Jiddische Dialektna

De jiddischa Sproch is ba d Juḏn recht lang i recht villn Lendan z Eiropa gnutzt woan. Vo deastweng hom se mid da Zeid a Reiha Oatn vo jiddischn Dialektnan assagfirmt, doudrunta d heinting poulischn, ukrainischn u litwischn (oda litaua) Dialektt. Omdraf houd se nou – wos spada en Linguistn un an Lehran as Lem leichta gmacht houd – a Standardsproch gschaffn, nou dea wou sih s Vulk owa ned vill grichtt houd.

 Afglidarung 
Dea zwoa Haptastal vo d jidischn Dialektt san es Oust- un es Westjiddisch.Baumgarten J (2002) Les recherches sur la dialectologie yiddish et leurs répercussions sur le champ linguistique. Revue Germanique Internationale 17: 65–79.Beider A (2010) Yiddish proto-vowels and German dialects. Journal of Germanic Linguistics 22: 23–92.Bin-Nun J (1973) Jiddisch und die deutschen Mundarten. Niemeyer, Tübingen, xii+402 S. (?).Jacobs NG (2005) Yiddish: a Linguistic Introduction. Cambridge University Press, xx+327 S.Katz D (1983) Zur Dialektologie des Jiddischen. In: W Besch et al (eds) Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung: 1018–1041.וויינרייך מ (1973) געשיכטע פון דער יידישער שפּראַך: באַגריפן, פאַקטן, מעטאָדן. ייוואָ, ניו יאָרק, אין 4 בענדער. (ציטירט פון Weinreich M (2008) History of the Yiddish Language, Yale University Press. In n Oustjiddischn gfinna se zwou klouane Gruppn vo Dialektt. A sidlinga, frejha «u-Dialekt» grouffana, un a neadlinga, ejara mol «o-Dialekt» grouffana.Birnbaum SA (1979) Yiddish: a Survey and a Grammar. University of Toronto Press, 400 pp. Es ejascht Zweigal untatoalt se af dej zwej am mearan greddtn Dialektt, es Zentroloustjiddisch ( «Poulisch») un es Sidoustjiddisch («Ukrainisch»), weand d neadlinge Gruppn («Litwisch») aa vill Untadialekt houd.Jacobs N (1994) Structure, standardization and diglossia: the case of Courland Yiddish. In: DCG Lorenz and G Weinberger (eds) Insiders and Outsiders: Jewish and Gentile Culture in Germany and Austria: 89–99.וויינרייך מ (1923) שטאַפּלען. פיר עטיודן צו דער יידישער שפּראַכוויסנשאַפט און ליטעראַטורגעשיכטע. פאַרלאַג "וואָסטאָק", בערלין, 260 זז׳.

Es Westjiddisch is von ej a Gruppn vo vaschidne Dialektt, wou sekundea d spaadan Gmoasamkaitn asgfirmt houd.Beider A (2014) Unity of the German component of Yiddish: myth or reality? International Journal of the Sociology of Language 226: 101–136.Manaster-Ramer A (1997) The polygenesis of Western Yiddish — and the monogenesis of Yiddish. In: Hegedus I, Michalove PA, Manaster Ramer A (eds) Indo-European, Nostratic, and Beyond; Festschrift for Vitalij V. Shevoroshkin: 206–232. D Oanzlhaitn vo de westlinga Dialektt houd ma afgrund vo schriftlingan Quellnan asdafurscht, u wenn ma aa d Miglechkait ghobt houd, es kloa Restl vo d iwatn Sprecha doudafia zen interviewn. Es Westjiddisch untatoalt sih af a sidlingas un a neadlingas Zweigal. Zen sidlinga Zweigal ghejad s Sidwestjiddisch, es wou ma am mearan as n Elsass un as da Schweiz kennt un es Zentrolwestjiddisch. Da neadlinga Zweig is s Noadwestjiddisch z Holland u Noaddeitschland.קאַץ ד (1979) די אינעווייניקסטע קלאסיפיקאציע פון די מערב יידישע דיאלעקטן. 53סטע יערלעכע ייוואָ קאָנפערענץ, 10-13 נאָוועמבער 1979.

Dej dou bschrimane, moḡare Gschichtt wiad owa zwengs de bazeigtn Iwagangs- u Mischdialekt a wejng vazwickta.Katz D (1988) Origins of Yiddish dialectology. Language & Communication 8: 39–55. Weitas zoagt es Sidwestjiddisch alloa recht vill gmischte Gmoasamkaitn miḏ n Zentrolwestjiddischn un an Noadwestjiddischn.Glasser P (2008) Regional variation in Southeastern Yiddish. Historical inferences. In: Herzog M, Kiefer U, Neumann R, Putschke W, Sunshine A (eds) EYDES (Evidence of Yiddish Documented in European Societies): 71–82.

 Meakmol in n jiddischn Dialektn 
D Vaschidnhait vo d Sprochfurma tangiad ollaloa linguistische Aspektt, d Lexik, d Fonetik, d Murfologi u d Syntax.King RD (1998) On the uses of Yiddish language geography. Shofar 17: 81–89. Da am mejaran deitlicha Untaschid, zwischn Oust- u Westjiddisch is d Zammasetzing vo d Sprochelementna: D stoarka slawischa Kumponentn i de estling Dialektna, wou in Westjiddischn scheja rund umadum fahlt, un es deitle grejssane Schaffal vo romanischn Loanweatan in Westn. Am mearan zen trong – fia d Glidarung – kummt owa d fonetischa Villfalt i de  Vokalna (u Konsonantna).

 Vokalismus 
Da Vokalismus von Jiddischn zoagt gsetzmaassige Altanaziona in alln Dialektn, d. h. ma ko in gschidnan Silm zwischn de Dialektna d Vokalna gengiwastelln.קאַץ הד (1991) דער סעמיטישער חלק אין יידיש : אַ ירושה פון קדמונים. אָקספאָרדער יידיש 2: 17–95. D Metoḏn, dej dou bschrimatn Diafonemm zen defanian, kinna diachron (af ra Viastölling von an Protovokalismus basiarada) oda synchron (af dem wos heit oda zou an Zeitpunkt dou is) saa. Es ejascht fousst af historisch-sprochvagleichade Rekonstrukziona u deastweng nutzt ma von ej – vua da Rekonstrukzion – dej ondar, dej sychrona Metodn (dass ma a Fundament houd). Es git zwoa Systemm, wej de vokalischn Diafonemm kenntle gmacht wean. Da Max Weinreich, da wou si gmejt houd a diachrons System zen schaffn, houd zwou Grundlong fia d Vokalglidarung defaniad, namle d approximative Protoassprochn (ba ejm a, e, i, o un u) u d gschichtlicha Bsundahait. Zan zwoatn ghejan:

 1. Vokalna, wou kuaz gweng san u kuaz blim san
 2. Vokalna, wou lang gweng san u lang blim san
 3. Vokalna, wou glengt woan san
 4. Historische Diphthonga
 5. Extrigs

Nou an Weinreich schreibt ma bspw: Da "A1"-Vokal wiad i d ganzn jiddischn Dialektt assa in Sidostjiddischn wej a «a» gsprochn.

Es andar System vo Bazoachninga (vom Michl Herzog viagschlong) is generell konfoam miḏ n ejaschtn, nea d Vokalqualitetna wean duach Zoln õzaigt: 1 = A, 2 = E, 3 = I, 4 = O u 5 = U. Fia d Schreibung vo de konkretnan Diafonemm wean dej zwou Ziffern tejfgstellt dazougschrim, z.B: a11 is i d ganzn Dialektt assa in Sidoustjiddischn, wou da Vokal ɔ11 is.

D Quantitejt vo d Diafonemm in n synchronen Schema is kleanna als wej in n Weinreich sann Modell, zmol i de Diaektt vill Diafonemm fahln (d wou omed schou frejha zammgfalln san).

De Realisaziona (resp. Assprochn) vo de Diafonemm i de jiddischn Dialektt san de folngatn:

VokalnamaWestjiddischOustjiddischBeispill vo dezwou  HaptgruppnHerzogWeinreichSidZentrolNoadZentrolSidLitwischKurlendaStandardTheatahebräischdeitsch11A1aaaaa/ɔaaaaחזיר, ים, כלהalt, gast, zalts21E1ɛɛɛɛɛɛɛɛɛאמת, אפשר, גטgelt, helfn, nemen31I1iii/ɛiɨ/iiiiɨטיפּש, כישוף, מידברdin, zilber, fish41O1ɔɔɔɔɔɔɔɔɔחגא, חכמה, יום־טובwokh, wolf, oks51U1uuoiɨ/iuuuɨחוצפּה, שותפות, שטותhunt, frum, kumen12A2oː/ɔuoː/uːoːuː/uuɔoːɔuסכנה, פּנים, פּרנסהblozn, yor, nodl22E2ɛjeːɛjajejejejejejחלק, ספר, שדיםeybik, eyzl, weytik32I2iːiːiːiːiiiːiiבקיאות, מיאוס, נביאיםzis, gisn, briv42O2ɔuoːɔuɔjɔjej/euøyɔjɔjסוחר, שוטה, שׂונאbroyt, groys, woynen52U2uː/y/yːuːuːiːiuuːuiבושה, נבואה, רפואהbukh, bruder, shul13A3aːaːoːuːuɔoːɔunixbord, borwes, forn24E4aːaːaːajejejejejejnixeyns, gleybn, fleysh34I4ajəjɛjaːaajajajajNea Oustjiddisch. דאגה, מעשה, דהיינוbaytn, payn, zaytn44O4aːaːaːɔjɔjej/euøyɔjɔjnixkoyfn, derloybt, boym54U4ɔuəuɔuoː/ouu/uj/ɔjɔj/uj/euauɔjɔj גויboykh, boyen, foyl25E5eː/ɛjeː/iːeːejej/ɨ/iɛeːɛejטבע, פּלא, רגעzen, mer, kez

 Litwischa Dialekt 

 siah Litaua Jiddisch

 Zammgfasste Bsundahaitn 
 אָ wiad wej af Standardjiddisch o asgspochn
 וי wiad amol oy un amol ey asgsprochn, z. B.  "ברויט" is enkiang an Standardjiddischn "Breyt" 
 וּ wiad wej af Standardjiddisch u asgspochn
 ma nutzd "צו" als wej a Prefix, z. B. litwisch "צורייסן" enkiang Standardjiddisch "צערייסן"
 ma sogt  "דיר" u "מיר" enkiang Standardjiddisch "דיך" u "מיך"
 es gibt koa grammatischs neitrum meara

 Poulischa Dialekt 

Da poulische Dialekt is es Zentroloustjiddisch, om i da Tabelln unta Zentrol. Nemma dej kurzn Vokalna git s duat aa an langn Vokal, d. h. a Bsundahait von poulischn Jiddisch gengiwa n Standardjiddisch is d Opposizion vo longan u kuarznan Vokalln.

 Standardsprach 

 siah Standardjiddisch

 Schau aa 
 Jiddisch
 Jiddische Grammatik
 Jiddische Schreibweis
 Jiddische Phonologie
 Jiddisch im Boarischn 
 Jiddisch im Tschechischn
 Litaua Jiddisch

 Beleg 

Kategorie:Jiddisch