Трайдзень

Трайдзень (XIII ст. — 1282) — вялікі князь літоўскі (1270—1282).

 Імя 
Трайдзень — двухасноўнае імя балцка-літоўскага паходжання. Першая аснова Trai- (варыянт — Trei-) ёсць у старалітоўскіх імёнах Trai-dar’as, Trei-gel’as і іншыхZ. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 151..  Таксама сустракаецца напісанне Трайдзен, 

 Паходжанне 
Паходжанне пэўна не вядома. Паводле пазнейшага Васкрасенскага летапісу, бацькам Трайдзеня быў Від, дзядзькам — Гердзень, родзічы Міндоўга і разам з ім нашчадкі полацкіх князёў. У беларускіх-літоўскіх летапісах XVI ст., у тым ліку Хроніцы Быхаўца, паходжанне Трайдзеня яшчэ больш заблытанае, там ён малодшы брат НарымонтаЕрмаловіч, М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. — С. 333.. Верагоднасць усіх гэтых звестак лічаць сумнеўнай.

Паводле Галіцка-Валынскага летапісу, вядома толькі пра ўдзел Трайдзеня і яго братоў Борзы, Лесія, Свелкенія і  яшчэ пры Міндоўгу ў войнах з галіцка-валынскімі князямі, калі Борза, Лесій і Свелкеній загінулі.

Частка даследчыкаў выказала думку, што Трайдзень не быў сваяком Міндоўга. Таму, калі прыйшоў ўлады, змяніў палітыку Войшалка і Шварна — разарваў адносіны з Галіцка-Валынскай дзяржавай і замест руска-праваслаўнай запанавала літоўска-паганская партыя, што суправаджалася рэпрэсіямі супраць хрысціянства. Такая інтэрпрэтацыя пярэчыць Галіцка-Валынскага летапісу, які называе братоў Трайдзеня праваслаўнымі і ад пачатку ён меў добрыя адносіны з галіцкім князем Львом Данілавічам, а калі адносіны пагоршыліся князь Леў баяўся помсты Трайдзеня за забойства Войшалка. Таму іншыя даследчыкі трымаюцца думкі, што Трайдзень усё ж меў сваяцкія сувязі з родам Міндоўга і працягваў палітыку Войшалка.

Мікола Ермаловіч лічыў, што Трайдзень славянскага паходжанняЕрмаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. Мн., 1990. С. 333—334..

 Біяграфія 
Паводле «Хронікі Быхаўца», старэйшы брат Нарымонт паставіў Трайдзеня князем у яцвягаў, якія страцілі сваіх уладароў і лёгка паддаліся літоўскай уладзе, Трайдзень пабудаваў горад над Бабром і назваў яго Раем, а пасля смерці Нарымонта стаў вялікім князем у Новагародку, але звесткі легендарнай часткі беларуска-літоўскага летапісання не лічаць верагоднымі.

міні|300пкс|Сярэднявечныя гарадзішчы ў Кярнаве.На аснове пазнейшага паведамлення ордэнскіх крыніц пра Кернаў як «горад у зямлі Традзеня», некаторыя даследчыкі выказалі думку, што Кернаў быў уладаннем Трайдзеня перад уладарствам ва ўсёй дзяржаве. На думку ж Вячаслава Насевіча, Трайдзень мог быць князем яцвяжскай Дайнавы, што паўночней Гародні абапал Нёмана, а Кернаў стаў яго рэзідэнцыяй толькі ў часы вялікага княжання. Аднак, з Галіцка-Валынскага летапісу пэўна вядома толькі пра ўдзел Трайдзеня і яго братоў у войнах Міндоўга з галіцка-валынскімі князямі і тое, што пасля гібелі Войшалка і смерці Шварна, каля 1270 года ён стаў уладаром, пры гэтым летапіс характарызуе Трайдзеня вельмі адмоўна, як злейшага за Ірада і Нерона.

Межы дзяржавы ў часы Трайдзеня практычна не змяніліся параўнальна з часамі Міндоўга. На поўначы яна межавала з Земгаліяй, на паўночным усходзе — з Полацкім княствам, на ўсходзе — з Менскім, на поўдні — з Тураўскім, Пінскім і Берасцейскім (залежнымі ад Галіцка-Валынскай дзяржавы), на паўднёвым захадзе з Мазовіяй, на захадзе з землямі яцвягаў, на паўночным захадзе — з Жамойцю.

