўным экспарцёрам ружавага алею. Жывёлагадоўля заснавана на гадаванні авечак, кароваў і свінняў. Увогуле жывёлагадоўля, разам з лесанарыхтоўкамі займаюць усё большае значэнне ў сельскай гаспадарцы Балгарыі. Акрамя гэтага развіццё атрымала і рыбалоўства. Акрамя актыўнай рыбнай лоўлі ў Чорным моры, балгарскі рыбны флот павялічвае сваю актыўнасць у Атлантычным акіяне і Міжземным моры.

Горная прамысловасць краіны канцэнтруецца ў асноўным вакол здабычы медзі і жалезнай руды, але акрамя гэтага існуюць невялікія радовішчы каменнага вугалю, нафты і прыроднага газу. Гідаэлектрастанцыі забяспечваюць каля 10 % энергетычных запатрабаванняў Балгарыі, 60 % электрычнасці атрымліваецца ад цеплавых электрастанцыяў, астатняя частка электрычнасці атрымліваецца на АЭС.

Значную ролю ў прамысловасці Балгарыі грае вытворчасць сталі, медзі, цынку, волава, а так сама машын і абсталявання, хімікаліяў і прадукцыі харчовай галіны прамысловасці.
Важнае месца займае і турызм, асабліва на ўзбярэжжы Чорнага мора.

Краіна мае добра развітую дарожную сетку, акрамя гэтага актыўна выкарыстоўваецца марскі і паветраны транспарт. Галоўнымі марскімі партамі з’яўляюцца Варна і Бургас.

 Вядомыя асобы 
 Анастас Стаянаў
 Барыс Хрыстаў
 Іван Цыбулка
 Яне Санданскі

 Крыніцы 

 Спасылкі 

 Travel in Bulgaria — падарожжа ў Балгарыю 
 Bulgarian Photo Album
 Essential History of Bulgaria in Seven Pages
 Antarctic Place-names Commission of Bulgaria 
 Панорамная галерея Балгарыя 
 Балгарыя на беларускім Партале падарожжаў
 Старонка пра падарожжа ў Балгарыю 


Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза
Катэгорыя:Дзяржавы НАТА