Рутул теле

Рутул теле, рутулса (үҙатамаһы: мыхIабишды чIел, mıx'abişdı ç'el) — Кавказ телдәре ғаиләһенең Дағстан төркөменә ҡараған тел. Рутул халҡының туған теле булып тора. Әзербайжан һәм Рәсәй Федерацияһының Дағстан Республикаһында һөйләшәләр.

 Телде белеүселәр һаны һәм уларҙың йәшәү урындары 
Рутул теленең ҡулланыу урындары|thumb|right
Рутул телендә һөйләшеүселәр һаны 30,000 тирәһе кеше тәшкил итә. Күпселек һөйләшеүселәр Дағстанда йәшәй, шулай уҡ Әзербайжандың төньяғында, Грузияның төньяҡ-көнсығышында һәм Төркиәлә йәшәйҙәр.

 Диалекттар 
Рутул теленең дүрт төп диалекты бар:

 Мухад (төп диалект)
 Мухрек
 Ихрек
 Шиназ

Был диалекттарҙың фонетикаһында һәм лексикаһында айырмалыҡтар бар, әммә улар үҙ-ара аңлашыуҙа ҡыйынлыҡтар тыуҙырмай.

 Яҙма системаһы 
Рутул теле оҙаҡ ваҡыт ауыҙ-тел традицияһында йәшәп килгән, ә яҙыу системаһы тик ХХ быуатта ғына формалашҡан. Совет осоронда рутул теле кириллицаға нигеҙләнгән алфавитты ҡулланған. Әммә киң ҡулланыу тапмаған, сөнки рутул халҡы араһында яҙма әҙәби тел ролен ғәрәп алфавиты нигеҙендәге әзербайжан теле үтәгән.

 Грамматик үҙенсәлектәр: 

 Эргатив төҙөлөш
 Ҡатмарлы килеш системаһы (18 килеш)
 Грамматик класстар системаһы (4 класс)
 Фиғел заманы һәм күләм категорияларының ҡатмарлы системаһы

 Лексик һәм фонетик үҙенсәлектәр: 

 Төрки һәм фарсы телдәренән алынған һүҙҙәр күп
 Увуляр һәм фарингаль тартынҡылар бар
 Һуҙынҡылар системаһында оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡылар айырыла

+Кириллица нигеҙендәге Рутул алфавитыА аАӀ аӀБ бВ вГ гГъ гъГь гьГӀ гӀД дЕ еЁ ёДж джЖ жДз дзЗ зИ иЙ йК кКъ къКь кьКӀ кӀЛ лМ мН нО оП пПӀ пӀР рС сТ тТӀ тӀУ уУь уьУӀ уӀФ фХ хХъ хъХь хьЦ цЦӀ цӀЧ чЧӀ чӀШ шЩ щЪ ъЫ ыЫӀ ыӀЬ ьЭ эЮ юЯ я
+Башҡорт теле Рутул теле Хәйерле иртәСаба хайирХәйерле көнГюлюрт хайирХәйерле кис Ахшам хайирМинЗыҺинГъуУлГьадБеҙЖиҺеҙЖуУларГьа́бырҺаумыһығыҙАссалам алейкумҺау булығыҙГьахъвадгесРәхмәтСагъул

 Социолингвистик хәл һәм телде һаҡлау мәсьәләләре 
Дағстан АССР-ы Министрҙар Советының 10 август ҡарары (№ 128) буйынса 1990 йылда яҙма статус ала. Хәҙерге ваҡытта рутул теле Дағстан Республикаһы Конституцияһына (1994) ярашлы рәүештә Дағстандағы дәүләт телдәренең береһе булып тора. Был телдә «Рутул яңылыҡтары» ижтимағи-сәйәси гәзите сыға, көн һайын Махачҡаланан 30 минутлыҡ радиотапшырыу алып барыла, айына бер тапҡыр телевидение тапшырыуы сыға (РДТК «ДАҒСТАН»), ул дөйөм белем биреү мәктәптәрендә өйрәнелә, уның буйынса урта махсус һәм юғары уҡыу йорттарында (ДДУ, ДДПУ) белгестәр әҙерләнәРутульский язык

Рутул теле ЮНЕСКО тарафынан юғалыу ҡурҡынысы янаған телдәр исемлегенә индерелгән. Глобализация һәм ассимиляция процестары арҡаһында йәштәр араһында телде белеү кимәле түбәнәйә бара.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 


 Гусейнова Ф. И. Лексика рутульского языка. Автореф. дис. … канд. филол. наук. Тбилиси, 1988.
 Джейранишвили Е. Ф. Цахский и мухадский языки. I. Фонетика; II. Морфология. Тбилиси, 1983.



Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар
Категория:Рутул теле
Категория:Йәш яҙмалы телдәр
Категория:Дағстан телдәре
Категория:Рәсәй телдәре
Категория:Агглютинатив телдәр