Каменны век

Каменны век — найстаражытнейшы культурна-гістарычны перыяд у развіцці чалавецтва, калі асноўныя прылады працы і зброю вырабляліся галоўным чынам з каменя, але выкарыстоўваліся таксама дрэва і косць. У канцы каменнага стагоддзя распаўсюдзілася выкарыстанне глінянага посуду.

Каменныя прылады вырабляліся з розных відаў каменя. Так, крэмень і вапняковыя сланцы выкарыстоўваліся ў якасці рэжучыя інструментаў і зброі, а з базальту і пясчаніку вырабляліся рабочыя інструменты, напрыклад, камяні для ручных млыноў. Таксама атрымалі шырокае выкарыстанне драўніна, косці, шкарлупіна, аленевы рог.

У дадзеным перыядзе шырокае выкарыстанне тэхналогій упершыню значна паўплывала на чалавечую эвалюцыю. Арэал чалавека пашырыўся ад саван Усходняй Афрыкі да ўсіх куткоў астатняга свету. У канцы каменнага стагоддзя адбылося прыручэнне некаторых дзікіх жывёл і пачалася выплаўленьне меднай руды для вытворчасці металу. Каменны век ставіцца да дагістарычнаму перыяду чалавечага развіцця, бо ў гэты час чалавецтва яшчэ не навучылася пісаць (што характарызуе традыцыйны пачатак гістарычнага летазлічэння).

Тэрмін «каменны век» выкарыстоўваецца для абазначэння археолагамі шырокага перыяду чалавечага развіцця папярэдняга эпосе металаў. Яшчэ ў I стагоддзі да н. э. Ціт Лукрэцый Кар выказаў здагадку, што эпосе металаў папярэднічаў час, калі асноўным зброяй і прыладай чалавека былі камяні. Ідэя аб выдзяленні прапанаваная французскім антыкварам Нікола Маудэлем у 1734 годзе. Прапанова навукова абгрунтавана дацкім археолагам Томсанам у 1836, які вылучыў у перыядзе развіцця чалавецтва 3 культурна-гістарычныя эпохі (каменны, бронзавы і жалезны век). У 60-х гадах XIX стагоддзя англійская вучоны Джон Лібок падзяліў каменны век на дзве больш дробныя эпохі — палеаліт і неаліт, а ў канцы таго ж дзесяцігоддзя французскі археолаг Г. Мартылье распрацаваў больш дробную перыядызацыю (шэльская, мусцьерская, салютрэйская, арыньякская, мадленская, робенгаузенская). Аднак у розных рэгіёнах зямнога шара чалавецтва развівалася нераўнамерна, каменныя прылады ў некаторых культурах шырока выкарыстоўваліся нават у эпоху металаў. Таму лепш выкарыстоўваць тэрмін «каменныя вяка», чым «каменны век» для абазначэння дадзенага перыяду. Часовы перыяд пачатку і завяршэння каменнага веку таксама з'яўляецца спрэчным.

 Каменны век у археалогіі 

Дакладныя даты гэтага перыяду з'яўляюцца нявызначанымі, спрэчнымі і залежаць ад канкрэтнага рэгіёну. Аднак, можна казаць аб каменным веке ў цэлым, як пра перыяд для ўсяго чалавецтва, хоць у некаторых культурах да гэтага часу не з'явілася металургія, пакуль яны не сутыкнуліся з уплывам больш тэхналагічна развітых цывілізацый. Тым не менш, у цэлым гэты перыяд пачаўся каля 3 млн гадоў таму, пачынаючы з першага гамінід, які жыве ў Афрыцы, які здагадаўся выкарыстоўваць каменны інструмент для вырашэння бытавых задач. Большасць аўстралапітэкаў, верагодна, не выкарыстоўвалі каменныя прылады, хоць іх культура таксама вывучаецца ў рамках дадзенага перыяду.

Бо да нашага часу пераважна дайшлі толькі каменныя знаходкі, то на іх аснове вядуцца археалагічныя даследаванні ўсяго перыяду. Археолагі праводзяць розныя вымярэння каменных прылад, каб вызначыць іх тыпалогію, прызначэнне і тэхналагічнае выкарыстанне. Нярэдка інструменты каменнага стагоддзя даходзяць да нас у паўразбураным стане, раздзел эксперыментальнай археалогіі займаецца іх аднаўленнем або стварэннем копій.

