Бацькаўшчына (газета, 1947)

«Бацькаўшчына» — грамадска-палітычная газета беларускай эміграцыі, якая выдавалася ў Мюнхене з 31 кастрычніка 1947 года па снежань 1966 года. Пазіцыянавала сябе як орган «беларускай нацыянальна-вызвольнай думкі». З 1955 года выходзіла ў фармаце штотыднёвіка.

Першы нумар газеты быў падрыхтаваны ў асяроддзі пасляваеннай эміграцыі ў Германіі і выйшаў накладам 2000 асобнікаў; карэктуру першага выпуску праводзілі падчас паездкі ў Марбург на з’езд студэнтаў. Апошнім стаў 637-ы нумар, які выйшаў у снежні 1966 года.

 Гісторыя 
Газета пачала выходзіць у 1947 годзе ў лагерах для перамешчаных асоб (Германія) як адказ на патрэбу ў кансалідацыі беларускай пасляваеннай эміграцыі. Першапачаткова выданне мела нерэгулярны характар, але з цягам часу ператварылася ў адзін з самых уплывовых друкаваных органаў беларускага замежжа.

 Заснаванне і назва 
Першы нумар «Бацькаўшчыны» быў выпушчаны з друкарні 31 кастрычніка 1947 года накладам 2000 асобнікаў. Назву газеты, хутчэй за ўсё, прапанаваў Антон Адамовіч.

У праграмным рэдакцыйным артыкуле першага нумара назва тлумачылася як маркер сувязі з Айчынай і як абазначэнне духоўнай і культурнай спадчыны, якая захоўваецца супольнасцю нават па-за тэрыторыяй краіны.

 Арганізацыя выдання і друк 
Пытанні ліцэнзавання і выдання ў пасляваеннай Германіі вырашаліся праз ліцэнзіята газеты: першым ліцэнзіянтам называецца Аляксандр Калодка, а пасля яго ад’езду ліцэнзію пераняў Васіль Кендыш. Паводле ўспамінаў Кендыша, галоўнае рэдактарства ўзяў на сябе Антон Адамовіч, а адной з асноўных праблем стала наладжванне тэхнічных магчымасцяў друку і фінансавага забеспячэння.

Першапачаткова друкарскія магчымасці шукалі ў Рэгенсбургу; пасля выдання некалькіх нумароў давялося наладжваць выпуск у іншай друкарні, у тым ліку вырашаць пытанне арэнды лінатыпа і пошуку наборшчыкаў, здольных працаваць з кірылічным шрыфтам. У выніку друк быў арганізаваны ў Дынгальфінгу (арэнда лінатыпа для патрэб газеты), а набор у асобных выпадках забяспечвалі некалькі наборшчыкаў; пазней заключылі дамову з украінскім лінатыпістам, які прыязджаў для набору чарговых выпускаў.

Паводле ўспамінаў Кендыша, за адносна кароткі перыяд (каля васьмі месяцаў) было надрукавана 25 нумароў газеты агульным накладам 793 000 асобнікаў; у той жа час праз рэдакцыйныя і друкарскія магчымасці выпускаліся і іншыя выданні (брашуры, часопіс «Сакавік», асобныя кніжныя публікацыі).

 Фінансаванне і распаўсюджанне 
Матэрыяльныя сродкі на выданне паступалі з датацый Беларускага нацыянальнага цэнтра і з ахвяраванняў беларусаў, раскіданых па лагерах у Германіі; фінансавы фактар у ранні перыяд быў адным з ключавых абмежаванняў рэгулярнага выпуску. У першых нумарах рэдакцыя публічна дзякавала за падтрымку, у тым ліку згадваючы арганізацыі і асобаў, што дапамагалі матэрыяльна, а таксама ахвяраванні з розных акупацыйных зон і з-за мяжы.

Пасля грашовай рэформы ў Германіі ў сярэдзіне 1948 года выданне сутыкнулася з дадатковымі цяжкасцямі і на пэўны час перарывала нармальны выхад; у ўспамінах адзначаліся таксама выдаткі на друк і лагістыку дастаўкі накладу паміж друкарняй, станцыяй і месцам размяшчэння рэдакцыі.

 Рубрыкі пра жыццё перамешчаных асоб 
«Бацькаўшчына» змяшчала матэрыялы пра паўсядзённае жыццё беларусаў у лагерах для перамешчаных асоб і стымулявала перапіску чытачоў з розных зон, што дазваляе разглядаць газету як адну з крыніц да гісторыі эміграцыйных асяродкаў. У выданні існаваў адмысловы раздзел «Справы Ды-Пі» (прысвечаны практычным пытанням перамешчаных асоб), дзе друкаваліся, сярод іншага, звесткі пра прафесійныя курсы Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў, парады перад выездам у розныя краіны, звесткі пра пазыкі і дакументы, а таксама інфармацыя пра міграцыйныя квоты.

 Выдавецкія праекты 
Пры газеце быў створаны аднайменны выдавецкі праект «Бацькаўшчына», які пачаў працаваць у 1952 годзе (ўзаемадзеянне адзначаецца таксама з Беларускім інстытутам навукі і мастацтва), і ў межах якога выходзілі кніжныя выданні беларускай класікі і асобныя літаратурныя праекты. Рэдакцыя брала на сябе не толькі падрыхтоўку тэкстаў, але і распаўсюд выданняў (у тым ліку праз акцыі, прысвечаныя беларускай кнізе).

 Кантакты з Польшчай і Беларуссю 
Паводле агляду гісторыі газеты, «Бацькаўшчына» наладжвала абмен выданнямі з Беларускім грамадска-культурным таварыствам у Варшаве (канец 1956 года), пасля чаго рэдакцыя атрымлівала пацвярджэнні і лісты з Польшчы, а ў беластоцкай газеце «Ніва» з’явілася рубрыка, звязаная з матэрыяламі «Бацькаўшчыны». Таксама адзначалася высылка асобнікаў у БССР (перадусім у бібліятэкі і рэдакцыі) і ўскосныя сведчанні пра выкарыстанне матэрыялаў «Бацькаўшчыны» ў савецкай прэсе пры публікацыях крытычнага характару.

Выдаўцом газеты з 1955 года быў Уладзімір Бортнік. У розны час рэдактарамі былі Мікола Панькоў, Я. Пятроўскі, Сымон КабышЭнцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 1. — Мінск, 1993. — С. 333.. З 1951 года выданне атрымлівала фінансавую падтрымку з боку амерыканскіх спецслужбаў (ЦРУ), якія разглядалі эмігранцкія арганізацыі як інструмент у Халоднай вайне супраць савецкага блокаКодин Е. В. Американская разведка и белорусская эмиграция против Советской Белоруссии в годы холодной войны // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2023. Т. 68. Вып. 4. С. 974–990..

 Завяршэнне выдання 
Станіслаў Станкевіч рэдагаваў «Бацькаўшчыну» да свайго выезду ў ЗША ў 1962 годзе; пасля гэтага газету перанялі Павал Урбан, Уладзімір Цвірка і Юры Сянькоўскі, чыя занятасць на радыё «Вызваленне / Свабода» паўплывала на стабільнасць выдання. Выхад газеты спыніўся ў снежні 1966 года; адным з фактараў закрыцця ў аглядзе называецца змена сацыяльнага статусу пасляваеннай хвалі эміграцыі (пераход ад «эмігранцкай» да больш «этнічнай» мадэлі выданняў у краінах пасялення).

Агулам выйшла больш за 600 нумароў.

 Змест і тэматыка 
«Бацькаўшчына» асвятляла шырокае кола пытанняў, звязаных з жыццём беларускай дыяспары і сітуацыяй у БССР.
Асноўныя тэмы публікацый:
 Гісторыя Беларусі: Публікацыі даследчыкаў эміграцыі пра Вялікае Княства Літоўскае, БНР, Слуцкі збройны чын.
 Крытыка савецкай палітыкі: Аналіз нацыянальнай і эканамічнай палітыкі ў БССР, выкрыццё рэпрэсій і русіфікацыі.
 Культура і літаратура: Друкаваліся творы беларускіх пісьменнікаў-эмігрантаў (Наталля Арсеннева, Алесь Салавей, Масей Сяднёў і інш.), успаміны, літаратуразнаўчыя артыкулы.
 Рэлігія: Матэрыялы па гісторыі БАПЦ і каталіцкага касцёла, праблемы рэлігійнага жыцця ў СССР.

Як дадатак да газеты ў 1952—1961 гадах выдаваўся літаратурны часопіс для дзяцей «Каласкі».

 Моўнае пытанне 
Адной з галоўных місій газеты была абарона і захаванне беларускай мовы. Выданне стаяла на пазіцыі, што ўсе беларусы замежжа павінны размаўляць па-беларуску, каб «не распусціцца ў чужым моры» і «горда і годна рэпрэзентаваць Беларусь перад чужымі народамі». На яе старонках з’яўляліся заклікі да беларусаў, што жылі ў лагеры Віндзішбергердорф, захоўваць родную мову, што спрыяла адкрыццю там беларускіх школ.

Газета надавала шмат увагі гісторыі русіфікацыі. У ёй быў змешчаны цыкл публікацый прафесара Яна Станкевіча «З гісторыі русіфікацыі Беларусі». Аўтар сцвярджаў, што ўзаконенне рускай мовы ў якасці службовай ва ўсіх галоўных галінах жыцця СССР вядзе да адмірання іншых нацыянальных моў.

Таксама Станіслаў Станкевіч на старонках газеты аналізаваў прычыны рэформы правапісу 1933 года, называючы яе актам гвалтоўнай русіфікацыі, накіраваным на штучнае збліжэнне беларускай мовы з рускай праз выдаленне самабытных рыс і ўвядзенне чужой лексікі«Эміграцыйная газета „Бацькаўшчына“ ў абароне беларускай мовы» ..

 Спадчына 
Газета «Бацькаўшчына» застаецца важнай крыніцай па гісторыі беларускай пасляваеннай эміграцыі. Яе архіў змяшчае унікальныя дакументы, публіцыстыку і мастацкія творы, якія не маглі быць апублікаваныя ў БССР з прычыны цэнзуры.

Электронны архіў нумароў газеты даступны на сайце «Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org».

 Гл. таксама 
 Беларуская служба Радыё «Свабода»
 Беларус (газета)
 Беларускае слова (1948)
 Беларусы Германіі
 Беларускія лагеры для перамешчаных асоб

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Снапкоўскі У. Аб пагадненні паміж урадам Беларускай ССР і ЮНРРА ад 18 снежня 1945 года // Беларуская думка № 12, 2018. — С. 68−76.
 Советская историческая энциклопедия. — Москва, 1961.


 Спасылкі 
 Архіў нумароў газеты «Бацькаўшчына» на сайце Kamunikat.org
 Газета «Бацькаўшчына» ў Зводным электронным каталогу бібліятэк Беларусі

Катэгорыя:Беларуская дыяспара
Катэгорыя:Газеты Германіі на беларускай мове
Катэгорыя:Мюнхен
Катэгорыя:Перыядычныя выданні беларускай дыяспары
Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы