Binaryo nin kasarian

Binaryo nin kasarian (Ingles: sex binary o gender binary) iyo an biyolohikal na balangkas na nag-uuray sa kasarian kan mga organismo na nagdadakop kan papel sa reproduksyon sa duwang kategorya: lalaki asin babae. An pinaka batayan kaini iyo an anisogamiya—an pagkakaigwa nin duwang klase kan gameto (selula na reproduktibo): an paratong diit asin dakol na sperm o tamod (para sa lalaki) asin an paratong dakula asin pira sana na ovum o itlog (para sa babae). Dai nag-eeksister nin ikatulong klase nin gameto, kaya binaryo an kasarian sa lebel kan reproduksyon. 

An mga kondisyon na intersex o disorders of sex development (DSD) iyo mga birang na pagkakaiba-iba sa laog kan binaryong sistema, bako ini ebidensya kan “ikatulong kasarian” o third sex.

 Ebolusyon kan anisogamya 
An anisogamiya an pundasyon kan binaryong kasarian. Haloy sa mas simpleng isogamya (pareho an kadakulon nin gameto), nag-ebolb an duwang magkaiba na gameto tanganing tugotan an duwang pangunahing puwersa:
 Kompetisyon nin gameto – pabor sa mga paratong maliit asin marhayon na gameto (esperma).
 Kulang nin gameto – pabor sa mga paratong dakula asin marhayon sustansya (ova).
An ebolusyon na ini matibay asin naobserbaran sa halos gabos na sekswal na nagpapadakol na organismo, hali lumot tanganing mamalya.
 Biyolohikal na sukol 
Sa mga mamalya, kaiba an tawo, an kasarian pirming itinao kan mga kromosomang kasarian:
 XX → babae (orog na agui)
 XY → lalaki (huli ta may SRY na hene sa Y kromosoma)
An SRY na hene an pangunahing nagpapagibo nin bayag; kun bako iní, an embriyo maglalaog nin obaryo asin babaeng anatomiya.

 Mga kondisyong Intersex o Differences of Sex Development (DSD) 
An mga differences/disorders of sex development (DSD) o intersex iyo an mga hararom asin raarong medikal na kondisyon (pig-eestimar na 0.018% kan populasyon) kun sain an pag-uswag kan mga kromosoma, gonad, o genitalia bakong tipikal. Pero, bako ini nagbubunga nin bag-o na kasarian; madalas, klaro pa man kung saro sa duwang landas kan pag-uswag (lalaki o babae) an pinapadan. Halimbawa, sa Klinefelter syndrome (XXY), lalaki pa man an indibidwal huli ta may SRY siya.

 Mga lain-lain na kritisismo asin maling pagkasabot 
 Mga alternatibong pananaw 
May mga parasurat na nagsasabing an kasarian (sex/gender) iyo sarong "spectrum" base sa pagbabago sa kromosoma, hormona, o pangadwang kataw-tangay na katangian. Alagad, itinao ini kan dakul na evolutionary asin developmental na mga biologo bilang sarong category error ta an kahulugan kan kasarian sa biologyya naka-base sa klase nin gameto, hali na sa continuum kan ibang mga katangian.

 Mga kritisismo sa di-binaryong pananaw 
An mga arog kanda Wright asin Hilton (2020) nagsasabi na an pag-deny kan likas na duwang anyo kan kasarian (sex denialism) mapanganib. Sa satuyang, puwede ini makagadan sa mga karapatan asin proteksyon kan kababaihan, bata asin komunidad kan lalaki/babaeng homosekswal.

 Toltolan