Көньяҡ федераль округ

350px|thumb|Көньяҡ федераль округының физик-географик картаһы

Көньяҡ федераль округ (КФО, 2000 йылдың 13 майынан 21 июненә тиклем) — Төньяҡ-Кавказ федераль округы) — Рәсәй Федерацияһының европа өлөшөнөң көньяғында урынлашҡан федераль округ. Округ составына Рәсәй Федерацияһының һигеҙ субъекты, шул иҫәптән бәхәсле Ҡырым Республикаһы һәм Севастопольинә. Көньяҡ федераль округының халҡы 16 642 052  кеше (2023 йылдың ғинуарына ҡарата Рәсәй Федерацияһы халҡынан 11,36 % тәшкил итә), майҙаны — 447 821 км² (Рәсәй Федерацияһы территорияһы майҙанынан — 2,61 %).

КФО-ның административ үҙәге — Дондағы Ростов ҡалаһы. Округтың иң ҙур ҡалаһы — Краснодар.

 Географияһы 
Көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта Ҡара һәм Азов диңгеҙҙәре акваторияһы, шулай уҡ ҡоро ерҙә, Украинала, көнсығышта — Ҡаҙағстан менән сиктәш. Көньяҡта — Абхазия һәм Төньяҡ Кавказ федераль округы, төньяҡта Үҙәк һәм Волга буйы федераль округтары менән сиктәш.

Көньяҡта Абхазия һәм Төньяҡ Кавказ федераль округы, төньяҡта — Үҙәк федераль округ һәм Волга буйы федераль округы менән сиктәш.

Көнсығышта федераль округ Каспий диңгеҙе, көнбайышта — Ҡара диңгеҙ һәм Азов диңгеҙе менән сикләнә.

 Тарихы 
Федераль округ Рәсәй президенты В. В. Путиндың 2000 йылдың 13 майындағы 849-сы указы менән Рәсәй Федерацияһының 13 субъекты -
Адыгей Республикаһы, Дағстан, Ингушетия, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ҡалмыҡ Республикаһы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы, Төньяҡ Осетия — Алания, Чечен Республикаһы, Краснодар һәм Ставрополь крайҙары, Әстерхан, Волгоград һәм Ростов өлкәләре составында ойошторолаУказ Президента Российской Федерации от 13.05.2000 № 849 «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе»  в первоначальной редакции.

Тәүҙә округ Төньяҡ Кавказ федераль округы тип атала, әммә 2000 йылдың 21 июнендә, 1149-сы указ менән, Көньяҡ федераль округы тип үҙгәртелә. Үҙгәртеп ҡороу географик (Ҡалмыҡ Республикаһы, Волгоград һәм Әстерхан өлкәләре Төньяҡ Кавказға индерелмәй, Ростов өлкәһе шартлы рәүештә иҫәпләнә) һәм имидж сәбәптәре менән дәлилләнә.

Рәсәй Президенты Д. А. Медведевтың 2010 йылдың 19 ғинуарындағы Указы менән үҙәге Пятигорск ҡалаһында булған Көньяҡ федераль округы составынан Төньяҡ Кавказ федераль округы бүленгән. Көньяҡ федераль округ составында Адыгея, Ҡалмыҡстан, Краснодар крайы һәм Әстерхан, Волгоград һәм Ростов өлкәләре ҡалған.

Рәсәй президенты В. В. Путиндың 2016 йылдың 28 июлендәге 375-се Указы менән Ҡырым федераль округы бөтөрөлә, ә уның составына ингән субъекттар — Ҡырым Республикаһы һәм федераль әһәмиәттәге Севастополь ҡалаһы — Көньяҡ федераль округы составына инәПодписан Указ о Южном федеральном округе  Kremlin.ru.

Президенттың 2022 йылдың 19 октябрендәге указы менән Ростов өлкәһендә, Краснодар крайында һәм Ҡырымда «тышҡы тәьҫиргә яуап биреүҙең (реагирование) уртаса кимәле» (хәрби положениеның 19 пунктынан 6-һы) режимы индерелгән, федераль округтың башҡа субъекттарында — «юғары әҙерлек кимәле» (19 пункттың 4-һе) режимы индерелгәнПутин подписал указ о военном положении на аннексированных территориях Украины.

