Украінская мова

Украі́нская мо́ва (, IPA: [ukrɑˈjɪɲsʲkɑ ˈmɔwɑ], гістарычныя назвы — рус[ь]кая, русінскаяС. Я. Єрмоленко. Історія української літературної мови // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 Іван Огієнко. Історія української літературної мовиІсторичний розвиток української мови) — нацыянальная мова ўкраінцаў. Адносіцца да усходнеславянскай групы славянскай галіны індаеўрапейскай моўнай сям’і. Колькасць носьбітаў — каля 45 млн, большасць з якіх жыве ва Украіне. З’яўляецца дзяржаўнай мовай ва УкраінеКонституція України // ст. 10-я, адна з дзяржаўных у Прыднястроўі і ў Рэспубліцы Крым. Распаўсюджаная таксама ў БеларусіО. І. Скопненко Українська мова в Білорусі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 , МалдовеН. П. Прилито. Українська мова в Молдові // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 Убийвовк Н. Українська мова в Придністров'ї: минуле і перспективи // «Мово­знавство. Доповіді та повідомлення на IV Міжнар. конгресі україністів». К., 2002 , ПольшчыЙ. О. Дзендзелівський Українська мова в Польщі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 , РасііН. П. Прилито. Українська мова в європейській частині Росії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 Н. П. Прилито. Українська мова в Сибіру та на Далекому Сході // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 , РумынііС. В. Семчинський. Українська мова в Румунії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 , СлавакііЙ. О. Дзендзелівський. Українська мова у Словаччині // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 , Германіі, Чэхіі, КазахстанеС. Ф. Клименко, В. В. Степаненко. Українська мова в Казахстані // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 , Аргенціне, Бразіліі, ВялікабрытанііР. П. Зорівчак. Українська мова ў Великій Британії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 , КанадзеР. П. Зорівчак. Українська мова в Канаді // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 , ЗШАР. П. Зорівчак. Українська мова у США // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9  і іншых краінах, дзе жывуць украінцы. Украінскай мовай у свеце карыстаюцца ад 41 да 45 млн чалавек, яна з’яўляецца другой або трэцяй славянскай мовай па колькасці носьбітаў (пасля рускай і, магчыма, польскай) і ўваходзіць у трэці дзясятак распаўсюджаных моў свету.


Навука пра ўкраінскую мову завецца  або .

Для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную кірыліцу (т. зв. «гражданка»), зрэдку — лацініцу ў розных варыянтах. Правілы ўкраінскай мовы рэгулюе Нацыянальная акадэмія навук Украіны, у прыватнасці Інстытут украінскай мовы НАН Украіны (гісторыя, граматыка, лексікалогія, тэрміналогія, анамастыка, стылістыка і культура маўлення, дыялекталогія, сацыялінгвістыка),  (камп’ютарная лінгвістыка, слоўнікі), Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні НАН Украіны (украінская мова ў сувязях з іншымі мовамі).

Штогод 27 кастрычніка ва Украіне адзначаецца Дзень украінскага пісьменства і мовы. У гэты дзень праходзіць штогадовы флэш-моб —  — акцыя , якая аб’ядноўвае ўкраінцаў усяго свету вакол украінскай мовы.

 Класіфікацыя 
Паводле традыцыйнай генеалагічнай класіфікацыі, украінская мова адносіцца да ўсходнеславянскай групы славянскай галіны індаеўрапейскай моўнай сям’іСучасна українська мова : Підручник / Пономарів О. Д., Різун В. В., Шевченко Л. Ю. та ін.; за ред. Пономарева О. Д. — Вид. 2-ге. — К.: Либідь, 2001. — 400 с. — ISBN 966-06-0173-5. — С. 5 Васенко Л. А., Дубічинський В. В., Кримець О. М. Фахова українська мова. Центр учбової літератури. — К., 2007. — С. 7 С. В. Семчинський. Генеалогічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 .

Найбліжэйшай генеалагічна да ўкраінскай з’яўляецца беларуская моваБеларуска-украінскія ізалексы. — Мінск, 1971. — 125 с.Сцяцко П. У. Словаўтваральныя рэгіяналізмы беларускай мовы, агульныя з украінскай мовай // Проблеми дослідження діалектної лексики і фразеології української мови. Тези доповідей. — Ужгород, 1978. — С. 66-67.Янкова Т. С. Із спостережень над перехідними говірками між українською та білоруською мовами (за матеріалами фразеології) // Праці XII Республіканської діалектологічної наради. — К.: Наукова думка, 1971. — С. 382—388.  (пачынаючы з IX—XI стагоддзяў абедзве мовы часткова фарміраваліся на сумеснай дыялектнай аснове — у прыватнасці, паводле доктара філалагічных навук, лінгвіста-славіста Пятра Бузука, паўночная дыялектная група ўкраінскай мовы ўтварае дыялектны кантынуум з крайнімі паўднёвымі беларускімі гаворкамі ПалессяБузук П. Взаємовідносини між укр. та білорус. мовами. «Зап. Істор.-філол. відділу УАН», 1926, кн. 7—8 , абодва народы ў сярэднія вякі мелі агульную пісьмовую кніжную мовуГумецька Л. Л. Уваги до ўкр.-білорус. мовних зв’язків періоду XIV—XVII ст. // Дослідження з укр. та рос. мов. К., 1964 Анічэнка У. В. Беларус.-укр. пісьмовамоўныя сувязі. Мінск, 1969.).

Паводле тыпалагічнай класіфікацыі, украінская — флектыўная моваС. В. Семчинський. Типологічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 .

 Графіка 

Традыцыйна для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі кірыліцу. Гэта звязана з усходнім абрадам украінскай царквы, якая доўгі час была магутным, амаль адзіным пашыральнікам адукацыі. Да XVIII стагоддзя ўжываўся класічны кірылічны шрыфт, у XVI—XVII стагоддзях паралельна выкарыстоўваўся таксама «», у якім напісанне літар было іншым («хвалістым» або «барочным»)Віталій Мітченко. Мистецтво скоропису в просторі українського бароко . Агульнавядомая генетычная сувязь кірыліцы з грэчаскім алфавітам здаўна прыводзіла да таго, што ў дэкаратыўных мэтах кірылічныя надпісы часам рабіліся шрыфтамі, напісанне якіх паўтарала прапісныя грэчаскія літары (з адпаведнай стылізацыяй тых славянскіх літар, аналагаў якіх не было ў грэчаскім). Прыклады таму сустракаюцца ў гравюрах украінскіх выданняў з самага пачатку XVII стагоддзя, а таксама ў гравіраваных шрыфтах загалоўкаў. Паводле звестак «Усерасійскага „слоўніка-тлумачальніка“»Всероссийский «словарь-толкователь» / Под ред. В. В. Жукова. — 1-е изд. — СПб.: А. А. Каспари, 1893—1895. — Т. 1. — С. 445., «грамадзянскія літары … ўпершыню ўжытыя ў друку Пятра Магілы, канчаткова ўведзеныя расійскім імператарам Пятром I у 1708 годзе, г. зв. гражданка (грамадзянскі шрыфт)». З Расіі выкарыстанне гэтага шрыфту распаўсюдзілася і на іншыя народы, якія ўжывалі кірылічнае пісьмо. Такім чынам, стварэнне новай украінскай арфаграфіі адбывалася на аснове гражданкі.

Сёння для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную кірылічную азбуку з 33 літар. Асаблівасцямі ўкраінскага алфавіта ў параўнанні з іншымі кірылічнымі з’яўляецца наяўнасць літар ґ, є і ї (ґ ужываюць таксама ва ўрумскім і, часам, у беларускім алфавітах).

 Таксама як і ў беларускай мове, ва ўкраінскай ёсць апостраф:  (дзевяць),  (памяць);
 Е е — адпаведнік беларускай літары і гука Э э;
 Є є — гук [йэ], адпаведнік беларускай літары Е е.
 И и — адпаведнік беларускай літары і гука Ы ы;
 Ї ї — гук [йі], які ёсць і ў беларускай мове: да іх [да йіх], выбаіна [выбайіна];
 Щ щ — гук [шч], не можа быць мяккім, толькі цвёрдым.

