Diwata (Mitolohiyang Filipino)

An Divata (usahay nasusurat bilang Duwata, Dewata, Ruwata, Diya, Dewa, asin iba pang kaparehong ngaran) sarong daan na termino para sa Diwata, na sarongpangkalahatan at gender-neutral na salita na ginagamit sa Pilipinas para sa mga dios, diyosa, espiritu kan kinaiyahan, nympha, asin mga engkanto. An iba na espiritu na dai man naging tawo, iba an pagtawag sa saindang pipira na etnolinguistic na grupo bilang diwata, na pwedeng magtikang sa simple na mga espiritu na nagbabantay kan mga bagay, tanom, hayop, o lugar, hasta sa mga dios na nagrerepresentar kan abstrakto na konsepto asin natural na mga pangyayari, pati na gihapon an mga banal na pagkatao na kaapi kan pantheon. 

 Etimolohiya 
An terminong divata (asin an mga kaagid kaini arog kan dewatu, duwata, diya, dwata ) gikan sa tataramon na Sanskrit na devatā (देवता) o deva (देव), na boot sabihon "diyos" o "diosnon na pagkatawo".  An linggwistikong pamana na ini resulta kan bakong direktang pagbalyo nin kultura sa pag-ultanan kan Filipinas asin Sur na Asya, na pigpapaagi sa paagi kan mga kahadean na Hindu-Buddhist sa Sur-subangan na Asya arog kan Imperyo nin Srivijaya asin Imperyo nin Majapahit .  Sa Tagalog, an kaugnay na tataramon na diwa nangangahulugan na "espiritu" o "esensya", na nagduduon kan espiritwal na kahulugan. 

Katangian
Pinagtutubudan na nag-eerok an mga divata sa iba-ibang kahadean asin larangan kan kinaban asin espiritwal na kinaban. An saindang mga gibo asin katangian dakula asin iba-iba:
Mga espiritu kan kinaban: mga tagapangalaga kan mga kahoy, salog, bulod, o mga hayop.
Mga engkantada: Sa modernong Tagalog, an diwata nangangahulugan nin engkantada o nimpa. Iyan nagtutukoy lalo na sa mga espiritu kan kinaban asin mga engkantada asin diwata na may dakulang kagayunan, arog ni Maria Makiling.Perdon, Renato (2012). Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English English-Tagalog. Tuttle Publishing, 2012. Lanuza, Michelle, The Legend of Maria Makiling, archived from the original on 2007-10-02, retrieved September 30, 2007
Mga diyos nin mga abstraktong konsepto: arog nin kasaganaan, giron, o kahimsog.
Mga miyembro kan pantheon: mga hararong ranggong diyos na pinagtutubudan kan ibang grupo etniko, kadaklan may masalimuot na ritwal asin mga halad.

May iba sa mga divata na marhay asin tinatawagan para sa proteksyon asin bendisyon, dangan an iba ambivalente o may maraot na intensyon, kaya nagkikinahanglan nin paghalad o ritwal para mapahimiksan.

Mitolohiyang Pilipino

Sa Mitolohiyang Pilipino, an mga Diwata nagtutukoy sa mga engkantada, mga espiritu kan kinaban, mga langitnon na linalang, asin mga diyos sa mga mito. Sa relihiyong bayan, partikular na nagtutukoy ini sa mga espiritu asin mga langitnon na linalang na dai pa naging tawo. Pwede sinda maging mga tagapangalaga nin mga bagay, tanom, hayop, o mga diyos na nagrerepresentar nin mga puwersa kan kinaban, abstraktong isip, o mga diyos sa sarong pantheon.

An Pagdiwata sarong ritwal nin pagdayaw, paggalang, asin pagsamba sa mga diyos asin espiritu kan kinaban.

An modernong pag-intindi kan mga Pilipino sa diwata sakop an mga kahulogan arog kan engkantada, musa, nimpa, diyosa kan kagubatan, o maging sarong diyos o diyosa. Pinagtutubudan na naggikan an tataramon sa lengguwaheng Sanskrit na devata (diyos o diyosa).

Sa mga alamat asin mito, an mga diwata kadaklan na ikinakabit o ipinapantay sa mga engkantada na tinatawag na lambana.