 Халҡы 
Росстат мәғлүмәттәре буйынса, округта халыҡ һаны 16 642 052 кеше тәшкил итә (2023). Халыҡтың тығыҙлығы — 37,16 кеше/км² (2023)(). Ҡала халҡы — 63,49 % (2022) % (). Округта халыҡтың ғүмер оҙонлоғо ил буйынса уртаса ғүмер оҙонлоғонан бер аҙ юғарыраҡ: 2019 йылда округта көтөлгән ғүмер оҙайлығы 73,73 йәш тәшкил итте, ләкин 2021 йылға, дөйөм динамикаға ярашлы, 70,21 йәшкә тиклем кәмене. Был статистика 2016 йылдың башына тиклем ЮФО составына индерелгән 2016 йылдың июль аҙағында Ҡырым федераль округы халҡын иҫәпкә алмаған.

мини|слева|475px|Көньяҡ федераль округы субъекттарында тыуымдан көтөлгән ғүмер оҙайлығы, 1990—2021 йылдарҙа, көтөлгән, 1990—2021 йылдар

 Милли составы 
2010 йылғы Бөтә Рәсәй йәниҫәбенә ярашлы, милли составыВсероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам. : см. :
Всего — 13 854 334 чел.
 Урыҫтар — 11 602 452 (83,75 %)
 Әрмәндәр — 442 505 (3,19 %)
 Украиндар — 212 674 (1,54 %)
 Ҡаҙаҡтар — 205 364 (1,48 %)
 Ҡалмыҡтар — 172 242 (1,24 %)
 Татарҙар — 127 455 (0,92 %)
 Адыгейҙар (адыги) — 121 391 (0,88 %)
 Әзербайжандар — 52 871 (0,38 %)
 Төрөктәр — 51 367 (0,37 %)
 Сиғандар — 46 067 (0,33 %)
 Белорустар — 44 723 (0,32 %)
 Чечендар — 34 593 (0,25 %)
 Грузиндар — 31 018 (0,22 %)
 Немецтар — 29 312 (0,21 %)
 Корейҙар — 27 640 (0,20 %)
 Гректар — 27 313 (0,20 %)
 Даргиндар — 24 815 (0,18 %)
 Үзбәктәр — 16 361 (0,12 %)
 Аварҙар — 16 061 (0,12 %)
 Молдавандар — 15 888 (0,11 %)
 Лезгиндар — 15 241 (0,11 %)
 Сыуаштар — 12 329 (0,09 %)
 Курдтар — 12 056 (0,09 %)
 Башҡорттар — 4 942 (0,06 %)
 Милләтен күрһәтмәгән кешеләр 240 609 кеше (1,74 %)
 Башҡа милләт вәкилдәре 729 572 кеше (5,26 %)

Этно-тел составы буйынса түбәндәге төркөмдәр һәм ғаиләләр күпселекте тәшкил итә:
 Һинд-европа телдәре — 12 486 012 кеше (90,12 %)
 Славян телдәре — 11 868 959 (85,67 %)
 Әрмән теле — 444 230 (3,21 %)
 Һинд-арий телдәре — 46 645 (0,34 %)
 Иран теле — 41 513 (0,30 %)
 Герман телдәре — 29 460 (0,21 %)
 Грек теле — 27 313 (0,20 %)
 Төрөк теле — 501 498 (3,62 %)
 Төньяҡ кавказ телдәре — 254 791 (1,84 %)
 Абхаз-адығ телдәре — 140 519 (1,01 %)
 Дағстан телдәре — 75 999 (0,55 %)
 Монгол телдәре — 172 786 (1,25 %)
 Картвел телдәре — 31 018 (0,22 %)
 Урал ғаиләһе телдәре — 30 133 (0,22 %)
 Корейҙар — 27 640 (0,20 %)
 Семит-хамит телдәре — 6 870 (0,05 %)

 Этник картаһы (перелистываются) 

 Ҙур ҡалалары 
70 меңдән ашыу кеше йәшәгән тораҡ пункттар

 Краснодар  ↗1 154 885 Дондағы Ростов   Волгоград   Севастополь   Әстерхан   Сочи   Симферополь  

 Волжский   Новороссийск   Таганрог   Шахты   Армавир   Волгодонск   Новочеркасск  

 Керчь   Майкоп   Батайск   Камышин   Евпатория   Новошахтинск   Элиста  

 Каменск-Шахтинский   Ейск   Азов   Анапа   Геленджик   Кропоткин   Ялта  

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Төньяҡ Кавказ иҡтисади районы
 Волга буйы иҡтисади районы

 Комментарийҙар 

 Иҫкәрмәләр