 Сучаснае выкарыстанне тэрміна 

Адна з праблем у выкарыстанні тэрміна «каменны век» заключаецца ў тым, што судзіць аб узроўні развіцця дагістарычных супольнасцяў можна толькі на падставе каменных прылад, а не па тыпу і складанасці прылады грамадскай арганізацыі, крыніц атрымання харчавання або адаптацыі да суровага клімату. Гэта вынікала з археалагічных метадаў, якія ўжываліся ў дзевятнаццатым стагоддзі, калі і была распрацавана трохузростная гістарычная сістэма. Галоўная мэта тых метадаў заключалася ў правядзенні максімальнай колькасці археалагічных раскопак для знаходжання каменных прылад. Сучасныя метады археалогіі грунтуюцца на куды больш шырокім зборы інфармацыі, якая значна пашырыла нашы веды аб тых дагістарычных часах і дазволіла зразумець, што нават у старажытныя часы ў чалавечым грамадстве мелася складаная арганізацыйная сістэма, што робіць тэрмін «каменны век» у яго сучасным разуменні састарэлым для абазначэння названага часовага перыяду. Цяпер нам вядома, што на развіццё старажытных супольнасцей аказвала ўплыў мноства розных фактараў, такіх як сельская гаспадарка, рэлігія або арганізаваныя паселішчы, а каменныя прылады былі адным з інструментаў, якія ў цяперашні час не могуць цалкам адлюстроўваць ўзровень развіцця старажытнага грамадства, яго вераванні і побыт.

Яшчэ адна праблема, звязаная з паняццем каменнага веку, заключаецца ў тым, што тэрмін быў створаны для апісання археалагічнай культуры старажытнай Еўропы, і што яго нельга прымяніць у дачыненні да іншых рэгіёнаў свету, такіх як Паўночная і Паўднёвая Амерыка, Акіянія, дзе плямёны земляробаў або паляўнічых-збіральнікаў выкарыстоўвалі камень аж да іх еўрапейскай каланізацыі. Таксама выкарыстанне металаў у жыцці старажытных людзей насіла куды менш важны характар, чым прынята думаць, і тэрміны медны, бронзавы і жалезны векі з'яўляюцца не зусім прымальнымі для абазначэння дадзеных перыядаў чалавечай гісторыі. Так, напрыклад у той час, калі ва ўсім свеце актыўна выкарыстоўваліся вырабы з жалеза, у Амерыцы жалеза было невядома аж да 1492 года (у хаду былі медзь, срэбра і золата), а ў Акіяніі да XVII стагоддзя.

Наступны пасля каменнага стагоддзя бронзавы стаў часовай эпохай, на працягу якой людзі навучыліся вырабляць бронзавыя інструменты з медзі і волава і выкарыстоўваць іх у паўсядзённым жыцці. Пераход з каменнага стагоддзя ў бронзавы для большай часткі чалавецтва, якое жыло ў Еўропе, Азіі і Паўночнай Афрыцы адбыўся ў перыяд з 6 да 2,5 тыс. гадоў да н. э. Аднак, у некаторых рэгіёнах зямнога шара, такіх як Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка каменны век непасрэдна перайшоў у жалезны. Звычайна лічыцца, што на Блізкім Усходзе і ў Паўднёва-Усходняй Азіі каменны век завяршыўся каля 6 тыс. гадоў да н. э., а ў Еўропе і астатніх краінах Азіі каля 4 тыс. гадоў да н. э. Аднак, культура інкаў у Паўднёвай Амерыцы жыла на ўзроўні каменнага стагоддзя аж да 2 тыс. гадоў да н. э., калі золата, медзь і срэбра ўвайшлі ва ўжытак і сталі выкарыстоўвацца паўсюдна. Аўстралія заставалася ў каменным стагоддзі аж да XVII стагоддзя н. э.

