Hilaria Aguinaldo

Si Hilaria del Rosario de Aguinaldo (namundag Hilaria del Rosario y Reyes; 17 Pebrero 1877 – 6 Marso 1921) iyo an enot na agom ni Heneral Emilio Aguinaldo, an enot na Presidente kan Filipinas.

Buhay
Si Hilaria del Rosario y Reyes namundag kan Pebrero 17, 1877, sa Tinabunan (ngonyan Pag-asa) sa Imus, Cavite ki Guillermo del Rosario y Bautista asin Cristina Reyes y Flores. Siya dangan pigbunyagan pakalihis apat na aldaw ni Andrés Galdeano sa Simbahan Imus.

Si Emilio Aguinaldo naagom siya kan New Year's Day, 1896–parehong aldaw kan siya nagbali sa Katipunan, an hilom na kaayonan na mabungsod kan Rebolusyon Filipinas kan taon na iyan. May lima sindang aki: Carmen Aguinaldo-Melencio, Emilio "Jun" R. Aguinaldo Jr., Maria Aguinaldo-Poblete, Cristina Aguinaldo-Suntay, asin Miguel Aguinaldo. Dawa totoo dai pa inuusar an titulong "First Lady" (Espanyol: Primera Dama) ta an praktis na ini nagpoon sana paglaog kan Administrasyon Amerikano, si Hilaria Aguinaldo an konsideradong pinakaprimerong Enot na Gining nin Filipinas.

Siya nakatuwagt sa kampanya militar ni Aguinaldo paagi nin pag'asikaso kan mga lugadan na mga soldados asin mga pamilya kaini. Kan Pebrero 17, 1899, bilang konsorte kan presidente, siya nagtugdas kan Hijas de la Revolución (Mga Aki nin Rebolusyon) na ngapit pig'apod na Asociación Filantrópica de los Damas de la Cruz Roja en Filipinas (RAssociation). 

An kasararoan konsideradong nangenot na kaayonan sa presenteng Philippine Red Cross, asin ta siya naghingowa na makatipon nin mga medisina asin iba pang pangangaipo medikal. Siya nadakop kan mga tropang Amerikano kan 1900 asin nakasaro an saiyang agom kan si Aguinaldo nasikop man kan mga Amerikano kan 1901.

Kagadanan
Si Hilaria del Rosario de Aguinaldo nagadan kan Marso 6, 1921, edad 44, huli sa pulmonary tuberculosis. Siya ilinubong tolos sunod na aldaw.
150px|thumbnail|right|Historical marker

Legasiya asin pagromdom
Bilang pagromdom nistorikal, an sarong marker an itinindog kan Agosto 17, 2024, para sa  "Asociación Filantrópica de los Damas de la Cruz Roja en Filipinas" kan   National Historical Commission of the Philippines sa  Bulacan Provincial Capitol kadungan na gayo kan ika-446 na anibersayo nin pagkatugdas kan probinsya nin Bulacan. 

Sa kulturang popular
 Ipigladawan siya ni Cristine Reyes sa 2012 pelikula, El Presidente.
 Ipigladawan siya ni Che Ramos sa 2018 pelikula, Goyo: Ang Batang Heneral.

Toltolan

Category:1877 births
Category:1921 deaths
Hilaria
Category:Filipino Resistance activists
Category:Filipino women activists
Category:Former Roman Catholics
Category:People of the Philippine Revolution
Category:First ladies and gentlemen of the Philippines
Category:People from Kawit, Cavite
Category:Spouses of presidents of the Philippines
Category:20th-century deaths from tuberculosis
Category:Tuberculosis deaths in the Philippines
Category:Members of the Philippine Independent Church
Category:Women in the Philippine Revolution