Кірыліца

Кіры́ліца — старажытная славянская азбука. Назва паходзіць ад імені славянскага асветніка Канстанціна (Кірыла) Філосафа. Мяркуюць, што пісьмо створана ў сярэдзіне 9 ст. на аснове глаголіцы і грэчаска-візантыйскага ўстаўнага пісьма. Мела 43 літары (11 ст.): 24 візантыйскага паходжання, 19 самастойных. 27 літар мелі лікавае значэнне (літара з цітлай).

Шырока ўжывалася ў стараславянскіх, потым ва ўсходнеславянскіх пісьменнасцях Сярэдневякоўя, у т. л., у старабеларускім пісьменстве (14—18 ст.). Пры развіцці моў, якія запісваліся кірыліцаю, яе алфавітна-літарны склад перастаў дакладна адпавядаць іх гукавой сістэме.

Найстаражытнейшыя помнікі кірыліцы: надпісы на руінах царквы ў Праславе (9 ст., Балгарыя), на гліняным посудзе з раскопак пад Смаленскам (пач. 10 ст.), балгарскі надпіс у Дабруджы (943), берасцяныя граматы (10—15 ст.), Савава кніга і Супрасльскі рукапіс (11 ст.), першы датаваны рукапіс — Астрамірава Евангелле (1056—1057).

 Назва 
Верагодна, кірылічнае пісьмо распрацоўвалі і распаўсюджвалі паслядоўнікі Кірыла і Мяфодзія, а не самі Кірыл і Мяфодзій, таму такая назва пісьменнасці хутчэй аддае даніну павагі, чым абазначае аўтарства.

У беларускай, рускай, балгарскай, македонскай і сербскай мовах кірыліца таксама вядома пад назваю «азбука», якая паходзіць ад старое назвы дзвюх першых літар кірылічнага алфавіта (гэтак жа як і слова алфавіт пайшло ад першых дзвюх грэчаскіх літар альфа і бета).

 Гісторыя 
Каля 863 года браты Канстанцін (Кірыл) Філосаф і Мяфодзій з Салуні (Салонікі) па загадзе візантыйскага імператара  ўпарадкавалі пісьменнасць для стараславянскай мовы і выкарыстоўвалі новую азбуку для перакладу на славянскую мову грэчаскіх рэлігійных тэкстаў. Доўгі час дыскусійным заставалася пытанне, ці была гэта кірыліца (і ў такім выпадку глаголіцу лічаць тайнапісам, які з'явіўся пасля забароны кірыліцы) або глаголіца — азбука, якія адрозніваюцца амаль выключна напісаннем. Цяпер у навуцы пераважае погляд, згодна з якім глаголіца першасная, а кірыліца другасная (у кірыліцы глагалічныя літары заменены на вядомыя грэчаскія). Глаголіца доўгі час у некалькі змененым выглядзе ўжывалася у харватаў (да XVII ст).

З'яўленне кірыліцы, заснаванай на грэчаскім статутным (урачыстым) пісьме — унцыяле, звязваюць з дзейнасцю балгарскай школы кніжнікаў (пасля Кірыла і Мяфодзія). У прыватнасці, у жыцці святога Клімента Охрыдскага прама пішацца аб стварэнні ім славянскага пісьменства ўжо пасля Кірыла і Мяфодзія. Дзякуючы папярэдняй дзейнасці братоў азбука атрымала шырокае распаўсюджванне ў паўднёваславянскіх землях, што прывяло ў 885 годзе да забароны яе выкарыстання ў царкоўнай службе рымскім папам, які змагаўся з вынікамі місіі Канстанціна-Кірыла і Мяфодзія.

У Балгарыі цар Барыс у 860 годзе прыняў хрысціянства. Балгарыя становіцца цэнтрам распаўсюджвання славянскага пісьменства. Тут ствараецца першая славянская кніжная школа — Праслаўская кніжная школа — перапісваюцца Кірыла-Мяфодзіеўскія арыгіналы богаслужбовых кніг (Евангелле, Псалтыр, Апостал, царкоўныя службы), робяцца новыя славянскія пераклады з грэчаскай мовы, з'яўляюцца арыгінальныя творы на стараславянскай мове («О письменехъ Чрьноризца Храбра»).

Шырокае распаўсюджанне славянскага пісьменства, яго «залаты век», адносіцца да часу валадарання ў Балгарыі цара Сімяона Вялікага (893—927 гг.), сына цара Барыса. Пазней стараславянская мова пранікае ў Сербію, а ў канцы X стагоддзя становіцца мовай царквы ў Старажытнарускай дзяржаве.

