Мінск

Мінск (; да 29 ліпеня 1939 г. — Менск, ) — сталіца і найбуйнейшы горад Беларусі, на рацэ Свіслачы. Адміністрацыйны цэнтр Мінскай вобласці і Мінскага раёна, аднак не ўваходзіць у іх склад. Утварае агламерацыю, у якой жыве звыш за 2,7 млн чалавек або амаль траціну насельніцтва Беларусі. Займае плошчу ў 348,85 км². Знаходзіцца за 70 км на паўночны захад ад геаграфічнага цэнтру Беларусі. Гістарычны цэнтр утвараюць Верхні горад, Ракаўскае і Траецкае прадмесці, плануецца аднавіць Замчышча.

Упершыню згадваецца ў «Аповесці мінулых часоў» пад 1067 годам. З канца XI — пачатку XII ст. цэнтр Менскага княства. З пачатку XIV ст. у складзе Вялікага Княства Літоўскага. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе ў складзе Расійскай імперыі, цэнтр аднайменнай губерні. У вайну 1812 года заняты французскімі войскамі, разбураны і разрабаваны французамі і рускімі. У Першую сусветную вайну быў прыфрантавым горадам, у сакавіку 1918 года заняты нямецкімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года ў Мінску была абвешчана незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі. 18 сакавіка 1921 года канчаткова адышоў да БССР і стаў яе сталіцай. У Другую сусветную вайну быў пад нямецкай акупацыяй, у ім дзейнічала савецкае падполле. У вайну горад моцна зруйнаваны, пазней атрымаў званне горада-героя. Адбудаваны ў 1946—1950-я гады. З 1991 года стаў сталіцай незалежнай Беларусі.

 Назва 

 Паходжанне 
Ад 1920-х гадоў большасць даследчыкаў пагаджаецца, што назва Менск утвораная ад ракі Менкі (памяншальная форма ад «Мена», як відаць з летапіснага «Менеск»), на якой ён быў першапачаткова, перш чым быў перанесены на Нямігу, на яго цяперашняе месца С. 393.. З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць. Роспанд тлумачыў назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- «праходзіць міма, ісці». Неразнак паўтарыў гэтую версію, дадаўшы, што магчымае і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- «малы» (параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- «меньшы», параўн. яшчэ літ. menkas «маленькі, дробны», лац. minus «меней»)Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118., ад слоў мень, менёк «рыба мянтуз»Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн., 1974. — С. 232—233., «мяняць» (апошняе самае малаверагоднаеКузняцоў М. Таямніца далёкіх вякоў // Караткевіч У. Збор твораў: У 8 т. Т. 8. Кн. 1. П’есы. Нарыс. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. С. 385—570.  ). На думку К. Бугі, назву гэтай ракі славяне прынеслі з сабою з-за Прыпяці са славянскай прарадзімыK. Būga. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883-884..

Назва Менску з цягам часу была ў народзе міфалагізаваная. Паводле народнага падання, заснавальнікам Менска быў вядзьмар-асілак Мянеск, які пабудаваў млын на месцы цяперашняга горада (у раёне рэчкі Пярэспы) і малоў муку з камення, і ад яго імя пайшла назва горадаШпілеўскі П. Падарожжа па Палессі і беларускаму краю // . Грунтуючыся на гэтым паданні, выказвалі думку, што імя Мянеска і назву самога горада трэба звязваць з індаеўрапейскім *men- «мяць, расціраць». Вобраз Мянеска і яго млынарства мае пры гэтым глыбокія фальклорныя паралелі і каштоўны сам па сабеЛобач У. Паданьне пра заснаваньне Менска: сымболіка сюжэта й тыпалягічныя паралелі ў беларускім фальклёры  // «Kryŭja», 7 кастрычніка 2008., у народнай свядомасці Мянеск увасабляў старажытны дух Менску.

 Варыянты 
міні|Чатырохмоўная шыльда на Віленскім вакзале ў 1926 годзе (па-беларуску, па-руску, па-польску, на ідыш). Беларуская назва — Менск
У Іпацьеўскім летапісе горад згадваецца пад 1067 годам пад назвамі Мѣньск, Мѣнескь. У пазнейшым Радзівілаўскім летапісе назвы Меньск і Менеск пішуцца без яць, праз «е». З канца XV ст. з’яўляецца назва Менск без мяккага знака. Аднак яшчэ ў XVI—XVII стагоддзях працягвала шырока выкарыстоўвацца форма «Менеск».

У лісце 1656 года маскоўскага менскага ваяводы Фёдара Арсеньева з маскоўскім царом Аляксеем Міхайлавічам на адной старонцы словы «Менеск», «Менск», «Менскага» сустракаюцца 18 разоў і ніводнага разу «Мінск». У двух адпісках таго ж ваяводы назвы тыпу «Менеск», «Менск», «Менского пов(ету)» сустракаюцца 12 разоў і толькі аднойчы напісана «Мінской пов.». У адпісцы маскоўскага ваяводы Якаўлева 1657 года датычна сойміка менскай шляхты таксама ўжываецца толькі форма «Менск». З гэтага вынікае, што мясцовая шляхта карысталася толькі такой назвайКрамко І., Штыхаў Г. Калі Менск стаў Мінскам // . У Баркулабаўскім летапісе горад згадваецца 6 разоў, з якіх 5 — у форме «Менск» і адзін «Мінск».

Першую фіксацыю назвы Мінск (Mynsko) даследчыкі адзначаюць у лацінамоўнай канцылярскай кнізе пад 1502 годам. Пазней у польскамоўных дакументах XVI—XVII стагоддзяў усё часцей ужываецца транскрыпцыя Minsk. Прафесар кафедры беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта А. Абрэмска-Яблоньска паказала, што назва «Мінск» з’явілася пад уплывам польскага Мінска Мазавецкага на грунце польскай адміністрацыйнай і моўнай экспансіі. Цалкам форма «Мінск» (Міньск) замяняе «Менск» у афіцыйных дакументах толькі ў канцы XVII ст. разам з пашырэннем польскай мовы ў афіцыйным дзяржаўным ужытку. З польскамоўных дакументаў і карт пасля падзелаў Рэчы Паспалітай яе механічна перанеслі ў расійскія дакументы і картыКрамко І., Штыхаў Г. Калі Менск стаў Мінскам // .

У канцы XVIII ст. напісанне «Мінск» трывала замацавалася ў афіцыйных расійскамоўных дакументах, тым часам у народнай гаворцы ўжывалася толькі форма «Менск». Гэты факт засведчылі этнограф Павел Шпілеўскі ў нататках пра свае падарожжыШпилевский П. Путешествие по Полесью и белорусскому краю. — Минск: «Беларусь», 2003. С. 131—132. і гісторык Аляксандр Ельскі ў Геаграфічным слоўніку Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёўJelski A. Mińsk //  S. 453., выдадзеным у 1885 годзе.

У 1891 годзе паэт Францішак Багушэвіч у прадмове да зборніка «Дудка беларуская» ўжывае паланізаваную формуObrębska-Jabłońska, A. Czy ukraiński wpływ na toponimię białoruska? // Slavia Orientalis. — 1973. — № 2. — S. 261—265 «Міньск»: «Можа хто спытае: гдзе ж цяпер Беларусь? Там, братцы, Яна, гдзе наша мова жывець: Яна ад Вільна да Мазыра, ад Вітэбска за малым не да Чарнігава, гдзе Гродна, Міньск, Магілёў, Вільня і шмат мястэчкаў і вёсак»Багушэвіч Ф. Творы: вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты / уклад., прад. Я.
 Янушкевіча; камент. У. Содаля, Я. Янушкевіча. - Мн.: Маст. літ., 1991. - 309 с. - С. 17..

З 1916 года ў асяроддзі прагрэсіўнай беларускай інтэлігенцыі замацавалася назва «Менск Беларускі». Яна захоўвалася ў часы нямецкай і польскай акупацый, ужывалася ў дакументах эміграцыйных беларускіх урадаў. 21 лютага 1918 года выдана Першая Устаўная грамата БНР, дзе ўжываецца форма «Мінск-Беларускі». Другая Устаўная грамата і Трэцяя Устаўная грамата БНР ужо ўжываюць форму «Менск-Беларускі».

Форма «Менск» стала нормай за часамі БССР, ужывалася ва ўсіх афіцыйных дакументах, а таксама на дзяржаўным радыё. У 1930-я гады назву Менск ужывалі паўсюдна ў Беларусі, яна была звыклай і натуральнай жыхарам рэспублікіШур В. Беларускія ўласныя імёны: Беларуская антрапаніміка і тапаніміка. — Менск: «Мастацкая літаратура», 1998. С. 155..