Трайдзень праводзіў актыўную знешнюю палітыку, нязменную з часоў Міндоўга, па ўключэнні з апорай на Новагародскае, Гарадзенскае і Полацкае княствы ў склад сваёй дзяржавы балцкіх земляў — найперш Нальшанаў і Дзяволтвы, а таксама Жамойці, зямель яцвягаў, селаў і земгалаўНасевіч В. Трайдзен //  С. 517—518.. Пры гэтым ён бараніўся ад наступу лівонскага ланду Тэўтонскага ордэна, а таксама падтрымліваў барацьбу прусаў з агрэсіяй прускага ланду Ордэна, у 1273 годзе дапамог яцвяжскаму князю Команту ў арганізацыі пахода на Кульмскую зямлю. Шмат прусаў ад нямецкага націску ў 1276 годзе перасялілася ў дзяржаву Трайдзеня, вядома, што ён сяліў іх каля Гародні (паводле Алы Квяткоўскай мелася на ўвазе Горадна) і Слоніма.

Іншым праціўнікам была Галіцка-Валынская дзяржава на поўдні, ад Панямоння яе аддзялялі Тураўскае і Пінскае княсты, якія залежалі ад галіцка-валынскіх князёў, але імкнуліся пазбавіцца гэтай залежнасці, чым у пэўнай ступені Трайдзень мог карыстацца. Полацкае княства прызнавала ўладу яшчэ Войшалка, а з дзяржавай Трайдзеня яго збліжалі інтарэсы ў Падзвінні і пагроза з боку лівонскага ланду Ордэна. На паўночных, паўночна-заходніх і заходніх рубяжах жылі земгальскія, літоўскія і яцвяжскія плямёны, якія бараніліся ад Ордэна і галіцка-валынскіх князёў, што матывавала іх шукаць падтрымкі ў Трайдзеня.

На пачатку валадарства Трайдзень меў канфлікт толькі з уладзімірскім князем Уладзімірам Васількавічам, а з галіцкім князем Львом Данілавічам захоўваў добрыя адносіны. Аднак у 1274 годзе Трайдзень сіламі гарадзенцаў захапіў і разрабаваў Драгічын, які належаў Льву. У 1275 годзе князь Леў папрасіў дапамогі ў хана Менгу-Цімура і з яго войскам на чале з Ягурчынам, а таксама з пасланымі ханам рускімі князямі — Раманам, Глебам, тураўскімі і пінскімі — пайшоў супраць Трайдзеня, але праз сваркі паміж удзельнікамі паход быў няўдалы, узяўшы вакольны горад Новагародка, яны разыйшліся.

У 1277 годзе Трайдзень аблажыў Дзюнабург, у яго войску было шмат русінаў-лучнікаў, напэўна палачан, для штурму выкарыстоўваліся чатыры вялікія рухомыя абложныя вежы і балісты. Праз 4 тыдні аблогу знялі, напэўна, з прычыны нападу галіцкіх і татарскіх войскаў на чале з Мамшынам, але і гэты татарскі паход быў няўдалы праз сваркі ўдзельнікаў.

У канцы 1278 года Трайдзень пасылаў брата Сірпуція на дапамогу яцвягам, якія ваявалі Мазовію і Усходнюю Польшчу — паход дасягнуўЛюбліна. Найбольш пацярпела Мазовія, яе князі разарвалі адносіны з Тэўтонскім ордэнам і заключылі перамір’е з Трайдзенем. Адначасова, лівонскія войскі ўварваліся ў Літву, разрабавалі яе і ў студзені 1279 года аблажылі Кернаў, але ўзяць не здолелі, разрабавалі ваколіцы і з вялікімі палонам у лютым вярнуліся ў Лівонію. Трайдзень нагнаў іх і 5 сакавіка 1279 года разбіў пры Ашэрадэне. Поспех пры Ашэрадэне быў замацаваны заключэннем у 1279 годзе міру і саюзу з Мазовіяй, скіраванага супраць Тэўтонскага ордэна і Польшчы.

міні|Сустрэча Трайдзеня з будучай жонкай, мазавецкай князёўнай Ганнай (Міхал Эльвіра Андрыёлі, XIX ст.)
Пасля жорсткай барацьбы Панямонне засталося за Трайдзенам, але было спустошана. Таксама ў 1279 годзе праз неўраджай тэатр ваенных дзеянняў з прылеглымі раёнамі Польшчы і Русі ахапіў вялікі голад.

Тым часам сілы рускіх княстваў значна павялічылі ваенны патэнцыял Літвы. Дачка Трайдзена Гаўдэмунда ўзяла шлюб з мазавецкім князем Баляславам Земавітавічам з Плоцка. Яшчэ болей Плоцкае княства трапіла пад уплыў Трайдзена, калі ён сілай прымусіў зяця адмовіцца ад саюза з тэўтонцамі. Пад кантролем Трайдзеня заставаліся земгалы. У саюзе з Трайдзенем дзейнічалі і князі яшчэ не падняволеных немцамі яцвягаў. Да 1279 года Мацей Стрыйкоўскі адносіць і шлюб, імаверна другі, Трайдзеня з мазавецкай княжной Ганнай.