Стараславянская мова, быўшы мовай царквы на Русі, адчувала на сабе ўплыў старажытнарускай мовы. Гэта была стараславянская мова рускай рэдакцыі, бо ўключала ў сябе элементы жывой ўсходнеславянскай гаворкі.

Першапачаткова кірыліцай карысталіся частка паўднёвых славян, усходнія славяне, а таксама румыны; з часам іх алфавіты некалькі разышліся адзін ад аднаго, хоць напісанне літар і прынцыпы арфаграфіі заставаліся (за выключэннем заходнесербскага варыянта) у цэлым агульнымі.

 Класічная кірыліца 

 БукваУстаўнаенапісаннеЛікаваезначэннеЧытаннеНазваА30px1 [а] азБ30px  [б] бу́кіВ30px2 [в] ве́дзіГ30px3 [г] глаго́льД30px4 [д] дабро́Е, Є30px5 [е] есцьЖ30px  [ж'] жыве́цеЅ30px6 [дз'] зяло́Ꙁ, З40px7 [з] зямля́И30px8 [і] і́жэ (і 8-рычнае)І, Ї30px10 [і] і (і 10-рычнае)К30px20 [к] ка́каЛ30px30 [л] лю́дзіМ30px40 [м] мысле́цеН30px50 [н] нашО30px70 [о] онП30px80 [п] пако́йР30px100 [р] рцыС30px200 [с] сло́ваТ30px300 [т] тве́рдаѸ, Ꙋ40px(400) [у] укФ30px500 [ф] ферт  

 БукваУстаўнаенапісаннеЛікаваезначэннеЧытаннеНазваХ30px600 [х] херѠ30px800 [о] аме́гаЦ40px900 [ц’] цыЧ40px90 [ч’] чэрвШ30px  [ш’] шаЩ30px  [ш'т’] ([ш'ч’]) штаЪ30px  [ъ] ёрЫ30px  [ы] ерыЬ30px  [ь] ерѢ30px  [æ], [іе] яцьЮ30px  [йу] юꙖ30px  [йа] А ётаванаеѤ30px  [йэ] Е ётаванаеѦ30px(900) [эн] Малы юсѪ30px  [он] Вялікі юсѨ30px [йэн] юс малы ётаваныѬ30px [йон] юс вялікі ётаваныѮ30px60[кс] ксіѰ30px700[пс] псіѲ30px9 [θ], [ф] фіта́Ѵ30px400[і], [в]іжыца

 Графіка 
Графіка ў 10—18 ст. паслядоўна існавала ў формах: устаў, паўустаў (з 14 ст.), скорапіс (з канца 14 ст., у бытавой і дзелавой перапісцы, у т.л. і ў ВКЛ), у кніжных загалоўках — арнаментальная вязь.

У Расіі ў выніку рэформы 1708 быў створаны грамадзянскі шрыфт (: Ілля Капіевіч), які стаў асновай для сучасных сістэм кірылаўскага пісьма.

 Сучаснае ўжыванне 

 Алфавіты славянскіх моў 

 БеларускіАБВГ ҐВыкарыстоўваецца факультатыўна ў неафіцыйным правапісе.Д  Е ЁЖ З  І Й КЛ МН ОПРСТ  УЎФХЦЧ Ш   ЫЬЭЮЯ БалгарскіАБВГ Д  Е  Ж З И  Й КЛ МН ОПРСТ  У ФХЦЧ Ш ЩЪ Ь ЮЯ МакедонскіАБВГ ДЃ Е  Ж ЗЅИ   ЈКЛЉМНЊОПРСТЌ У ФХЦЧЏШ        РускіАБВГ Д  Е ЁЖ З И  Й КЛ МН ОПРСТ  У ФХЦЧ Ш ЩЪЫЬЭЮЯ РусінскіАБВГҐД  ЕЄЁЖ З ИІЇЙ КЛ МН ОПРСТ  У ФХЦЧ Ш ЩЪЫЬ ЮЯ СербскіАБВГ Д ЂЕ  Ж З И   ЈКЛЉМНЊОПРСТ ЋУ ФХЦЧЏШ        УкраінскіАБВГҐД  ЕЄ Ж З ИІЇЙ КЛ МН ОПРСТ  У ФХЦЧ Ш Щ  Ь ЮЯ ЧарнагорскіАБВГ Д ЂЕ  ЖЗ́ЗЅИ   ЈКЛЉМНЊОПРСТ ЋУ ФХЦЧЏШС́      

 Алфавіты неславянскіх моў 
 КазахскіАӘ БВГҒ Д ЕЁ Ж  ЗИ ЙКҚЛМНҢ  ОӨПРС  ТУҰҮ  ФХҺ ЦЧ ШЩЪЫІЬЭЮЯ ТатарскіАӘ БВГ  Д ЕЁ ЖҖ ЗИ ЙК ЛМНҢ  ОӨПРС  ТУҮ  ФХҺ ЦЧ ШЩЪЫ ЬЭЮЯ КіргізскіА  БВГ  Д ЕЁ Ж  ЗИ ЙК ЛМНҢОӨПРС  ТУҮ  ФХ  ЦЧ ШЩЪЫ ЬЭЮЯ МалдаўскіА  БВГ  Д Е  Ж ӁЗИ ЙК ЛМН ОПРС  ТУ    ФХ  ЦЧ Ш  Ы ЬЭЮЯ МангольскіА  БВГ  Д ЕЁ Ж  ЗИ ЙК ЛМН ОӨПРС  ТУҮ  ФХ  ЦЧ ШЩЪЫ ЬЭЮЯ ТаджыкскіА  БВГҒ Д ЕЁ Ж  ЗИӢЙКҚЛМН   О ПРС  ТУ  Ӯ ФХ Ҳ ЧҶШ Ъ   ЭЮЯ ЧувашскіА ӐБВГ  Д ЕЁӖЖ  ЗИ ЙК ЛМН О ПРСҪ ТУ   ӲФХ  ЦЧ ШЩЪЫ ЬЭЮЯ ЯкуцкіА  БВГ ҔДДьEЁ Ж  ЗИ ЙК ЛМН ҤНь ОӨ ПРС ҺТУҮ  ФХ ЦЧ ШЩЪЫ ЬЭЮЯ

 Дарэформенныя грамадзянскія алфавіты 
 Балгарскі да 1945 годаАБВГД Е ЖЗИЙ(І)КЛМНОПРСТ УФХЦЧ ШЩЪ(Ы)Ь  ЮЯ()() Рускі да 1918 годаАБВГД Е(Ё)ЖЗИ(Й)ІКЛМНОПРСТ УФХЦЧ ШЩЪЫЬЭ ЮЯ  () Сербскі к сярэдзіне XIX ст.АБВГДЂЕ ЖЗИЙІКЛМНОПРСТЋУФХЦЧЏШ(Щ)ЪЫЬ(Э)ЄЮЯ  ()()

(У дужках стаяць знакі, якія не мелі афіцыйнага статуса літар, а таксама літары, якія выйшлі з ужытку раней за прыведзеную дату.)

 Распаўсюджанасць у свеце 


 Афіцыйны алфавіт
На цяперашні час у якасці афіцыйнага алфавіта кірыліца выкарыстоўваецца ў наступных краінах:

 (часткова прызнаная дзяржава)
 абхазская мова
 руская мова

 беларуская мова
 руская мова

 сербская мова

 балгарская мова

 казахская мова
 руская мова

 кыргызская мова
 руская мова

 македонская мова

 руская мова ў border|22px Гагаузіі

 мангольская мова
 малдаўская мова
 руская мова
 украінская мова

 руская мова
 дзяржаўныя і афіцыйныя мовы ў Расіі (акрамя вепскай, карэльскай і фінскай моў)

 сербская мова
 русінская мова/дыялект у border|22px Ваяводзіне

 таджыкская мова
 руская мова

 украінская мова
 руская мова ў некаторых абласцях

 чарнагорская мова (разам з лацініцаю)
 сербская мова
 (часткова прызнаная дзяржава)
 асецінская мова
 руская мова

 У мінулым

 азербайджанская мова (пераведзена на лацініцу ў 1990-я гады)

 гагаузская мова ў border|22px Гагаузіі (пераведзена на лацініцу ў 1996 годзе)

 узбекская мова (пераведзена на лацініцу ў 1993 годзе)
 каракалпакская мова ў border|22px Каракалпакстане (пераведзена на лацініцу ў 1994 годзе)

 туркменская мова (пераведзена на лацініцу ў 1990-я гады)

