Tataramon na aglutinatibo

An sarong tataramon na aglutinatibo sarong klase nin tataramon na panginot na nagpoporma nin mga taga sa paagi nin pag-iriba nin mga morpema (mga parte nin taga)—an lambang saro tipikal na nagrerepresentar nin sarong gramatikal na kabootan—na mayong mahalagang pagbabago sa saindang mga porma (mga aglutinasyon).
Sa siring na mga tataramon, an mga affix (mga prefix, suffix, infix, o circumfix) idinudugang sa sarong gamot na taga sa linyar asin sistematikong paagi, na naggigibo nin komplikadong mga taga na nagsasabi nin detalyadong impormasyon sa gramatika. An estrukturang ini nagtutugot nin halangkaw na grado nin transparensya, nin huli ta an mga linderos sa tanga kan mga morpema parati malinaw asin an saindang mga kabootan magkapareho.

An mga tataramon na aglutinatibo sarong subset kan mga sintetikong tataramon. Sa laog kan kategoryang ini, sinda naiiba sa mga tataramon na pinagsararo, kun sain an mga morpema parating nagsasalak o nagbabago nin porma tanganing ipahayag an dakol na gramatikal na mga punsyunar, asin sa mga tataramon na polisintetiko, na pwedeng magkombinar nin kadakol na morpema sa mga solong taga na may komplikadong kabootan. An mga halimbawa kan mga tataramon na aglutinatibo kabali an mga tataramon na Austronesyo (halimbawa, Filipino, Malayo, Habanes, mga tataramon na Pormosano), Turko, Hungaryo, Finnish, Mongolyo, Manchu, Hapon, Koreano,Mga tataramon na Drabidyo (e.g., Tamil, Malayalam, Kannada, Telugu, Brahui) asin Swahili.

Sa ibong kan mga panugad-nugad na mga outlier, an mga tataramon na aglutinatibo igwa nin mas madaling mababawas na mga kabootan nin taga kumpara sa mga tataramon na pinagsararo (fusional language), na nagtutugot nin dai maiimahinar na mga modipikasyon sa arin man o parehong mga ponetika o morpolohiya kan saro o labi pang mga morpema sa laog nin sarong taga.

 Kabilogan 

An mga tataramon na aglutinatibo igwa nin sarong gramatikal na kategorya lambang affix mantang an mga tataramon na pinagsararo pinagsasaro an dakol sa saro. An panaga pigpamidbid ni Wilhelm von Humboldt tanganing ikarayarayan an mga tataramon gikan sa morpolohiya na punto de vista. Gikan ini sa panhiro na Latin na agglutinare, na boot sabihon "magdukot". Halimbawa na sana, an tagang Ingles na antidisestablishmentarianism pwedeng bangaon sa anti- "kontra", dis- "maghali o magtangkas nin", establish (digdi nanonongod sa pagkabilog kan Simbahan nin Inglaterra), -ment "an hiro kan", -arian "sarong tawo na", asin -ism "an ideolohiya kan". Sa ibong na lado, sa sarong tataramon arog kan runs, an singular na suffix na -s nagpapahiling na an panhiro parehong nasa ikatolong persona asin presenteng panahon, asin dai na pwedeng orog pang bangaon sa sarong "ikatolong persona" na morpema asin sarong "presente tense" na morpema; an gawi-gawi na ini nagpapagirumdom kan mga tataramon na pinagsararo.

An panagang aglutinatibo nugad salang ginagamit bilang sinonimo kan sintetiko, alagad an panagang iyan kabali man an mga tataramon na pinagsararo. An mga tataramon na aglutinatibo asin pinagsararo duwang poro kan sarong continuum, na an manlain-lain na tataramon mas nahuhulog sa sarong poro o sa ibong. Halimbawa na sana, an Hapon pankagabsan na agglutinatibo, alagad nagpapahiling nin pagsasaro sa nagkapirang pangngaran, arog kan , gikan sa oto + hito (orihinal na woto + hito, "hoben, mas hoben" + "tawo"), asin an mga panhirong Hapon, mga panmidbid, an kopula, asin an saindang mga affix nag-aagi nin mga pagbabago sa tanog. Halimbawa,  naka-affix sa  asin an  nani-. An sarong tataramon na sintetiko pwedeng maggamit nin morpolohikong aglutinasyon na pinagsagom sa parsyal na paggamit nin mga tampok na pinagsararo o fusional, halimbawa sa sistema nin kaso kaini (halimbawa, Aleman, Olandes, asin Persyano).

An Persyano igwa nin nagkapirang tampok nin aglutinasyon, na naggagamit nin mga prefix asin suffix na nakadukot sa mga poon kan mga panhiro asin pangngaran. An Persyano sarong tataramon na subheto–obheto–berbo] (SOB), kaya igwa nin istruktura nin praseng pamayong-pangtapos (head-final phrase structure). An Persyano naggagamit nin noun root + plural suffix + case suffix + post-position suffix syntax na kapareho kan Turko. Halimbawa an prase na "xodróhāyešān-rā minegaristam/خودروهای‌شان را می‌نگریستم" na an boot sabihon 'Naghihiling ako sa saindang mga awto' literal na '(mga awto na yaon sa) (Naghihiling ako)'.
Pagbaak kan inot na taga: خودرو xodró (awto) + ها(ی) hāye (plural suffix) + شان šān (possessive suffix) + را rā (post-positional suffix) nagigin خودروهای‌شان را/xodróhāyešān-rā. Mahihiling kan saro an aglutinatibong naturalesa kaini asin an bagay na an Persyano nakakapagbugtak nin sarong bilang nin mga morpema na nag-aasa sa sarong gamot na morpema, xodró (kotse).

An Turko sa pankagabsan aglutinatibo, na nagpoporma nin mga taga sa kaparehong paagi: araba (awto) + lar (plural) + ın (posessive suffix, na naggigibo kan parehong function kan "of" sa Ingles) + a (dative suffix, para sa resipyente nin sarong aksyon, arog kan "to" sa Ingles) na minaporma na arabalarına (). Alagad, an mga suffix na ini nakadepende sa pagkakasundo kan patanog: an paggibo kan parehong bagay sa ev ("harong") minaporma nin evlerine (sa saindang mga harong). Alagad, igwa pang ibang mga tampok kan tataramon na Turko na pwedeng ibilang na pinagsararo, arog kan mga suffix para sa simpleng presenteng panahunan (simple present tense). Ini sana an panahunan kun sain, imbes na magkaigwa nin suffix na pwedeng iiba bago an temporal suffix, igwa nin duwang magkaibang suffix – saro para sa apirmatibo asin saro para sa negatibo. Pagtao nin mga halimbawa gamit an sevmek ("mamoot" o "magustohan"):

 Bikol Sentral  Turko Pormasyon Namuyahan ko sevdim  sev-"muya" -di(nakaaging panahunan) -m(inot na tawong pangsolohan o first person singular) Dai ko namuyahan sevmedim sev-"muya" -me"dai" -di(nakaaging panahunan) -m(inot na tawong pangsolohan) Muya ko severim sev-"muya" -er(sa ngunyan/presenteng panahunan) -im(inot na tawong pangsolohan) Habo ko (Dai ko muya) sevmem sev-"muya" -me(negatibong sa ngunyan na panahunan) -m(inot na tawong pangsolohan)

An mga tataramon na aglutinatibo may tendensiyang magkaigwa nin halangkaw na bilang nin mga affix o morpema kada tataramon, asin magin regular na gayo, partikularmente na may dikit na gayong iregular na mga panhiro – halimbawa, an Hapon igwa nin duwa sana an ibinibilang na lubos na iregular, asin mga dosena sana an iba na igwa sana nin sadit na iregularidad; An Luganda igwa sana nin saro (o duwa, depende sa kun pano tinatawan nin kabootan an "bakong regular"); mantang sa mga tataramon na Quechua, an gabos na ordinaryong panhiro, regular. Sa giraray, igwa nin mga eksepsyon, arog kan sa Georgyano.

 Mga uso
Dakul na mga bakong magkaparehong tataramon na pigtataram kan mga tawong Suanoy na Haraning Sirangan]] an mga agglutinative, dawa ngani mayo nin namidbid gikan sa mas darakulang pamilya:
 Elamita.
 Hatiko
 Kasita
 Sumeryo

An nagkapirang midbid na marhay na konstruktong mga tataramon iyo an aglutinatibo, arog kan Black Speech, Esperanto, Klingon, asin Quenya.

An aglutinasyon sarong tipolohikong tampok asin dai nagpapasabot nin sarong linggwistikong relasyon, alagad igwa nin nagkapirang pamilya nin mga aglutinatibo na tataramon. Halimbawa, an tataramon na Proto-Uraliko, an ginikanan kan mga tataramon na Uraliko, aglutinatibo, asin kadaklan sa mga tataramon na naggikan nagmamana kan tampok na ini. Alagad nin huli ta an aglutinasyon pwedeng mangyari sa mga tataramon na dati igwa nin bakong-aglutinatibo na tipolohiya, asin ini pwedeng mawara sa mga tataramon na dati aglutinatibo, an aglutinasyon bilang sarong tipolohikong ugali dai pwedeng gamiton bilang ebidensya nin sarong henetikong relasyon sa ibang mga tataramon na aglutinatibo. An dai seguradong teorya manungod sa Ural-Altaic nag-aalok na igwa nin henetikong relasyon sa proto-tataramon na ini siring sa nahihiling sa Finnish, Mongolio asin Turko,Nicholas Poppe, The Uralo-Altaic Theory in the Light of the Soviet Linguistics Accessed 2010-04-07 asin nugad-nugad siring man Manchuryo, Hapon asin Koryano.

Dakul na mga tataramon an nagkaigwa nin agglutination. An pangyayaring ini sa pagtalubo binibisto bilang pag-anod kan tataramon, arog kan Indonesyo asin Malayo. Garo baga igwa nin mas gustong direksyon nin ebolusyon gikan sa mga tataramon na sintetikong aglutinatibo pasiring sa mga mga tataramon na sintetikong pinagsararo, asin dangan sa mga tataramon na bakong sintetiko, na sa saindang turno nagbabago pasiring sa mga tataramon na nagbubulag asin poon duman giraray pasiring sa mga tataramon na sintetikong nag-aaglutinatibo. Alagad, ini sarong uso sana, asin sa sadiri kaini sarong kombinasyon kan uso na mahihiling sa teorya nin gramatikalisasyon asin idtong sa pankagabsan na linggwistikong pag-atraso, orog na an word-final apocope asin elisyon.

 Mga toltolan 
 Mga pagsambit 

 Pinagkuanan 

 Bodmer, Frederick. Ed. by Lancelot Hogben. The Loom of Language. New York, W.W. Norton and Co., 1944, renewed 1972, pages 53, 190ff. .
https://glossary.sil.org/term/agglutinative-language 


Kategorya:Mga tataramon na Sintentiko