У розныя гістарычныя эпохі для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі таксама лацінскі алфавіт розных рэдакцый. Сёння ўкраінская лацініца не мае адзінага стандарту і афіцыйнага статусу (на афіцыйным узроўні замацаваныя толькі правілы транслітарацыі з кірыліцы на лацініцу). Яе ўжыванне вельмі абмежаванае: як правіла, гэта публікацыі на тэму ўласна ўкраінскай лацініцыІгор Чорновол. Латинка в українському правописі: ретроспектива і perspektyva. Дыскусіі па ўніфікацыі і магчымым укараненні лацінкі ва ўкраінскім правапісе адбываліся спачатку ў Галіцыі і Букавіне ў 1830-я, 1850-я гады, пасля ў 1920-я гады ва УССР, а пасля ў 1991 годзе яны аднавіліся ўжо ў незалежнай Украіне.

 Адрозненні ад іншых славянскіх моў 
Украінская мова як асобная славянская мова мае шматлікія рысы, якія збліжаюць або аддаляюць яе ад суседніх славянскіх моў — польскай, беларускай, рускай, балгарскай і славацкай.

Сваю спецыфіку мова праяўляе на ўзроўні словаўтваральных мадэлей і, найбольш выразна, на ўзроўні лексікі — так званых лексічных украінізмаўУкраїнська мова серед інших слов’янських: етнологічні та граматичні параметри: Монографія / О. Царук. — Дніпропетровськ: Наука і освіта, 1998. — 324 с. .

На фанетычным і марфалагічным узроўні ўкраінскую мову адрознівае:

 найбольшая колькасць гукаў (фанем) з усіх славянскіх моў — 48Коструба П. П. Коструба. Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969.;
 высокая вакальнасць — «празрыстасць», гучнасцьТимошенко П. Д. Засоби милозвучності (евфонії) української мови. УМШ, 1952, № 4 ;
 паслядоўна захаваная флексія клічнага склону (у адрозненне ад іншых усходнеславянскіх моў)Тимченко Є. Вокатив і інструменталь в українській мові. — К.: ДУАН, 1926. ;
 паралельна выкарыстоўваюцца флексіі давальнага склону для назоўнікаў мужчынскага роду: ,  (дырэктару);
 захаваны паралельныя формы стварэння будучага часу:  (буду хадзіць).

 Лексіка 

Асноўны слоўнікавы фонд украінскай мовы змяшчае чатыры пласты славянскіх слоў: агульнаіндаеўрапейская лексіка ( (бацька),  (маці),  (сястра),  (дом),  (воўк),  (быць),  (жыць),  (есці) і г. д.); праславянскія словы ( (каса),  (сноп),  (жыта),  (вол),  (карова),  (лавіць) і г. д.); уласна ўкраінскія словы, уласцівыя ў асноўным украінскай мове ( (кісларод),  (вадарод),  (мроя),  (марудзіць),  (лішні),  (абыякава),  (прымхі),  (павей) і г. д.); запазычанні з іншых славянскіх моўЕтимологічний словник української мови: У 7 т. / Редкол. О. С. Мельничук (голов. ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1983. — ISBN 966-00-0816-3. Т. 5: Р—Т / Уклад.: Р. В. Болдирєв та ін. — 2006. — 704 с. ISBN 966-00-0785-X. — С. 27-28 Запозичення до української мови . Історія запозичення слів до українського словника. (з беларускай —  (раскошны),  (абрыднуць),  (нашчадак), ; з польскай —  (перашкода),  (шалапутны),  (дашчэнту),  (абяцаць),  (цікавы),  (лозунг),  (імгненне), ,  (заўсёды); з чэшскай —  (агіда),  (ярка),  (карак); з сербскай —  (хлопец), з балгарскай —  (уладыка),  (здзейсніць); з царкоўнаславянскай мовы —  (прыхільнасць),  (злачынства)Старослов’янізми  , запазычанні з розных цюркскіх моў —  (тытунь), запазычанні з германскіх моў — . Рэшту лексікі складаюць познія запазычанні, сярод якіх найбольш з мёртвых класічных моў — старажытнагрэчаскай —  (агурок),  (ружа); лаціны —  (мэта),  (раптам). У савецкі час у лексікон увайшло шмат русізмаў —  (капейка),  (верталёт). Апошнім часам лексічны склад актыўна папаўняецца запазычаннямі з англійскай мовы. Агульнае развіццё мовы, як і ў іншых унармаваных мовах, адбываецца таксама за кошт унутраных рэсурсаў украінскай мовы: новыя словы ўзнікаюць на базе ўжо існыхУкраїнська мова  Сайт МЗС України.

Антрапаніміка ўкраінскай мовы зазнала моцны ўплыў хрысціянства і грэчаскай мовы.

Лексічна ўкраінская мова паўплывала на іншыя суседнія славянскія мовы, перш за ўсё на польскуюХарченко І. До проблеми польсько-українських мовних зв’язків  і рускую літаратурныя мовы. У многія мовы свету ўвайшлі ўкраінскія словыЗ ЕНЦИКЛОПЕДІЇ «УКРАЇНСЬКА МОВА» : . У польскую былі запазычаны ўкраінскія словы  — ,  — , у рускую  — ,  — ,  — ,  —  і інш.

 Сувязі з беларускай лексікай 
Украінскія запазычанні ў беларускай мове называюць украінізмамі. Украінская лексіка пачала пранікаць у практыку беларускага пісьменства ўжо прынамсі з XV ст., чаму спрыялі творы на аснове ўкраінскіх крыніц; творы, напісаныя на беларуска-ўкраінскім этнічным памежжы, перамяшчэнне цэнтра праваслаўя ВКЛ у Кіеў і паходжанне некаторых вялікалітоўскіх пісьменнікаў з украінскіх ваяводств. Існавала таксама лексіка, што мела ўкраінскую агаласоўку, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы, а таксама змяшэнне на пісьме літар и—ы, ѣ—и.

У пэўнай ступені новая хваля ўкраінізмаў адзначаецца ў новай гісторыі, калі ў XX ст. у сучасную літаратурную беларускую мову трапілі словы, утвораныя на аснове ўкраінскіх лексічных мадэлей (напрыклад, барацьбіт, дзеяслоў), а таксама словы для спецыфічных паняццяў украінскай культуры (гл. вышэй). Некаторая рысы, характэрныя для ўкраінскай мовы, таксама ўласцівыя паўднёва-заходнім гаворкам беларускай мовы.

 Дыялекты 

У сучаснай украінскай мове вылучаюць тры асноўныя дыялектыЖилко Ф. Т. Нариси з діалектології української мови. — К., 1966 Бевзенко С. П. Українська діалектологія. — К., 1980 Атлас української мови у 3-ох томах :

 паўночны (палескі) дыялектНикончук М. В. Північне наріччя // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9  — да паўночнага дыялекту належыць ,  і заходнепалеская гаворкі. На поўначы дыялекты мяжуюць з пераходнымі ўкраінска-беларускімі дыялектамі Заходняга Палесся (Берасцейшчына і Піншчыны)Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963. Гаворкі гэтых рэгіёнаў адрозніваецца ў бок фанетычнага змяшэння ўкраінскай мовы з рускай і беларускай мовамі.
 Гриценко П. Е. Південно-західне наріччя // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9  — да паўднёва-заходняга дыялекту адносяцца , , , , , , , ,  гаворкі. Паўднёва-заходні дыялект адрозніваецца значнай дыялектнай раздробленасцю, абумоўленай іншамоўным уплывам (польскім, славацкім, венгерскім, румынскім), працяглым адасабленнем тых ці іншых гаворак у межах розных дзяржаў і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, часткова геаграфічнымі ўмовамі (адноснай ізаляцыяй у горных раёнах Карпат). Фанетычныя асаблівасці: цвёрды гук р:  (літаратурна  — бура, гіра, коўдра); канчатак -є замест -я і адсутнасць даўжыні зычнага:  ( — жыццё, вяселле, зелле); адрозненні ў склонавых канчатках:  ( — бацьку, кавалю, канём, зямлёй, на полі); канчатак -ий замест -ій:  ( — сіні, трэці).

