Ғаруз

Ғаруз (, ) —  ҡанундарға нигеҙләнгән ғәрәп-фарсыларҙа һәм төрки халыҡтарҙа таратыу алған шиғри әҫәрҙәр ғилемеАруз dic.academic.ru. Ғәрәптәр тарафынан ул "Шиғриәт ғилеме" (, ) тип күп осраҡта исемләнәAn algorithm for the detection and analysis of arud dergipark.org.tr. Татар халҡы Урта быуаттар шиғриәтенең күпселек өлгөләре  ғаруз метрында ижад ителгәнЗамалиев А.М. Татарское стихосложение: типологические и национальные особенности: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / А.М. Замалиев. – Казань, 2011. - С.134.

 Тарих 
Ғаруз шиғриәт системаһы тәүге тапҡыр күсмә ғәрәптәрҙә барлыҡҡа килә. Системаның теоретик нигеҙҙәрен VIII быуатта боронғо ғәрәп әҙәбиәте белгесе һәм филологы   үҙенең «Garuz» (  ) китабында һүрәтләнгән Фәттахов И.Ф. Әдәбият теориясе нигезләре. - Казан, 2014. - Б.124.. Китап бөгөнгәсә һаҡланмаған. Аҡрынлап ғаруз тажик-фарсы классик шиғриәтендә киң тарала, әммә унда тажик-фарсы зауыҡтарына яраҡлаштырылаЗамалиев А.М. Татарское стихосложение: типологические и национальные особенности: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / А.М. Замалиев. – Казань, 2011. - С.135. X — XII быуаттарҙа ғаруз канондарында Ғүмәр Хәйәмдең шиғырҙары һәм Фирҙәүсиҙең «Шахнамә»һе барлыҡҡа килә.

 Төрки ғаруз 
Утыҙ Имәни, Әбелмәних Ҡарғалай, Һибәтулла Сәлихов, Ғәбделжәбәр Ҡандалай, Шәмсетдин Зәки, Ғәли Чокри, Аҡмулла ижады аша Ғәбдулла Туҡай, Дәрҙемәнд, Мәзи Шәҙиә әҫәрҙәрендә төрки ғаруздың боронғо йолалары дауам итә.

Ҡазан ханлығы осоронда Мөхәммәтйәрҙең «Төхфәи-мәрҙән» ( Егеттәр бүләге ) һәм «Нуры содур» ( Күкрәк яҡтыһы ) әҫәрҙәре, шулай уҡ Ҡол Шәриф һәм Өмми Камалдың айырым шиғырҙары ла төрки ғаруз традицияһына ҡарай  .

XI быуатта фарсы шиғриәте йоғонтоһонда төрки ғаруздың формалашыуы башлана. Дөйөмтөрки донъяһында тәүге ғаруз канондарына нигеҙләнгән әҫәр ҡарахан шағиры Йософ Баласағуниның «Ҡотадғу Белег» (Изгелекле белем) әҫәре булған тип иҫәпләнә. Төрки ғаруз XIV-XV быуаттарҙа киң тарала: ул Саҡҡаҡи,  ,  , Ғәлишер Нәуаи һәм   әҫәрҙәрендә ҡулланыла. Волга буйындағы төрки ғаруз канондарында тәүге әҫәрҙәр Ҡотбтың «Хосрау үә Ширин», Хәрәзмиҙең «Мәхәббәтнамә», Хисам Кәтибтең «Жөмжөмә солтан», Сәйф Һараиҙың «Гөлөстан бит-төрки» һәм «Сөһәйел үә Гөлдөрсөн»Замалиев А.М. Татарское стихосложение: типологические и национальные особенности: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / А.М. Замалиев. – Казань, 2011. - С.136.. Төрки ғаруз стилендә ижад ителгән иң киң билдәле әҫәрҙәрҙең береһе — «Кисекбаш» эпик поэмаһы.

