Йорт ҡоштары

Йорт ҡоштары (ингл. poultry) — ҡулға эйәләштерелгәндәр ҡоштар. Улар кешеләр тарафынан декоратив, шулай уҡ ауыл хужалығы маҡсаттарында — ит, йомортҡа, ҡауырһын алыу өсөн үрсетелә.

Был ҡоштар, ҡағиҙә булараҡ, Galloanserae кладаһына (клада — отряд (биология)) һәм Galliformes (тауыҡ һымаҡтар) отрядына ҡарай; һуңғыһына тауыҡ, бүҙәнә, күркә һәм мысыр тауығы, шулай уҡ тауис һәм ҡырғауыл инә. 

Йорт ҡоштары категорияһына өйрәктәр, мускус өйрәктәре, йорт ҡаҙҙары, күгәрсендәр, Африка дөйәғоштары ҡарай. Ләкин спорт ҡыҙыҡһыныуы йәки аҙыҡ итеп ҡулланыу өсөн һунар иткән, кейек тип йөрөтөлгән ҡырағай ҡоштарҙы үҙ эсенә алмай. Инглиз һүҙе  сығышы менән француз телендәге «poule» (тауыҡ) һүҙенә барып тоташа. Ул үҙе латинса "pullum"дан килеп сыҡҡан, йәғни «себеш» тигәнде аңлата.

 Тарихы 
Ҡырағай ҡоштарҙы бер нисә мең йыл элек ҡулға эйәләштерә башлағандар. Тәүҙә кешеләрҙең, ҡырағай тәбиғәттә йомортҡа йыйып, уларҙан ҡоштар сығарыуы һөҙөмтәһе булыуы мөмкин, әммә һуңғараҡ был ҡоштарҙы даими тотҡонлоҡта аҫырай башлайҙар. 

Ҡош төрҙәре эволюцияһы һәм быуаттар дауамында йомортҡа етештереүҙе арттырыу, ҡауырһын сифаты яҡшыраҡ булған яңы тоҡомдар алыу маҡсатында яһалма һайлап алыу арҡаһында хәҙерге тоҡомдар ҡырағай ата-бабаларынан ныҡ айырыла.

Бөгөн баҙарҙа күпселекте тәшкил иткән ҡоштар баҙар ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү өсөн ҡош-ҡорт үрсетеү предприятиеларында (ҡошсолоҡ фабрикаларында) коммерция кростары һәм линиялары ҡулланылып үҫтерелә.

Ваҡ һәм шәхси хужалыҡтарҙа йорт ҡоштары, шул иҫәптән тоҡомло ҡоштар, аҙ тотола. Урындағы, һирәк осрай торған һәм юғала барған төрлө ҡош тоҡомдарының генофондын баһалау, һаҡлау һәм файҙаланыу мөһим әһәмиәткә эйә  .

 Йорт ҡоштарының төп төрҙәре 
ТөрөҠырағай ата-баба Ҡулға эйәләштереү башланаҠулланыуФотоһүрәттәрТауыҡтарБанкив джунгли тауығыТөрлө сығанаҡтар буйынсаБ. э. т. 2000 йылБ. э. т. 3200 йылСм., например: Wood-Gush D. G. M. A history of the domestic chicken from antiquity to the 19th century // . — 1959. — Vol. 38. — P. 321—326.Беҙҙең эраға тиклем 3500 йыл Азия төбәгеИт, йомортҡа,ҡауырһынәтәс һуғыштары160x160пксБүҙәнәЯбай бүҙәнәXIX быуат аҙағы-XX быуат башы ЯпонияИт, йомортҡа148x148пксКүркәҠырағай күркәXII быуаттан алдараҡ Үҙәк АфрикаИт143x143пксӨйрәкҺуна өйрәкЯҡынса б. э. тиклем IV быуат аҙағы — III мең йыллыҡ башы.МесопотамияИт, йомортҡа,мамыҡ,ҡауырһын120x120пксҠаҙҙарҺоро ҡаҙ и сухоносФаразланыуынса, б. э. тиклем 1500 һәм 1000 йылдар араһында.Ит, йомортҡа, мамыҡ, ҡауырһын159x159пксӨй күгәрсендәреҠырағай күк күгәрсенФаразланыуынсаБеҙҙең эраға тиклем 8000 — 5000 йыл .Ит, декоратив үҫемлектәрҙә  маҡсаттар150x150пксДөйәғоштар(ҡырағай төр үҙгәртелмәгән)Дөйәғош1838 йылдан Көньяҡ АфрикаИт, йомортҡа,ҡауырһын160x160пкс

 Тауыҡтар 
Беҙҙең эраға тиклем 3500 һәм 2000 йылдар араһында ҡулға эйәләштереләСм., например: Wood-Gush D. G. M. A history of the domestic chicken from antiquity to the 19th century // . — 1959. — Vol. 38. — P. 321—326.; 2nd edn., revised.  — New York, NY, USA: , 1883. — Ch. VII. — P. 236—289.См. также русский перевод:  . Б. э. т. 1500—500 йылдар араһында бөтә донъяға таралаСилаева О. Л. История одомашнивания птиц // Биология. — 2004. — № 2 (729). — 16—31 марта. . Уртаса ҙурлыҡтағы ҡоштар осмай, бөтә нәмәне лә ашай, ауырлығы 1,5 кг алып 5 кг тиклем (әтәстәр тауыҡҡа ҡарағанда ҙурыраҡ), йомортҡа һалыусанлығы тоҡомға ҡарап йылына 150 дананан алып 250 данаға тиклем. Был тоҡом йомортҡа, йомортҡа-ит, ит, декоратив һәм һуғыш тоҡомдарына бүленәБэссом Ф. Курочки. Популярные породы и содержание. Иллюстрированная энциклопедия. — : Эксмо, 2018. — 304 с. — ISBN 978-5-699-54017-4..

 Бүҙәнәләр 
XIX быуат аҙағында Японияла XX быуат башында йортҡа яраҡлаштырыла. Ҡоштар бәләкәй, яҡшы оса, бөтә нәмәне ашай, ауырлығы 150-нән 300 грамға тиклем тирбәлә (инәләре аталарынан ҙурыраҡ), тоҡомға ҡарап, йылына 300 данаға тиклем йомортҡа һала. Тоҡомдар йомортҡа, ит һәм дөйөм ҡулланыусы тоҡомдарға бүленә.

 Күркәләр 
Американы европалылар асҡанға тиклем үк (асыҡ датаһы билдәһеҙ) ҡулға эйәләштерелә; 2nd edn., revised.  — , NY, USA: , 1883. — Ch. VIII. — P. 308—310. См. также русский перевод:  . 1519 йылда Европаға испандар тарафынан килтерелә, унан бер нисә йылдан һуң бөтә Европа буйлап тарала. Ҡоштар эре, ҙурлығы буйынса дөйәғоштарҙан ҡала икенсе урында тора. Ата ҡоштарҙың ауырлығы 35 килограмға етә, инә ҡоштар күпкә бәләкәйерәк (өс тапҡырға). Осмайҙар.

 Өйрәктәр 
Йорт өйрәктәре Месопотамияла беҙҙең эраға тиклем 3 мең йыллыҡтың аҙағынан билдәле. Уртаса ҙурлыҡтағы, насар оса, һыуҙа йөҙә, яҡшы сумалар. Ата өйрәктәрҙең ауырлығы 3,6 — 4,2 кг, инәләренең — 3,4 — 3,9 кг, йомортҡа һалыусанлығы тоҡомона бәйле, йылына 100—340 йомортҡа.

 Ҡаҙҙар 
Ҡулға эйәләштереү ваҡыты аныҡ билдәле түгел, яҡынса беҙҙең эраға тиклем 1500 һәм 1000 йылдар араһында. Һыуҙа йөҙөүселәргә ҡараһалар ҙа, өйрәктәрҙән күпкә насарыраҡ йөҙә, ваҡыттың күп өлөшөн ҡоро ерҙә үткәәләр.

Ата ҡаҙҙарҙың ауырлығы 6 килограмм, ҙуры 12 килограмға тиклем, инә ҡаҙ — 4—5 кг, иң ҙуры 10 килограмға етә. 30—40 йомортҡа, ҡайһы бер тоҡомдар 100-гә тиклем һала.

 Мысыр тауыҡтары 
Боронғо замандарҙа йорт мысыр тауығы Африканан Боронғо Грецияға (унда беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ йорт ҡоштары итеп телгә алына) һәм Боронғо Римға килтерелгән. Португалия сәйәхәтселәре XV һәм XVI быуаттарҙа мысыр тауығын Көнбайыш Африканан ҡабаттан Европаға алып ҡайта һәм бынан һуң донъяла йорт ҡоштары булараҡ популяр булып китә.

Ата ҡоштар тере ауырлыҡта — 1,5 — 1,6 кг, инә ҡоштар — 1,6 — 1,7 кг, 70 көнлөктәре яҡынса 850 грамм тарта. Йомортҡа һалыу миҙгелле, 5 — 6 ай эсендә бер ҡоштан һәр береһе уртаса 45 грамм ауырлыҡтағы 80 — 90 йомортҡа алына.

 Күгәрсендәр 

 Дөйәғоштар 

 Етештереү һәм һатыу 
Европа Союзының йорт ҡоштары етештереүселәр һәм һатыусылар Ассоциацияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылда төп етештереүселәр йорт ҡоштары итен етештереүҙә һәм һатыуҙа яҡынса түбәндәге күрһәткестәргә өлгәшә:
Бөтәһе миллион тоннаИлЕтештерелгән тауыҡЭкспортҡа сығарылған тауыҡЕтештерелгән бройлерҙарЕтештерелгән күркәләрАргентина ↗ 2,107↗ 0,185↗ 2,086?АҠШ ↗ 21,316↗ 3,091↗ 18,596↘ 2,712Евросоюз ↗ 15,872↘ 1,497↗ 12,844↘ 2,121Бразилия ↗ 13,992↗ 4,000↘ 13,118?Ҡытай ↘ 16,450↗ 0,400↘ 11.600?Канада ???0,169Мексика ↗ 3,061?↗ 3,4000,017Рәсәй ↗ 4,580?↗ 3,870?Көньяҡ Африка ↘ 1,543?1,500?Чили ↗ 0,730???Япония ↘ 1,519???Һиндостан ↗ 2,993?↗ 4,400?Индонезия ??1,600?Иран ??↘ 1,962?Таиланд ?↗ 0,770↗ 1,900?Сәғүд Ғәрәбстаны ↘ 0,692???Беларусь ?0,145??Төркиә ↘ 1,895↗ 0,360??Украина ↗ 1,259↗ 0,300??

 2016 йыл менән сағыштырғанда: ↗ Үҫеш ↘ Кәмеү«?»- мәғлүмәттәр юҡ

Тауыҡ йомортҡалары етештереүҙә алдынғы 10 ил:
Миллиард данала ғынаҠытайАҠШҺиндостанМексикаБразилияРәсәйЯпонияИндонезияТөркиәПакистан529106,788,1455,4250,9444,3543,3533,9419,2817,08

 Ҡош итенең туҡланыу продукты булараҡ файҙаһы 

 Ауырыуҙар һәм эпидемиялар 

 Бактериаль зарарланыу 

 Ҡош киҙеүе 

 Вакциналар эшләү 

 Нәҫелдән килгән ауырыуҙар 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Кроссы домашней птицы
 Птицеводство
 Птичник

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ит сәнәғәте
Категория:Ҡоштар төрҙәре
Категория:Ҡошсолоҡ