Апроч таго, да паўднёва-заходняга дыялекту некаторыя лінгвісты адносяць асобную русінскую мікрамову.

 Железняк М. Г. Південно-східне наріччя // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9  — да гэтага дыялекту належыць ,  і  гаворкі. Гаворкі  ляглі ў аснову сучаснай украінскай літаратурнай мовы. Асаблівасці: змяшэнне ў маўленні ненаціскных е і и:  (літаратурна  — сяло, вішнёвы, зялёны); канчаткі -ю і -е ў 1-ай і 3-ай асобах:  (літаратурна  — хаджу, нашу, ходзіць, носіць).

 Суржык 

Суржыкам называюць ненарматыўнае маўленне ўкраінцаў, якое ўвабрала ў сябе элементы рускай мовы — перш за ўсё лексічныя і ў меншай ступені марфалагічныя (фанетыка і граматыка застаюцца ўкраінскімі).

Гэтая з’ява ўзнікла ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў, калі асіміляцыйная палітыка Расійскай імперыі перапыніла развіццё стараўкраінскай пісьмовай традыцыі на захопленых землях усходняй УкраіныЛариса Масенко. Суржик: між мовою і язиком. Київ, 2011 . Тэрмін «суржык» для абазначэння моўнай з’явы пачалі выкарыстоўваць у першай чвэрці XX стагоддзя. Верагодна, гэты тэрмін паходзіць з народнай гаворкі, дзе ў літаральным сэнсе абазначаў сумесь розных відаў збожжа, а ў пераносным — чалавека змешанага паходжання.

Пры гэтым даць агульную характарыстыку суржыку вельмі цяжка з прычыны шырокай рэгіянальнай і індывідуальнай варыятыўнасці. Нягледзячы на агульныя рысы, на індывідуальным узроўні розныя людзі, гаворачы на суржыку, могуць ужываць розную колькасць русізмаў, прычым няўстойлівасць можа назірацца нават у маўленні аднаго чалавека.

 Фанетыка 

Украінская мова мае найбольшую колькасць фанем сярод славянскіх моў — 48Коструба П. П. Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969. :
 6 галосных:  — а,  — е (бел. э),  — і,  — у,  — о,  — и (бел. ы);
 32 асноўныя зычныя:  — м,  — н,  — нь,  — б,  — д,  — дз,  — дзь,  — дж,  — дь,  — ґ,  — п,  — т,  — ц,  — ць,  — ч,  — ть,  — к,  — в,  — й,  — г,  — з,  — зь,  — ж,  — ф,  — с,  — сь,  — ш,  — х,  — л,  — ль,  — рь,  — р,
 10 падвоеных зычных:  — мяккая нн,  — мяккая дд,  — мяккая тт,  — мяккая лл,  — мяккая цц,  — мяккая зз,  — мяккая сс,  — мяккая чч,  — мяккая жж,  — мяккая шш.
 Яшчэ ва ўкраінскай мове ёсць 4 ётаваныя галосныя фанемы, якія не з’яўляюцца самастойнымі гукамі: [je] - є (бел. е), [ji] — ї (бел. йі), [ju] - ю,, [ja] - я;

 Галосныя гукі 
Галосных гукаў ва ўкраінскай мове шэсць ( — a,  — e,  — i,  — y,  — o,  — и), акрамя таго, ёсць напаўгалосны  — й (паводле іншай класіфікацыі, гэта шчылінны санорны сярэднеязычны цвёрдападнёбны мяккі зычны).

Украінскія галосныя — поўнага ўтварэння. Яны вымаўляюцца дакладна і выразна як у націскной пазіцыі, так і ў ненаціскной, але ў ненаціскных пазіцыях вымаўляюцца прыкладна ўдвая карацей, і, як вынік, больш выразна, што найбольш прыкметна для галосных з вельмі падобнымі артыкуляцыйнымі параметрамі. Аднак ва ўкраінскай мове няма кароткіх рэдукаваных галосных, ненаціскныя галосныя, гэтак жа як і націскныя, з’яўляюцца гукамі поўнага ўтварэння.

Спалучэнне й з галоснай перадаюць адной літарай (я, є, ї, ю), за выключэннем прыставак най-, якнай-, щонай-, як, напрыклад, у слове найекологічніший (найбольш экалагічна чысты). Няма звыклай для беларускага алфавіта літары ё, на пісьме яна перадаецца спалучэннем «йо» і «ьо», а таксама (толькі ў асобных дыялектах) спалучэннем «йи» і «ьи».

 Зычныя гукі 
Большасць зычных мае 3 разнавіднасці: цвёрды, мяккі (палаталізаваны) і доўгі, напрыклад: л, ль, лл або н, нь, нн. На пісьме разнавіднасць зычнага звычайна абазначаюць наступным галосным. У асобных выпадках ужываюць асаблівы знак мяккасці — ь і цвёрдасці — апостраф. Для пазначэння даўгаты зычны пішуць двойчы запар.

Гукі d͡z (дз) і гук d͡ʒ (дж), як і ў беларускай мове, не маюць адмысловых літар для пазначэння: кожны з іх пазначаюць дзвюма літарамі.

/nʲ/   (веды/[аў]) [znɑˈɲːɑ]  [знан':а́]/dʲ/  (суддзя) [suˈɟːɑ]  [суд':а́]/tʲ/   (жыццё/[ця]) [ʒɪ̞ˈcːɑ]  [жиет':а́]/lʲ/   (зелле/[ля]) [ˈzʲiʎːɑ]  [з’і́л':а]/t͡sʲ/   (моцай)  [ˈmʲit͡sʲːu]  [м’і́ц':у]/zʲ/   (вяроўка/[кі]) [moˈtuzʲːɑ]  [моуту́з':а]/sʲ/   (калоссе/[ся] [kɔˈlɔsʲːɑ]  [коло́с':а]/t͡ʃ/   (твар/[ру]) [ɔˈblɪt͡ʃʲːɑ]  [обли́ч’:а]/ʒ/   (збожжа) [ˈzbʲiʒʲːɑ]  [зб’і́ж’:а]/ʃ/   (зацішша)[zɑˈtɪʃʲːɑ]  [зати́ш’:а]

У некаторых паўднёва-ўсходніх гаворках /rʲ/ таксама асіміляваў наступны /j/, утвараючы мяккі доўгі [rʲː], напрыклад  (пёры) [ˈpirʲːɐ] [п’і́р':а], літаратурна пір’я [ˈpirjɐ] [п’і́рйа].

 Вымаўленне 

Ва ўкраінскай літаратурнай мове  падпарадкоўваецца наступным правілам:

 Галосныя гукі 
 Галосныя гукі ва ўкраінскай літаратурнай мове пад націскам вымаўляюцца выразна, дакладна: ,  (гонар),  (вусна),  (вёскі),  (сталь),  (левы). Для літаратурнай мовы характэрнае таксама выразнае вымаўленне [а], [у], [і], [о] у ненаціскных складах:  (маліна),  (куваць),  (пайшоў),  (малако).
 У ненаціскных складах [е] вымаўляецца з прыбліжэннем да [и], а [и] гучыць падобна да [е]. Напрыклад:  (вёска),  (цячэ),  (глядзі). Аднак у залежнасці ад месца ў слове, ад характару суседніх гукаў набліжэнне [е] да [и] і [и] да [е] не заўсёды аднолькавае. Перад складам з націскным [е] галосны [и] вымаўляецца як [еи], a галосны [е] перад складам з націскным [и] гучыць як [иі]  (ціхенькі)  (мне). Ненаціскны [и] перад наступным [й] вымаўляецца выразна  (добры),  (чырвоны)Тоцька Н. І. Сучасна українська літературна мова. Фонетика, орфоепія, графіка, орфографія. — К., 1981 .

 Зычныя гукі 
 Звонкія зычныя [дж], [дз], [дз'] ва ўкраінскай літаратурнай мове вымаўляюцца як адзін гук, што адрознівае іх ад вымаўлення гукаспалучэнняў [д] + [ж], [д] + [з], [д] + [з'].
 Шыпячыя зычныя [ж], [ч], [ш], [дж] перад галоснымі [а], [о], [у], [е], [и] і перад зычнымі вымаўляюцца ва ўкраінскай літаратурнай мове цвёрда.
 У патоку маўлення зычныя гукі [ж], [ч], [ш] прыпадабняюцца наступным гукам [з], [ц], [з], а гукі [з], [ц], [з] прыпадабняюцца наступным [ж], [ч], [ш]. Вымаўляецца , пішацца  (наважся),  (сцежцы),  (смяешся),  (не пакутуй),  (рэчцы),  (павялічыўшыся),  (несумленны)Орфоепічний словник / Укладач Погрібний М. І. — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13.
 У патоку маўлення спалучэнне мяккага гука [т'] з мяккімі [з'], [с'] або [ц'] утварае падоўжаны мяккі гук [ц':] або [ц']. Вымаўляецца , пішацца  (бярыцеся),  (цётцы),  (братэрскі)Орфоепічний словник / Укладач Погрібний М. І. — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13, 22.
 У патоку маўлення звонкі гук [з] у спалучэнні з іншымі зычнымі вымаўляецца звонка:  (з’езд), , ,  (лезьці),  (Марозка). Прэфікс з, як прыназоўнік, перад глухім зычным пераходзіць у с-: вымаўляецца , пішацца  (зцадзіць), вымаўляецца , пішацца  (засушыць). Змена прэфікса з- на с- замацоўваецца правапісам, калі прэфікс стаіць перад [к], [п], [т], [х], [ф]:  (сказаць),  (спытаць),  (занепакоены),  (схіліць),  (сфатаграфаваць).
 У патоку маўлення глухія зычныя перад звонкімі прыпадабняюцца да парных звонкіх, азванчаюцца: вымаўляецца , але пішацца  (барацьба), вымаўляецца , але пішацца , вымаўляецца , але пішацца  (хоць бы).
 У патоку маўлення зычныя [д], [т], [л], [н], [з], [с], [ц] у спалучэнні з мяккімі зычнымі мякчэюць: , пішацца:  (моцнасць),  (песня),  (свята),  (годнасць)Орфоепічний словник / Укладач Погрібний М. І. — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 34, 79, 94.
 Зычны [в] у канцы склада, у пачатку слова перад зычным вымаўляецца як нескладовы гук [ў], які не можа прыпадабняцца глухому зычнаму [ф]. У патоку маўлення адбываецца чаргаванне гукаў [у] — [в], [і] — [й], што дазваляе пазбягаць непажаданага, цяжкага для вымаўлення збегу зычных гукаў.
 Чаргаванне [у] — [в], [і] — [й] залежыць ад таго, якім гукам — зычным ці галосным — заканчваецца папярэдняе слова і пачынаецца наступнае:  (а колькі ў нас багацця і шчасця залатога).
 У пачатку маўлення перад словам, якое пачынаецца зычным гукам, вымаўляецца і адпаведна пішацца [у]:  (У лесе быў, а дроў не бачыў). Перад словам, якое пачынаецца з галоснага, гучыць зычны [в]:  (у аўтобусе багата людзей). Чаргаванне [у] — [в] у пачатку слоў залежыць ад значэння слова. Правапіс замацоўвае напісанне некаторых слоў толькі з [у] ці толькі з [в]:  (уціск),  (групоўка),  (урад),  (указ),  (улада),  (уласны),  (уплыў),  (управа [напрамак]), але з іншым значэннем —  (управа [на кагосьці]),  (уражанне), але  (паражэнне),  (уступленне), але  (уступ [прыступка]).

 Граматыка 

 Словаўтварэнне 
Ва ўкраінскай мове вылучаюць марфалагічныя і немарфалагічныя спосабы словаўтварэнняСловотвір сучасної української літературної мови. К., 1979. . Да марфалагічных спосабаў адносяцца наступныя тыпы ўтварэнняКлименко Н. Ф. Система афіксального словотворення сучасної української мови. К., 1973 :
 суфіксальны (спосаб утварэння слоў з дапамогай суфікса:  (гарачы → гарачанькі),  (слухаць → слухач),  (вецер → ветрык);
 прыставачны (спосаб утварэння слоў з дапамогай словаўтваральных прэфіксаў:  (даваць → надаваць), ,  (вязаць → звязаць);
 прыставачна-суфіксальны (дазваляе ствараць словы адначасовым даданнем да ўтваральнай асновы словаўтваральнага прэфікса і суфікса:  (мяжа → бязьмежны),  (пры дарозе → прыдарожны);
 безафіксны (спосаб утварэння слоў шляхам скарачэння зыходнага слова:  (пераходзіць → пераход),  (начны → ноч);
 складання асноў і слоў (спосаб утварэння слоў, пры якім дзве і больш асновы аб’ядноўваюцца ў адно слова:  (часаць хмары → небаскроб),  (сіні + жоўты → сіня-жоўты).

Пры немарфалагічных спосабах утварэнне новага слова адбываецца:
 праз зліццё цэлага словазлучэння:  (сяго дня → сёння),  (добрая ноч → дабранач);
 праз набыццё словам новага значэння:  (кораньу раслін → кораньу матэматыцы);  (спадарожнікчалавек → спадарожніккасмічны апарат);
 шляхам пераходу адной часціны мовы ў іншую:  (аперацыйная),  (хуткая).

Яшчэ адной разнавіднасцю словаўтварэння з’яўляецца абрэвіяцыя:  (медсястра ← медыцынская сястра),  (ЛПУ ← Ліберальная партыя Украіны),  (ДЭК ← дзяржаўная экзаменацыйная камісія) і г. д.

 Марфалогія 
Ва ўкраінскай мове традыцыйна вылучаюць дзесяць часцін мовыЖовтобрюх М. А., Кулик Б. М. Курс сучасної української літературної мови. — К., 1965. — Ч. І. Вихованець І. Р. Части­ни мови в семантико-граматичному аспекті. К., 1988 :
 самастойныя: назоўнік, дзеяслоў, прыметнік, лічэбнік, займеннік, прыслоўе;
 службовыя (не выконваюць сінтаксічнай ролі ў сказе): злучнік, прыназоўнік, часціца;
 выклічнік.

Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік і дзеяслоў з’яўляюцца зменнымі часцінамі мовы (скланяюцца), іншыя часціны з’яўляюцца нязменнымі. Ва ўкраінскай мове вылучаюць Вихованець І. Р. Система відмінків української мови. К., 1987 : (назоўны, родны, давальны, вінавальны, творны, месны, клічны) і два лікі (адзіночны і множны)І. Р. Вихованець. Відмінювання // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 . Парны лік, які быў уласцівы стараславянскай мове, толькі часам праяўляецца ў сучаснай украінскай мове, напрыклад, у творным склоне:  (вачыма, плячыма), нароўні з  (вачамі, плячамі)М. А. Жовтобрюх. Двоїна // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 . Існуе тры граматычныя роды: мужчынскі, жаночы і ніякіСамійленко С. П. Категорія роду // Українська мова і література в школі. — 1965, № 10; 1966, № 5.

Назоўнік змяняецца па ліках, скланяецца:
+ Скланенне назоўнікаў Склон (укр.)  Прыклад (укр.)  Склон (бел.)  Прыклад (бел.)       назоўны хто/што? брат, мова       родны каго / чаго? брата, мовы       давальны каму / чаму? брату, мове       вінавальны  каго / што? брата, мову       творны кім / чым? братам, моваю/й       месны аб/па/на/па кім / чым? па браце, у мове       клічны  браце, —

Дзеяслоў мае 4 часы: цяперашні —  (чытае), прошлы —  (чытаў), будучы, які мае тры формы: простую —  (прачытае), складаную —  (будзе чытаць / чытацьме), састаўную —  (будзе чытаць), і даўномінулы час —  (быў чытаў). Усе дзеясловы дзеляцца на два трыванні — закончанае і незакончанае. У прошлым часе дзеяслоў не мае характарыстыкі асобы, затое мае характарыстыку родуРусанівський В. М. Дієслово // Безпояско О. К., Городенська К. Г., Русанівський В. М. Граматика української мови: Морфологія. — К.: Либідь, 2003 . Да дзеяслова таксама традыцыйна адносяць дзеепрыслоўе і дзеепрыметнікГнатюк Г. М. Дієприкметник у сучасній українській літературній мові. — К., 1982 .

Прыметнік — нязначная колькасць прыметнікаў мужчынскага роду разам з агульнаўжывальнай поўнай формай мае кароткую (нязменную) форму:  (ясны),  (дробны),  (зялёны),  (поўны),  (слаўны),  (красны),  (вінны),  (патрэбны),  (пэўны),  (годны),  (ладны),  (рады). Поўныя формы прыметнікаў могуць мець не ўласцівую ўкраінскай мове нясціслую форму (толькі прыметнікі жаночага і ніякага роду, сустракаюцца ў асноўным у народнай творчасці і паэтыцы) у назоўным і вінавальным склонах адзіночнага і множнага лікаўПронь К. Л. Нестягнені форми прикметників в українській мові // Українська мова і література в школі. — 1972. — № 7 :  (пекная),  (пекнае),  (пекныя);  (сіняя),  (сіняе),  (сініі); замест традыцыйнага ўжывання .

 Гісторыя 

Пра паходжанне і станаўленне ўкраінскай мовы ёсць шмат версійОнуфрієнко Г. С., Хваткова С. О. Проблема походження і періодизації української мови в концепціях і гіпотезах XX століття: Зб. наук. пр. VI Всеукр. наук.-практ. конф. «Державна етнонаціональна політика: правовий та культурологічний аспекти в умовах Півдня України» / Під заг. ред. М. В. Дєдкова. — Запоріжжя: Облдержадміністрація, ЗНТУ, 2005. , найбольш вядомыя з якіх — праславянскаяПівторак Г. П. Українці — звідки ми і наша мова. — К., 1993. Німчук В. В. Аспекти дослідження етноглотогенезу українців // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995 Півторак Г. П. Хронологічні межі формування української мови як мовної системи // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995. , старажытнарускаяШахматов А. А. Очерк древнейшего периода истории русского языка. Шахматов О. О., Кримський А. Ю. Нариси з історії української мови та хрестоматія з пам’ятників письменської староукраїнщини ХІ-XVIII вв. // Короткий нарис історії української мови. — К., 1924. , паўднёварускаяЖитецький П. Г. Очерк звуковой истории малоруського наречия. — К., 1876. Потебня А. А. К истории звуков руського язика. — Воронеж, 1876. .

 Сярэднявечча 
Гісторыя ўкраінскай мовы пачынаецца ад праславянскага моўнага адзінства (да VI ст.). Пэўна вызначана, што спецыфічныя моўныя рысы ўкраінскай мовы сустракаюцца ўжо ў помніках XI—XII стагоддзяў, якія паходзяць з Паўднёвай РусіФранко І. Студії над найдавнішим київським літописом. // Франко І. Зібрання творів, т. 6. К., 1976 . Яны сістэматычна выяўляюцца ў помніках позняга часу (XIV—XV стагоддзяў). Украінскі этнас фарміраваўся ў нетрах Кіеўскай Русі, перш за ўсё на аснове насельніцтва , Чарнігаўскага, Пераяслаўскага, Галіцкага і Валынскага княстваў. Кансалідацыі ўкраінскага народа, станаўленню яго мовы перашкаджала тая акалічнасць, што пасля мангольскага нашэсця ў XIII стагоддзі ўкраінскія землі ўваходзілі ў склад розных дзяржаў. Так, Чарнігава-Севершчына, Падолле і Кіеўшчына з Пераяслаўшчынай, а таксама вялікая частка Валыні належалі Вялікаму Княству Літоўскаму з афіцыйнаю «рус[ь]кай», г. зн. агульнай старабеларуска-ўкраінскай мовай; Паўночная Букавіна стала часткай Малдаўскага княства — тут таксама доўгі час усе дзяржаўныя справы вяліся на «рус[ь]кай» мове; частку  і Галічыну захапіла Польшча, а Закарпацце — Венгрыя.

Ужо ў перыяд існавання ВКЛ гаворкі ўкраінскай мовы кантактавалі з нормамі маўлення старабеларускай мовы. Украінізмы ў тагачаснай беларускай літаратуры вядомыя прынамсі з XV ст. і ўкараняліся дзякуючы творам на аснове ўкраінскіх крыніц; твораў, створаных на этнічным беларуска-ўкраінскім памежжы, а таксама дзякуючы перамяшчэнню цэнтру літоўскага праваслаўя з Вільні ў Кіеў. З іншага боку, трапленню ў старабеларускую мову ўкраінізмаў спрыялі аўтары паходжаннем з украінскіх зямель, якія тварылі на тэрыторыях сучаснай Беларусі. Да гэтых украінізмаў адносілася не толькі лексіка, але і словы з украінскай агаласоўкай, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы.

Асабліва вялікае значэнне для кансалідацыі ўкраінскага народа і яго мовы, развіцця яго самасвядомасці і дзяржаўнасці меў Кіеў. Гэты горад стаў магутным цэнтрам развіцця і распаўсюджвання навукі, адукацыі і культуры, тут зарадзіліся ідэі народна-вызваленчай барацьбы супраць чужаземнага прыгнёту. У другой палавіне XVI — першай палавіне XVII стагоддзяў украінцы засялялі ў асноўным Кіеўшчыну, Чарнігаўшчыну, , Брацлаўшчыну (Падолле), , Валынь, Галічыну, Паўночную Букавіну і Закарпацкую Русь. У гэты час узмацняецца міграцыйны рух украінцаў з захаду на ўсход — на поўдзень Кіеўшчыны, Брацлаўшчыну, левабярэжную Украіну, Слабажаншчыну.

Характэрныя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы ўкраінскай народнай мовы ўвайшлі ў яе першую літаратурную форму — агульную старабеларуска-ўкраінскую літаратурную мову. У некаторых тагачасных пісьмовых помніках фіксуюцца такія напісанні, як шість замест шесть, адбываецца чаргаванне в з у (ужити — вжити, утиск — втиск), ужываюцца мясцовыя народныя словы (верховина — верхняя плынь ракі, грунь — пагорак, криничина — мясцовасць, багатая на крыніцы, полонина — горная паша і інш.), юрыдычная тэрміналогія (дідич, дідизна, займище, закоп, нащадок, осадити, податок) і інш.

З XV стагоддзя ва Украіну пранікаюць рэфарматарскія ідэі, выкліканыя з’яўленнем перакладаў евангельскіх тэкстаў на стараўкраінскую (старабеларускую) літаратурную мову, якая з аднафункцыянальнай (дзелавой) становіцца многафункцыянальнай, што значна пашырае яе слоўнік і ўзбагачае магчымасці выражэння.

 Новы і найноўшы час 
У пачатку XVIII стагоддзя ўказам расійскага цара Пятра I ва Усходняй Украіне было забаронена друкаваць на ўкраінскай мове рэлігійную літаратуру. Гэта адбілася на кнігавыдавецкай справе ў цэлым. Украінская мова прымусова выцяснялася рускайІ. В. Діяк. У братніх обіймах. (Українська мова в Російській імперії) // Українське відродження або нова русифікація (2000) . Тым не менш, украінская мова працягвала функцыянаваць на заходнеўкраінскіх землях, якія знаходзіліся ў складзе Аўстра-Венгрыі.

З канца XVIII стагоддзя зараджаецца новая ўкраінская літаратурная мова на народнай аснове. Такія ўкраінамоўныя пісьменнікі, як Іван Катлярэўскі, Тарас Шаўчэнка, Іван Франко, Панас Мірны, Міхаіл Кацюбінскі, Леся Украінка і іншыя, сваёй творчасцю ўзнялі новую ўкраінскую літаратурную мову да ўзроўню агульнанароднайЛевченко Г. А. Нариси з історії української літературної мови першої половини XIX ст. К.-Х., 1946. Білодід І. К. Т. Г. Шевченко в історії укр. літ. мови. К., 1964. Білодід І. К. Каменяр українського слова. К., 1966. Тимошенко П. Д. Хрестоматія мат-лів з історії української літературної мови, ч. 2. К., 1961. Грицютенко І. Є. Питання розвитку української літературної мови XIX ст. у висвітленні Панаса Мирного. УМШ, 1957, № 5; Статєєва В. І Українські письменники про проблеми літературної мови та мовознавства кінця XIX — поч. XX ст. Ужгород, 1997. . У 1860-1880-х гадах развіццё ўкраінскай літаратурнай мовы штучна абмяжоўвалася царскімі забаронамі (Валуеўскі цыркуляр, 1863; Эмскі акт, 1876)Національні процеси в Україні. Історія і сучасність. — К., 1997. — Ч. 1. — С. 260—261. Грушевский М. Очерк истории украинского народа. — К., 1991. — С. 332—333. .

