Bikol Buhi

An Bikol Buhi o Boie’nen (Bikol Buhi na tataramon: Boie’nen [bɔ̆ɪ̆ɛ̋’n̆ə̆n], Boinën o Boië’nën)Bikol, Buhi’non. Simons, Gary F. asin Charles D. Fennig (mga editor). 2017. Ethnologue: Languages of the World, Twentieth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com. Ginuno 2017-11-12(mga alternatibong apod: Bikol Buhi, Boie’nen, Boînan, Buhi, Buhi’non, Buhi-non) sarô sa mga tataramon na Bikol na pigtataram sa banwaan nin Buhi, Camarines Sur. Igwa ini nin haros 73,600 na parataram kan 2009. Haros nakakaagid ini sa Rinconada Bikol. Inot ining iklinasipikar bilang suway na tataramon ni Malcolm Mintz kan 1973 asin inuyonan sa pag-adal nin Jason Lobel kan 2009.
alt=Ethnologue inclusion of “Boie’nen” in its 20th Edition of Ethnologue Database of 2016.|thumb|Parte kan urulay ni Alfonso Claveria sa websayt kan Ethnologue kung sain iminukna niya na gamiton an ngaran na “Boie’nen” bilang taal na apod sa tataramon kan banuan nin Buhi.
Kabali an Boie’nen sa grupo nin mga tataramon sa Kadagaan na Bikol sagkod an Rinconada Bikol, Mt. Iriga Agta, Libon Bikol, West Albay Bikol asin Miraya Bikol

Mga pagsaligsig asin klasipikasyon kan tataramon
Sa pagsaligsig ninda Barbara Anderson asin Frank Lynch kan 1956, an diyalekto na ginagamit sa Buhi, Camarines Sur asin sa Oas, Albay na igwa nin nadagdag na tanog na /ɣ/ (voiced velar fricative) klasipikado sa grupong Interior Bikol kaiba an duwa (2) pang diyalekto. Sa pag-adal na ini, igwa nin apat na mga tataramon na Bikol kabilang an Interior Bikol.Ang Wikang Rinconada sa Bikol dai nin awtor gikan sa Scribd (pighugot 2014-04-19)

Nagluwas sa pag-adal ni Jon Epstein kan 1967 na kabilang sa diyalektong Rinconada an tataramon na ginagamit sa Buhi siring man an tataramon na ginagamit sa Bula, Baao, Iriga, Nabua asin Bato na anas yaon sa Camarines Sur mantang dai kabali sa pag-adal an Balatan asin mayong sinambit na susogan an saiyang klasipikasyon. Alagad sa pagsaligsig ni Malcolm Mintz kan 1973 sa kaso asin semantikong panugpon sa mga berbo, suway an tataramon na Buhi sa tataramon na Rinconada dawà sa pagsaligsig na ini ninda Anderson sagkod Lynch (1956) asin Mintz (1973), kadikit an datos na ginamit asin susog sana sa obserbasiyon an pag-adal. 

Sa urog na siyentipikong pag-aadal ni Curtis Daniel Mcfarland kan 1974, igwa nin kagsarong (11) klasipikasyon nin diyalekto sa rawis kan Bikol sagkod Catanduanes. Kabilang digdi bilang suhay na diyalekto an diyalektong Buhi asin diyalektong Rinconada na ibinali sa sarô sa apat na mga grupo, an Inland Dialect. Sa ginibong pagsaligsig, ikinumpara an mga diyalekto sa tanog asin mga relasyon kaini, tataramon asin pagbilog nin mga tataramon. Dai ibinali an mga banwaan na Tagalog an ginagamit sa Camarines Norte sagkod Camarines Sur asin an mga isla nin Masbate sagkod Ticao.Mc Farland, Curtis Daniel The dialects of the Bikol area PhD dissertation, Yale University (1974)

Siring man sa pagsaligsig ninda Jason William Lobel, Wilmer Joseph Tria asin Jose Maria Carpio kan 2000, kun sain naidugang pa an diyalektong Partido sa kagsarong (11) diyalekto na nainot nang iklinasipikar ni Mcfarland (1974), an diyalektong Buhinon kabilang sa grupong Southern Coastal and Inland Bikol. Kaiba sa grupong ini an lima (5) pang diyalektong Rinconada, Buhinon, Libon, West Miraya asin East Miraya.Lobel, Jason William, Tria, Wilmer Joseph S., and Carpio, Jose Maria Z. An satuyang tataramon / A Study of the Bikol Language Naga City, Philippines: Lobel & Tria Partnership, Co.: Holy Rosary Minor Seminary (2000)

Bilang sarong suway na tataramon
150px|thumb|Sakop kan tataramon na Buhi Bikol sa palibot kan Danaw nin Buhi
Susog sa pag-adal nin Jason Lobel, tinàwan kan Ethnologue nin identipikasyon na ISO 639-3 na "ubl" an Buhinon Bikol kan 2009. Igwa ining kasanglíng apod na Buhi Bikol asin Buhinon. Ginagamit ini kan 73,600 na parataram kan 2009 sa banwaan nin Buhi. Klasipikado ini sa Inland Bikol kabilang an mga tataramon na Rinconada Bikol, Libon Bikol, Mt. Iriga Agta, Libon Bikol, West Albay Bikol asin Miraya Bikol.

Sa ginibong pag-adal ni Dominga Portugal kan 2000, nakalikom siya nin 108 tataramon na Buhinon na magkaagid para sa 71 kahulogan kaiba an mga rapsak na tataramon.Portugal, Dominga L. J. Buhi dialect (Boînen) San Francisco: D. J. Portugal Publications (2000) Kabali man an mga rapsak na tataramon sa pag-adal ni Jason Lobel kan 2005 sa The Angry Register of the Bikol Languages of the Philippines kun sain iklinasipikar kaini bilang diyalekto an Buhi Bikol kan Southern Bikol o haros siring sa Interior Bikol, Inland Dialect asin Inland Bikol na sakop.Lobel, Jason William. The Angry Register of the Bikol Languages of the Philippines University of Hawai‘i (2005)Hsiu-chuan Liao and Carl R. Galvez Rubino, eds. Current issues in Philippine linguistics and anthropology: Parangal kay Lawrence A. Reid. Manila: LSP and SIL. pp. 149-166 (2005) Kan 2009, idinokumento ninda Nilo Borromeo asin pag-iriba an 207 na tataramon sa Buhinon.Buhi’non (Bikol) Digital Wordlist Vol. 3, No. 2 (December 2009), pp. 213-225

Bago kan mga ini, may nainot nang pag-adal si Yukihiro Yamada kan 1972 sa mga bokabularyo sa Buhi Bikol asin an librong Boinen, Tao ag Sasabyen ni Judith Noble-Claveria. An gibo ni Yamada, sarong Hapones, susog sa bokabularyo ni Valerio Yaguel, sarong propyeng Buhinon siring ninda Portugal asin Claveria.Yamada, Yukihiro. A Buhi Bikol vocabulary Bulletin of the Faculty of Education, Kochi University, No. 24, Series I. Kochi: Faculty of Education, Kochi University (1972)Claveria, Benjamin A. Our Buhi Language The Claveria Heritage (pighugot 2014-04-19)

Mga prominenteng parataram
Duwa sa mga midbid na tao na nakakataram nin Buhinon iyo sinda Rez Cortez na sarong aktor sa pelikula asin si Victor Wood na sarong parakanta.

Literatura
Kan 2016, ipinublikar an KAAYUPAN, sarong surusadiring publikasyon ni Ryan Cuatrona na pagpalis sa tataramon na ini kan mga pabula ni Esopo. Ibinungsod an babasahon sa Better Living Through Xeroxography Naga kan Disyembre 10, 2016 sa Anthosia Cafe sa Syudad nin Naga.
Kansyon na ginibo saka kinanta ni Elmer Caparanga na ipinublikar Facebook websayt kan Oktobre 8, 2022 na ginibohan ni interpretasyon sa Inglis ni Alfonso Claveria na “Twilight"

Bokabularyo
 Bikol Buhi  Bikol Sentral ʔaˈko  akó ʔiˈka  iká ʔiˈja  siyá kiˈta  kitá siˈra  sindá ʔamwaˈdi (literal na ‘Ining ini (harani sa parataram)’; cf. [ʔaˈdi] )  iní ʔamwaˈʔan ( literal na ‘Uning uni (harani sa pinapadarahan)’;  cf. [ʔaˈʔan] )  uni diˈdi  d(igdí) ʔadˈto (harayuon gikan sa parehas na parataram asin pinapadar(a)han)  dumán siʔiˈsai  si isáy ʔoˈno  áno saʔˈri  sàin (kun matukdô nin direksiyon)  háin, nasàin (kun mahanap nin bagay/gamit/tao) kinaʔoˈno  nùarin paʔoˈno  pâno ʔinˈdiʔ  dài ŋaʔˈmin  gabós, ánas mariˈɡən^   dakól naŋaɡˌkapiˈra  nagkapirá ʔaɡˈbai  (ka)dikít, (ka)dìit ʔiˈba  ibá ʔәˈsad^^ sarô doˈwa  duwá toˈlo  tuló ʔәˈpat  apát liˈma  limá dakəˈɣəʔ  dakulà ʔalaˈbaʔ  halabà maʔiˈwas  mahiwas, halakbáng maiʔˈbәɡ  mahìbog mabәʔˈɡat  magabát saˈdai  sadít, sadáy ʔaliʔˈpot  halìpot piɡiˈpit  piot, hayàpit maniˈpis (kahibugan talaga; e.g. manipis na libro; manipis na buhok)   mahimpís, manipís babaˈji  babayi laɣaˈki  lalaki taˈwo  tawo
An tataramon na Boie’nen o Binoie’nen dai minagamit kan tanog kan letrang /h/ na kinompirma ini ni Propisor Yamada kan taon 1972Buhi Vocabulary List, Yamada 1972

Si Popisor Yukihiro Yamada an nagsorat kan pinakaenot na pagadal kan tataramon na Boie’nen kan 1972: (A Buhi Bikol Vocabulary) na igwang 513 tataramon (lexemes) na pinubnlikar sa Bulletin of the Faculty of Education, Kochi University, No. 24, Series 1  (pagina 12-41) na sinoratan niya nin mga pagliwat kan inapod niyang “ordinary writing” asin pindara ki Alfonso Claveria.thumb|Kopya kan sobre sa pinadarang kopya ni Propisor Yamada ki Alfonso Claveria kan artikulo niyang “A Buhi Bikol Vocabulary (1972) kung sain sinorat niya an mga pagliwat para sa “ordinaryong pagsorat” sa tataramon na Boie’nen kung sain pweding gamiton sana an sarong ordinaryong makinilya.
^- intensifier; 'Napaka' pag igwang kaibang saróng pang-uri o pantipo; '(Ka)dakol' pag kaiba an saróng numero kan pangngaran.
 ^^ - naproprodusir kan parataram iyo an [ʔiˈsad]

Toltolan

Mga panluwas na takod
Boie'nen (Old-Buhi Language)
Our Buhi Language  ni Benjamin A. Claveria
Old Boie'nen Dictionary Project
A Buhi Bikol Vocabulary by Yukihiro Yamada sa websay na Buhi Online (BOL)
A Buhi Bicol Vocabulary ni Yukihiro Yamada  sa websayt na The Claveria Heritage
Buhi Bikol sa EthnologueKategorya:Mga tataramon sa Bikol
Banwaang Mauyay - sarong grupo nin parataram sa Buhi Bikol sa Facebook
Buhi, Banwaan Ko BANWAAN (tataramon asin musika ni Bides asin dugang na rap ni Reddzmack) - sarong kanta sa Youtube
Sarong klasikong kantang Buhinon sa sa Youtube

Kategorya:Mga tataramon sa Bikol