29 ліпеня 1939 года пастановай 2-й сесіі Вярхоўнага Савета БССР горад перайменавалі ў «Мінск». Перайменаванне адбылося не з лінгвістычных, а з сацыяльна-палітычных прычын, было выклікана ўзмацненнем рэпрэсій супраць беларускіх нацыянальных кадраў і было замацаваннем русіфікацыі беларусаў на ўзроўні назваў гарадоўЛяхоўскі У. Дык няўжо ж нам ніколі ня склеіць, ня сшыць  // «Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё», 30 ліпеня 2008 г..

5 верасня 1991 года Мінскі гарадскі Савет народных дэпутатаў накіраваў Вярхоўнаму Савету просьбу пра вяртанне гораду гістарычнай назвы «Менск», але ў гэтым было адмоўленаРашэнне Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад 5 верасня 1991 г. № 167 «Аб гербе г. Мінска і аб вяртаньні гораду яго гістарычнай назвы Менск»69 гадоў таму Менск стаў Мінскам // «Наша Ніва», 29 ліпеня 2008 г.. За вяртанне назвы «Менск», паводле сведчання Алега Трусава, прагаласавалі 142 дэпутаты пры неабходных 173.

 Гісторыя 

 Старажытны горад 
міні|Бітва на Нямізе. Выява з Радзівілаўскага летапісу
Дакладная дата заснавання Менска невядомая. Паводле археалагічных звестак, самыя раннія паселішчы на тэрыторыі сучаснага горада вядомы з IX стагоддзя, калі басейн Свіслачы засялялі славянскія плямёны крывічоў і дрыгавічоў.

Упершыню згадваецца (Меньскъ, Менскъ, Менескъ) у «Аповесці мінулых часоў» пад 1067 годам, калі спалены аб’яднанымі войскамі Яраславічаў (вялікага князя кіеўскага Ізяслава, пераяслаўскага князя Святаслава і чарнігаўскага князя Усевалада) падчас вайны з полацкім князем Усяславам Брачыславічам. Месца і час узнікнення Менска ў наш час дыскусійныя — адны даследчыкі (А. Ясінскі, Г. Штыхаў і інш.) лічаць, што горад узнік у даслявянскія часы на рацэ Менцы прытоку Пцічы, за 16 км на захад ад сучаснага цэнтру горада, дзе захаваўся комплекс археалагічных помнікаў, і перанесены на цяперашняе месца пасля 1085 года, калі другі раз спалены Уладзімірам Манамахам. Іншыя даследчыкі лічаць, што дзяцінец (пазней Менскі замак) пабудаваны на правым беразе Свіслачы пры ўпадзенні ў яе ракі Нямігі ў 2-й палове XI ст., напярэдадні падзей 1067 года для абароны паўднёвых межаў Полацкага княства.

 Менскае княства 
міні|Пячатка Глеба Усяславіча, першага менскага князя
У канцы XI — пачатку XII стагоддзяў Менск становіцца сталіцай удзельнага Менскага княства. Першым менскім князем быў Глеб Усяславіч, потым княствам валодалі яго нашчадкі Глебавічы. У 1116 годзе Менск вытрымаў амаль 2-месячную аблогу войскамі вялікага князя кіеўскага Уладзіміра Манамаха, але ў 1119 годзе быў захоплены і далучаны да яго ўладанняў, князь Глеб Усяславіч зняволены і памёр у кіеўскай турме. З сярэдзіны XII ст. Менск зноў стаў цэнтрам незалежнага княства і адным з буйных гарадоў Заходняй Русі, менскія князі вялі барацьбу за гегемонію ў Полацкай зямлі і неаднакроць займалі полацкі сталец. Палітычнае ўзвышэнне і зручнае геаграфічнае становішча спрыялі эканамічнаму росту Менска і яго пераўтварэнню ў рамесна-гандлёвы цэнтр.

 Вялікае Княства Літоўскае 
міні|злева|160пкс|Панарама Менска ад пункту на Залатой Горцы, гравюра апублікавана ў 1772 годзе.
міні|160пкс|Пячатка з выявай герба Менска ў 1591 годзе
міні|160пкс|Герб Менскага ваяводства, каля 1720 года
У XIII ст. узмацніліся сувязі Менскага княства з Наваградкам, пазней — з Вільняй і Трокамі. Пра раннія адносіны Менскага княства з Вялікім княствам Літоўскім пэўна нічога не вядома. У 1326 годзе менскі князь Васіль ездзіў у Ноўгарад як адзін з паслоў вялікага князя літоўскага Гедзіміна.

У грамаце 1387 года караля Ягайлы свайму брату Скіргайлу Менск выступае другім пасля Полацка вялікім горадам у цэнтральнай і ўсходняй частках сучаснай Беларусі. У 1390 годзе кароль Ягайла заснаваў на Траецкай Гары першы і працяглы час адзіны касцёл у горадзе. Паводле дакументаў канца XVI ст., у Менску таксама было 10 прыходскіх цэркваў і 4—5 манастырскіх.

Менская харугва брала ўдзел Грунвальдскай бітве 15 ліпеня 1410 года. Па Гарадзельскай уніі 1413 года горад увайшоў у Віленскае ваяводства. Па смерці вялікага князя Вітаўта, за часамі змагання за сталец Вялікага Княства Літоўскага паміж Свідрыгайлам і Жыгімонтам Кейстутавічам у 1433 годзе Менск захапілі войскі Свідрыгайлы, яны спалілі горад і паланілі яго жыхароў. У 1444 годзе Менск уваходзіў у лік 14 найбольш развітых гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. У 2-й палове XV ст. утварыўся Менскі павет Віленскага ваяводства.

14 сакавіка 1499 года вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае праваТэкст Магдэбургскага права. Кіраванне горадам перайшло да магістрата з 12 радцаў, якія разам з войтам выбіралі сярод сябе 2 рочных бурмістраў. У 1505 годзе Менск захапілі і спалілі крымскія татары, ацалеў толькі замак. У 1508 годзе ў час мецяжа Глінскіх Менск вытрымаў амаль месячную аблогу. У 1513 годзе архімандрыт Узнясенскага манастыра адкрыў на Менскім замку першы шпіталь-прытулак для хворых і калек. Ваколіцы горада 3—4 разы спусташалі маскоўскія войскі, апошні раз у 1519 годзе.

У 1547 годзе вялікі пажар знішчыў Менскі замак і амаль увесь горад, пасля гэтага Менск перапланаваны, цэнтр перанесены на Новае, або Высокае Места. У сярэдзіне XVI ст. у горадзе было 300 двароў, і 35 вуліц і завулкаў. У 1564 годзе ў Менску ўзнікла кальвінісцкая супольнасць. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў горад стаў цэнтрам Менскага ваяводства, найбуйнейшага ў Вялікім Княстве Літоўскім, у склад якога ўваходзіла 60 гарадоў і мястэчак.

Прывілеем ад 16 ліпеня 1569 года Менску дазволена будаўніцтва гасцінага двара; тым жа прывілеем дазволена стварэнне ў горадзе рамесных цэхаў на класічных еўрапейскіх прынцыпах. У 1582 годзе ў Менску з’явілася мураваная ратушаДзянісаў У. Сімвалы горада і Менскага ваяводства: Ратуша // , дзе праз некаторы час на вежы ўсталявалі першы гарадскі гадзіннік. У 1588—1755 гадах, пачаргова з Наваградкам, праз год у Менску праходзілі сесіі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага.
міні|160пкс|Вялікі князь Аляксандр Ягелончык, які надаў Менску магдэбургскае права
міні|злева|Менская ратуша на выяве XVIII ст.
12 студзеня 1591 года кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза надаў гораду герб «фикгуру внебовзятья панны Марыи»Цітоў А.. Сімвалы горада і Менскага ваяводства: Пячаткі і герб // . У 1592 годзе пры саборнай царкве адкрылася першая брацкая школа. У 1605 годзе ў Менску заснаваны кляштар дамініканцаў — першы вядомы кляштар у горадзе, а ў 1611 годзе — Петрапаўлаўскі манастыр, адзіны асяродак супраціўнікаў Берасцейскай уніі на працягу XVII—XVIII стагоддзяў. У 1620 годзе ў Менску наладзілі рэгулярнае паштовае злучэнне з іншымі буйнымі гарадамі Рэчы Паспалітай. Да сярэдзіны XVII ст. горад атрымаў абарончую лінію з землянога вала і бастыёнаў, пры якіх існавалі Койданаўская, Лошыцкая і Юраўская брамы. Архітэктуру ў XVI—XVII стст. вызначалі вуліцы, прылеглыя да Менскага замка, Верхняга Горада (Рынку), Ніжняга Рынку і Траецкай Гары, забудаваныя дамамі арыстакратыі, купцоў, заможных рамеснікаў. На плошчы Верхняга Рынку сфарміраваўся ансамбль, мастацкі сілуэт якога стваралі групы культавых будынкаў (касцёл і манастыр бернардзінак, касцёл і манастыр бернардынцаў, царква Святога Духа і манастыр базыльян, ратуша).