З пачатку XX стагоддзя  была адзначана не толькі ў мастацкай, але ў навуковай і публіцыстычнай літаратуры. Асабліва бурна яна развіваецца пасля аднаўлення ўкраінскай дзяржаўнасці (1917) і практычна да канца 1-й трэці XX стагоддзя ўваходзіць ва ўсе сферы грамадскага жыцця, стаўшы інструментам асветы, навукі і культуры, спрыяе росту новай украінскай інтэлігенцыі. І хоць у гады бальшавіцкіх рэпрэсій рабілася ўсё, каб замарудзіць працэс развіцця ўкраінскай мовыМовна політика в УРСР: історія лінгвоциду // Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду. Документи і матеріали. За ред. Л. Масенко. — К.: Вид. дім Києво-Могилянська академія, 2005. Дзюба І. М. Інтернаціоналізм чи русифікація? — К.: Видавничий дім «KM Academia», 1998. — С. 276 , аднак знішчыць мову, укаранёную ў сістэме адукацыі і культуры, сродках масавай інфармацыі, было ўжо немагчыма. Новае наступленне на яе было здзейснена ў  — украінская мова пачала знікаць з навучальных устаноў, навукі, іншых сфер грамадскага жыцця. Больш падрабязна пра ўціск украінскай мовы ў Савецкім Саюзе пісаў дысідэнт Іван Дзюба ў сваёй працы «»

У 1989 годзе дзякуючы намаганням патрыятычнай грамадскасці быў прыняты , які надаў украінскай мове статус дзяржаўнай. Гэты статус быў замацаваны ў Канстытуцыі Украіны 1996 года.

 Назвы 

Назву «ўкраінская мова» ўжывалі, пачынаючы з XVI стагоддзя, для абазначэння мовы паўднёварускіх зямель Рэчы Паспалітай, аднак да сярэдзіны XIX стагоддзя асноўнай назвай гэтай мовы была «рус[ь]кая мова». Гэта пачало ўносіць блытаніну з моманту далучэння Украіны да Масковіі (пазней да Расійскай імперыі), бо рускія пачынаючы з XVIII стагоддзя пачалі пазначаць сваю мову падобным прыметнікам ().

Пасля пэўнага перыяду ваганняў між тымі ці іншымі назвамі менавіта назва «ўкраінская мова» паступова перамагла ва ўсіх украінскіх рэгіёнах.

У розны час, між іншага, мелі ўжытак наступныя назвы:

 проста мова ў познім сярэдневякоўі ў процівагу кніжнайВячеслав Вс. Иванов. Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского ;
 маларасійская / маларуская мова ці паўднёварасійская / паўднёваруская гаворка ў Расійскай імперыі;
 русінская мова (афіцыйна), рус[ь]кая мова (гутаркова) ў Аўстра-Венгрыі;
 вуграрус[ь]кая або карпатарус[ь]кая гаворка ў ВенгрыіНаціональна свідомість закарпатських українців у XX столітті. Павло Чучка  .

 Правапісныя нормы 
З XVIII стагоддзя існавала і канкурыравала некалькі сістэм украінскага правапісу (да 50-ці рознай ступені распаўсюджанасці, у тым ліку і чыста індывідуальныяУкраїнський правопис. Київ: Наукова думка, 1993. С. 3 ) з розным саставам алфавіта і заснаваныя на розных прынцыпах. Іх можна падзяліць на тры асноўныя групы:

 (Паў)фанетычныя сістэмы на аснове кірыліцы :
 правапіс І. Катлярэўскага (1798): пераходны ад этымалагічнага да фанетычнага;
 правапіс граматыкі А. Паўлоўскага (1818): гук [i] незалежна ад паходжання перадаецца цераз і, [je], ['е] цераз ѣ, [jo], ['о] цераз іô, [g] цераз кг; няма и;
 правапіс слоўніка Бялецкага-Насенка (1840-я);
 афіцыйны варыянт украінскага правапісу 1876—1905 гадоў у Расійскай імперыі (на ім пісаў свае вершы, між іншага, Тарас Шаўчэнка): максімальна набліжаны да дарэформеннага рускага правапісу, былі літары ы, ъ, не было є, ї, апострафа.
 Этымалагічныя сістэмы:
 сістэма Максімовіча — «максімовічаўка» (1827);
 закарпацкі правапіс (да 1940-х).
 Фанетычныя сістэмы на аснове змененага алфавіта:
 правапіс «Русалкі Днястровай» (1837): и, i, ѣ, є, џ, ў; няма ы, ъ;
 сістэма П. Куліша — «кулішоўка» (1850-я): і, i, е, є, раздзяляльны ъ; g або ґ; няма ы;
 сістэма М. Драгаманава — «драгаманаўка» (1870-я): і, i, j; няма ѣ, ю, я, ш, ы, ъ;
 сістэма Я. Жаляхоўскага — «жаляхоўка» (1886): склад алфавіта тоесны цяперашняму ўкраінскаму;
 цяперашні ўкраінскі афіцыйны правапіс (слоўнік Б. Грынчанка (1907—1909), афіцыйныя зводы арфаграфіі 1921, 1928, 1933, 1946, 1960, 1990, 1993 гадоў[http://izbornyk.org.ua/pravopys/pravopys2012.htm УКРАЇНСЬКИЙ ПРАВОПИС)..
 у 1928—1933 гадах афіцыйна дзейнічаў украінскі правапіс 1928 года, называны таксама «скрыпнікаўскім» (па прозвішчы аднаго з аўтараў правапіснага зводу М. Скрыпніка). З канца 1930-х гадоў пачынаецца планамернае збліжэнне ўкраінскага правапісу з рускім. Украінскі правапіс 1933 года, які ўвайшоў у абарот яшчэ да вайны, замацоўваецца рэформай 1946 года. У той жа час, «украінскі правапіс 1928 года», больш блізкі да норм галіцкіх гаворак, працягвае выкарыстоўваць украінская дыяспара за мяжой аж да цяперашняга часу.
 У 2019 годзе прыняты новы правапіс, які вярнуў частку нормаў правапісу 1928 года.

 Распаўсюджанасць 

 Геаграфія распаўсюджання 
 + Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне(паводле перапісаў 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)
   Украінская мова як роднаясярод ўсяго насельніцтва.
  Украінская мова як роднаясярод сельскага насельніцтва.
  Украінская мова як роднаясярод гарадскога насельніцтва.
  Змяненне долі насельніцтва,якое лічыць украінскую мовуроднай, з перапісу ў перапіс.

260px|thumb|Украінская мова як родная па раёнах, вынік 
Геаграфічна і гістарычна тэрыторыя распаўсюджання ўкраінскай мовы размяшчаецца між арэалам распаўсюджання рускай мовы на паўночным усходзе (пазней таксама і на ўсходзе), беларускай на поўначы, польскай і славацкай на захадзе, балгарскай на паўднёвым-захадзе. З неславянскіх моў украінская прыкладна ад 895 года мяжуе на захадзе з венгерскай, якая належыць да ўральскай сям’і, на паўднёвым захадзе з румынскай і яе малдаўскімі гаворкамі (раманская група), якія прынамсі з XIII стагоддзя разарвалі непасрэдны кантакт між украінскай і балгарскай мовамі; да 1945 года і з пачатку 1990-х гадоў таксама і з крымскататарскай мовай, якая належыць да цюркскай моўнай сям’і.