Таксама мы ведаем пра тое, што пераход ад каменнага стагоддзя ў бронзавы быў ня адначасовым, а займаў досыць доўгі час. Пераход ажыццяўляўся пачаткам выкарыстання золата і медзі, што было пацверджана ў знаходках неалітычных паселішчаў. Гэты пераходны перыяд вядомы як медны век або энеаліт. Ён быў кароткім і працякаў толькі ў асобных рэгіёнах, таму што бронзавы сплаў з'явіўся і стаў распаўсюджвацца даволі хутка, як толькі пачалася выплаўленьне медзі. Напрыклад, у знойдзенай ледзяной муміі Эці прыблізна 33 стагоддзя да н. э. былі выяўленыя як медная сякера і нож, так і крэмень, што кажа аб суседстве ў адным часу тэхналогій каменнага і меднага векаў. Сумеснае выкарыстанне каменных і металічных прылад працягвалася аж да ранняга Сярэднявечча. У Еўропе і Паўночнай Амерыцы каменныя жорны ўжываліся аж да канца XX стагоддзя, а ў шматлікіх рэгіёнах выкарыстоўваюцца і па гэты дзень.

 Храналогія 
 Палеаліт 
Перыяд старажытнай гісторыі чалавецтва, які захапляў часовую эпоху з моманту вылучэння чалавека з жывёльнага стану і з'яўлення першабытна-абшчыннага ладу да канчатковага адступлення леднікоў. Тэрмін быў прыдуманы археолагам Джонам Лібакам у 1865 годзе. У палеаліце чалавек пачаў выкарыстоўваць каменныя прылады ў сваім штодзённым жыцці. Каменны век ахоплівае большую частку гісторыі чалавецтва (каля 99% часу) на зямлі і пачынаецца 2,5"Stone Age, " Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007  © 1997—2007 Microsoft Corporation. All Rights Reserved. Contributed by Kathy Schick, B.A., M.A., Ph.D. and Nicholas Toth, B.A., M.A., Ph.D., або 2,6 млн. гадоў таму. Каменны век характарызуецца з'яўленнем каменных інструментаў, сельскай гаспадаркі і завяршэннем плейстацэну каля 10 тыс. гадоў да н. э."Stone Age, " Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007  © 1997—2007 Microsoft Corporation. All Rights Reserved. Contributed by Kathy Schick, B.A., M.A., Ph.D. and Nicholas Toth, B.A., M.A., Ph.D. эпохі палеаліту заканчваецца з надыходам мезаліту, які ў сваю чаргу завяршыўся неалітычнай рэвалюцыяй.

У часы палеаліту людзі жылі разам у невялікіх супольнасцях, такіх як плямёны і займаліся збіраннем раслін і паляваннем на дзікіх жывёл Page 6-12 . Палеаліт характарызуецца выкарыстаннем пераважна каменных прылад, хоць таксама ўжывалася драўніна і касцяныя прылады. Прыродныя матэрыялы адаптаваліся чалавекам для выкарыстання іх у якасці інструментаў, так былі ў хаду скура і раслінныя валакна, але, улічваючы іх недаўгавечнасць яны не змаглі захавацца да нашых дзён. Чалавецтва на працягу палеаліту паступова эвалюцыянавала ад ранніх прадстаўнікоў роду Homo, такіх, як Homo habilis, якія выкарыстоўвалі простыя каменныя прылады да анатамічна сучаснага чалавека (Homo sapiens sapiens)"Human Evolution, " Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007  © 1997—2007 Microsoft Corporation. All Rights Reserved. Contributed by Richard B. Potts, B.A., Ph.D.. У канцы палеаліту, падчас г. зв. сярэдняга і верхняга палеаліту людзі пачалі ствараць першыя творы мастацтва і сталі займацца рэлігійнымі і духоўнымі абрадамі, такімі як пахаванне мёртвых і рэлігійныя рытуалыWorld’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago
The Research Council of Norway (2006, November 30). World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago. ScienceDaily. Retrieved March 2, 2008, fromhttp://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061130081347.htm. Клімат у часы палеаліту уключаў ледніковыя і міжледнікоўе перыяды, у якіх клімат перыядычна змяняўся ад цёплых да халодных тэмператур.