У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 3 ліпеня 1655 года Менск захапіла маскоўскае войскаСоўсь Г. 3 ліпеня 1655 году расійскае войска захапіла Менск // «Радыё Свабода», 3 ліпеня 2008 г.. За наступныя чатыры гады акупацыі горад вельмі моцна пацярпеў ад рабункаў і амаль спусцеў. У 1655 годзе поп Маскоўскага патрыярхату Іван, які ў гэты час быў у Менску, напісаў ліст цару Аляксею Міхайлавічу, у якім прасіў грошай, а таксама засведчыў, што акупацыйны маскоўскі гарнізон «все татары да мордва, — рускава ничего не знают».

3 ліпеня 1660 года войскі Рэчы Паспалітай вызвалілі Менск з-пад маскоўскай акупацыі. На 1667 год у горадзе было каля 300 двароў. У тым жа годзе горад стаў часткай першага ў Вялікім Княстве Літоўскім міждзяржаўнага маршруту Вільня—Менск—Магілёў—Смаленск—Масква. У 2-й палове XVII ст. падарожнікі адзначалі ў Менску шматлікія цэрквы і камяніцы, развіты гандаль.

У 1697 годзе Менск моцна пацярпеў ад пажару. У часе Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) праз горад некалькі разоў у 1706—1708 і 1720 гадах праходзілі расійскія і шведскія войскі. У 1708 годзе ў Менску была маравая пошасць і вялікі пажар. Нават у сярэдзіне XVIII ст. гэтыя падзеі адбіваліся на ўзроўні сацыяльна-эканамічнага развіцця горада.

У 1713 годзе рэзідэнцыя езуітаў у Менску атрымала статус калегіума — навучальнай установы, што давала адукацыю на ўзроўні гуманітарнага ўніверсітэта. У 1749 годзе побач з езуіцкім калегіумам збудавалі аптэку з лабараторыяй (першая менская аптэка адкрылася яшчэ ў 1659 годзе). Па скасаванні ордэна езуітаў у 1773 годзе, калегіум пераўтварылі ў свецкую навучальную ўстанову — Менскую гімназію. На 1775 год у Менску было больш за 400 двароў (у канцы XVIII ст. — да 1000 двароў), на 1790 год — больш за 40 вуліц і завулкаў. Згодна з пастановай магістрата 1786 года, на ўсіх будынках усталявалі нумары. У 1791 годзе ў Менску адкрыўся шпіталь войска Вялікага Княства Літоўскага. У 1790-я гады ў горадзе было 89 крам, штогод праводзіліся 2 кірмашы, якія цягнуліся каля 2 тыдняў. У канцы XVIII ст. у Менску пачалі выступаць прафесійныя тэатральныя калектывы (у 1825 годзе пад гарадскі тэатр адрэстаўравалі палац Радзівілаў на Высокім Рынку).

 Расійская імперыя 
міні|Будынак Мінскага гарадскога тэатра на акварэлі Ю. Пешкі. У Гарадскім тэатры адбылася прэм’ера першай беларускамоўнай оперы «Ідылія»
120пкс|міні|злева|Герб горада ў складзе Расійскай імперыі
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Мінск апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, дзе стаў адміністрацыйным цэнтрам Мінскай губерні. 14 траўня 1795 года расійскія ўлады скасавалі Магдэбургскае права, а 29 снежня 1796 года — далі гораду новы герб з дзвюхглавым арлом.

У 1793 годзе ўтвораная Мінская епархія Маскоўскага патрыярхату, 28 студзеня 1798 года — Мінская дыяцэзія Рымска-Каталіцкай царквы, адкрылася каталіцкая духоўная семінарыя (дзейнічала да 1869 года). У 1799 годзе ў горадзе з’явілася першая муніцыпальная лякарня. На 1800 год у Мінску было 1009 дамоў, з іх 39 мураваных. У 1803 годзе ўтварыўся аркестр, які выступаў з публічнымі канцэртамі ў гарадскім парку, а ў святочныя дні — у галерэі ратушы.

У канцы 1811 года адбыўся, скліканы князем Міхалам Клеафасам Агінскім, мінскі з’езд арыстакратыі літоўска-беларускіх губерняў Расійскай імперыі, на якім абмяркоўвалі праект аднаўлення Вялікага Княства Літоўскага на чале з расійскім манархам Аляксандрам I і на якім адбылося прымірэнне былых прыхільнікаў Канстытуцыі 3 мая 1791 года і былых таргавіцкіх канфедэратаў.

У вайну 1812 года 8 ліпеня ў Мінск увайшлі французскія войскі. 27 ліпеня горад стаў цэнтрам дэпартамента адноўленага Напалеонам Вялікага Княства Літоўскага. Адміністрацыйная рада Мінскага дэпартамента наладзіла выпуск першай мінскай газеты «Тымчасовая газета Мінская» (). 16 лістапада горад зноў занялі расійскія войскі. У часе вайны горад быў моцна разбураны і разрабаваны французамі і рускімі.

Зімой 1822 года Мікіта Мураўёў напісаў т.зв. «мінскі варыянт Канстытуцыі Расіі».

30 траўня 1835 года адбыўся моцны пажар, які знішчыў амаль усю цэнтральную частку Мінска. У 1836 годзе ў горадзе адкрылася першая публічная бібліятэка, у 1837 годзе — з’явілася ўласная пажарная каманда. У выніку эпідэміі халеры 1848 года ў Мінску загінула 1,1 тыс. чалавек. У 1859 годзе адбыўся ўвод у эксплуатацыю першай на Беларусі тэлеграфнай лініі Мінск—Бабруйск.

У 1839 годзе, нягледзячы на гвалт з боку ўлад Расійскай імперыі, прадстаўнікі мінскіх уніятаў адмовіліся далучацца да Маскоўскага патрыярхату.

9 лютага 1852 года, нягледзячы на забарону расійскіх уладЯрмалінская В. Дзе нарадзілася «Ідылія» // , на сцэне Мінскага гарадскога тэатра адбылася прэм’ера першай беларускамоўнай оперы «Ідылія» на музыку Станіслава Манюшкі і Канстанціна Крыжаноўскага, лібрэта напісаў Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. У 1857 годзе на загад расійскага цара Мікалая I у Мінску знішчылі будынак мінскай ратушы і прылеглы да яе сквер з векавых пірамідальных таполяў. Паводле ўспамінаў відавочцаў, ратушу зруйнавалі з прычыны таго, што «… яна сваім існаваннем нагадвала жыхарам пра звычаі мінулага часу, пра Магдэбургскае права …».

У 1857 годзе Уладзіслаў Сыракомля апублікаваў у віленскім часопісе «Teka Wileńska» свой нарыс «Мінск: беглы позірк на цяперашні стан Мінска», які стаў першай абагульняючай гістарычнай працай, прысвечанай Мінску.

У лістападзе 1862 года падчас мінскага дваранскага сходу мінскі губернскі маршалак (1859—1863) Аляксандр Дамінікавіч Лапа і яшчэ 254 двараніна Мінскай губерні (з 296 прысутных) падпісалі афіцыйны зварот да расійскага манарха аб іх жаданні злучыць Мінскую губерню (а разам з ёй і іншыя беларуска-літоўскія губерні) з польскімі губернямі ў рамках Расійскай імперыі ў нейкую асобную аўтаномію (якая б ахоплівала тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай да першага падзелу ў 1772 годзе).
міні|Паўстанцы пад Мінскам, 1863 год
міні|злева|Пустка на месцы зруйнаванай ратушы і Духаўская царква па маскоўскай перабудове, 1898 год
міні|злева|Мітынг перад Домам губернатара на Саборнай плошчы 18 (31) кастрычніка 1905 года. Далейшае развіццё прывяло да падзеі, якая ўвайшла ў гісторыю як Курлоўскі расстрэл
200пкс|міні|Першая мінская электрастанцыя
У 1863—1870 гадах у сувязі з паўстаннем царскія ўлады ўвялі ў Мінску ваеннае становішча. Нягледзячы на гэта, гарадчане прынялі ўдзел у выступленніі С. 394.. У 1866 годзе па задушэнні паўстання расійскія ўлады перайменавалі бальшыню цэнтральных вуліц Мінска (агулам 17 назваў С. 220.), што з’явілася шараговым захадам царызму ў палітыцы русіфікацыі беларусаў і змаганні з нацыянальна-вызвольным рухам. Іншым кірункам гэтай палітыкі стала руйнаванне расійскімі ўладамі помнікаў сакральнай архітэктуры: у 2-й палове XIX ст. яны знішчылі мураваныя касцёлы баніфатаў, кармелітаў і францішканаў, знявечылі касцёлы бернардзінцаў і дамініканцаў, перабудавалі ў маскоўскім стылі Духаўскую і Петрапаўлаўскую цэрквы.

У 1870-я гады праз Мінск пракладзеныя Маскоўска-Брэсцкая і Лібава-Роменская чыгункі. У 1873 годзе пачаў дзейнічаць Мінскі камерцыйны банк, у горадзе з’явіўся водаправод. У 1876 годзе было заснавана Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі, якое з канца 1880-х гадоў па сутнасці пачало выконваць у Мінскай губерні многія функцыі, характэрныя для земстваў, не ўведзеных у Заходніх губернях паводле расійскай земскай рэформы.

У 1890 годзе ў Мінску наладзілі тэлефонную сувязь, а з 1896 года пачала дзейнічаць першая на Беларусі тэлефонная станцыя агульнага карыстання. 10 траўня 1892 года адбылося ўрачыстае адкрыццё конкі — першага гарадскога грамадскага транспарту. У 1895 годзе ў Мінску адкрылася метэастанцыя, а 12 студзеня 1895 года — электрастанцыя. 26 верасня 1891 года ў Гарадскім садзе адбыўся палёт аэранаўта Драўніцкага на паветраным шары і яго спуск на парашуце ўласнага вырабу. На 1897 год у Мінску было 7467 будынкаў, з іх 2110 мураваных, 140 вуліц і завулкаў; дзейнічалі 18 сакральных будынкаў.

У 1870—1880-я гады ў Мінску дзейнічалі народніцкія гурткі. 7 красавіка 1876 года адбылася стачка працоўных чыгуначных майстэрняў, першая ў Мінску. 28 траўня 1889 года ў газеце «Минскій листокъ» упершыню надрукавалі беларускую паэму «Тарас на Парнасе». У 1898 годзе ў горадзе адбыўся першы з’езд РСДРП, у 1900 годзе ўтварылася Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы (СДКПіЛ). 18 студзеня 1900 года адбылася першая ў Мінску вулічная дэманстрацыя працоўных. У часе рэвалюцыі 1905 года 16 лютага адбылася палітычная дэманстрацыя і стачка навучэнцаў сярэдніх навучальных устаноў; 18 кастрычніка царскія ўлады расстралялі мітынг на Прывакзальнай плошчы (Курлоўскі расстрэл); 8 снежня адбылася ўсеагульная стачка ў Мінску. 1 снежня 1906 года ў Мінску ўтварылася беларускае кніжнае аб’яднанне «Мінчук».

У 1911 годзе ў Мінскай губерні было ўведзена земскае самакіраванне, хоць з вялікімі абмежаваннямі.

21 жніўня 1911 года ў прадмесці Камароўка заснавалі Мінскую балотную доследную станцыю — першую дзяржаўную навуковую ўстанову на Беларусі. На 1913 год у Мінску было 10,3 тыс. будынкаў (з іх 15 % мураваныя), 305 вуліц і завулкаў, працавалі 104 фабрыкі, заводы і мануфактуры, на якіх было 5,1 тыс. работнікаў.

У часе Першай сусветнай вайны з кастрычніка 1915 года Мінск становіцца прыфрантавым горадам, у якім размяшчаюцца штаб Заходняга фронту і іншыя франтавыя арганізацыі і ўстановы, шпіталі. Дзейнічаў Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны.
Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года тут утварыўся Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў.

27 сакавіка 1917 года створаны мінскі Беларускі нацыянальны камітэт, які імкнуўся дабіцца стварэння аўтаноміі Беларусі ў складзе федэратыўнай Расійскай рэспублікі; аб’яднаць на аснове салідарнасці ўсе беларускія арганізацыі дзеля агульнанацыянальных беларускіх інтарэсаў; арганізаваць у Беларусі развіццё беларускамоўнай культуры і асветы. У красавіку-ліпені 1917 года адбыліся з’езды беларускіх нацыянальных арганізацый і партый. 20 красавіка (3 траўня) 1917 года жыхары горада змаглі ўрачыста адзначыць гадавіну прыняцця Канстытуцыі 3 мая.

У лістападзе 1917 года ў Мінску ўтварыўся каардынацыйны цэнтр беларускага нацыянальна-вызвольнага руху — Вялікая беларуская рада. 5 снежня ў горадзе распачаўся Першы Усебеларускі з’езд. У ноч з 17 на 18 снежня (паводле старога стылю) бальшавікі разагналі з’езд. 18 снежня дэлегаты Рады Усебеларускага з’езда, у складзе 56 чалавек на чале з Язэпам Лёсікам, патаемна сабраліся ў чыгуначным дэпо пад аховай рабочай дружыны і пастанавілі падпарадкаваць сабе Цэнтральную беларускую вайсковую раду (ЦБВР), а таксама выдзелілі з свайго складу кіроўны орган — Выканаўчы камітэт рады Усебеларускага з’езда. Ён стаў юрыдычным і маральным пераемнікам усёй улады, якая належала Першаму Усебеларускаму з’езду. Выканкам Усебеларускага з’езда атрымаў даручэнне, як толькі будзе магчымым, узяць уладу ў Беларусі ў свае рукі і рыхтавацца да вырашальнага моманту.

 Найноўшы час 
міні|Беларускі нацыянальны бела-чырвона-белы сцяг над будынкам Народнага сакратарыята БНР у колішнім Доме губернатара на Саборнай плошчы, 1918 год
Савецкая ўлада была ўстаноўлена ў Мінску 8 лістапада 1917. 13 снежня 1917 года ў горадзе ўведзена ваеннае становішча. Пад ціскам германскіх войск 19 лютага 1918 адбылася эвакуацыя савецкіх органаў улады. У гэты час праявілі актыўнасць польскія і беларускія добраахвотныя ваенізаваныя фарміраванні, а на будынку дзяржаўнай адміністрацыі Менска ўпершыню з’явіўся бела-чырвона-белы сцяг як сцяг беларускай дзяржавыМірановіч Я. Найноўшая гісторыя Беларусі. — Спб., 2003. Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда 20 лютага прыняў Першую Устаўную грамату да народаў Беларусі і стварыў першы ўрад — Народны Сакратарыят Беларусі на чале з Язэпам Варонкам.

міні|злева|Нямецкія войскі на Высокім Рынку, 1918 год.
З 21 лютага горад акупаваны войскамі кайзераўскай Германіі — С. 394.

25 сакавіка 1918 года ў Менску Трэцяй Устаўной граматай была абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка. У красавіку 1918 года адкрылася Менская вышэйшая музычная школа, неўзабаве пераўтвораная ў Беларускую кансерваторыю. На базе Менскага педагагічнага інстытута рыхтавалася адкрыццё Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, планавалася адкрыццё сельскагаспадарчага і політэхнічнага інстытутаўСідарэвіч А. Беларуская Народная Рэспубліка //  С. 386..

У кастрычніку-лістападзе 1918 года група мясцовых землеўладальных дваран-кансерватараў выступіла з ініцыятывай стварэння «Вялікага Княства Літоўска-Беларускага».

У пачатку 1919 года горад занялі бальшавіцкія войскі. 5 студзеня ўрад Беларускай ССР пераязджае ў Менск, ён становіцца яе сталіцайТрусаў А. Вялікае Княства Смаленскае // «Наша Слова» № 34 (822), 5 верасня 2007.. 8 жніўня 1919 года польскія войскі з невялікімі стратамі занялі горад, які трапляе пад часовую польскую адміністрацыю — Грамадзянскую ўправу ўсходніх зямель і з 15 верасня становіцца адміністрацыйным цэнтрам Мінскай акругіDz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 19, poz. 174. У ліпені—кастрычніку 1920 года Менск займалі бальшавікі, потым зноў палякі. 18 сакавіка 1921 года згодна з Рыжскім мірным дагаворам горад адышоў да БССР.