Раней кантакты ўкраінскай мовы з цюркскімі былі больш моцныя і разнастайныя: печанегі (X—XI стагоддзі), полаўцы (XI—XIII стагоддзі) і татары (з XIII стагоддзя) межавалі з ёй на ўсходзе і паўднёвым усходзе, а часам пранікалі і ўглыб украінскай тэрыторыі, туркі гранічылі з украінскімі землямі на поўдні (асабліва ў XVII—XVIII стагоддзях). У асобных рэгіёнах украінская мова мела цесныя кантакты таксама з румынскай (Букавіна, , Буджак, Прыднястроўе), венгерскай (Закарпацце), славацкай ( ў Славакіі) і беларускай (Берасцейшчына, Чарнігаўшчына) мовамі. Кантакты з немцамі, армянамі, сербамі і іншымі народамі былі абмежаваны ў часе і тэрытарыяльнаІсторична фонологія української мови. Ю. Шевельов. .

 Колькасць носьбітаў 
260px|thumb|Украінская мова як родная па абласцях, вынік перапісу 2001 года
Украінская мова з’яўляецца роднай мовай украінцаў, якія пражываюць на тэрыторыі Украіны (па  роднай яе лічылі 32 млн 600 тыс. чалавек — 67,5 % насельніцтва Украіны, і 85,2 % этнічных украінцаўВсеукраїнський перепис населення 2001 р.  ) і за межамі Украіны: у Расіі (валодае 1 млн 800 тыс. чалавек Всероссийская перепись населения 2002 г.  ), Малдове (без уліку Прыднястроўя ўкраінская з’яўляецца роднай для 181 тыс. чалавекПерепись населения Молдовы 2004 р.  , , Національності Молдови за регіоном. , Канадзе (валодае 174 тыс. чалавекПерапіс насельніцтва Канады 2006 года  ), ЗША (129 тыс. носьбітаўПерапіс насельніцтва ЗША 2000 г.  ), Казахстане (размаўляюць украінскай 128 тыс. чалавекКолькасць украінцаў, якія валодаюць украінскай мовай у Казахстане. ), Беларусі (роднай называе 116 тыс. чалавек), Румыніі (57 тыс. носьбітаўНацыянальны перапіс насельніцтва 2002 г.  ), Польшчы (23 тыс. чалавек, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі ПольшчыПольскі перапіс насельніцтва 2002 г.  і ад 20 да 450 тыс. чалавек з ліку рабочых эмігрантаўМовы меншасцей Польшчы  Трудова міграція українців за кордон. ), Бразіліі (ня менш за 17 тыс. носьбітаў), Славакіі (11 тыс. чалавек, якія назвалі сваю мову ўкраінскайМовы меншасцей у Славакіі   і 24 тыс. чалавек, якія назвалі сваёй мовай русінскуюСайт пасольства Украіны ў Славакіі  ) і іншых краінах.

Украінская мова займае па колькасці яе носьбітаў, паводле розных крыніц, 2530 найбуйнейшых моў свету.  або, магчыма, 22 месцаМови світу за демографічною потужністю   у свеце. Яна таксама трэцяя або другая па распаўсюджанасці сярод славянскіх моў. Па розных ацэнках, у свеце ў цэлым на ўкраінскай мове размаўляе ад 41 млн да 45 млн чалавек.

 Украінская мова ў інтэрнэце 

Па даных пошукавай сістэмы «Яндэкс», восенню 2010 года найбольшая доля запытаў на ўкраінскай мове ў гэтай сістэме была ў Цярнопальскай вобласці — 33 %, найменшая — у Крыме — 3,7 %. Аднак рускамоўнымі лічыліся тыя запыты, якія аднолькава пісаліся як на ўкраінскай, так і на рускай мовах .

Украінская таксама з’яўляецца адной з даступных моў у сэрвісе    .

Паводле звестак рэсурсу w3techs.com, на 5 красавіка 2021 года ўкраінская мова займала 16 месца ў свеце па выкарыстанні ў інтэрнэце і дэманстравала імклівы рост папулярнасці.

Пасля пачатку поўнамаштабнага уварвання Расіі ва Украіну выкарыстанне ўкраінскай мовы ў сацсетках значна павялічылася.

Станам на 14 снежня 2023 года сайт платформы «Маніфест» змяшчае больш за 11 тысяч украінамоўных YouTube-каналаў.

Станам на 19 снежня 2023 года сайт «КУЛІ» (укр. Каталог української локалізації ігор) змяшчае інфармацыю пра 1731 афіцыйную, 39 напаўафіцыйных і 415  украінскіх .

 Статус 
З пачатку XVII і да XX стагоддзя ўкраінская мова не мела паўнапраўнага дзяржаўнага статусу, знаходзілася пад забаронай або ў прыгнечаным становішчы (гл. паланізацыя, русіфікацыя), часам наогул трапляла пад рэпрэсіі ў краінах, куды ўваходзілі ўкраінскія землі.

 Ранейшыя часы 
Украінская мова была дзяржаўнай ці рэгіянальнай, між іншым, у такіх дзяржавах і адміністрацыйных суб’ектах, як:

 22px|border Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі (1850—1918)В.Я Марковський ПРАВОВИЙ СТАТУС УКРАЇНСЬКОЇ МОВИ В АВСТРО-УГОРСЬКІЙ ІМПЕРІЇ  ;
 22px|border Украінская Народная Рэспубліка (1917—1921)Заруба В. М. Історія держави і права України  ;
 22px|border22px|border Афіцыйна выкарыстоўвалася Урадам УНР у выгнанні (1921—1992);
 22px|border Украінская дзяржава (1918);
 22px|border Заходне-Украінская Народная Рэспубліка (1918—1919)Закон Української Національної Ради про уживання української мови у внутрішнім і зовнішнім урядуванні державних властей і урядів, публічних інституцій і державних підприємств у Західній області Української Народної Республіки ;
 22px|border  (1918—1920);
 22px|border  (1918—1922);
 22px|border Ва Украінскай ССР украінская мова афіцыйна ўжывалася ў 1920—1989 гадах нароўні з рускай, была дзяржаўнай мовай (1989—1991)Рішення Конституційного Суда України щодо застосування державної мови органами державної влади, органами місцевого самоврядування та використання її у навчальному процесі в навчальних закладах України ;
 22px|border Карпацкая Украіна (1938—1939);
 22px|border Падчас Другой сусветнай вайны на падкантрольных Трэцяму Рэйху ўкраінскіх землях у складзе марыянетачных і самаабвешчаных дзяржаўных утварэнняўВасиль Офіцинський ДИСТРИКТ ГАЛИЧИНА (1941—1944)  ;
 22px|border З 1 па 5 чэрвеня 2006 года рэгіянальная ў Сербіі і ЧарнагорыіЗ 1 червня українська — офіційна мова у Сербії .

 Сучаснасць 

240px|thumb|Надпіс украінскай «Придністровський Республіканський Банк», грошы Прыднястроўя
  Украіна

Паводле артыкула 10 (Раздзел I — «Агульныя палажэнні») Канстытуцыі УкраіныКонституція України. , украінская мова з’яўляецца адзінай дзяржаўнай мовай Украіны.

Вярхоўная Рада Украіны 25 красавіка 2019 года прыняла Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай», які забяспечвае выключнае выкарыстанне ўкраінскай мовы ва ўсіх сферах дзяржаўнага жыцця. Украінскія дэпутаты таксама прыраўнялі публічнае прыніжэнне або грэбаванне дзяржаўнай мовай да правапарушэнняў, звязаных з публічным здзекам з дзяржаўных сцяга, герба і гімнаsvaboda.org.

  Расія
У выніку падзей анексіі Крыма і наступнай інтэрвенцыі Расіі ва Украіну 18 сакавіка 2014 года Расіяй і самаабвешчанымі ўладамі паўвострава Крым было зацверджана фактычнае далучэнне тэрыторыі паўвострава Крым да Расіі. На месцы дэ-факта скасаванай Аўтаномнай Рэспублікі Крым Украіны ўладамі Расіі было абвешчана ўтварэнне Рэспублікі Крым, адной з дзяржаўных моў якой стала ўкраінская мова. Севастопаль (не ўваходзіць у Аўтаномную Рэспубліку Крым) расійскімі ўладамі пераўтвораны ў горад федэральнага значэння, і Севастопальская гарадская рада, паводле Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, не можа ўстанаўліваць дзяржаўную мову.

За межамі Украіны і Прыднястроўя статус украінскай мовы рэгулюе «Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў».

Статус рэгіянальнай мовы:
  Румынія
 Жудзец Марамурэш
 7 камун
 Жудзец Сучава
 3 камуны
 Жудзец Караш-Северын
 2 камуны
 Жудзец Тыміш
 2 камуны
  Малдова
 АТУ Прыднястроўе
  Прыднястроўе (непрызнаная рэспубліка)
Паводле артыкула 12 Канстытуцыі непрызнанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі, украінская мова, нароўні з малдаўскай і рускай, з’яўляецца адной з трох афіцыйных моў ПМР.
 Predpis č. 184/1999 Z. z. Zákon o používaní jazykov národnostných menšín 
 18 населеных пунктаў
 68 населеных пунктаў (русінская)
  Сербія
 АК Ваяводзіна (русінская)Статут Аутономне Покрајине Војводине 
  Польшча
  Харватыя
  Боснія і Герцагавіна
Мова нацменшасці:
  Чэхія

 Рэлігійныя ўстановы і цэрквы 

 Праваслаўныя цэрквы 
Паводле артыкула 14 раздзела II «Памесны Сабор» Статута пра кіраванне Украінскай праваслаўнай царквой Кіеўскага патрыярхата, яе афіцыйнай мовай сабору і вядзення пратаколаў з’яўляецца ўкраінская моваСТАТУТ ПРО УПРАВЛІННЯ УКРАЇНСЬКОЇ ПРАВОСЛАВНОЇ ЦЕРКВИ КИЇВСЬКИЙ ПАТРІАРХАТ  . Таксама ўкраінская выкарыстоўваецца як мова богаслужэнняў, навучання, пропаведзей, тэалагічнай і царкоўнай літаратурыПатріарх Філарет: Київський Патріархат проти другої державної мови — Релігійно-інформаційна служба України 

З 1919 года ўкраінская мова нароўні з царкоўнаславянскай з’яўляецца мовай набажэнстваў ва Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквеУкраїнська Автокефальна Православна Церква — Ближче до Бога, грудень 8, 2011 .

Украінская мова выкарыстоўваецца для правядзення богаслужэнняў у некаторых парафіях Украінскай Праваслаўнай Царквы маскоўскага патрыярхата, якая ўваходзіць у склад Рускай Праваслаўнай Царквы на правах самакіруемай царквы з правамі шырокай аўтаномііВ УПЦ (МП) готові перейти на українську мову Богослужінь — Релігійно-інформаційна служба України .

Украінская мова нароўні з англійскай выкарыстоўваецца ва Украінскай праваслаўнай царкве Канады, якая з’яўляецца самакіруемай царквой у складзе Канстанцінопальскай праваслаўнай царквыУкраїнська Православна Катедра Святої Софії  

Украінскія супольнасці Польскай праваслаўнай царквы ўжываюць украінскую мову ў чытанні Свяшчэннага Пісання і ў пропаведзіПольська православна церква стає … польськомовною  — Автокефалія .

 Ватыкан, Святы Прастол і Каталіцкая Царква 
Паводле першага пункту «Рашэнняў і пастаноў, ухваленых Сінодам Біскупаў Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы, які адбыўся ў Рыме ў дні з 24 верасня па 8 кастрычніка 1989 года», Украінская грэка-каталіцкая царква ў сваім набажэнстве выкарыстоўвае ўкраінскую мову, хоць яе афіцыйнай літургічнай мовай з’яўляецца царкоўна-славянскаяФеномен літургійної мови — Релігійно-інформаційна служба України .

 Міжнароднае тэле- і радыёвяшчанне 
Украінская мова выкарыстоўваецца шэрагам міжнародных дзяржаўных тэлеканалаў, сярод іх:

  Закарпацкая абласная дзяржаўная тэлерадыёкампанія «Тиса-1» — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 1968 годзеПро нас  — Тиса .
  Голас Амерыкі — амерыканскі дзяржаўны тэлеканал, вяшчае на ўкраінскай мове з 1933 годаПро нас  — Голос Америки .
  УТР (Дзяржаўная тэлерадыёкампанія Сусветная служба «Українське телебачення і радіомовлення») — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2003 годзеДержавна телерадіокомпанія "Всесвітня служба «Українське телебачення і радіомовлення»  .
  Euronews — тэлеканал Еўрапейскага вяшчальнага саюза, вядзе вяшчанне на ўкраінскай мове з 2009 годаМовлення  — Euronews .
  Перший Ukraine — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2012 годзеПерший Ukraine. Про канал  .

Таксама на ўкраінскай вядуць сваё вяшчанне такія прыватныя міжнародныя тэлеканалы, як Міжнародны славянскі канал, Інтер +, 1+1 International.

На ўкраінскай мове вядзе радыёвяшчанне шэраг дзяржаўных міжнародных радыёстанцый, сярод якіх:

  Радыё Ватыкан — дзяржаўнае радыё Ватыкана, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1939 годаМІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. З ІСТОРІЇ  МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. РАДІОСТАНЦІЇ  .
  Сусветная служба Радыё Румынія — дзяржаўнае радыё Румыніі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1941 года (рэгулярныя перадачы з 1994 года)Частоти  — Всесвітня служба Радіо Румунія .
  Радыё Прыднястроўя — дзяржаўнае радыё непрызнанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі, створанае ў 1991 годзеРадио Приднестровья  .
  Польскае радыё для замежжа — дзяржаўнае радыё Польшчы, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1992 годаPolskie Radio dla Zagranicy  .
  Голас Расіі — дзяржаўнае радыё Расіі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 2003 года (праграма «Мая Украіна» Нацыянальнага радыё Украіны, уласнае вяшчанне з 2009 года).
  Міжнароднае радыё Кітая — дзяржаўнае радыё КНР, украінскамоўны сайт быў запушчаны ў 2008 годзе.

Таксама на ўкраінскай мове вядуць міжнароднае радыёвяшчанне прыватныя радыёстанцыі, такія як: Радыё Свабода, Транссусветнае радыё — Украіна, Голас Бібліі, Радыё Тэас, Адвентысцкае сусветнае радыё — Голас Надзеі.

 Гл. таксама 
 Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы
 Мовы Украіны
 Пераклады Бібліі на ўкраінскую мову
 Русінская мова

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 


 Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Головний редактор В. Кубійович. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989.
 Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9
 Словник української мови в 11-ти т. — К.: Наукова думка, 1970—1980.
 Словник української мови. У 20-ти т. / Український мовно-інформаційний фонд НАН України; за ред. В. М. Русанівського. — К.: Наукова думка, 2010. — Т. 1. А — Б. — 911 с.
 Український орфографічний словник: понад 175 тис. слів / уклали: В. В. Чумак [та ін.]; за ред. В. Г. Скляренка. — Вид. 9-е, переробл. і доповн. — Київ: Дніпро, 2009. — 1011 с. — (Словники України). — ISBN 978-966-507-260-7
 Етимологічний словник української мови: В 7 т. / АН УРСР. Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні; Редкол. О. С. Мельничук (головний ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1982.
 Фразеологічний словник української мови у 2-х т. — К.: Наукова думка, 1993.

 Спасылкі 


 Тлумачальны «Слоўнік украінскай мовы» ў 11 т. (1970—1980)  
 «Слоўнікі Украіны on-line»: граматычны слоўнік, слоўнікі сінонімаў, антонімаў, фразеалогіі 
 Урокі ўкраінскай мовы на Інтэрнэт Паліглоце   
 Матэрыялы для засваення ўкраінскай мовы  
 Украінскі лінгвістычны партал  
 Сучасная ўкраінская літаратурная мова 


*
Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Мовы Малдовы
Катэгорыя:Мовы Польшчы
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Мовы Румыніі
Катэгорыя:Мовы Сербіі
Катэгорыя:Мовы Славакіі
Катэгорыя:Мовы Харватыі
Катэгорыя:Украінцы