 Ранні палеаліт 

Перыяд, які пачаўся з канца эпохі пліяцэну, у якім пачалося першае выкарыстанне каменных прылад продкамі сучаснага чалавека Homo habilis. Гэта былі параўнальна простыя прылады, вядомыя як калуны. Homo habilis асвоілі каменныя прылады ў эпоху алдувайскай культуры, якія выкарыстоўваліся ў якасці каменных сардэчнікаў. Гэтая культура атрымала сваю назву ў гонар месца, дзе былі знойдзены першыя каменныя прылады — алдувайскай цясніны ў Танзаніі. Людзі існавалі пераважна за кошт мяса памерлых жывёл і збіральніцтва дзікарослых раслін, так як паляванне ў гэты час не была яшчэ распаўсюджаная. Каля 1,5 млн гадоў таму з'явіўся больш развіты чалавечы выгляд — Homo erectus. Прадстаўнікі гэтага віду навучыліся выкарыстоўваць агонь і стваралі больш складаныя інструменты з каменя, а таксама пашырылі свой арэал за кошт асваення Азіі, што пацвярджаецца знаходкамі на плато Жайкудан ў Кітаі. Каля 1 млн гадоў назад чалавек асвоіў Еўропу і пачаў выкарыстоўваць каменныя сякеры.

 Сярэдні палеаліт 

Перыяд пачаўся каля 200 тыс. гадоў таму і з'яўляецца найбольш вывучанай эпохай, на працягу якой жылі неандэртальцы (120-35 тыс. гадоў таму). Найбольш вядомыя знаходкі неандэртальцаў ставяцца да мастэрыянскай культуры. У рэшце рэшт неандэртальцы вымерлі і былі заменены сучаснымі людзьмі, якія ўпершыню з'явіліся ў Эфіопіі каля 100 тыс. гадоў таму. Нягледзячы на тое, што культура неандэртальцаў лічыцца прымітыўнай, ёсць дадзеныя, што яны шанавалі сваіх старых і практыкавалі рытуалы пахавання, якія ладзіліся ўсім племем. У гэты час адбылося пашырэнне арэалу людзей і засялення імі незасвоеных тэрыторый, такіх як Аўстралія і Акіянія. Народы сярэдняга палеаліту дэманструюць неабвержныя доказы, што ў іх пачатак пераважаць абстрактнае мысленне, выказанае, напрыклад у арганізаваным пахаванні памерлых. Нядаўна, у 1997 годзе на падставе аналізу ДНК першага неандэртальца навукоўцы Мюнхенскага ўніверсітэта зрабілі выснову - адрозненні ў генах занадта вялікія каб лічыць неандэртальцаў продкамі краманьёнцаў (гэта значыць сучасных людзей). Гэтыя высновы былі пацверджаны вядучымі спецыялістамі з Цюрыха, а пазней і ўсёй Еўропы і Амерыкі. На працягу доўгага часу (15-35 тысяч гадоў) неандэртальцы і краманьёнцы суіснавалі і варагавалі. У прыватнасці, на стаянках і неандэртальцаў і краманьёнцаў былі выяўленыя абгрызеныя косці іншага выгляду. У прыватнасці гэтага меркавання прытрымліваецца прафесар бардоскага Універсітэта Жан-Жак Юблен.

 Верхні палеаліт 

Каля 35-10 тыс. гадоў таму завяршыўся апошні ледніковы перыяд і сучасныя людзі на працягу дадзенага перыяду рассяліліся па ўсёй Зямлі. Пасля з'яўлення першых сучасных людзей у Еўропе (краманьёнцаў) адбыўся адносна хуткі рост іх культур, найбольш вядомыя з якіх: Шатэльперонская, Арыньякская, Салютрэйская, Гравецкая і Мадленская археалагічныя культуры.

Паўночная і Паўднёвая Амерыка былі каланізаваныя людзьмі праз Берынгаў перашыек, які быў пазней затоплены павышэннем ўзроўню сусветнага акіяна і ператварыўся ў Берынгаў праліў. Старажытныя людзі Амерыкі, палеаіндзейцы хутчэй за ўсё сфармаваліся ў самастойную культуру каля 13,5 тыс. гадоў таму. У цэлым, на планеце сталі пераважаць супольнасці паляўнічых-збіральнікаў, якія выкарыстоўвалі розныя тыпы каменных інструментаў у залежнасці ад рэгіёна.