18 красавіка 1921 года ў Менску адкрыўся Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт і першая навуковая бібліятэка. У 1925 годзе ў Менску і БССР увогуле пачаліся першыя радыёперадачы. У 1928 годзе ў горадзе адкрыўся першы хлебазаводРетро: Хлебопекарни Минска во время войны . 1 студзеня 1929 года Інстытут беларускай культуры, што месціўся ў Менску з 1922 года, рэарганізаваны ў Беларускую акадэмію навук С. 401.. 13 кастрычніка 1929 года ў горадзе адбыўся пуск трамвая. У 1933 годзе пачаў дзейнічаць менскі аэрапорт.

У 1924—1930 гадах цэнтр Менскай акругі, з 1934 года — раёна, з 1938 года — вобласці.
міні|злева|Вуліца Савецкая. Праваруч будынак Дзяржбанка, кінатэатр Чырвоная Зорка. Зіма 1933—1934 гадоў
міні|Вуліца Ленінская ад перакрыжавання з вуліцай Карла Маркса, 1935 год
міні|Гарадская ратуша на Высокім Рынку, адноўленая ў 2004 годзе. На другім плане — Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Панны Марыі
У 1936 годзе савецкія ўлады ўзарвалі Духаўскую царкву, унікальны помнік архітэктуры эпохі РэнесансКвитницкая Е. Д. Особенности средневековых храмов Белоруссии // «Архитектурное наследство» № 23, 1975. С. 85. С. 68.. У 1937—1941 гадах ва ўрочышчы Курапаты бальшавікамі былі расстраляныя паводле розных ацэнак ад 30 000 да 250 000 жыхароў БеларусіWinnicki Z. Szkice kojdanowskie. — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. S. 77—78.. Акрамя Курапатаў, сталінскія расстрэлы адбываліся на Кальварыйскіх могілках, у Лошыцкім Яры, Камароўскім лесе, Трасцянцы і іншых месцах і прадмесцях горада.

У Другую сусветную вайну з 28 чэрвеня 1941 да 3 ліпеня 1944 года Мінск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У Мінску і яго наваколлях нямецкі рэжым стварыў 9 лагераў і яўрэйскае гета, дзе было знішчана больш за 400 тысяч чалавек. Мінск быў моцна зруйнаваны ў ходзе баявых дзеянняў.

 Пасляваенны час 
міні|злева|Адноўленая ў 2011 годзе Царква Святога Духа
У студзені 1946 года ў Мінску адбыўся судовы працэс над нямецкімі ваеннымі злачынцамі.

Найбольш каштоўныя помнікі архітэктуры Мінска знішчаныя савецкімі ўладамі ў паваенны час: у 1950 годзе быў узарваны дамініканскі касцёл і кляштар, на аднаўленне якіх напярэдадні была атрыманая кантрыбуцыя ад Германіі, у 1951 годзе знявечаны езуіцкі касцёл і знішчаная частка калегіума з гадзіннікавай вежай, у 1950-я скапаная замкавая гара і вывезеная за межы горада С. 14., у сярэдзіне 1960-х знішчаны бенедыкцінскі касцёл з кляштарам, Халодная сінагога (адзіны помнік у Мінску архітэктуры готыкі), знішчаная забудова Нямігі, у 1962 годзе знішчаная Мінская мячэць, у 1984 годзе знішчаны будынак першага гарадскога тэатра (колішні палац Радзівілаў).

1 студзеня 1956 года ў Мінску пачаліся тэлевізійныя трансляцыі. 26 чэрвеня 1974 года Мінску прысвоена ганаровае званне «Горад-Герой». 26 чэрвеня 1984 года адбыўся ўвод у эксплуатацыю Мінскага метрапалітэна.

27 ліпеня 1990 года Мінск становіцца сталіцай незалежнай Беларусі. 5 верасня 1991 года гарадскія ўлады зацвердзілі гістарычна герб Мінска. У 1993 годзе ў Мінску адбыўся Першы з’езд беларусаў свету, у 1994 годзе — першая сустрэча беларускай моладзі свету. У 1991 годзе знішчаны Віленскі вакзал.

У лістападзе 2004 года адбудаваная мінская ратуша, у 2011 годзе — Царква Святога Духа, у якой размясцілася дзіцячая філармонія. У сакавіку 2011 года дзеля будаўніцтва гатэля была знішчаная Першая мінская электрастанцыя, помнік прамысловай архітэктуры XIX ст.

 Геаграфія 

 Геаграфічнае становішча 
Мінск знаходзіцца ў цэнтры Беларусі на паўднёва-ўсходніх схілах Мінскага ўзвышша. Горад займае плошчу каля 348,84 кв. км. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора складае 220 м. Найбольш прыпаднятая частка Мінска размяшчаецца ў раёне Кальварыі. Яе абсалютная вышыня 280,4 м. Найніжэйшая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе горада ў абалоне Свіслачы ў раёне Чыжоўкі.

 Клімат 

Клімат умерана-кантынентальны, са значным уплывам атлантычнага марскога паветра. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — каля 700 мм. Лета цёплае, але не гарачае. Сярэднясутачная тэмпература ў ліпені 18,5 °C. Зіма мяккая, з частымі адлігамі, сярэднясутачная тэмпература ў студзені −4.5 °C. У апошнія гады намецілася выразная тэндэнцыя да падвышэння тэмпературы ў зімовы перыяд.
 Сярэднегадавая тэмпература — 6,7 °C
 Сярэднегадавая хуткасць ветра — 2,4 м / с
 Сярэднегадавая вільготнасць паветра — 77 %

 Водная сістэма 
Каля горада праходзіць водападзел басейнаў Балтыйскага і Чорнага мораў. Праз Мінск цячэ рака Свіслач (прыток ракі Бярэзіны), у якую ў межах горада ўпадаюць яшчэ шэсць невялікіх рэчак. Усе яны належаць да Чарнаморскага вадазбору. У 1968—1976 гадах для водазабеспячэння Мінска пабудавана Вілейска-Мінская водная сістэма, якая ў межах горада ўтварае водна-зялёны дыяметр Мінска. У яго ўваходзяць вадасховішчы Крыніца, Дразды, Камсамольскае возера, вадаём цэнтральнай часткі горада, Лошыцкае (вадасховішча ЦЭЦ-2) і Чыжоўскае вадасховішчы.

У 1981—1985 гадах для забеспячэння вадой прамысловых раёнаў пабудавана ўнікальная паводле горадабудаўнічых і ландшафтных асаблівасцяў Сляпянская водная сістэма, якая складалася з Цнянскага і Чыжоўскага вадасховішчаў і ракі Цнянкі, і якую планавалася замкнуць у кальцо Лошыцкай воднай сістэмай.

У ліпені 2022 года пачалася рэалізацыя інвестыцыйнага праекта, каб цалкам перавесці Мінск на водазабеспячэнне з падземных артэзіянскіх крыніц. У самім горадзе і на найбліжэйшых тэрыторыях дастатковых запасаў вады не было, але яны былі на адлегласці 35-40 кіламетраў ад горада. Каб падняць гэту ваду, было прасвідравана і пабудавана 87 новых свідравін, яшчэ больш за 40 перабурана. Пабудавана 114 кіламетраў трубаправодаў вялікага дыяметра. 10 студзеня 2025 года абвешчана аб поўным пераходзе Мінска на артэзіянскія крыніцы водазабеспячэння.

 Насельніцтва 

 Гістарычная дынаміка 
 Насельніцтва Мінска ў XVI—XIX стст. (тыс. чал.) Насельніцтва Мінска ў XX—XXI стст. (тыс. чал.)
 1600 год — 4—5 тыс. чал.;
 1667 год — 2 тыс. чал.;
 1797 год — 5794 чал., з іх шляхты каля 12 %, духавенства 2,5 %, разначынцаў і часовых жыхароў 4,5 %;
 1800 год — 6656 чал., у тым ліку 3182 іўдзеі;
 1811 год — 11,2 тыс. чал.;
 1812 год — 3480 чал.;
 1825 год — 15,6 тыс. чал.;
 1858 год — 23 006 чал., у тым ліку 11 971 іўдзей, 10 596 хрысціян (6951 каталік, 3 526 праваслаўных, 119 пратэстантаў), 439 магаметан;

Прырост насельніцтва ў XX—XXI стст. адбываецца за кошт міграцыі. Міграцыйнае сальда ў Мінску ў адрозненне ад іншых рэгіёнаў Беларусі станоўчае. Для Мінска характэрна ўстойлівае перавышэнне колькасці прыбылых над выбылымі. Пачынаючы з 2000 года, штогадовы міграцыйны прырост для Мінска складае ў сярэднім 14 843 чалавекі. Найбольшы міграцыйны прырост насельніцтва дае ўнутраная міжабласная міграцыя (у параўнанні з міжнароднай міграцыяй). Паводле апошняга перапісу насельніцтва, які праводзіўся ў кастрычніку 2009 года, ў Мінску пражывала 1 836 808 чалавек.

 2001 год — 1 689 874 чал.;
 2002 год — 1 699 347 чал.;
 2003 год — 1 709 778 чал.;
 2004 год — 1 722 109 чал.;
 2005 год — 1 744 598 чал.;
 2006 год — 1 758 828 чал.;
 2007 год — 1 775 551 чал.;
 2008 год — 1 794 747 чал.;
 2009 год — 1 814 367 чал.;
 2010 год — 1 843 685 чал.;
 2011 год — 1 864 090 чал.;
 2012 год — 1 885 067 чал.;
 2013 год — 1 901 059 чал.;
 2014 год — 1 921 807 чал.;
 2015 год — 1 938 280 чал.;
 2016 год — 1 959 781 чал.;
 2017 год — 1 974 819 чал.
 2024 год — 1 992 862 чал.

Нараджальнасць — 11,4 на 1000 насельніцтва, смяротнасць — 9,7 (2008). Колькасць нараджэнняў на 1000 жанчын ва ўзросце 20—24 гады за перыяд 1990—2005 знізілася з 138 нованароджаных да 58, у жанчын 25—29 гадоў — з 95 да 75 адпаведна

У 2006 годзе жаночае насельніцтва перавышала мужчынскае: жанчын — 53,7 %, мужчын — 46,3 %. Узроставая структура насельніцтва Мінска: дзяцей — 13,3 %, падлеткаў — 4,5 %, асоб працаздольнага ўзросту — 67,9 %, асоб старэйшых за працаздольны ўзрост — 17,6 %. Доля дзяцей і падлеткаў за апошнія 5 год знізілася з 20,6 % да 17,6 %. Колькасць насельніцтва ў працаздольным узросце павялічылася за гэты перыяд з 66,5 % да 67,9 %; асоб старэйшай узроставай катэгорыі — з 16,5 % да 17,6 %. На 1000 шлюбаў прыходзіцца 416 разводаў.

У 2008 годзе нарадзілася каля 20,8 тыс. дзяцей.

 Нацыянальны склад 
Народ Перапіс 1926 Перапіс 1939 Перапіс 1959 Перапіс 1970 Перапіс 1979 Перапіс 1989 Перапіс 1999 Перапіс 2009 Беларусы   55.778  124.061  325.026  601.890  871.2101.153.9911.333.2221.455.825 Рускія   12.617   28.711  116.327  214.260  282.977  325.125  264.020  184.070 Украінцы     1.465     6.650    18.345    35.214    46.226    53.244    39.948    27.362 Палякі   4.481   3.364   5.580   9.419  14.647  18.479  17.581  13.420 Яўрэі  53.686  70.998  38.842  47.058  46.332  39.154  10.141   5.187 Армяне      16     142     …     687   1.096   1.746   2.039   1.955 Татары    1.618    1.749    2.182    2.875    2.925    2.102    1.239 Азербайджанцы     39    217    591  1.102  1.559  1.517 Кітайцы         10        …        …        …        …        …      1.349 Туркмены      1.016 Літоўцы    377    …    757    695    892    724    935 Арабы    787 Грузіны    147    …    324    518    897    828    687 Цыганы     111     …     953   1.056   1.369   1.239     573 Малдаване    21   …   360   496   839   511   392 Казахі    74   …   223   297   526   189   386 Таджыкі    326 Туркі      4    …    …    …    …    …    314 Усяго 238.948 509.667 917.4281.273.4961.607.0771.680.5671.697.340

 Жыллё 

Пасля Вялікай Айчыннай вайны актыўна будаваліся буйныя заводы (машынабудавання, станкабудавання), што прывяло да прытоку насельніцтва ў горад і ўтварылася ўстойлівае адставанне ўмоў пражывання грамадзян ад колькасці тых, хто прыязджае. Для зніжэння праблем з жыллём актыўна будаваліся інтэрнаты (у 60-70-я гады). У 1990-х гадах змяніліся ўмовы для пастаноўкі на ўлік — з 6 м² жылой плошчы на 15 м² агульнай плошчы, што змяніла 60 тыс. тых, хто мае патрэбу ў жыллі 110 тыс. На пачатак 2010 года ў інтэрнатах пражывае каля 33 тыс. сем’яў. На 2010 год у арэнду пад жыллё здавалася 32 тысячы кватэр.

У 2010 годзе аб’ём уводзімага жылля з дзяржпадтрымкай складаў каля 80 %, у 2011 годзе — 75 %, у 2012 годзе не павінен перавысіць 50 % і потым — паступова змяншацца.

На ўліку тых, хто мае патрэбу ў паляпшэнні жыллёвых умоў, на канец 2010 года знаходзілася 855,6 тыс. грамадзян (сем’яў), што на 62,4 тыс. больш, чым на канец 2009 года. На пачатак 2011 года ў Мінску ў чарзе на паляпшэнне жыллёвых умоў знаходзяцца 280 тыс. сем’яў.

Кошт 1 м² агульнай плошчы кватэр жылых дамоў вызначае Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт. Тым не менш, рэальныя кошты на жыллё вызначаюцца рынкам. У 2010 годзе самым дарагім жыллём (па даных Нацыянальнага кадастравага агенцтвы) была трохпакаёвая кватэра па вул. Масквіна, 10 (520000 долараў ЗША, 3235,8 долара за м²).

Па меркаванні Аляксандра Лукашэнкі колькасць насельніцтва Мінска варта абмежаваць 1,8 млн чалавек.

 Беспрацоўе 
Па афіцыйнай статыстыцы, узровень беспрацоўя ў Мінску складае 0,3 % ад агульнага ліку эканамічна актыўнага насельніцтва (3340 чалавек; даныя на люты 2011 года). У той жа час, у Мінгарвыканкаме прызнаюць існаванне значнага незарэгістраванага беспрацоўя на падставе даных перапісу 2009 года: тады 5,6 % працаздольнага насельніцтва Мінска (каля 70 000 чалавек) вызначылі свой статус як беспрацоўныя. У якасці прычын значнага разыходжання афіцыйнага і рэальнага ўзроўня беспрацоўя завуць неабходнасць удзелу ў грамадскіх працах і невялікі памер дапамогі па беспрацоўі. Напачатку 2011 года ў Мінску дапамога складала 68,2 тысяч рублёў — $22,5 па курсе на люты 2011 года пры сярэднім памеры бюджэту пражытковага мінімуму ў 296,9 тысяч рублёў, а ў другой палове 2010 года — 50 тысяч ($16), што з’яўляецца адным з самых нізкіх паказчыкаў на тэрыторыі былога СССР. У той жа час, Аляксандр Лукашэнка агучыў меркаванне пра неабходнасць памяншэння памераў дапамогі па беспрацоўі як занадта вялікага.

Па даных Камітэта па працы, занятасці і сацыяльнай абароне Мінгарвыканкама, у сярэднім на пошук працы ў зарэгістраваных беспрацоўных сыходзіла не больш за дзвюх з паловай месяцаў. Сярэдні ўзрост зарэгістраванага беспрацоўнага — 34,6 года.

 Здароўе 
Залішняя маса цела: на атлусценне цярпіць ад 10 да 13 % дзяцей .

 Кіраванне горадам 

Прадстаўнічая ўлада прадстаўлена гарадскім Саветам дэпутатаў, выканаўчая — гарадскім выканаўчым камітэтам. Кіраўнік Мінгарвыканкама з 2020 года — Уладзімір Кухараў.

 Адміністрацыйны падзел 

Адміністрацыйны падзел горада Мінска быў праведзены ў 1938 годзе ў сувязі са значным ростам насельніцтва горада (да 218 тыс. чалавек). Пастановай ЦВК БССР ад 17 сакавіка 1938 года былі створаны Сталінскі (з 2 лістапада 1961 г. Заводскі), Варашылаўскі (з 2 лістапада 1961 г. Савецкі) і Кагановіцкі (з 20 ліпеня 1957 г. Кастрычніцкі) раёны.

Станам на 2025 год, тэрыторыя Мінска дзеліцца на 9 адміністрацыйных раёнаў, якія кіруюцца раённымі адміністрацыямі.

Абмяркоўваецца варыянт злучэння Мінскага раёна Мінскай вобласці з г. Мінскам у агульны рэгіён са спецыяльным (сталічным) статусам.

 Жылыя раёны 
 Азярышча
 Акадэмгарадок
 Ангарская
 Аэрадромная
 Брылевічы
 Валгаградская
 Вялікая Сляпянка
 Вяснянка
 Дражня
 Дразды
 Захад
 Зялёны Луг Каменная Горка
 Кунцаўшчына
 Курасоўшчына
 Лошыца
 Малінаўка
 Малы Трасцянец
 Масюкоўшчына
 Паўднёвы Захад
 Паўночны Пасёлак
 Серабранка
 Сокал
 Сосны Сухарава
 Сцяпянка
 Сярова
 Уручча
 Усход
 Усходні
 Харкаўская
 Чыжоўка
 Чырвоны Бор
 Шабаны
 Трактарны

 Афіцыйныя сімвалы горада 

Герб быў нададзены Мінску 12 студзеня 1591 года велікакняжацкім прывілеем. На гербе і сцягу адлюстравана Ушэсце Багародзіцы: Багародзіца ў чырвона-фіялетавай адзежы на срэбным воблаку, яе ўзносяць у неба два анёлы, якія ляцяць, а над імі два херувімы. Паводле легенды абраз з выявай Ушэсця прыбыў у горад уверх па цячэнню Свіслачы з Кіева, разбуранага татарамі.

Герб і сцяг г. Мінска зацверджаны рашэннем Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад 27 сакавіка 2001 г. № 160 «Аб зацвярджэнні палажэння аб гербе горада Мінска і палажэння аб сцягу горада Мінска».

 Эканоміка 
Мінск забяспечвае 31,2 % валавога ўнутранага прадукту краіны (па выніках 2024 года). Высокая доля Мінска ў ВУП абумоўлена канцэнтрацыяй бізнесу, дзяржаўных структур, навукі, IT-сектара і гандлю — так, гандаль займае 15,6 % эканомікі сталіцы, а сфера інфармацыйных тэхналогій — 11,5 %. Доля прамысловасці ў эканоміцы горада адносна нізкая, нягледзячы на наяўнасць мноства прамысловых аб’ектаў — 16,9 %Каждый второй рубль в экономику Беларуси приносят Минск и Минская область.

 Транспартная сістэма 

Сталіца мае развітую сістэму гарадскога транспарту, якая ахоплівае ўсе раёны і ўключае метро, аўтобусы, тралейбусы, трамваі, маршрутныя таксі і гарадскія чыгуначныя лініі.

У горадзе дзейнічае адзін аэрапорт — Нацыянальны аэрапорт «Мінск».

 Культура 

 Музеі 
У Мінску 18 музеяў:
 Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
 Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны
 Нацыянальны музей гісторыі і культуры Рэспублікі Беларусь
 Літаратурны музей Янкі Купалы
 Літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа
 Літаратурны музей Максіма Багдановіча
 Літаратурны музей Петруся Броўкі
 Мемарыяльны музей Заіра Азгура
 Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь
 Музей гісторыі беларускай літаратуры
 Мінскі музей сучаснага выяўленчага мастацтва
 Мінскі музей гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
 Мінскі музей гісторыі медыцыны
 Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь
 Музей ваеннай гісторыі Рэспублікі Беларусь
 Мінскі музей Ваньковічаў
 Дом-музей I з’езда РСДРП
 Музей валуноў
 Музей старажытнабеларускай культуры

 Тэатры 
Станам на 1 красавіка 2024 года, у горадзе 12 тэатраў:

 Нацыянальны тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь
 Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы
 Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага
 Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі
 Дзяржаўны маладзёжны тэатр эстрады
 Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр
 Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача
 Беларускі дзяржаўны тэатр лялек
 Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр
 Новы драматычны тэатр
 Драматычны тэатр Беларускай арміі
 Тэатр-студыя кінаакцёра

Раней таксама дзейнічалі тэатры:

 Сучасны мастацкі тэатр
 ІнЖэст
 Эксперыментальны тэатр EYE
 Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»
 Тэатр сатыры і гумару «Хрыстафор»

Працуюць: Беларуская дзяржаўная філармонія, Мінскі цырк, кінастудыя «Беларусьфільм», Мінскі заапарк. 11 дамоў культуры, 9 палацаў культуры, у т.л. Палац Рэспублікі. 8 народных тэатраў.

 Кінатэатры 

На студзень 2021 года ў Мінску працуюць наступныя кінатэатры

 Сетка УП «Кінавідэапракат» Мінгарвыканкам: 
 Аўрора
 Беларусь
 Бярэсце
 Дом Кіно
 Кіеў
 Камсамолец
 Мір
 Масква
 Кастрычнік
 Перамога
 Піянер
 Ракета
 Салют
 Цэнтральны

 Прыватныя сеткі кіназалаў: 

 3D Кіно ў Замку
 3D Кіно ў Карона-сіці
 Falcon Club буцік Кіно
 Silver Screen у «Галілео»
 Silver Screen у «ArenaCity»
 Silver Screen у «Dana Mall»
 АртКінатэатр у «Еўропа»
 АртКінатэатр у «Тытан»

3D-кіназала Палаца Рэспублікі — малы зал

 Адукацыя 

У Мінску знаходзяцца 22 ВНУ дзяржаўнай формы ўласнасці (у тым ліку Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь, Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт, Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі, Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі, і іншыя), 9 прыватных вну і 1 прафсаюзны (Міжнародны інстытут працоўных і сацыяльных зносін). У першай палове 1990-х гадоў працаваў Польскі народны ўніверсітэт.

Таксама ў горадзе дзейнічае больш 200 сярэдніх агульнаадукацыйных школ, больш 25 гімназій, 33 сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў.

 Грамадства 

 Спорт 


У 2007 у Мінску 3519 спартыўных будынкаў, у т.л. 18 буйных стадыёнаў, 664 спартыўныя залі, 57 плавальных басейнаў, 6 манежаў, 5 спартыўных будынкаў са штучным лёдам, 138 стралковых ціраў. У ліку найболей буйных: «Мінск-Арэна», Мінскі палац спорту, палац воднага спорту, Футбольны манеж, Мінскі лядовы палац спорту, палац тэніса, стадыёны «Дынама», «Трактар», спартыўны аздараўленчы комплекс «Алімпійскі» і інш.

У горадзе маюцца дзве футбольныя каманды, якія ўваходзяць у вышэйшую лігу Беларусі — «Дынама» і «Мінск». Раней у вышэйшай лізе ўдзельнічалі прафесійныя футбольныя каманды з Мінска «Тарпеда» (у 2004 годзе клуб збанкрутаваўся, выступае ў ніжэйшых лігах), «Партызан» (раней — «МТЗ-РІПА»; з 2012 года па фінансавых прычынах клуб выступае ў ніжэйшых лігах), «Зорка-БДУ» (выступае ў другой лізе), «Лакаматыў» (цяпер — СКВІЧ, выступае ў Першай лізе), «Атака» (спыніў існаванне ў 1997 годзе), «Дынама-93» (спыніў існаванне ў 1998 годзе). У горадзе базуюцца хакейныя клубы «Дынама» (КХЛ), «Юнацтва-Мінск» (ВХЛ), «Юніёр» (Беларуская экстраліга) і «Юнацтва» (МХЛ). Таксама ў горадзе ёсць 3 мужчынскіх баскетбольных клуба: Цмокі-Мінск, Віталюр, Бдуір, і 2 жаночых: Цмокі-Мінск і Гарызонт. У горадзе ёсць тытулаваная мужчынская каманда па гандболу — клуб СКА, а таксама створаны ў 2008 годзе клуб «Дынама».

 Экалогія 
Мінск знаходзіцца на другім месцы ў Беларусі па ўзроўню забруджвання паветра (31 тыс. тон супраць 50 тыс. тон у Наваполацку). Узровень забруджвання значна скараціўся за 20 год удвая з 65 тыс. тон. Агульны ўзровень забруджвання ў Мінску склаў 247,4 тыс. тон, у тым ліку 85 % — ад аўтамабіляў. Найбольш распаўсюджаныя небяспечныя забруджвальнікі — азон, хром-VI, дыяксід азоту і вуглевадароды C12-C19. Рэспубліканскі цэнтр радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяроддзя кантралюе сярэднесутачныя канцэнтрацыі цвёрдых часціц РМ-10, дыяксіду азоту, узровень фармальдэгіду, дыяксіду вугляроду, дозы гама-выпраменьвання Часам у Мінску назіраецца перавышэнне дазволенага ўзроўню фармальдэгіду і аміяку ў паветры. У 2008 годзе былі агучаны планы вынясення МАЗ і МТЗ за гарадскую мяжу.

 Архітэктура і славутасці 

У Мінску створана 5 ахоўных зон:
 Траецкае прадмесце,
 Ракаўскае прадмесце,
 Верхні горад,
 Новы горад,
 ахоўныя аб’екты даваеннай забудовы.

Каля былога Мінскага замчышча сфарміравалася ахоўная зона гісторыка-культурнай спадчыны.

Захаваліся помнікі архітэктуры:
 Мінская Марыі-Магдалінская царква,
 Мінская Аляксандра-Неўская царква,
 Мінскі Свята-Духаўскі кафедральны сабор,
 Мінскі Петра-Паўлаўскі сабор,
 Мінскі касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар езуітаў,
 Мінскі касцёл святога Іосіфа і манастыр бернардынцаў,
 Мінскі касцёл Сімяона і Алены (Чырвоны касцёл),
 Мінскі Крыжаўзвядзенскі касцёл (Кальварыйскі касцёл) і брама (1839—1841),
 Мінскі касцёл Найсвяцейшай Троіцы (Траецкі залатагорскі касцёл святога Роха),
 Мінскі Пішчалаўскі замак,
 Мінскія гандлёвыя рады,
 гасціны двор (18—20 ст.),
 будынкі мужчынскага духоўнага вучылішча (2-я пал. 18 ст.),
 ваенны шпіталь (1830-я),
 будынак Мінскай жаночай гімназіі,
 духоўнай кансісторыі (19 ст.),
 жаночай Марыінскай гімназіі (1879),
 адміністрацыйны будынак (1852),
 будынак гарадскога тэатра (1890),
 Мінская гарадская сядзіба (Белая дача),
 Мінскія сядзібы Ваньковічаў,
 Сінагога Зальцмана
 шэраг будынкаў—помнікаў жылой, грамадскай, культавай і прамысловай архітэктуры 19 — пач. 20 ст.

 Страчаная спадчына 
 Віленскі вакзал (1890)


 Сакральныя збудаванні:
 Грэка-каталіцкія (уніяцкія): царква Святога Духа (XVII ст.), царква Уваскрэшання Хрыстова (XVIII ст.)
 Магаметанскія: мячэць (1905)
 Праваслаўныя: капліца Святога Аляксандра Неўскага (1869), манастыр Праабражэння Гасподняга (1618), царква Маці Божай Казанскай (1912—1914), царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы ў Архірэйскім падвор’і (1885)
 Пратэстанцкія: Лютэранская кірха (1846), царква Святога Мікалая на Нямецкіх могілках (XIX ст.)
 Рымска-каталіцкія: калегіум езуітаў (XVII—XVIII стст.), касцёл Найсвяцейшай Тройцы і Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (вядомы таксама як Фарны касцёл, 1390, 1720), касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (XVII—XVIII стст.), касцёл Святога Роха і кляштар рахітаў (XVIII ст.), касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (1640), касцёл Святой Марыі Магдалены і кляштар кармелітаў (1763), касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар бенедыкцінаў (XVIII—XIX стст.), касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (1605—1640), касцёл Святога Яна і кляштар баніфратаў (1709), кляштар марыявітак, Юбілейная капліца (1826)
 Іўдзейскія: Халодная сінагога (1590)

 Мінскае капішча
 Мінскі замак (XI—XVIII стст.)
 Гарадскі тэатр (XVIII ст.)
 Нізкі Рынак
 Няміга (XVII—XIX стст.)
 Палацы, сядзібы: гарадская сядзіба Сапегаў (XVII ст.), палац Чапскага (1894)
 Плябанскія млыны
 Польскі банк (1910-я)
 Цёмныя Крамы (XVII—XVIII стст.)

 Сады і паркі 

У Мінску налічваецца 26 паркаў, 159 сквераў і 26 бульвараў агульнай плошчай больш 2 тыс.га. Шматлікія паркі пабудаваны яшчэ ў 80-я гады XX-га стагоддзі і на сапраўдны момант маюць патрэбу ў рэканструкцыі. Акрамя таго, тэмпы будаўніцтва новых аб’ектаў зялёнай гаспадаркі адстаюць ад тэмпаў узвядзення жылля. Таму ў 2011—2015 гадах у Мінску будзе рэалізавана праграма будаўніцтва і рэканструкцыі паркаў, сквераў і бульвараў.

Вакол Мінска і ў гарадскіх межах створаныя зоны адпачынку мясцовага значэння:
 Мінскае мора,
 Пціч,
 Вяча і інш.

Побач з горадам размешчаны курорт рэспубліканскага значэння «Ждановічы». У прыгараднай зоне адпачынку находзяцца спартыўна-аздараўленчыя комплексы «Стайкі» і «Раўбічы».

 Помнікі 

 На плошчы Перамогі ўстаноўлены манумент Перамогі,
 на праспекце Пераможцаў — архітэктурна-скульптурны комплекс «Мінск — горад-герой»,
 на востраве мужнасці і смутку на р. Свіслач — мемарыяльная капліца-помнік «Сынам айчыны, якія загінулі за яе межамі» і інш.
 Я. Купалу, Я. Коласу, М. Багдановічу, А. Міцкевічу, Я. Драздовічу, М. Горкаму, Ф. Дзяржынскаму, У. Леніну, Т. Шаўчэнку, А. Пушкіну, С. Грыцаўцу, К. Цыялоўскаму, М. Казею;
 на тэрыторыі ўніверсітэцкага гарадка БДУ помнікі Е. Полацкай, К. Тураўскаму, Ф. Скарыну, М. Гусоўскаму, С. Буднаму, В. Цяпінскаму.

 Фантаны 

 Міжнародныя адносіны 
Прадстаўніцтвы міжнародных арганізацый

 Сусветны банк
 Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця
 Офіс АБСЕ (закрыты ў 2011 годзе)
 Міжнародная арганізацыя па міграцыі
 Міжнародная федэрацыя таварыства Чырвонага Крыжа
 Міжнародная фінансавая карпарацыя
 Міжнародны валютны фонд
 Міжнародны навукова-тэхнічны цэнтр
 Прадстаўніцтва Еўракамісіі
 Прадстаўніцтва ААН/ПРААН
 Прадстаўніцтва Дзіцячага Фонду ААН (ЮНІСЕФ)
 Штаб кватэра/Выканаўчы Камітэт Садружнасці Незалежных Дзяржаў
 Эканамічны Суд СНД

Гл. таксама Спіс дыпламатычных місій у Беларусі

 Гарады-пабрацімы 
  Абу-Дабі, ААЭ (з 2007 года)
  Анкара, Турцыя (з 2007 года)
  Бангалор, Індыя (з 1986 года)
  Бішкек, Кыргызстан (з 1997 года)
  Бон, Германія (з 1993 года)
  Гавана, Куба (з 2005 года)
  Газіянтэп, Турцыя (з 2018 года)
  Душанбэ, Таджыкістан (з 1998 года)
  Ісламабад, Пакістан (з 2015 года)
  Калуга, Расія (з 2015 года)
  Кішынёў, Малдова (з 2000 года)
  Ліён, Францыя (з 1976 года)
  Лодзь, Польшча (з 1992 года)
  Мурманск, Расія (з 2014 года)
  Навасібірск, Расія (з 2012 года)
  Ніжні Ноўгарад, Расія (з 2017 года)
  Нотынгем, Вялікабрытанія (з 1986 года)
  Пекін, Кітай (з 2016 года)
  Сэндай, Японія (з 1973 года)
  Тбілісі, Грузія (з 2015 года)
  Тэгеран, Іран (з 2006 года)
  Ульянаўск, Расія (з 2015 года)
   Уфа, Башкартастан, Расія (з 2017 года)
  Ханой, В’етнам (з 2004 года)
  Харарэ, Зімбабвэ (з 2023 года)
  Хашымін, В’етнам (з 2008 года)
  Чанчунь, Кітай (з 1992 года)
  Шэньчжэнь, Кітай (з 2014 года)
  Эйндхавен, Нідэрланды (з 1994 года)

 Вядомыя асобы 

 Заўвагі 

 Зноскі 

 Літаратура 

 Бон, Т. «Мінскі феномен». Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г. / Томас М. Бон; пер. з ням. мовы М. Рытаровіч; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск : Зміцер Колас, 2016. — 436 с.

















 Спасылкі 

 Карта Мінска 


 Старонка пра стары і новы Мінск  
 Здымкі на Radzima.org
 МЕНСК.BY
 Як будаваўся Мінск. Фільм 1954 года


Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі