Mga tataramon kan Filipinas

Sarô an Filipinas sa mga nacion na igwang may pinakadakol na tataramon sa bilog na kinàban. Afuera sa nacional na tataramon na Filipino, na kaiba sa labing sangribong katutubong mga tataramon. An nacion na Filipinas, pigtataram man an tataramon na dayuhan arog kan mga tataramon na Ingles, Mandarin, Fookien, Kantones, Koreano, Kastila o Español, asin an tataramon na Arabe.

Igwang lampas 170 na mga tataramon sa Filipinas. Haros gabos kaini kabali sa familia nin tataramon na Austronesyo. An mga ini, grupo nin mga tataramon na piggagamit kan mga tawo hale sa Rawis kan Malay sangkod sa mga warak-warak na isla kan teritoriongPolinesya sa Kadagatang Pacifico. Pigtatatyang ini an igwang pinakadakulang familia nin tataramon sa buong kinában. Alagad mas dakol na tataramon kan familiang ini an kabalí, diit lang an bilang kan panggabusan nin mga tawong naggagamit kaini.

 Nacional na tataramon kan Filipinas 

Segun sa Constitucion kan nacion na Filipinas:

 An nacional na tataramon kan Filipinas iyo an Filipino. Samantalang piglilinang, kaipuhan ining parambungon asin pagyamanon pa salig sa nag'iiral na tataramon sa Filipinas asin sa iba pang mga tataramon.

 Alinsabay sa tadhana kan ley asin sang-ayon sa nararapat na puedeng ipasya kan Congreso, kaipuhan magsagibó nin mga hiró an Pamahalaan tanganing ibusol asin dali'dalion na itaguyod an paggamit kan Filipino bilan medium kan oficial na comunicacion asin bilan tataramon sa pagtukdó sa sistemang pan-educacion.

 Ukol sa objetivo kan comunicacion asin pagtukdó, an mga ofiicial na tataramon kan Filipinas, iyo an Filipino asin, hangga't mayó pang ibang pigtatadhana an ley, Ingles.

 Pantabang na mga opisyal na tataramon sa mga region an panregion na tataramon asin maservi ining pantabang na mga pantukdong tataramon dumán.

 Kaipuhan kusa asin optional na ibusol an Espanyol asin Arabe.

 An Constituciong ini, kaipuhan ipahayag sa Filipino asin Ingles, asin kaipuhan ining idakitaramon sa mga pangenot na panregion na tataramon, Arabe, asin Espanyol.

 Kaipuhan magtugdas nin Congreso nin saróng comision kan Pambansang tataramon na pigbubuo nin mga representante sa manlaen-laen na mga region asin mga disciplina na magsasagibó, magcoconecta asin magbubusol kan mga pananaliksik sa Filipino asin iba pang mga tataramon para sa saindang pagpapaunlad, pagpapalawig, asin pagpapanatili.

Mga Katutubong mga Tataramon

Segun sa Ethnologue, igwang total na
182 na mga nativong tataramon an pigtataram sa nacion asin apát sa mga ini, pigclasificar na bilan puho' na tataramon:
 Dicamay Agta,
 Katabaga,
 Tayabas Ayta asin; 
 Villaviciosa Agta. 

Afuera sa mga tataramon na Ingles, Espanyol, Chavacano asin Mga variedad kan Intsik (Hokkien, Kantones asin Mandarin), gabos na mga tataramon kaibá sa sangâ nin Malayo-Polinesyo kan familia nin tataramon na Austronesyo.

Igwang 12 na mga katutubong tataramon na dae mababá sa saróng milyon nin nativong mga parataram:

 Tagalog
 Cebuano
 Iluko
 Hiligaynon
 Waray-Waray
 Bikol
 Kapampangan
 Pangasinan
 Maranao
 Tausug
 Maguindanao
 Kinaray-a

Saró o dakol kan mga ini pigtataram nin nativo kan dakol sa 90% kan populacion.

Pig-identipikar ni Robert Blust an sub-familia nin tataramon na Filipino kabalé an mga tataramon kan norteng Sulawesi asin an tataramon na Yami kan nacion na Taiwan, alagad dae pig'bale an mga tataramon na Sama–Bajaw kan kaiislahan nin Tawi-Tawi, iyo man an mag-agom na mga tataramon na Norteng Borneano na pigtataram sa sur kan Palawan.

An Eskayano saró sa mga artificial auxiliary language na piggibó bilan pagkakaugwá nin kabihasnán an nacion na Bohol sa pagkatapos kan Gerang Filipino–Amerikano. Piggagamit ini kan mga 500 na katawo.

Kaliwanagan kan sarô sa sarô

An pagkakaiba sa pagitan kan mga tataramon, kayang mailing sa mga minasunod na mga dakitaramon kan Nacional na mga :

 Tataramon Pagdakitaramon Ingles He who does not (know how to) look back at his past (where he came from) will not reach his destination. (Those who forget their roots will not grasp their future) Aklanon Ro uwa' gatan-aw sa anang ginhalinan hay indi makaabut sa anang ginapaeangpan. Asi (Bantoanon) Kag tawong waya giruromroma it ida ginghalinan, indi makaabot sa ida apagtuan. Boholano (Binol-anon) Sija nga dī kahibawng mulingi sa ijang gi-gikanan, dī gajud maka-abot sa ijang padul-ngan. Bolinao Si'ya a kai tanda' nin lumingap sa pangibwatan na, kai ya mirate' sa keen na. Bontok (Ifuntok) Nan Adi mang ustsong sinan narpuwan na, adi untsan isnan umayan na. Botolan Hay ahe nin nanlek ha pinag-ibatan, ay ahe makarateng ha lalakwen. Butuanon Kadtong dili kahibalo molingi sa iyang atubangan, sigurado jud ma dam-ag. Sulnupang Miraya Bikol (Ligao) Kan idi tatao magkiling sa inalian, idi makaabot sa papaidtuhan Buhinon Bikol (Buhi) Yu di nikiling sa pinagalinan, di makaantos sa pupuntahan. Bikol Sentral (Canaman) An dai tataong magsalingoy sa saiyang ginikanan, dai makakaabot sa padudumanan. Gubatnon Bikol (Gubat) An diri maaram mag-imud sa pinaghalian, diri makaabot sa pakakadtu-an. Subangang Miraya Bikol (Daraga) Su indi tataw makarumdom nung ginitan, indi makaabot sa adunan. Sulnupang Miraya Bikol (Oas) Kan na taw na idi tataw mag linguy sa sanyang inalian, idi man maka abot sa sanyang paidtunan. Rinconada Bikol (Iriga) A dirī tattaoŋ maglīlî sa pinaŋgalinan, dirī makaaābot sa pig-iyānan. Capiznon Ang indi kabalo magbalikid sa iya ginhalinan, indi makalab-ot sa iya palakadtuan. Cebuano Kadtong dili kahibalo molingi sa iyang giagi-an, dili makaabot sa iyang padulngan. Caviteño Chavacano Quien no ta bira cara na su origen no de incarsa na su destinacion. Ternateño Chavacano Ay nung sabi mira i donde ya bini no di yega na destinasyon. Zamboangueño Chavacano El Quien no sabe vira el cara na su origen, nunca llega na su destinación. Cuyonon Ang ara agabalikid sa anang ing-alinan, indi enged maka-abot sa anang papakonan. Ibanag I tolay nga ari mallipay ta naggafuananna, ari makadde ta angayanna. Ilokano Ti tao nga saan na ammo tumaliaw iti naggapuanna ket saan nga makadanon iti papananna. Itawis Ya tolay nga mari mallipay tsa naggafuananna, mari makakandet tsa angayanna. Hiligaynon (Ilonggo) Ang indi makahibalo magbalikid sang iya ginhalinan, indi makaabot sa iya padulungan. Jama Mapun Soysoy niya' pandoy ngantele' patulakan ne, niya' ta'abut katakkahan ne. Kapampangan Ing e byasang malikid king kayang penibatan, e ya miras king kayang pupuntalan. Kinaray-a Ang indi kamaan magbalikid sa ana ginhalinan, indi makaabot sa ana paaragtunan. Malayo & Indones Orang yang melupakan asal-usulnya tak mungkin mencapai tujuannya. Manobo (Obo) Iddos minuvu no konnod kotuig nod loingoy to id pomonan din, konna mandad od poko-uma riyon tod undiyonnan din. Maranao So tao a di matao domingil ko poonan iyan na di niyan kakowa so singanin iyan. Masbateño An dili maaram maglingi sa ginhalian, kay dili makaabot sa kakadtuhan. Pangasinan Say toon agga onlingao ed pinanlapuan to, agga makasabi'd laen to. Norteng Catanduanes Bikol (Pandan Bikol) Yan mai batid na tumina sa hinarian, mai makadapno sa pakarinan. Romblomanon (Ini) Ang tawo nga bukon tigo mag lingig sa iya guinghalinan hay indi makasampot sa iya ning pagakadtoan. Sambali Hay kay tanda mamanomtom ha pinangibatan, kay immabot sa kakaon. Sangil Tao mata taya mabiling su pubuakengnge taya dumanta su kadam tangi. Sinama Ya Aa ga-i tau pa beleng ni awwal na, ga-i du sab makasong ni maksud na. Español El que no sabe mirar atrás, de donde viene, nunca llegará a su destino. Surigaonon Adton dili mahibayo molingi sa ija ing-gikanan, dili gajod makaabot sa ija pasingdan. Sorsoganon An diri mag-imud sa pinaghalian diri makaabot sa kakadtuan. Tagalog (Tayabas)  Tagalog (Manila)  Tausug In di' maingat lumingi' pa bakas liyabayan niya, di' makasampay pa kadtuun niya. Waray (Leyte) An diri maaram lumingi ha tinikangan, diri maulpot ha kakadtoan. Waray (NortengSamar) An diri maaram lumingi sa tinikangan, diri maulpot sa kakadtoan. Yakan Mang gey matau mamayam si bakas palaihan nen, gey tekka si papilihan nen.

Kaibhan nin mga dialectos
An numero kan kaibhan nin mga dialectos nag-iiba hale sa tataramon paduman sa tataramon. An mga tataramon arog kan Tagalog, Kapampangan asin Pangasinan visto sa saindang napakamoderatong kaibhan nin mga dialectos.

An mga tataramon kan Region Bikol, mantang, igwang pinakakaibhan nin mga dialectos. May mga ciudad asin mga banwaan kun saen igwang sadiri mga dialectos asin kaibhan. Sa ibabâ an pangungulay na  "Haloy ka duman sa saod?" Pigsalin sa iba-ibang mga variedad kan Bikol. An dakitaramon sinundan kan dialectos asin katumbas na tataramon, asin mga ciudad/banwaan kan Bikol kun saen ini pigtataram. An pampurit na dakitaramon iyo an Tagalog.

 Haloy ka duman sa saod? (Estandarteng Gilid-baybayon na Bikol, saróng diyalektos kan Bikol Sentral; Canaman, Camarines Sur)
 Aloy ka duman sa saod? (Magarao, saróng barayti kan Gilid-baybayon na Bikol; Magarao, Camarines Sur)
 Huray ka dininyon sa sahod? (Bikol Northern Catanduanes o Pandan Bikol; Pandan, Catanduanes)
 Awat ka duman sa saod? (Sur na Catanduanes Bikol o Virac Bikol, saróng diyalektos kan Gilid-baybayon na Bikol; Virac, Catanduanes)
 Naəban ikā sadtō sāran? (Rinconada Bikol; Syudad nin Iriga)
 Nauban ikā sadtō sāran? (Rinconada Bikol; Nabua, Camarines Sur)
 Uban ika adto sa saod? (Libon, Albay Bikol; Libon, Albay)
 Naəǧəy ika adto sa saran? (Buhinon, Albay Bikol; Buhi, Camarines Sur)
 Eley ka idto sa sed? (Sulnupang Miraya Bikol, Albay Bikol; Oas, Albay)
 Na-alõy ika idto sa sâran/merkado?(West Miraya Bikol, Albay Bikol; Polangui, Albay)
 Naulay ka didto sa saran? (Subangang Miraya Bikol, Albay Bikol; Daraga, Albay)
 Dugay ka didto sa merkado? (Ticao, Masbateño; Monreal, Masbate)
 Awat ka didto sa plasa? (Gubat, Habagatang Sorsoganon; Gubat, Sorsogon)
 Awát ka didto sa rilansi? (Bulan, Habagatang Sorsoganon; Bulan, Sorsogon)
 Matagal ka ba roon sa pamilihan? (Tagalog)

Kakusúgan kan tataramon
An 2010 na Pagmamarca kan UNESCO
An Endangered o namemeligro asin puho'ng mga tataramon sa Filipinas, pigbased sa pigluwas na 3rd world volume kan UNESCO kan taon na 2010.

Degree of endangerment (Estandarteng UNESCO)
 Ligtas: pigtataram an tataramon kan gabos na generacion; dae napupundo an intergeneracional na transmisyon
 Makukulugan: kadaklan sa mga kaakian pigtataram an tataramon, alagad puede ining ipagbawal sa mga siguradong dominio (e.g., estaran)
 Segurado na papawará: dae na nanunúdan kan mga kaakian an tataramon bilan saindang Inang-dilá o mother tongue sa haróng
 Malalá na papawará: pigtataram an tataramon kan mga lolo asin lola dangan mga gurang na mga generacion; samantala an mga generacion kan mga magurang, puedeng naiintindihan ninda ini, dae ninda ini tinataram sa ng kaakian o mismong sa saindang mga sadiri.
 Napipeligrong papawará: an mga joven na mga parataram iyo an mga gurang, asin pigtataram ninda an tataramon paminsan-minsan asin bihirá
 Puho': mayo na nin mga parataram an natatadà >> kaiba an nasa Atlas kun ini segurado na puho' poon pa kan 1950s

Mga tataramon na Makukulugan

 Tataramon Mga parataram(in 2000) Provincia Tagboan (Mga) kodang ISO 639-3 Pinagkua'han Central Cagayan Agta 779 Cagayan  agt UNESCO 2000 Dupaninan Agta 1400 Cagayan  duo David Bradley (UNESCO 2000)

Tiyak na Papawará

 Tataramon Mga Parataram(in 2000) Provincia Tagboan (Mga) kodang ISO 639-3 Pinagkua'han Bataan Agta 500 Bataan  ayt David Bradley (UNESCO 2000) Mt. Iraya Agta 150 Camarines Sur  atl David Bradley (UNESCO 2000) Batak 200 Palawan  bya David Bradley (UNESCO 2000)

Malalá na Papawará

 Tataramon Mga tataramon(in 2000) Provincia Tagboan(Mga) kodang ISO 639-3  Pinagkua'han Faire Atta 300 Ilocos Norte  azt David Bradley (UNESCO 2000) Northern Alta 200 Aurora  agn David Bradley (UNESCO 2000) Camarines Norte Agta 150 Camarines Norte  abd David Bradley (UNESCO 2000)

Napipeligrong Papawará

 Tataramon Mga parataram(in 2000) Provincia Tagboan (Mga) kodang ISO 639-3 Pinagkua'han Alabat Island Agta 30 Quezon  dul David Bradley (UNESCO 2000) Isarog Agta 5 Camarines Sur  agk David Bradley (UNESCO 2000) Southern Ayta (Sorsogon Ayta) 150 Sorsogon  ays David Bradley (UNESCO 2000)

Puho'

 Tataramon Mga parataram(in 2000) Provincia Tagboan (mga) kodang ISO 639-3 Pinagkua'han Dicamay Agta(Dumagat, Dicamay Dumagat) 0 Isabela  duy David Bradley (UNESCO 2000) Arta 0 near Isabela-Quirino Border  atz David Bradley (UNESCO 2000) Katabaga 0 Quezon  ktq David Bradley (UNESCO 2000) Ata 0 Negros Oriental  atm David Bradley (UNESCO 2000)

Mga Toltolan

 Mga panluwas na takod 
Filipino Translator

 Linguistic map of the Philippines at Muturzikin.com
 Ricardo Maria Nolasco on the diversity of languages in the Philippines
 Lawrence R. Reid webpage of Dr. Lawrence A. Reid. Researcher Emeritus of linguistics at the University of Hawai'i at Manoa. Has researched Philippine languages for decades.
 The Metamorphosis of Filipino as a National Language 
 Carl Rubino webpage of Dr. Carl Rubino. A Filipino linguist who has studied Philippine languages.
 Literatura hispanofilipina: siglos XVII al XX by Edmundo Farolan Romero, with a brief Philippine poetry anthology in Spanish.
 Salita Blog by Christopher Sundita. A blog about a variety of issues concerning the languages of the Philippines.
 Espaniero  An Online Spanish conversation group for Pinoys
 Philippine Language Tree
 The Language Planning Situation in the Philippines, by Andrew González, FSC
 kaibigankastila webpage of the Spanish culture in the Philippines.
 On linguistic mutual intolerance in the Philippines 
 Filipino Translator
 Tagalog Translator Online Online dictionary for translating Tagalog from/to English, including expressions and latest headlines regarding the Philippines.
 Linguistic map of the Philippines

Kategorya:Mga tataramon kan Filipinas