Sa modernong Tagalog, an diwata nangangahulugang engkantada o nimpa. Nagtutukoy ini lalo na sa mga espiritu kan kinaban na may dakulang kagayunan, arog ni Maria Makiling.Perdon, Renato (2012). Pocket Tagalog Dictionary: Tagalog-English English-Tagalog. Tuttle Publishing, 2012. Lanuza, Michelle, The Legend of Maria Makiling, archived from the original on 2007-10-02, retrieved September 30, 2007
An mga espiritu na dai pa naging tawo pinag-iiba sa ibang pangkat-etniko bilang diwata. Pwede sinda maging simple na espiritu kan sarong bagay, tanom, hayop, o lugar,hal. Nuno sa punso, sarong anito na parahog duwende na nag-eerok sa mga punso; asin si Dayang Masalanta, an Tagalog na diwata kan Bundok Makiling hasta sa mga diyos na nagrerepresentar nin mga abstraktong konsepto asin natural na penomena,hal. Mayari, an diyosa kan bulan kan mga Tagalog; Barangaw, an Bisayang diyos kan bahaghari; asin Makapatag, Bisayang diyos kan paghihiganti hasta sa mga diyos na kaapi nin sarong tunay na panteon.hal. Bathala, an pinakadakulang diyos kan mga Tagalog; Magbabaya, an kataas-taasang lumikha kan mga Lumad; asin Pilandok, trickster spirit kan mga Maranao

Kilalá man sinda sa iba-ibang pangaran arog kan dewatu, divata, duwata, ruwata, dewa, dwata, diya, asin iba pa sa iba-ibang lengguwaheng Pilipino (kasali an Tagalog na diwa, na nangangahulugang “espiritu” o “esensya”); gabos ini naggikan sa Sanskrit na devata () o devá (), na nangangahulugang “diyos o diyosa”. An mga pangaran na ini resulta kan pagsanib kan mga paniniwalang Hindu-Budista tanganing sa kultural na palitan (paagi kan Srivijaya asin Majapahit) sa pagitan kan Pilipinas asin Timog Asya.

Dangan, nag-iiba an mga linalang na tinatawag na diwata depende sa pangkat-etniko. Sa ibang grupo arog kan B'laan, Cuyonon, Visayans, asin Tagalog, nagtutukoy an Diwata sa kataas-taasang diyos sa saindang panteon,Pinag-iba kan mga Tagalog si Diwata, an unibersal na kataas-taasang linalang, asin si Bathala, an diyos nin buhay na itinuturing na espesyal na diyos ninda (Hislop, 1971) kaya may iba pa sindang tawag para sa mga espiritu na dai tawo.

Arog kan mga espiritu nin ninuno, tinatawag man an mga diwata gamit an maggalang na pamagat nin kamag-anakan kun direktang kaibahan, arog kan apo (“matua”) o nuno (“ninuno”).

Makabagong Paggamit
An makabagong pag-intindi kan mga Pilipino sa diwata sakop an mga kahulogan arog kan musa, engkantada, nimpa, diyosa kan kagubatan, o maging diyos o diyosa. Pinagtutubudan na naggikan an tataramon sa lengguwaheng Sanskrit na devata (diyos o diyosa). Sa mga alamat asin mitolohiya, an mga diwata kadaklan na ikinakabit o ipinapantay sa mga engkantada na tinatawag na lambana.

Sa modernong Tagalog, an diwata nangangahulugang engkantada o nimpa. Nagtutukoy ini lalo na sa mga espiritu kan kinaban na may dakulang kagayunan, arog ni Maria Makiling.

Ta an mga diwata mga espiritu kan kinaban o mga diyos, mas madali sindang naipagsumpay sa mga ideya nin Katolisismo manungod sa mga santo o anghel. An saindang mga gibo sa pag-ayuda, pagkamayabong, asin kalikasan nagtao nin impresyon na dai sinda bantangon sa simbahan. Labi pa, inromantisa sinda bilang mga mahiwagang linalang (engkantada) na may anyong Europeo, na tugma sa kolonyal na pamantayan nin kagayunan asin kabutihan.

Sa kontemporaryong gamit, kadaklan na itinuturing an divata asin diwata na kapareho nin “engkantada” sa popular na imahinasyon. Kadaklan man na isinalin kan mga misyonerong Kastila asin mga parasurat kan panahon nin kolonisasyon an tataramon bilang “duwende” o “fairy” bilang kapareho sa mga alamat nin Europa.

Pinalawig pa ini sa ika-19 asin ika-20 siglo sa paagi nin panitikan, mga ulat kolonyal, asin mga midya na naglarawan sa mga diwata bilang marhay, may pakpak, asin kapareho kan mga engkantada nin Europa, imbes na sainda tunay na papel bilang mga diyos asin espiritu kan kinaban sa katutubong kosmolohiya.

Ipinapaliwanag kan antropologong si Alicia Magos na an katawagan na “fairy” sarong Kanluraning pagtakod na nagpasimple nin sobra sa papel kan diwata sa katutubong pananaw bilang mga tagapamagitan kan tawo asin kan daigdig kan mga espiritu.

Mga Pagkakaibang Panrehiyon
An konsepto kan divata konektado sa mas halangkaw na tradisyon sa Timog-Silangang Asya manungod sa mga espiritu kan kinaban asin mga diyos na may mga ngaran na naggikan sa Sanskrit:

Sa Indonesia, an Dewata mga diyos asin espiritu sa Hinduismong Balinese, tinatawag sa mga ritwal asin kaiba sa mga lugar na natural.

Sa Java naman, an mga Dewi mga diyosa (halimbawa, si Dewi Sri, diyosa kan paray) na kaugnay sa kasaganaan asin agrikultura.

Sa Malaysia asin Brunei, an kaparehong tataramon na Dewa nagtutukoy sa mga diyos asin mga sobrenatural na linalang, kadaklan konektado sa pre-Islamikong animismo asin impluwensya nin Hindu-Budismo.

Ipinapakita kan mga pagkakahawang ini an kaparehong ugat na Austronesyano asin Indic kan mga Pilipinong divata, habang ipinapadagos an saindang natatanging pag-uswag sa mga lokal na mito.

Pagsasanib nin Paniniwala
Sa pag-abot kan mga ideya gikan sa Hindu-Budismo sa daan na Pilipinas, an tataramon na divata nag-angkin nin mga impluwensya nin kosmolohiya gikan sa Timog asin Timog-Silangang Asya.

Kasunod kan pag-abot kan Islam sa Mindanao asin Kristiyanismo sa panahon nin mga Kastila, dakulon sa mga diwata/divata an binag-ong kahulugan, pinintahan bilang maraot, o isinabay sa mga Katolikong santo asin mga tradisyon nin relihiyong bayan.

Kan panahon nin mga Kastila, an diwata pinagsanib sa mga duwende asin engkantada sa mitolohiyang Europeo, asin tinawan nin mga ngaran arog kan duende (duwende o lamang-lupa), encantador o encanto (“manggagaway”), hechicero (“mangkukulam”), sirena (“sirena”), o maligno (“maraut na espiritu”).

Sa mga Islamisadong grupo-etniko sa Pilipinas, kadaklan na tinatawag an mga espiritu kan kinaban bilang jinn o saitan, bunga nin impluwensya kan mitolohiyang Islamiko.

Sa kulturang popular

Pelikula asin telebisyon
Amaya, sarong makasaysayang serye sa telebisyon manungod sa prekolonyal na Pilipinas. Ipinapahiling digdi an mga diwata bilang mga diyosa.
Okay Ka, Fairy Ko!, sarong pantasyang serye sa telebisyon na komedyang situwasyonal (may mga adaptasyong pelikula) manungod sa sarong mortal na lalaki na nag-asawa kan prinsesa kan mga engkantada – sarong diwata.
Super Ma'am (pandaigdigang pamagat: My Teacher, My Hero) sarong Philippine television drama aksiyon pantasya na serye na nagtutok sa sarong diwata na dating diyosa na naging engkantada asin tagapaggabay kan pangunahing karakter.
An Juan dela Cruz (TV series) nagpapahiling kan anito bilang maraot na diyos asin an mga diwata bilang marhay na mga engkantada. https://www.abs-cbn.com/videos/juan-dela-cruz-juan-nahawakan-ang-pekeng-anito-ng-saragnayan-episode-136-346575

Diwata (1987), sarong pelikula na idinirek ni Tata Esteban asin sinurat ni Rei Nicandro, nagpapahiling kan mahiwagang buhay kan mga diyos. Gumanap si Olga Miranda bilang pangunahing karakter, kaiba sinda Lala Montelibano, Dick Israel asin George Estregan.
Encantadia asin Mulawin, duwang serye sa telebisyon (may mga adaptasyong pelikula) sa iisang uniberso na nagpapahiling kan mga diwata bilang sarong lahi nin mga engkantada asin sobrenatural na mga linalang na nag-eerok sa Encantadia, sarong dimensyon na lampas sa kinaban nin mga tawo.
Faraway (2014), sarong independent film na nagtutok sa sarong babayi asin sa saiyang paghahanap sa tribong Diwata.
Indio, sarong serye sa telebisyon kun sain an pangunahing karakter anak nin sarong mortal na lalaki asin sarong babaeng diwata.
One Day Isang Araw, sarong pantasyang antolohiya sa telebisyon na tampok an sarong episode na pinamagatang Ang Huring Diwata, manungod sa sarong diyosang naginengkantada asin tagapangalaga kan sarong lawa.
Elemento, sarong dokudramang antolohiya sa telebisyon na nagtutok sa sarong diwata nin salog na sinumpa dahil sa pagkamoot sa sarong mortal na lalaki.
Wansapanataym, sarong pantasyang antolohiya sa telebisyon, nagtampok sa sarong episode na pinamagatang Enchanted Trees kun sain an mga diwata ipinahiling bilang mga engkantada asin mga tagapangalaga kan mga kahoy.
 Reperensiya