Волга

Волга (, , , , , ) — рака ў Еўропе. Даўжыня 3531 км.

Вадазбор 1360 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 7,71 тыс. м³/сек.

 Назва 
Вытлумачэнне назвы ракі Волга мае доўгую і багатую гісторыю. Яе вытлумачвалі са славянскага моўнага матэрыялу (ад слоў са значэннем «вільгаць»), з фінска-вугорскіх моў (ад слоў са значэннем «белы», «светлы»).

Першапачатковая назоўная форма можа быць адноўленая як *Jьlga, ад яе пазнейшая форма *Vьlga (j- > v-). Яе аднаўляюць на падставе старамарыйскай назвы Волгі *Jylγ (*Julγ). Як і марыйцы, што пражываюць у сярэднім цячэнні Волгі, гэтую раку мусілі называць і носьбіты фінскай мяранскай мовы, што жылі ў верхнім цячэнні Волгі і тут межавалі з балцкамоўным насельніцтвам. Такую думку першым высунуў у 1929 годзе фінскі лінгвіст Ё. Ю. МікалаJ. J. Mikkola. Der name Wolga // Finnisch-ugrische Forschungen. № 20. 1929. C. 125—128. https://fennougrica.kansalliskirjasto.fi/handle/10024/92995.

Назоўная форма *Jьlga звязваецца з балцкім *ilgas «доўгі». Першым вытлумачэнне Волгі ад балцкага «доўгі» прапанаваў мовазнавец М. Трубяцкі ў 1934 годзеN. S. Trubetzkoy’s Letters and Notes. Prepared for publcation by R. Jakobson. The Hague-Paris, 1975. C. 311..

Гэтая «доўгая» назва, згодна з Ул. Тапаровым, у пасляледавіковым часе адносілася да надзвычайна працяглага возера, якое пазней стала шэрагам доўгіх азёраў, што злучаныя пратокай, якая цяпер лічыцца самым верхнім цячэннем Волгі. З цягам часу гэтая назва была перанесеная і на ніжэйшае цячэнне ракі.

Балцкі і гідранімічны фон у мясціне верхняга цячэння Волгі — два дзясяткі рачных назваў (Руна, Кудзь, Існя, Жукопа, Вазуза, Ула і інш.)В. Н. Топоров. Еще раз о названии Волга // Исследования по этимологии и семантике. Т. 4: Балтийские и славянские языки. Кн. 1. Москва, 2004. С. 138—153..

Вядомыя і іншыя назвы ракі Волгі: «Ра» (у старагрэцкага географа Пталемея, тлумачыцца з інда-іранскай крыніцы), «Ітыль» (цюркская назва, выкарыстоўваецца ў сярэднім і ніжнім цячэнні).

 Геаграфічныя звесткі 
Волга бярэ пачатак на Валдайскім узвышшы (на вышыні 229 м), упадае ў Каспійскае мора. Вусце ляжыць на 28 м ніжэй узроўня мора. Агульнае падзенне — 256 м. Волга — найбуйнейшая ў свеце рака ўнутранага сцёку, гэта значыць не ўпадае ў сусветны акіян. Дэльта Волгі — буйнейшая ў Еўропе.

Рачная сістэма басейна Волгі ўключае 151 тыс. вадацёкаў (рэкі, ручаі і часовыя вадацёкі) агульнай працягласцю 574 тыс. км. Волга прымае каля 200 прытокаў. Левыя прытокі шматлікія і больш шматводныя, чым правыя. Пасля Камышына значных прытокаў няма.

Басейн Волгі займае каля 1/3 Еўрапейскай тэрыторыі Расіі і распасціраецца ад Валдайскага і Сярэднярускага ўзвышшаў на захадзе да Урала на ўсходзе. Асноўная, сілкавальная частка вадазборнай плошчы Волгі, ад вытока да гарадоў Ніжняга Ноўгарада і Казані, размешчана ў лясной зоне, сярэдняя частка басейна да гарадоў Самары і Саратава — у лесастэпавай зоне, ніжняя частка — у стэпавай зоне да Валгаграда, а паўднёвей — у паўпустыннай зоне. Волгу прынята дзяліць на 3 часткі: верхняя Волга -ад вытока да вусця Акі, сярэдняя Волга — ад упадзення Акі да вусця Камы і ніжняя Волга — ад упадзення Камы да вусця.

 Выток 
Выток Волгі знаходзіцца каля паўднёва-заходняй ускраіны вёскі Волга-Верхаўскае Асташкаўскага раёна Цвярской вобласці. Ёсць некалькі крыніц, злучаных паміж сабой у невялікі вадаём, адна з іх лічыцца вытокам Волгі. Вакол крыніцы была пабудавана капліца, да якой вядзе мост. З вадаёма выцякае звычайны ручай шырынёй 50-100 см і глыбінёй да 30 см. Вада ў ручаі мае чырвона-чорнае адценне, у засушлівае лета гэты ручай у межах вёскі Волга-Верхаўскае часта перасыхае.

У раёне вытока ракі — запаведнік які ўключае запаведныя лясы агульнай плошчай больш за 4 100 га.

 Верхняя Волга 
У вярхоўях, у межах Валдайскага ўзвышша, Волга праходзіць праз невялікія азёры — Верхіт, Сцерж, Уселуг, Пена і Волга, якія разам называюць Верхняволжскія азёры. Ля вытоку возера Волга у 1843 была пабудавана плаціна Верхняволжскі Бешлот для рэгулявання плыні вады і падтрымання суднаходных глыбінь у межань . У выніку будаўніцтва гэтай плаціны ўтварылася Верхняволжскае вадасховішча, апорная зона якога ўключала ўсе Верхняволжскія азёры.

Пакідаючы пагоркі, рака праходзіць Ржэў, а затым ідзе на паўночны ўсход. Тут яна ужо прыдатная для суднаходства на невялікіх грузавых судах. Пасля Цверы цячэ праз Іванькаўскае вадасховішча (так званае Маскоўскае мора), створанае ГЭС каля горада Дубна. У раёне Іванькаўскага вадасховішча канал імя Масквы адыходзіць ад Волгі, злучаючы яго з Масквой-ракой.

Затым Волга цячэ праз Угліцкае вадасховішча каля Угліча, ўтварае Рыбінскае вадасховішча (Рыбінская ГЭС) каля Рыбінска. Тут упадаюць у Волгу прытокі Малога і Шэксна, ад якой пачынаецца Волга-Балтыйскі водны шлях. У раёне Рыбінск — Яраслаўль і ніжэй Кастрамы рака цячэ ў вузкай даліне сярод высокіх берагоў, перасякаючы Угліцка-Данілаўскае ўзвышша і Галіцка-Чухламскае ўзвышша . Затым Волга цячэ па Унжэнская і Балахненскай нізінах. Каля Гарадца (вышэй за Ніжні Ноўгарад) Волга, перакрытая дамбай Ніжагародскай ГЭС, утварае Горкаўскае вадасховішча. Найбуйнейшыя прытокі вярхоўя Волгі — Селіжараўка, Цверца, Малога, Шэксна і Унжа.

 Сярэдняя Волга 
Пачаткам Сярэдняй Волгі лічыцца месца, дзе ў раку ўпадае яе самы вялікі прыток — Ака. Упадае ў Волгу каля Ніжняга Ноўгарада. Ніжэй упадзення Акі Волга становіцца яшчэ больш паўнаводнай. Цячэ па паўночнай ускраіне Прыволжскага ўзвышша. Правы бераг ракі высокі, левы — нізінны. На тэрыторыі рэспублікі Марый Эл знаходзіцца Чэбаксарскае вадасховішча, утворанае дамбай Чэбаксарскай ГЭС. Каб вызваліць для яго месца, дзесяткі тысяч марыйцаў прыйшлося перасяліць у 1980-я гады, калі будавалася ГЭС. Пад гэтай дамбай знаходзяцца гарады Чэбаксары і Новачэбаксарск. Казань, сталіца Татарстана, размешчана на беразе ракі ў 150 км далей на ўсход, дзе рака паварочвае на поўдзень. Горад знаходзіцца ў пачатку Куйбышаўскага вадасховішча, утворанага ў выніку будаўніцтва Жыгулёўскай ГЭС. Вадасховішча плошчай 6 450 км з’яўляецца самым буйным ў Еўропе. Самыя буйныя прытокі Волгі ў яе сярэднім цячэнні — Ака, Сура, Вятлуга і Свіяга.

 Ніжняя Волга 
У ніжнім цячэнні, пасля ўпадзення Камы, Волга становіцца магутнай ракой. Цячэ па Прыволжскім ўзвышшы. Каля Тальяці, над Самарскай Лукой, якую ўтварае Волга, акружаючы Жыгулёўскае ўзвышша, пабудавана дамба Волжскай ГЭС; над дамбай цягнецца Куйбышаўскае вадасховішча. Дамба Саратаўскай ГЭС была пабудавана на Волзе каля горада Балакова. Ніжняя Волга прымае адносна невялікія прытокі — Сок, Самара, Вялікі Іргіз, Еруслан. На 21 км вышэй Валгаграда аддзяляецца ад Волгі левы рукаў — Ахтуба (даўжыня 537 км), якая цячэ паралельна галоўнай рацэ. Вялікая прастора паміж Волгай і Ахтубай, перасякаемая шматлікімі пралівамі і старажытнасцямі, называецца Волга-Ахтубінская пойма; шырыня разліваў у межах гэтай поймы раней дасягала 20-30 км. На Волзе паміж пачаткам Ахтубы і Валгаградам была пабудавана Волжская ГЭС, над дамбай якой знаходзіцца Валгаградскае вадасховішча.

 Дэльта Волгі 

Дэльта Волгі пачынаецца ў кропцы аддзялення ад яе рэчышча Ахтубы (у раёне Валгаграда) і з’яўляецца адным з найбуйнейшых у Расіі. У дэльце да 500 рукавоў, праліваў і малых рэк. Галоўныя — Бахтэмір, Камызяк, Старая Волга, Болда, Бузан, Ахтуба (пры гэтым суднаходны Бахтэмір, які ўтварае Волга-Каспійскі канал).

Волжскі рукаў Кігач перасякае тэрыторыю Курмангазінскага раёна Атыраўскай вобласці Казахстана. Ад яго бярэ пачатак стратэгічны вадаправод Волга — Мангышлак, які забяспечвае вадой раёны Мангістаўскай вобласці Казахстана.

З-за паніжэння Каспійскага мора плошча дэльты Волгі за апошнія 130 гадоў павялічылася ў дзевяць разоў.

Для аховы флоры і фаўны у 1910 у дэльце Волгі дэльце быў створаны Астраханскі запаведнік.

 Гідралагічны рэжым 
Асноўнае жыўленне ракі забяспечваюць снегавыя (60 % гадавога сцёку), падземныя (30 %) і дажджавыя (10 %) воды. Гідралагічны рэжым характарызуецца вясновым разводдзем (красавік — чэрвень), нізкім утрыманнем вады ў летні і зімовы перыяд (межань) і восеньскай дажджавой паводкай (кастрычнік). Палову ўсёй вады, якая паступае ў раку на працягу года, складае шэсць тыдняў з канца красавіка да пачатку чэрвеня, што звязана з раставаннем снегу у басейне ракі. Гадавыя ваганні ўзроўню Волгі да рэгулявання ракі вадасховішчамі дасягалі каля Цверы 11 м, ніжэй вусця Камы — 15-17 м, каля Астрахані — 3 м. З будаўніцтвам вадасховішчаў сцёк Волгі стаў рэгуляваным, ваганні ўзроўню рэзка знізіліся.

Сярэднія штомесячныя расходы вады (в м³/с), вызначаныя на гідрапосце Валгаград за перыяд 1879—1984 гг.)

Сярэднегадавы расход вады каля Верхняволжскага Бешлоту складае 29 м³/с, каля Цверы — 182 м³/с, каля Яраслаўля — 1110 м³/сек, каля Ніжняга Ноўгарада — 2970 м³/с, каля Самары — 7720 м³/с, каля Валгаграда — 8060 м³/с. Ніжэй Валгаграда рака губляе каля 2 % вады з-за выпарэння. Максімальны расход вады ў перыяд разводдзя у мінулым ніжэй упадзення Камы дасягаў 67000 м³/с, а ў Валгаградзе ў выніку разліву на пойме — не перавышала 52 000 м³/с.

З-за рэгулявання сцёку максімальныя расходы вады падчас разводдзяў і паводак рэзка ўпалі, а ў летнюю і зімовую межань — рэзка выраслі. Водны баланс басейна ракі Волга каля Валгаграда ў сярэднім за многія гады складае: ападкаў — 662 мм, або 900 км³ у год, рачны сцёк — 187 мм, або 254 км³ у год, выпарэнне — 475 мм, або 646 км³ у год.

Да стварэння вадасховішчаў на працягу года Волга прыносіла ў вусце каля 25 млн тон адкладаў і 40-50 млн тон раствораных мінеральных рэчываў.

Рачная вада гідракарбанатна-кальцыевая, ваганні мінералізацыі вады складаюць 150—350 мг/м³ на працягу года. Якасць вады пагаршаецца ад крыніцы да вусця.

Тэмпература Волгі ў сярэдзіне лета (ліпень) дасягае 20-25 °C. Крыгаход і раставанне лёду на Волзе ў Астрахані у сярэдзіне сакавіка, у першай палове красавіка лёд растае на верхняй Волзе ўнізе Камышына, на астатняй частцы — у сярэдзіне красавіка. Замярзае ў верхнім і сярэднім цячэнні ў канцы лістапада, у ніжнім — у пачатку снежня; застаецца свабоднай ад лёду каля 200 дзён, а каля Астрахані — каля 260 дзён. Са стварэннем вадасховішчаў цеплавы рэжым Волгі змяніўся: у вярхоўях працягласць ледзяных з’яў павялічылася, а ў ніжніх — скарачалася.

 Гісторыя 
Існуюць меркаванні, што першая згадка пра Волгу сустракаецца ў працах старажытнагрэчаскага гісторыка Герадота ў V стагоддзі да н. э. У апавяданні пра паход персідскага шага Дарыя I на скіфаў Герадот паведамляе, што Дарый, пераследуючы скіфаў за раку Танаіс (сучасным Дон), спыніўся на рацэ ОарГеродот. История (IV, 123—124). Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. «Народы нашей страны в „Истории“ Геродота» (рус.). — М.: Наука, 1982. — С. 149., якая, верагодна, і ёсць Волга, не зважаючы на тое, што той жа Герадот сведчыў, што Оар ўпадае ў Меатыду (Азоўскае мора).

Першымі людзьмі на Верхняй Волзе былі марыйцы і іхняя заходняя этнічная група, вядомая як мера, якія прыйшлі ў гэтую вобласць каля I—III стагоддзя. З VIII і IX стагоддзяў з тэрыторыі Кіеўскай Русі пачалася славянская экспансія і каланізацыя гэтых земляў. Славяне прынеслі хрысціянства, якое прынялі некаторыя мясцовыя жыхары, асімілявалі і паступова пачалі лічыць сябе ўсходнімі славянамі. Астатнія марыйцы мігравалі на захад у глыб краіны. На працягу некалькіх стагоддзяў яны асімілявалі карэннае фінскае насельніцтва. Ацалелыя народы этнічных прыволжскіх фінаў ўключаюць марыйцаў і мардву на тэрыторыях Сярэдняй Волгі. Акрамя таго, разам з гунамі, у VII стагоддзі сюды прыйшлі цюркскія плямёны і асімілявалі некаторыя групы фінскага і індаеўрапейскага насельніцтва на Сярэдняй і Ніжняй Волзе. На сёння хрысціяне-чувашы і мусульмане-татары з’яўляюцца нашчадкамі насельніцтва сярэднявечнай Волжскай Булгарыі. Іншая цюркская група, нагаі, раней насяляла стэпы Ніжняга Паволжа.

міні|Сьцяпан Разін выкідае персідскую князёўну ў Волгу.
Геаграфічнае становішча Волгі і ейных прытокаў прывяло да ўзнікнення волжскага гандлёвага шляху. Праз міжрэчча Волгі і Дона працягвалі чоўны, ажыццяўляючы такім чынам сувязь з Донам, а таксама Азоўскім і Чорным морамі. З Арабскага халіфату вывозіліся тканіны, металы, а з земляў, якія былі заселеныя славянамі, эспартавалася зброя, футра, воск і мёд. У IX—X стагоддзях у гандлі значную ролю гулялі такія цэнтры, як хазарскі Ітыль у вусце ракі, а таксама булгарскі Булгар на Сярэдняй Волзе, а таксама славянскія гарады Растоў, Суздаль, Мурам, якія месціліся ў Верхнім Паволжы. Вялікую магутнасць атрымала Хазарыя, якая кантралявала ніжнія ўчасткі ракі. Такія гарады Паволжжа, як Ітыль, Саксін і Сарай былі аднымі з найбуйнейшых у сярэднявечным свеце. Рака служыла важным гандлёвым шляхам, які злучаў Скандынавію, фіна-угорскія раёны з рознымі славянскімі і цюркскімі плямёнамі, Волжскую Булгарыю, Хазарыю, Персію і арабскі свет.

міні|Савецкія маракі робяць высадку на Волзе падчас бітвы за Сталінград.
Пасля паходу князя Святаслава ў 965 годзе на Волгу і разгрому шэрагу хазарскіх гарадоў, значэнне волжскага гандлёвага шляху ўпала, а шматлікія старажытныя гандлёвыя гарады прыйшлі ў заняпад. Пачынаючы з XI стагоддзя большая частка міжнароднага гандлю ўсходне-славянскіх земляў праходзіла па Дняпроўскім гандлёвым шляху, чаму спрыяла палітыка, арыентаваная на гандлёвыя і рэлігійныя сувязі з Візантыяй. У гэты пэрыяд волжскі гандаль моцна паслабеў, а ў XIII стагоддзі мангола-татарскае нашэсце канчаткова парушыла гаспадарчыя сувязі, акрамя басейну Верхняй Волгі, дзе актыўную ролю адыгрывалі Ноўгарад, Цвер і гарады Уладзіміра-Суздальскага княства. З XV стагоддзя значэнне гандлёвага шляху аднавілася, што прывяло да росту ролі такіх цэнтраў, як Казань, Ніжні Ноўгарад і Астрахань. Скарэнне Іванам Грозным у сярэдзіне XVI стагоддзя Казанскага і Астраханскага ханстваў прывяло да аб’яднання ўсёй паволжскай рачной сістэмы ў руках Масковіі, што спрыяла росквіту волжскага гандлю ў XVII стагодзьдзі.

У XVIII стагоддзі асноўныя гандлёвыя шляхі перамясціліся на Захад, а эканамічнае разьвіццё Ніжняй Волгі стрымлівалася слабой населенасцю і набегамі качэўнiкаў. Басейн Волгі ў XVII—XVIII стагоддзях з’яўляўся асноўным раёнам дзеянняў паўсталых казакоў і сялян пад кіраўніцтвам Сцяпана Разіна і Емяльяна Пугачова. З мэтай развіцця рэгіёну расійская імператрыца Кацярына II у 1763 годзе выступіла з маніфестам, у якім запрасіла ўсіх замежнікаў прыехаць і засяліць рэгіён, прапаноўваючы ім шматлікія стымулы для гэтага. Збольшага гэта было зроблена для развіцьця рэгіёну, але і для стварэння ахоўнай зоны паміж расійцамі і мангольскімі ордамі на ўсходзе. Найбольшая цікавасць да рэгіёну зьявілася ў немцаў, якія ў вялікая колькасці засялілі рэгіён.

Падчас грамадзянскай вайны ў Расіі абодва бакі канфлікту мелі баявыя караблі на Волзе. У 1918 годзе флатылія Чырвонай Волгі выціснула белых на ўсход, ад Казані да Камы і ў рэшце рэшт да Уфы. Аднаўленне кантролю бальшавікоў над Волгай лічыцца важным пераломным момантам Грамадзянскай вайны, бо кантроль над Волгай забясьпечваў доступ да хлебных рэсурсаў і бакінскай нафты. Важную ролю ў Грамадзянскай вайне адыграла абарона Царыцына, у якой удзел прымаў Іосіф Сталін, што і паслужыла падставай для далейшага перайменаваньня гораду ў Сталінград. У гады сацыялістычнага будаўніцтва ў сувязі з індустрыялізацыяй ўсёй краіны значэнне Волжскага шляху ўзрасло. З канца 1930-х гадоў Волгу пачалі выкарыстоўваць як крыніцу атрымання гідраэлектраэнэргіі. У перыяд Другой сусветнай вайны на рацэ адбыліся пераломныя і найбольш крывавыя Ржэўская і Сталінградская бітвы.

 Экалогія 
Значная тэхнагенная нагрузка прывяла да засмечвання ракі і забруджвання вады, а будаўніцтва гідратэхнічных збудаванняў — да амаль поўнага знікнення першасных частак берагоў, звычайна размешчаных за дамбамі вадаёмаў. У выніку — натуральная біямаса знікае і з’яўляюцца чужародныя арганізмы.

Некаторыя эколагі кажуць, што з-за арганічнага забруджвання Волга імкліва ператвараецца ў балота«Мы получим новый Чернобыль» // Главную русскую реку превратили в ядовитую помойку. Это угрожает всей России .

 Цэнтральная водная артэрыя Расіі 
Тэрытарыяльна басейн Волгі ўключае Астраханскуюю, Валгаградскую, Саратаўскую, Самарскую, Ульянаўскую , Ніжагародскую, Яраслаўскую, Іванаўскую, Кастрамскую, Маскоўскую, Смаленскую, Цвярскую, Уладзімірскую, Калужскую, Арлоўскую, Разанскую, Валагодскую, Кіраўскую, Пензенскую, Тамбоўскую вобласць, Пермскі край, Удмурцію, Марый Эл, Мардовію, Чувашыю Башкартастан, Калмыкію, Комі, Маскву і інш.

Волга злучана з Балтыйскім морам Волга-Балтыйскім водным шляхам, Вышневалоцкай і Ціхвінскай сістэмамі; з Белым морам — праз Паўночна-Дзвінскую сістэму і праз Беламорска-Балтыйскі канал; з Азоўскаім і Чорным марамі — праз Волга-Данскі канал.

У басейне Верхняга Паволжа вялікія лясы, у сярэднім і часткова ў Ніжнім Паволжы вялікія плошчы займаюць пасевы збожжавых і тэхнічных культур. Развіта вырошчванне бахчавых культур і садаводства. У Волга-Уральскім рэгіёне — багатыя радовішчы нафты і прыроднага газу. Каля Салікамска — значныя радовішчы калійных соляў. У Ніжнім Паволжы (Баскунчак, Эльтон) — павараная соль.

У Волзе жыве каля 70 відаў рыбы, у тым ліку 40 прамысловых, з іх найважнейшыя: вобла, селядзец, лешч, судак, сазан, карп, сом, шчупак, асетр, сцерлядзь.

Суднаходства на Волзе існуе са старажытных часоў. Волжскі гандлёвы шлях узнік у VIII ст.

Пры Іване Грозным пасля заваявання Казані і Астрахані быў адкрыты скразны рух па рацэ да яе вусця з выхадам у Каспійскае мораБурлаки Поволжья.

Першыя параходы на Волзе з’явіліся ў канцы 1810-х — у пачатку 1820-х гадоў, належалі памешчыку Д. П. Яўрэінаву. Станаўленне цеплахода на Волзе запаволілася з-за манаполіі шатландскага прадпрымальніка Карла Бёрда да 1842 года, і за гэты перыяд на Волзе было пабудавана толькі 16 параходаўВолжское судоходство . У 1843 годзе па рашэнні ўрада было створана Волжскае параходства з цэнтрам у Санкт-Пецярбургу, а ў 1846 годзе арганізавана рэгулярнае цеплаходства.

Пазней на Волзе былі арганізаваны і іншыя буйныя суднаходныя кампаніі — «Самалёт», «Волга», «Каўказ і Меркурый», а таксама мноства дробных кампаній, якія спаборнічалі паміж сабой.

У 1918 г. былі нацыяналізаваны прыватныя судны.

У гады Вялікай Айчыннай вайны на Волзе дзейнічала Волжская флатылія, якая ажыццяўляла ваенныя перавозкі, размініравала і прымала ўдзел у некалькіх баях .

У цяперашні час (паводле пераліку ўнутраных водных шляхоў, зацверджанага ўрадам Расіі ў 2002 г.), Волга лічыцца суднаходнай ад Ржэва; да ўнутраных водных шляхоў Расіі адносяцца ўчастак ад Ржэва да прыстані Калгаснік (589 км), ад прыстані Калгаснік да прыстані Берцюль у пасёлку Чырвоныя Барыкады (2604 км), а таксама 40-кіламетровы ўчастак у дэльце Волгі.Перечень внутренних водных путей Российской Федерации.

 Крыніцы 

 Літаратура 

  — СПб.: Самолёт, 1862. — VIII, 415 с., 10 литогр., 31 рис.
 Водарский Е. А. Путеводитель по Волге от Рыбинска до Астрахани. — М.: Т-во Скоропеч. А. А. Левенсон, 1908. — 147 с. + 9 карт.

 Рыбаков Б. А.' Геродотова Скифия: Историко-географический анализ . — М.: Наука, 1979. — 248 с. — 50 000 экз. Переизд.: М.: Эксмо; Алгоритм, 2010.
 Новосад Е. В.  // Вопросы истории естествознания и техники / Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова РАН. — М.: Наука, 2006 — С. 61—72.

 Спасылкі 






 Григорий Москвич''. 





Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы

Катэгорыя:Рэкі еўрапейскай часткі Расіі