 Мезаліт 

Перыяд паміж палеалітам і неаліту X-VI тысяч гадоў да нашай эры. Перыяд пачаўся з завяршэння апошняга ледніковага перыяду і працягваўся да павышэння ўзроўню сусветнага акіяна, што выклікала неабходнасць людзей адаптавацца да навакольнага абстаноўцы і знаходзіць новыя крыніцы свайго пражытка. У гэтым перыядзе з'явіліся мікраліты — мініяцюрныя каменныя інструменты, якія значна пашырылі магчымасці прымянення каменя ў паўсядзённым жыцці старажытных людзей. Аднак, тэрмін «мезаліт» таксама выкарыстоўваецца і ў якасці абазначэння каменных інструментаў, якія былі прывезены ў Еўропу з Старажытнага Блізкага Усходу. Микролитические інструменты значна павысілі эфектыўнасць палявання, а ў больш развітых паселішчах (напрыклад, Лепенскі Вір) выкарыстоўваліся таксама і для рыбалоўлі. Верагодна, у гэтай часовай эпосе адбылося прыручэнне сабакі ў якасці памочніка на паляванні.

Першая вядомая бітва ў гісторыі чалавецтва адбылося ў перыяд мезаліту на плато ў Егіпце, вядомым як Могілкі 117.

 Неаліт 

Новы каменны век характарызаваўся з'яўленнем сельскай гаспадаркі і жывёлагадоўлі падчас так званай неалітычнай рэвалюцыі, развіццём ганчарнага рамяства і з'яўленнем першых буйных паселішчаў людзей, такіх як Чатал-Гуюка і Іерыхон. Першыя культуры неаліту з'явіліся каля 7000 да н. э. у зоне так званага «ўрадлівага паўмесяца». Сельская гаспадарка і культура распаўсюдзіліся ў Міжземнамор'е, даліне Інда, Кітаі і краінах Паўднёва-Усходняй Азіі.

Павелічэнне колькасці насельніцтва прывяло да ўзрастання патрэбы ў расліннай ежы, што спрыяла хуткаму развіццю сельскай гаспадаркі. Пры вядзенні сельскагаспадарчых работ сталі прымяняцца каменныя прылады для апрацоўкі глебы, а пры зборы ўраджаю пачалі выкарыстоўвацца прыстасаванні для жніва, драбнення рэзкі раслін. Упершыню пачалі будавацца буйнамаштабныя каменныя збудаванні, такія як вежы і сцены Іерыхона або Стоўнхендж, што дэманструе з'яўленне ў неаліце значных людскіх і матэрыяльных рэсурсаў, а таксама форм супрацоўніцтва паміж вялікімі групамі людзей, якія дазвалялі весці працы над буйнымі праектамі. У нейкай ступені дадзенае з'ява заклала аснову ў развіцці сацыяльнай іерархіі і з'яўленню элітIan Kuijt (2000) «Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and differentiation» page 317 Springer press. Хоць некаторыя грамадства позняга неаліту фармаваліся ў якасці плямёнаў са складанай іерархіяй (напрыклад, культура старажытных Гавайскіх астравоў), большасць чалавечых супольнасцей неаліту былі параўнальна простымі і не мелі эліты Page 158. У цэлым, у неалітычных культурах было прыкметна больш іерархічных супольнасцей, чым у папярэдніх ім палеалітычных культурах паляўнічых-збіральнікаўGuthrie, pg 420.. У эпоху неаліту з'явіўся рэгулярны гандаль паміж рознымі селішчамі, людзі пачалі перавозіць тавары на значныя адлегласці (многія сотні кіламетраў). Паселішча Скара-Брэй, размешчанае на Аркнейскіх астравах недалёка ад Шатландыі, з'яўляецца адным з лепшых прыкладаў неалітычнай вёскі. У селішчы выкарыстоўваліся каменныя ложкі, паліцы і нават памяшканні для туалетаў.

 Матэрыяльная культура 
 Харчаванне 
Крыніцамі харчавання людзей у каменным веку служылі жывёлы і расліны на тэрыторыі распаўсюджвання чалавека. Людзі ўжывалі мяса і ўнутраныя органы жывёл, у тым ліку печань, ныркі і мозг. Малочныя прадукты і раслінныя прадукты, багатыя вугляводамі, такія як бабовыя і збожжавыя крупы людзі ўжывалі мала. У ежу выкарыстоўваліся лісце і карані раслін. Мяса жывёл здабывалася пераважна паляваннем, хоць у канцы каменнага веку пачало з'яўляцца жывёлагадоўля. Таксама, задоўга да сельскагаспадарчай рэвалюцыі неаліту павялічылася спажыванне бабовых раслін, пра што кажуць археабатанічны знаходкі ў Ізраіле. Больш за тое, апошнія дадзеныя сведчаць аб тым, што людзі пачалі апрацоўваць і ўжываць у ежу дзікія збожжавыя культуры больш за 23 тыс. гадоў таму ў верхнім палеаліце.

У канцы ледавіковага перыяду 15-9 тыс. гадоў таму адбылося першае ў галацэне масавае выміранне жывёл у Азіі, Еўропе, Паўночнай Амерыцы і Аўстраліі. Гэта падзея выклікала значнае змяненне ў культуры харчавання старажытных людзей і спрыяла развіццю сельскай гаспадаркі, дзякуючы якому прадукты расліннага паходжання надоўга ўвайшлі ў рацыён чалавека. Гэта выміранне магло адбыцца з-за масавай палявання людзей на дзікіх жывёл, такіх як маманты, хоць шматлікія навукоўцы лічаць, што выміранне жывёл звязана са зменай клімату.

 Месцы жыхарства і асяроддзе пражывання 

Прыкладна 2 мільёны гадоў таму людзі ўпершыню пачалі будаваць антрапагенныя структуры ў Усходняй Афрыцы, майструюць з дапамогай найпростых механізмаў з камянёў і галін дрэў. Каля 500 тыс. гадоў назад людзі пачалі выкарыстоўваць каменнае кола для ўзвядзення сваіх збудаванняў. Некаторыя з збудаванняў гэтага перыяду былі выяўленыя блізу Ніцы ў Францыі. Месцы пражывання чалавека ў каменным веку былі выяўленыя па ўсім зямным шары.

 Мастацтва 

Дагістарычнае мастацтва можна прасачыць толькі па знаходкам каменнага веку. Звесткі аб музычнай культуры першабытных людзей можна атрымаць на аснове першабытных музычных інструментаў, а дадзеныя аб выяўленчым мастацтве на аснове наскальнага жывапісу, да якой адносяцца петрагліфы і наскальныя роспісы. Невядома, ці выконвала дагістарычнае мастацтва рэлігійную функцыю. Старажытныя людзі падчас сваіх рытуалаў выконвалі танцы, спявалі песні і гралі на розных музычных інструментах.

 Рэлігія 

Сучасныя даследаванні і паглыблены аналіз знаходак каменнага стагоддзя сведчаць аб існаванні абрадаў і вераванняў ў людзей у дагістарычныя часы. Дзейнасць людзей каменнага стагоддзя выходзіла за рамкі задавальнення надзённых патрэбаў, такіх як пражытак, пошук жылля і выраб адзення. У старажытныя часы практыкаваліся абрады, якія тычацца смерці і пахавання чалавека, хоць яны моцна адрозніваліся ў асобных культур. У каменным стагоддзі па ўсёй бачнасці пачала распаўсюджвацца культура танца, якой суправаджаліся усе абрады.

Старажытныя людзі ўжо ў часы сярэдняга палеаліту, па ўсёй бачнасці хавалі сваіх мёртвых. Для ўпрыгожвання цела нябожчыка і яго магілы выкарыстоўваліся фарбы з яркай пылка раслін, охра і многія іншыя сродкі. У каменным стагоддзі пачалі фармавацца ідэі пра жыццё пасля смерці і рэлігійныя пачуцці людзей. Таксама праводзіліся рытуалы звязаныя з пакліканнем дажджу, падрыхтоўкай да палявання, лячэннем хворых.

 Абмен і гандаль 

Абмен харчавання, розных матэрыялаў і інструментаў быў распаўсюджаны яшчэ ў самых ранніх культур каменнага веку. Таксама праводзілася гандаль з селішчамі, якія знаходзяцца на вялікіх адлегласцях адзін ад аднаго. Знаходкі каменных прылад, упрыгожванняў, матэрыялаў для вытворчасці зброі, а таксама іншых вырабаў дапамаглі вызначыць месцы праходжання гандлёвых маршрутаў старажытнасці. З з'яўленнем іерархічнага ладу грамадства, правадыры плямёнаў атрымлівалі частку прыбытку ад гандлю ўласнага племя. Аднак, нават у канцы каменнага стагоддзя гандаль вялася прымітыўнымі спосабамі, першабытныя людзі не паведамлялі сваім супляменнікам аб прадаваных таварах.
 Крыніцы 

 Спасылкі 


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы