Ян Станкевіч

Ян Станке́віч або Я́нка Станке́віч (; ; псеўданімы: Брачыслаў Скарыніч, Янучонак, Пётра з Арлянят, Гжацкі) — беларускі мовазнаўца, публіцыст, гісторык і палітык. Доктар славянскай гісторыі і філалогіі (1926).

 Біяграфія 
У 1909 скончыў Ашмянскае гарадское вучылішча. Вучыўся ў Віленскай каталіцкай духоўнай семінарыі. Працаваў у газеце «Наша ніва».

У 1914 годзе ў час Першай сусветнай вайны мабілізаваны ў расійскую армію. У 1917 на Румынскім фронце трапіў у аўстрыйскі палон. Пасля вызвалення вярнуўся ў Вільню. Удзельнік з’езда беларускіх нацыянальных арганізацый у Мінску (сакавік 1917), з’езда настаўнікаў Мінскай губерні (май 1917). З снежня 1917 у Вільні, удзельнік стварэння Беларускага навуковага таварыства, у студзені 1918 абраны ў склад Віленскай беларускай рады, удзельнічаў у сесіі Рады БНР у Мінску (24-25.3.1918). У лістападзе 1918 кааптаваны ў склад Літоўскай Тарыбы. Пасля прыходу ў Вільню Чырвонай Арміі працаваў у літаратурна-выдавецкім аддзеле Наркамасветы Літоўска-Беларускай ССР, загадваў беларускім выдавецтвам «Веда». У час польска-савецкай вайны 1919—1920 гадоў член Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гродзеншчыны, прэзідыума Беларускай цэнтральнай школьнай рады.

Скончыў Віленскую беларускую гімназію (1921), Карлаў універсітэт у Празе (1926). Доктар славянскай філалогіі і гісторыі (1926). Працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў Варшаўскім універсітэце (1928—1932) і Універсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні (1927—1940). Друкаваўся ў часопісе «Крывіч», заходнебеларускіх выданнях.

Я. Станкевіч быў паслом Сейму Польшчы (1928—1930). Як палітык з’яўляўся прыхільнікам польска-беларускага збліжэння, за што яго не раз крытыкавалі беларускія групоўкі.

У 1940 Янка Станкевіч выехаў у Варшаву, дзе далучыўся да дзейнасці Беларускага камітэта. Я. Станкевіч супрацоўнічаў з В. Іваноўскім, наладзіў кантакты з польскім антыфашысцкім падполлем, стварыў канспірацыйную групу пад назвай Партыя беларускіх нацыяналістаў (ПБН). Стратэгічнай мэтай гэтай дзейнасці з’яўлялася адбудова беларускай дзяржаўнасці ў апоры на Польшчу.

З восені 1941 Я. Станкевіч жыў у Менску, куды перамясціўся і ЦК ПБН, нядоўга працаваў у школьным аддзеле Мінскай управы. Станкевіч быў членам Беларускай народнай самапомачы, Беларускай незалежніцкай партыі, навуковага аддзела Беларускай цэнтральнай рады, адным з заснавальнікаў Беларускага навуковага таварыства. Выкладаў гісторыю Беларусі ў падафіцэрскай школе паліцыі ў Мінску. Прымаў удзел у Другім Усебеларускім кангрэсе.

З 1944 Я. Станкевіч апынуўся на эміграцыі. У Германіі ён аднавіў дзейнасць Беларускага навуковага таварыства. З 1949 Я. Станкевіч жыў у ЗША, удзельнічаў у працы Беларуска-амерыканскага задзіночання, Беларуска-амерыканскага звязу, выдаваў часопіс «Веда», «Незалежнік», супрацоўнічаў з Беларускім інстытутам навукі і мастацтва і яго выданнем «Запісы», часопісам «Сяўбіт», газетай «Бацькаўшчына» (Мюнхен), «Беларус» (Нью-Ёрк) і інш. Заснавальнік (разам са С. Станкевічам) Вялікалітоўскага фонду імя Л. Сапегі.

 Навуковая дзейнасць 
Я. Станкевіч аўтар прац па беларускай гісторыі, гістарыяграфіі, мовазнаўстве («Месца беларускага языка сярод іншых славянскіх языкоў і час яго ўзнікнення», 1930; «Час узнікнення беларускага і ўкраінскага народаў», 1931; «Крыўя-Беларусь у мінуласці», 1942; «Этнаграфічная і гістарычная тэрыторыі і граніцы Беларусі», 1953, на беларускай і англійскай мовах; «3 гісторыі Беларусі»,1958; Mova rukapisu Al Kitab. Kryvickaha muzeju Jvana Łuckieviča u Vilni. Čaść 1. Fonetyka, New York, 1954; «Нарысы з гісторыі Вялікалітвы-Беларусі», 1978). Беларусь называў Крывіяй (зыходзячы з «крывіцкай» канцэпцыі этнагенезу беларусаў) ці Вялікалітвой. Транслітарыраваў кітаб 1-й паловы 18 ст.(Кітаб Івана Луцкевіча). Падрыхтаваў «Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік» (выд. ў 1990).

 Творы 

 Кнігі, брашуры 
 Pròsty spòsab stàcca u karòtkim čàse hramatnym. Breslau: Priebatsch, 1918. 
 Nowy lementar dla biełaruskich dzietak. Wilnia: Wydawiectwa Ministerstwa biełaruskich spraū litoūskaha haspadarstwa, 1920.
 Беларуская правапісь з практыкаваньнямі. Вільня: Беларускае выдавецкае т-ва, 1921.
 Нашто і як збіраць геаграфічныя і асабовыя назвы беларускія? Вільня: Беларускі студэнцкі саюз, 1931.
 Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. Вільня, 1933 (3-е выд. Мн., 1991).
 Апытальнік да збірання дыялектычных і некаторых агульных асаблівасцей беларускага (крывіцкага) языка / Таварыства прыяцеляў беларусаведы пры Універсітэце Сцяпана Батуры ў Вільні. Вільня, 1935.
 Зьмена граматыкі беларускага языка ў БСРР. Вільня, 1936 (рэпр. выд.: Мн., 1991).
 Гісторыя беларускага языка. Вільня, 1939 (рэпр. выд.: Мн., 1992).
 Biełaruskija (kryvickija) narodnyja pieśni j kazki. Wilnia, 1939.
 Курс гісторыі Крывіі — Беларусі. Прага, 1941.
 Крыўя-Беларусь у мінуласці. Мн.: Беларуская народная самапомач, 1942. 
 Lemantar pierachodny z łacinicy na kirylicu. Miensk: vydańnie Biełaruskaje narodnaje samapomačy, 1942. 
 Кніжка вучыцца чытаць і пісаць лацінкаю. Мн., 1943.
 Падручнік крывіцкай (беларускай) мовы: граматыка, правапіс, укладанні, прытарнаваныя вучыцца ў школе і дома: ч. 1―3. Рэгенсбург, 1946.
 Маленькі маскоўска-беларускі слоўнічак фразеолёгічны і прыказкаў / Пры учасці А. Адамовіча. Нью-Ёрк: Крывіцкае навуковае таварыства Пранціша Скарыны, 1952. 
 Ethnographical and historical territories and boundaries of Whiteruthenia (Kryvia, Byelorussia). New York: The Francis Skoryna Kryvian (Whiteruthenian) Society of Arts and Sciences in the U.S., 1953.
 Этноґрафічныя й ґісторычныя тэрыторыі й граніцы Беларусі. Нью-Ёрк: Крывіцкае навуковае таварыства Пранціша Скарыны, 1953.
 Некаторыя праўніцкія тэрміны Беларускія. Нью-Ёрк, 1953. 
 Mova rukapisu "Al kitab" kryvickaha muzeju Jvana Łuckieviča ū Vilni. New York: The Francis Skoryna Kryvian (Whiteruthenian) Society of Arts and Sciences in the U.S., 1954.
 Доля мовы беларускай (яе вонкашняя гісторыя) у розныя пэрыяды гісторыі Беларусі. Нью-Ёрк, 1954.
 Савецкае хвальшаваньне гісторыі Беларусі. Мюнхэн: Ін-т для вывучэньня СССР, 1956.
 Зь гісторыі Беларусі. Мюнхэн: Бацькаўшчына, 1958. 
 З гісторыі русіфікацыі Вялікалітвы. New York: The Francis Skoryna Kryvian (Whiteruthenian) Society of Arts and Sciences in the U.S., 1967.
 Друкары Иван Хведаровіч Рагаза а Пётра Мсьціславец. Нью Ёрк, 1969.
 3 украінскіх дачыненняў да Вялікалітвы-Беларусі. Нью Ёрк, 1970.
 Нарысы з гісторыі Вялікалітвы. Нью-Джэрсі, 1978. 

 Артыкулы 
 Klicz // Biełarus. — 1914. — № 48.
 Беларусы — ўцекачы ў Расеі // Гоман. — 1917. — 12 кастрычніка.
 Беларускі рух сярод беларускага каталіцкага духавенства // Гоман. — 1917. — 19 кастрычніка.
 Польскае войска ў Расеі // Гоман. — 1918. — № 13. 
 Будзьце актыўнымі // Гоман. — 1918. — № 75. 
 З Сакольшчыны // Гоман. — 1918. — № 86. 
 Пскоўская беларуская рада // Гоман. — 1918. — № 89. 
 Беларусь, Літва і Балтыка // Гоман. — 1918. — № 92. 
 Няхай жыве беларускае войска // Незалежная Беларусь. — 1919. — № 12. 
 «Гаспадароў вязуць» // Беларуская думка. — 1919. — № 3. 
 Беларуская школьная справа // Наша думка. — 1919. — № 3. 
 Нашыя заданьні // Беларускі студэнт. — 1923. — № 2-3. 
 Нацыянальны назоў беларусаў // Тамсама. 
 З жыцця беларускай каталіцкай царквы // Тамсама. 
 Народная мова ў цэрквах // Тамсама. 
 Абвешчаньне незалежнасці Беларусі ў сьвятле ідэі гаспадарсьцьвенасці // Беларускі студэнт. — 1923. — № 4-5. 
 Сялянства ў чужых краёх // Тамсама. 
 Як у Радавай Беларусі рэагавалі на перасьледаваньне беларусаў палякамі // Тамсама. 
 Свая дарога // Беларускі студэнт. — 1923. — № 6. 
 Аб беларусах лаціньніках // Крывіч. — 1923 — № 2. С. 28-35. 
 Жаноцкія назоўныя іменьні, што адпавядаюць мужчынскім з канчаткам на -ель (el-jo) і -цель (tel-jo) // Тамсама. С. 53. 
 Маскальшчына і Эўропа // Крывіч. — 1923 — № 4. С. 37-40.
 Патрэбна борздая дапамога // Тамсама. С. 45-46 (аб беларускіх гімназіях у Польшчы)
 Праф. Карскі і яго «Беларусы» // Крывіч. — 1924. — № 8.
 Апавяданьне з «Аль-Кітабу» // Крывіч. — 1924. — № 9. С. 69-79. 
 Пачатное О-Е у славянскіх мовах // Крывіч. — 1925. — № 10. С. 82-85. 
 Narzecza języka białoruskiego // Sprawy Narodowościowe. — 1928. — № 5. S. 501-512. 
 Беларускія плямёны і јіхняе расьсяленьне // Родная мова. — 1930. — № 1 — 2. — С.; № 3 — 4. (перадрук)
 Вялікі князь Вітаўт як беларускі гаспадар // Нёман. — 1932. — № 1.
 Reforma gramatyki języka białoruskiego w BSRR // Sprawy Narodowościowe. — 1934. — № 1. S. 31-39.
 Czas powstania narodów białoruskiego i ukraińskiego // Sprawy Narodowościowe. — 1934. — № 4-5. S. 444-453.
 Севяране — беларускае племя // Калосьсе. — 1936. — № 3.
 Новая праца з гісторыі беларускага языка // Калосьсе. — 1939. — № 2.
 Stan badań nad klasyfikacją dialektów języka białoruskiego // Balticoslavica. T. 2. Wilno, 1936. S. 108-128.
 Рэц. на: Stang Chr. Die westrussische Kanzleisprache der Großfürstentums Litauen. Oslo, 1935 // Тамсама. S. 374-398.
 Повесьці й апавяданьні беларускіх (крывіцкіх) летапісцаў // Маладая Беларусь. Кн. I. — Вільня, 1936. — С.
 Erklärungen zur Sprachmappe Weissruthenienlands // Bielarus — Weissruthenien: kurzer ethnographischer Entwurf. Prag: Weissruthenischer (krywitschen) Kulturverein Dr. F. Scaryna, 1939. S. 17-19.  
 З гісторыі каталіцтва ў Беларусі (Крывіі) // Adradžeńnie. — 1946. — № 1.
 Літоўская плынь у нацыянальным адраджэньні беларускага народу // Бацькаўшчына. — 1949. — № 11.
 Беларускія плямёны // Веда. — 1952. — №№ 6, 7, 8, 9-10; 1953. — №№ 1-2, 3, 7-10. 
 Вячаслаў Ластоўскі // Бацькаўшчына. — 1953. — № 48.
 Беларусь на конадні Першае сьветнае вайны // Бацькаўшчына. — 1954. — №№ 30-31, 32-33, 34, 36-37.
 Беларуска-мусульманская колёня на Брукліне ў Ню Ёрку // Веды. — 1954. Vol. 6. — № 1. 
 З гісторыі Палесься // Палесьсе. — 1955. — № 1-2.
 Пра Беларускаю сялянска-работніцкаю грамаду // Бацькаўшчына. — 1956. — № 31.
 Нашаніўства і бальшавізм // Беларускі зборнік. Кн. 7. Мюнхэн: Ін-т для вывучэньня СССР, 1957.
 Узыходзіла сонца незалежнае Беларусі (да абвешчаньня незалежнасці Беларусі 25 сакавіка 1918. Успаміны) // Бацькаўшчына. — 1958. — №№ 11-13.
 Рома, экклезія, іконы // Божым шляхам. — 1966. — № 3.
 Гісторыя Беларусі і расейская чорная сотня // Спадчына. — 1998. — № 2. — С. 106-131.

 Зборнікі 
 Станкевіч Я. Гістарычны творы. Менск: Энцыклапедыкс, 2003. — 772 с. — ISBN 985-6599-77-6 (2-е выд.: Крыўя-Беларусь у мінуласці. — Вільня — Беласток: Інстытут беларусістыкі — Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 772 с. — ISBN 83-60456-22-4.)
 Станкевіч Я. За родную мову и праўдзівы назоў. Смаленск: Інбелкульт, 2013. — 741 с. — ISBN 978-5-9904531-7-3

 Крыніцы 

 Літаратура 

 Беларуская мова: энцыклапедыя / пад рэдакцыяй А. Я. Міхневіча. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1994. — 653 с. — ISBN 5-85700-126-9. — С. 530.





 Спасылкі 

 «Крыўя-Беларусь у мінуласьці» 
 «Курс гісторыі Крывіі-Беларусі» 
 «Этнаграфічныя й гістарычныя тэрыторыі й граніцы Беларусі» 
 «Повесьці й апавяданьні беларускіх (крывіцкіх) летапісцаў» 
 «Беларускія плямёны» 
 Беларуская лацінка ад Яна Станкевіча  // Историческая правда


Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Удзельнікі Першага Усебеларускага з’езда
Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса
Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Саўт-Рыверы
Катэгорыя:Члены Беларуска-амерыканскага задзіночання
Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы
Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі
Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады
Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)