 Кадзіроўкі кірыліцы 
 CP866 (Альтэрнатыўная кадзіроўка)
 Асноўная кадзіроўка
 Балгарская кадзіроўка
 CP855
 ISO 8859-5
 КАІ-8 ()
 ДКАІ-8
 MacCyrillic
 Windows-1251 (CP1251)

 Кірыліца ва Унікодзе 

Ва Унікодзе версіі 6.0 для кірыліцы выдзелена чатыры раздзелы:

 назва дыяпазон кодаў (hex) апісанне Cyrillic 0400 045F сімвалы з ISO 8859-5, перамешчаныя ўверх на 864 пазіцыі 0460 047F гістарычныя літары 0480 04FF дадатковыя сімвалы для розных моў з пісьменнасцю на аснове кірыліцы Cyrillic Supplement 0500 052F Cyrillic Extended-A 2DE0 2DFF надрадковыя буквы для царкоўнаславянскага пісьма Cyrillic Extended-B A640 A69F розныя гістарычныя буквы

Ва Унікодзе няма кірылічных літар з націскам, таму яны кадзіруюцца як састаўныя шляхам дабаўлення сімвала U+0301 («combining acute accent») пасля націскной галоснай (напрыклад, ы́ э́ ю́ я́).

Доўгі час найбольш праблемнаю была царкоўнаславянская мова, але пачынаючы з версіі 5.1 ужо прысутнічаюць практычна ўсе патрэбныя сімвалы.

0123456789ABCDEF400ЀЁЂЃЄЅІЇЈЉЊЋЌЍЎЏ410АБВГДЕЖЗИЙКЛМНОП420РСТУФХЦЧШЩЪЫЬЭЮЯ430абвгдежзийклмноп440рстуфхцчшщъыьэюя450ѐёђѓєѕіїјљњћќѝўџ460ѠѡѢѣѤѥѦѧѨѩѪѫѬѭѮѯ470ѰѱѲѳѴѵѶѷѸѹѺѻѼѽѾѿ480Ҁҁ҂҃҄҅҆  ҇  ҈  ҉ҊҋҌҍҎҏ490ҐґҒғҔҕҖҗҘҙҚқҜҝҞҟ4A0ҠҡҢңҤҥҦҧҨҩҪҫҬҭҮү4B0ҰұҲҳҴҵҶҷҸҹҺһҼҽҾҿ4C0ӀӁӂӃӄӅӆӇӈӉӊӋӌӍӎӏ4D0ӐӑӒӓӔӕӖӗӘәӚӛӜӝӞӟ4E0ӠӡӢӣӤӥӦӧӨөӪӫӬӭӮӯ4F0ӰӱӲӳӴӵӶӷӸӹӺӻӼӽӾӿ500ԀԁԂԃԄԅԆԇԈԉԊԋԌԍԎԏ510ԐԑԒԓԔԕԖԗԘԙԚԛԜԝԞԟ520ԠԡԢԣԤԥԦԧ2DE0ⷠⷡⷢⷣⷤⷥⷦⷧⷨⷩⷪⷫⷬⷭⷮⷯ2DF0ⷰⷱⷲⷳⷴⷵⷶⷷⷸⷹⷺⷻⷼⷽⷾⷿA640ꙀꙁꙂꙃꙄꙅꙆꙇꙈꙉꙊꙋꙌꙍꙎꙏA650ꙐꙑꙒꙓꙔꙕꙖꙗꙘꙙꙚꙛꙜꙝꙞꙟA660ꙠꙡꙢꙣꙤꙥꙦꙧꙨꙩꙪꙫꙬꙭꙮ  ꙯A670  ꙰  ꙱  ꙲꙳ ꙼ ꙽꙾ꙿA680ꚀꚁꚂꚃꚄꚅꚆꚇꚈꚉꚊꚋꚌꚍꚎꚏA690ꚐꚑꚒꚓꚔꚕꚖꚗ

 Гл. таксама 
 Глаголіца
 Стараславянская азбука
 Клімент Охрыдскі

 Заўвагі 

 Зноскі 

 Літаратура 

 Батвіннік М. Б. Кірыліца // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т. Т. 3. Карчма — Найгрыш / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 751 с., іл., 40 л. іл. С. 56—57.





 Князевская О. А. Кириллица // Лингвистический энциклопедический словарь. — : «Советская энциклопедия», 1990. — С. 222—223.

 Спасылкі 

 Славянскія мовы і кадзіроўкі  
 К истории русской азбуки 
 Кірылічныя кадзіроўкі 


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы