Diyalektong Umpaku

An  sarong grupo nin mga diyalektong Hapon na pigtataram sa tahaw na San'in. An pangaran na Unpaku (雲伯) pigkonstruhir sa paagi nin pagkua nin sarong representante kanji gikan sa Izumo (出雲) asin Hōki''伯), an mga pangaran kan rehiyon na ini.

An mga diyalektong Umpaku iyo an:
 Diyalektong Izumo (sirangan na Prepektura nin Shimane, dati midbid bilang Probinsya nin Izumo)
 Diyalektong Yonago (sulnopan na Prepektura nin Tottori nakasentro sa Yonago)
 Diyalektong Oki (mga puro nin Oki kan Prepekturang Shimane)

 Pagsayod 
An diyalektong Umpaku, orog na an Izumo-ben, na kakaiba sa mga diyalekto sa rehiyon nin Chūgoku, hababaw na nakakaagid sa mga diyalektong Tōhoku sa pagsasayod asin kun siring inaapod man na Zūzū-ben. Igwa ini nin neutralisasyon kan mga halangkaw na patanog na "i" asin "u".

 Mga patanog 
An mga tanog na patanog na mayong tanog lakop sa kadaklan na mga aksentong sulnopan na Hapon asin ini bakong iba sa Izumo kun sain sinda lakop na nadadangog.
Sa Izumo asin sulnopan na Hoki, arog kan mga diyalektong Tohoku an mga tanog na "i" asin "u" sentralisado. An "i" ordinaryong pigbabalangibog  asin an "u" .

 Mga katanog 

 An paghulog kan mga tanog na "r" 
Sa mga diyalektong Izumo asin sulnupan na Hoki, an mga tanog na "r" parating hinahale asin sinasalidahan nin pagpahalawig kan naenot na bokales. halimbawa dare > daa "siisay", arimasu > aamasu "may". Partikularmente ini parating nangyayari sa mga silaba na "ri" asin "ru" na haros gabos sinasalidahan kan pinahalawig na tanog na ini. Sa nagkapirang lugar, an shiroi "puti" nagigin shie asin an akeru "s
magbukas" nagigin akyae. Sa Oki, an mga tanog na ini sinasalidahan man nin sokuon arog kan sono tsumodda (sono tsumori da).

 Mga natatada kan mga arkaikong tanog 
 kwa, gwa
 An pagdanay kan  sa mga silabang ini, prominente sa diyalektong Unpaku, bakong estandarte sa modernong Hapon.
 f imbes na h
 Sa panahon kan Heian, an gabos na "h" na hilera nin mga tanog pigpronunsiar gamit an "f" na tanog  imbes na gamit an "h" i.e. fa, fi, fu, fe, fo. An Izumo nagpapadanay pa man giraray kan pagsasayod na ini. Halimbawa: fashi  = hashi "mga sumpit", febi  = hebi "halas"
 se, ze
 Sa pagsayod an "se" nagigin "she" asin an "ze" nagigin "je", kapareho kan Diyalektong Kyushu.

 Aksento nin tono 

 Tugmadila 

 Talataramon
 dandan (ダンダン) "[Dios] mabalos"; arigatō sa Panusugan na Hapon. Dai ini ginagamit sa laog kan pamilya, kundi sa pakikipag-olay sa mga estranghero, sa parehong paagi na sa Panusugan na Hapon an dōmo ginagamit bilang sarong pagpahalipot.
 An gosu (ごす) "pagtao (sa nagtataram)"; kureru sa Panusugan na Hapon. Halimbawa. X-san ga wa ni yasai o goita wa "Tinawan ako ni Mr. X nin mga gulay." Para sa mas magalang na porma, ginagamit man an goshinaru。 
 kyotoi (きょとい) "makahahadlok, nakakatakot"; kowai sa Panusugan na Hapon. Halimbawa. maa, ano hito wa kyotoi wa! "Ay, nakakatakot an tawong iyan!", aa! kyoto, kyoto! nigetoku da wa! "O, gurano siya katakot! Magdulag kita!"
  chonboshi (ちょんぼし)/chokkoshi (ちょっこし) "kadikit"; sukoshi o chotto sa Panusugan na Hapon.
 gaina (がいな) "higante"; sugoi o gotsui sa Panusugan na Hapon. An estudyo nin animasyon Gainax nginaranan sa gaina.
 banjimashite (ばんじまして) "marhay na banggi"; konbanwa sa Panusugan na Hapon.

 Diyalektal na Pagkakatakod kan Umpaku-Tōhoku
An mga sistema nin patanog kan Izumo (na inaapod man na Umpaku) asin mga diyalektong Tōhoku nagpapahiling nin nagkapirang magkaparehong fonetikong karakteristiko, arog kan sentralisadong /i/ asin /u/ asin halangkaw na /e/ asin /o/, na nagpapahiling kan mga patanog na ini na mas magkapareho kisa sa ibang mga diyalektong Hapon. An sentralisasyon asin paglangkaw na ini nagin dahelan kan mga pag-iriba kan mga bokales sa sentral na Izumo asin Tōhoku, na nagpapahiling nin sarong makasaysayan na pagbabago sa tataramon na posibleng naglakop gikan sa Izumo pasiring sa amihanan-sirangan sa paagi nin paglipat sa baybayon. An mga nakua sa arkeolohiya, kaiba an mga lobong sa bulod na pigproyekto sa kanto poon 100–250 AD sa Rawis nin Noto asin Prepekturang Toyama, nagtatao nin ebidensya para sa amay na impluwensya ni Izumo sa mga lugar na ini. Ini nagpapasabot na an mga natatanging sistema nin bokales kan Izumo posibleng naglakop sa mga rehiyon na ini durante kan Tahaw pa-Huring panahon nin Yayoi. Alagad, an mga sistemang tonal na estilong Izumo (Gairin A asin Gairin B) dai pa nag-uswag kaidto, nin huli ta mayo sinda sa mga diyalekto kan Peninsula nin Noto asin Toyama.

Si Elisabeth de Boer nag-argumento pabor sa sarong sanga nin Izumo/Tōhoku sa laog kan mga diyalektong Hapon asin na an mga dati nang mga kontak sa komersyo pagkatapos kan pagkadaog kan Emishi sa Tōhoku nagbukas kan dalan para sa imigrasyon sa lugar. An malabo na lugar nin transisyon sa diyalekto na minaabot sa labing 200 km sa habagatan na Niigata pwedeng huli sa mga imigrante na may duwang magkaibang sistema nin tono na nag-aarabot hale sa duwang magkaibang direksyon: an parte sainda hale sa baybayon (Izumo) asin an saro pang parte hale sa tahaw na kabukidan (Chūbu.

An dugang pang paglipat hale sa Izumo pasiring sa rehiyon nin Tōhoku posibleng nangyari pagkatapos kan pag-uswag kan mga inobasyon sa tono kan Gairin B. An pag-eksister kan parehong mga sistema nin tonal kan Gairin A asin Gairin B sa amihanan na Tōhoku nagsusuherir nin dakol na mga alon nin paglipat. Sa kasaysayan, an mga kamugtakan sa politika asin ekonomiya sa Izumo nagbabago-bago sa pag-ultanan kan sirangan asin sulnopan na mga lugar. An mas pinaadbanse na mga inobasyon sa tono kan Gairin B nagpoon sa sulnopan na Izumo asin luway-luway na naglakop pasiring sa subangan. Ini nahihiling sa Tōhoku, kun sain an nagkapirang lugar nagpapahiling pa man giraray nin pinaghalo na mga sistema nin tono.

Migration patterns during the Yayoi period saw rice farmers from western Japan moving to northern Honshū. Early Yayoi settlements in coastal areas such as Ishikawa, Toyama, and western Niigata date back to around 300 BC. However, there is no direct evidence connecting these early settlers to Izumo. Clear indications of Izumo-style influence emerge later, especially through burial mounds dated 100–250 AD. Migration into the Tōhoku region in the late 6th century matches archaeological evidence of the arrival of a new population similar to Kofun cultures found elsewhere in Japan. Prior to this, northern Tōhoku experienced a population decline as the Epi-Jomon people moved towards Hokkaidō. This new population, possibly from Izumo, spread swiftly across northern Tōhoku due to the region’s sparse population, preserving the Izumo-style tone system there better than in southern and central Tōhoku, where there was more linguistic and dialectal interference. The relatively low internal diversity of Tōhoku dialects can be attributed to the later spread of Japanese northeastward compared to other mainland regions of Japan.

 Mga toltolan 

 Mga panluwas na takod


Kategorya: Mga diyalektong Hapon