 Ғаруз үлсәмдәре 
№Бәхер-үлсәмдәрТафаилдарСхемаАсыҡлама1الطويل
Әт-тавилفعولن مفاعيلن \ فعولن مفاعيلنU — — / U — — — / U — — / U — — —طويلٌ له دون البحور فضائلٌ      فعولن مفاعيلن فعولن مفاعلن2المديد
Әл-мәдидفاعلاتن فاعلن \ فاعلاتن فاعلن— U — — / — U — /— U — — / — U —لمديد الشعر عندي صفاتُ      فاعلاتن فاعلن فاعلاتن3البسيط
Әл-бәситمستفعلن فاعلن \ مستفعلن فاعلن— — U — / — U —/— — U — / — U —إن البسيط لديه يبسط الأملُ      مستفعلن فاعلن مستفعلن فعلن4الوافر
Әл-вафирمفاعلتن مفاعلتن فعولنU — U U — / U — U U — / U — —بحور الشعر وافرها جميل      مفاعلتن مفاعلتن فعولن5الكامل
Әл-камилمتفاعلن \ متفاعلن \ متفاعلنU U — U — / U U — U — / U U — U —كمل الجمال من البحور الكامل      متفاعلن متفاعلن متفاعلن6الهزج
Әл-һазәҗمفاعيلن \ مفاعيلن \ مفاعيلنU — — — / U — — — / U — — —على الأهزاج تسهيل      مفاعيلن مفاعيلن7الرجز
Әр-рәҗәзمستفعلن \ مستفعلن \ مستفعلن— — U — / — — U — / — — U —في أبحر الأرجاز بحرٌ يسهل      مستفعلن مستفعلن مستفعلن8الرمل
Әр-рамәлفاعلاتن \ فاعلاتن \ فاعلاتن— U — — / — U — — / — U — —رمل الأبحر ترويه الثقات      فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن9السريع
Әс-сари'مستفعلن مستفعلن مفعولات— — U — / — — U — / — — — Uبحرٌ سريع ماله ساحل      مستفعلن مستفعلن فاعلن10المنسرح
Әл-монсарихمستفعلن مفعولات مستفعلن— — U — / — — — U / — — U —منسرح فيه يضرب المثل      مستفعلن مفعولات مفتعلن11الخفيف
Әл-хәфифفاعلاتن مستفعلن فاعلاتن— U — — / — — U — / — U — —يا خفيفاً خفّت به الحركات      فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن12المضارع
Әл-мозари'مفاعيلن فاعلاتن مفاعيلنU — — — / — U — — / U — — —تعدّ المضارعات      مفاعيلُ فاعلاتن13المقتضب
Әл-мокта́забمفعولات مستفعلن مستفعلن— — — U / — — U —  / — — U —اقتضب كما سألوا      مفعلات مفتعلن14المجتث
Әл-мөҗтассمستفعلن فاعلاتن فاعلاتن— — U — / — U — — / — U — —أن جثت الحركات      مستفعلن فاعلاتن15المتقارب
Әл-мөтәкарибفعولن \ فعولن \ فعولنU — — / U — — / U — —عن المتقارب قال الخليل      فعولن فعولن فعولن فعول16المتدارك
Әл-мөтәдәрикفاعلن \ فاعلن \ فاعلن \ فاعلن— U — / — U — / — U — / — U —حركات المحدث تنتقل      فعلن فعلن فعلن فعل

 Сығанаҡтар 

 Аруз // Словарь литературоведческих терминов / Ред.-сост.: Л. И. Тимофеев и С. В. Тураев. — М.: «Просвещение», 1974. — С. 22. — 509 с. — 300 000 экз.
 Бакиров М.Х. Татарский фольклор: монография / Марсель Бакиров – Казань : Ихлас, 2012. – 399 с.; ISBN 978-5-904736-22-4.
 Дулат-Алеев В.Д. Татарская музыкальная литература / В.Д.Дулат-Алеев. - Казань, 2007. - ISBN 5-85401-082-8.
 Замалиев А.М. Татарское стихосложение: типологические и национальные особенности: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / А.М. Замалиев. – Казань, 2011.
 Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016.
 Фролов Д. В. Классический арабский стих. М.: Наука, 1991.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Шиғриәт
Категория:Ғәрәп мәҙәниәте