У 1280 годзе Трайдзень зноў дапамагае Команту ў паходзе на Самбію. Паводле трайдзеневага загаду Найміс ваюе Памезанію. Згодна паданню, у 1280 годзе заснавана Коўна. У 1281 годзе Трайдзень захапіў Герцыке, адрэзаў Дынабург ад астатняй Лівоніі, браты-рыцары былі вымушаны абмяняць Дынабург на Герцыке, а таксама заплацілі выкуп.

Пазнейшая «Хроніка Быхаўца» паведамляе, што Трайдзеня забілі падасланыя забойцыПСРЛ. Т.32. Хроника Быховца. — М., 1975. — С. 136 «A z onoie wyżpisanoie waśni kniaź weliki Dowmont naprawił szesty mużykow na brata swoieho Troydena, zabity, hde ż on szoł bezpecznie z łaźni, y tyie ieho mużyki zdradne zabili.». А паводле сучаснага падзеям Галіцка-Валынскага летапісу, ён памёр сваёй смерцю.

 Падсумаванне дзейнасці 
На думку Вячаслава Насевіча, пры Трайдзені да Вялікага Княства Літоўскага былі канчаткова далучаны прылеглыя землі яцвягаў, земгалаў і селаў, узнавіліся далёкія паходы на Польшчу і эстонскія ўладанні крыжакоў (Саарэмаа і інш.).

Паводле Аляксандра Краўцэвіча, Трайдзень вёў барацьбу з Тэўтонскім ордэнам і Галіцка-Валынскім княствам, не павялічыў дзяржаўнай тэрыторыі, але здолеў утрымаць Вялікае Княства Літоўскае ў ранейшых межах. Вывеў дзяржаву з залежнасці ад Галіцка-Валынскага княства і ўмацаваў яе міжнароднае становішча, пакінуў яе мацнейшай, чым атрымаў.Краўцэвіч А. Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) — Гародня-Уроцлаў, 2015. — С. 62

 Нашчадкі 
Пераемніка крыніцы не называюць. Братоў Трайдзень перажыў, пра сыноў няма простых звестак, але лічаць, што імі былі Будзівід і Будзікід, наступныя пэўна вядомыя вялікія літоўскі князі. Пэўна вядома дачка — Гаўдэмунда. Некаторыя навукоўцы лічаць, што пераемнікам Трайдзеня быў нейкі князь Даўмонт, якога Троіцкі летапіс называе князем літоўскім і паведамляе пра яго гібель у далёкім паходзе на вярхоўі Волгі ў 1285 годзе, але з іншых крыніцы гэтым князем хутчэй быў пскоўскі Даўмонт, які не загінуў, а трапіў у палон.

Паводле генеалагічных паданняў XVI ст., са смерцю Трайдзеня «дынастыю Кітаўруса» змяніла новая дынастыя — «род Калюмнаў», але «род Кітаўруса» працягваўся ў Літве, з яго паходзіў і Даўмонт (легендарны продак князёў Свірскіх), і Гольша (родапачынальнік князёў Гальшанскіх) і Гедрус (родапачынальнік князёў Гедройцаў).

 Магчымы радавод 
  NN
  ├──>NN 
  │    ├──>NN
  │    │    ├─>Трайдзень 
  │    │    │     ├─>Будзікід  
  │    │    │     ├─>Будзівід
  │    │    │     │     ├─>Віцень
  │    │    │     │     ├─>Гедзімін─ГЕДЗІМІНАВІЧЫ
  │    │    │     │     ├─>Воін
  │    │    │     │     └─>Фёдар
  │    │    │     └─>Гаўдэмунда
  │    │    ├─>Борза       
  │    │    ├─>Лесій        
  │    │    ├─>Свелкеній   
  │    │    └─>Сірпуцій    
  │    └─>Гердзень ∞ Еўпраксія
  │          ├─>Андрэй 
  │          └─>?
  └──>NN
       ├─>Даўспрунк
       │     ├─>Таўцівіл ∞ ?Брачыслаўна кнж. полацкая
       │     │     └─>Юрый       
       │     ├─>Едзівід
       │     └─>NN дачка ∞ Даніла кн. галіцкі
       ├─>Міндоўг
       │     ├─>Войшалк 
       │     ├─>NN сын 
       │     ├─>NN сын 
       │     ├─>NN дачка ∞ Шварн кн. галіцкі              
       │     ├─>Рукля
       │     └─>Рупек
       └─>NN дачка
             └─>Транята

 Літаратура 
 Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990. — 366 с.

 Краўцэвіч А. Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) / Навук. рэд. В. Голубеў. — Гародня—Уроцлаў, 2015. — (Гарадзенская бібліятэка) — ISBN 978-83-7893-121-8.



 Dubonis A. Traidenis. Monarcho valdžios atkūrimas Lietuvoje (1268—1282) / LII, Vilnius: LII leidykla, 2009, 241, [1] p.: iliustr. ISBN 978-9955-847-12-0


Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя