Кларк элемента

Кларк — абсярэдненае ўтрыманне, доля хімічнага элемента ў буйной геахімічнай сістэме (зямной кары, літасферы, атмасферы, гідрасферы, біясферы, на Зямлі ў цэлым) або ў космасе ці Сусвеце.

Кларкі падаюцца ў аб’ёмных, масавых або атамных далях, працэнтах (%), праміле, мільённых далях (ppm; грам на тону), або ў выглядзе адносінаў да ўтрымання найбольш распаўсюджанага з элементаў.

Амерыканскі вучоны Ф.У. Кларк упершыню абагульніў даследаванні па сярэднім ўтрыманні элементаў у зямной кары (да глыбіні 16 кіламетраў) у 1889 годзе. Назва «кларк» прапанаваная ў 1923 годзе савецкім вучоным А.Е. Фэрсманам.

Велічыні кларкаў розных элементаў адрозніваюцца ў мільёны разоў у залежнасці ад устойлівасці ядраў і механізмаў пераразмеркавання элементаў у сістэмах, што разглядаюцца. У космасе рэзка пераважаюць найлягчэйшыя элементы – вадарод і гелій (99,99%), у зямной кары – кісларод, алюміній, жалеза, кальцый, магній, натрый, калій, тытан, марганец, вадарод (99%), у гідрасферы – кісларод і вадарод.

Веданне Кларкаў элементаў важны пры пошуках і прамысловай ацэнцы радовішчаў карысных выкапняў і экалагічных даследаваннях забруджвання навакольнага асяроддзя.

 Кларкі элементаў у зямной кары 
Ніжэй прыведзены кларкі элементаў (у масавых працэнтах) для зямной кары. Элементы размешчаны ў па­радку змяншэння іх распаўсюджанасці.

 Нумар п/п Элемент Кларк, мас.% 1. О 49,5000 2. Si 25,8000 3. Al 7,5700 4. Fe 4,7000 5. Ca 3,3800 6. Na 2,6300 7. K 2,4100 8. Mg 1,9500 9. H 0,8800 10. Ti 0,4100 11. Cl 0,1900 12. Р 0,0900 13. З 0,0870 14. Mn 0,0850 15. S 0,0480 16. N 0,0300 17. Rb 0,0290 18. F 0,0280 19. Ba 0,0260 20. Zr 0,0210 21. Cr 0,0190 22. Ni 0,0150 23. Sr 0,0140 24. V 0,0140 25. Zn 0,0120 26. Cu 0,0100 27. W 0,0064 28. Li 0,0060 29. Ce 0,0043 30. Co 0,0037 31. Sn 0,0035 32. Y 0,0026 33. Nd 0,0022 34. Nb 0,0019 35. Pb 0,0018 Разам 99,98 мас.% Астатнія элементы (у суме) 0,02 мас.%

 Кларкі элементаў у гарадскіх глебах 
Ніжэй прыведзены кларкі элементаў у мг/кг (грам на тону; ppm; 1•10−4  %) для гарадскіх глебаў. Распаўсюджанасць і размеркаванне хімічных элементаў вывучаны В.А. Алексеенко і А.В. Алексеенко пры садзейнічанні акадэміка Н.П. Лавёрова ў глебах больш чым 300 населеных пунктаў. Працы праводзіліся на працягу 15 гадоў і дазволілі абагульніць як звесткі ўласных апрабаванне глеб, так і значная колькасць апублікаваных даследаванняў, прысвечаных забруджванню гарадскіх глебаў ў многіх краінах. Падрабязная інфармацыя аб методыцы разліку кларкаў гарадскіх глебаў і выкарыстаных дадзеных прыведзена ў артыкулахАлексеенко В.А., Алексеенко А.В., Воронец С.Н. Роль природных факторов в формировании геохимических особенностей почв селитебных ландшафтов // Структура и морфогенез почвенного покрова в условиях антропогенного воздействия. Мат-лы Междунар. науч.-практ. конф. — Изд. центр БГУ, Минск, 2013. — С. 236–238. http://elib.bsu.by/handle/123456789/48936 Алексеенко В.А., Лаверов Н.П., Алексеенко А.В. О кларках химических элементов в почвах населенных пунктов // Науковi працi Донецького нацiонального технiчного унiверситету. Серiя: “Гiрничо-геологiчна. — 2011. — № 15 (192). — С. 17–21. і двух манаграфіяхАлексеенко В.А., Алексеенко А.В. Химические элементы в геохимических системах. Кларки почв селитебных ландшафтов. — Ростов н/Д: Изд-во ЮФУ, 2013. — 388 с. — 5000 экз. —ISBN 978-5-9275-1095-5.Алексеенко В.А., Алексеенко А.В. Химические элементы в городских почвах. — М.: Логос, 2014. — 312 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-98704-670-8..

Упершыню прыводныя значэнні кларкаў могуць быць выкарыстаны як стандарты утрыманняў элементаў (як гранічна дапушчальная канцэнтрацыя) у гарадскіх глебах пачатку XXI ст.
ЭлементАтамны нумарКларк у гарадскіх глебахAg470,37Al1338200As3315,9B545Ba56853,12Be43,3Bi831,12C645100Ca2053800Cd480,9Cl17285Co2714,1Cr2480Cs555,0Cu2939Fe2622300Ga3116,2Ge321,8H115000Hg800,88K1913400La5734Li349,5Mg127900Mn25729Mo422,4N710000Na115800Nb4115,7Ni2833O8490000P151200Pb8254,5Rb3758S161200Sb511,0Sc219,4Si14289000Sn506,8Sr38458Ta731,5Ti224758Tl811,1V23104,9W742,9Y3923,4Yb702,4Zn30158Zr40255,6

 Літаратура 
 Taylor S. R., Abundance of chemical elements in the continental crust: a new table. «Geochimica et Cosmochimica Acta», 1964, v. 28. p. 1273-85
 Alekseenko V., Alekseenko A. The abundances of chemical elements in urban soils // Journal of Geochemical Exploration. — 2014. — № 147 (B). — С. 245–249. http://dx.doi.org/10.1016/j.gexplo.2014.08.003
 Wedepohl K. H., Geochemie, B., 1967 (Sammiung Goschen, Bd 1224-1224a/1224b)
 Виноградов А.П. Закономерности распределения химических элементов в земной коре. Геохимия, 1956, № 1, с. 6-52.
 Виноградов А.П.: Средние содержания химических элементов в главных типах изверженных горных пород земной коры. Геохимия, 1962, № 7, с. 555—571.

Катэгорыя:Геахімія