Музалар

Музалар (бор. грек μοῦσα, күплектә — μοῦσαι; «аҡыллы, дөрөҫ фекерләүсе») боронғо грек мифологияһындағы алиһәләрМифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.2. С.177-179, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.2. С.417-418, алла Зевс менән титанида МнемосинаныңЕвмел, фр.16 Кинкель = Климент. Строматы VI 11, 1; Климент. Протрептик 31, 1, из Алкмана; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 3, 1 далее; Диодор Сицилийский. Историческая библиотека IV 7, 1 йә сәнғәт һәм фәндәрҙе ҡурсалаусы ГармонияныңЕврипид. Медея 832 ҡыҙҙары. Парнастайәшәгәндәр. Бынан тыш, музаларҙың йәшәү урыны тип Беотиялағы Геликон тауы һаналған, унда изге шишмәләр, илһам сығанаҡтары — Аганиппа һәм Гиппокрен урғылып сығып ятҡан. Музаларҙан, башта хәҙерге мәғәнәлә музыканы ғына түгел, ә музалар эшмәкәрлеге менән бәйле һәр сәнғәтте йәки фәнде аңлатҡан (грек. сифаты , күҙ уңында тотола  йәки ), хәҙерге «музыка» һүҙе килеп сыҡҡан. Музаларға ғибәҙәтханалар бағышланған, улар мусейондар тип аталған (был һүҙҙән «музей» һүҙе килеп сыҡҡан).

Ҙур әҙәбиәттә музалар «Илиада» һәм «Одиссея» (XXIV: 60) әҫәрҙәрендә тәүләп телгә алына.

 Туғыҙ ҡурсалаусы муза 
  Һүрәте
  Исеме  Нимәне ҡурсалай
   Рус телендә  Боронғо грек телендә  Латин телендә
   Каллиопа|50px
  Каллиопа      эпик поэзия
   Эвтерпа|77x77px
  Эвтерпа      лирик шиғриәт һәм музыка
   Мельпомена|102x102px
  Мельпомена      трагедия 
   Талия|108x108px
  Талия      комедия
   Эрато|110x110px
  Эрато      мөхәббәт поэзияһы
   Полигимния|113x113px
  Полигимния      пантомима һәм гимндар
   Терпсихора|96x96px
  Терпсихора      бейеүҙәр
   Клио|81x81px
  Клио      тарих
   Урания|50px
  Урания      астрономия 

 Музаларҙың эпитеттары 
 АонидтарОвидий. Метаморфозы V 333. Музаларҙың сығышы Беотиянан булыуына күрһәтеүсе топоним (өсөһөнөң: Аэда — вокал музыкаһы музаһы, Мелета — мәғариф һәм уҡытыу музаһы һәм Мнема — хәтирәләр музаһы; йәиһә дүртеһенең: Аэда, Мелета, Телксиноя һәм Архе).
 ПиеридаларПиндар. Олимпийские песни X 96; Пиф. I 14; X 65; Еврипид. Медея 831. Беренсе фараз буйынса, фракийлылар музаларға тәүләп табына башлаған урын, Олимп янындағы Пиерия биҫтәһе топонимы. Икенсе фараз буйынса, эпитет Беотияға килеп урынлашҡан һәм хәҙерге көнгә тиклем һаҡланмаған Феспии торағында музалар культына нигеҙ һалған легендар батша фракийлы Пиер исеменән алынған.
 Эагри́дтар (). Уларҙың Фракия батшаһы Эагр менән бәйле булыуына күрһәтеүсе эпитет. Бер фараз буйынса, Эагр Каллиопаның ире һәм Орфей менән Линдың атаһы булған. Латин шағирҙарының исеменә ҡушылған «эагрийский» (Oeāgrius) сифаты — ул орфический һәм фракийский тигәнде лә аңлата. Улар Дионис менән сәйәхәт иткәнДиодор Сицилийский. Историческая библиотека IV 4, 3.
 Пермес апалы-һеңлеләреКомментарий Н. Старостиной в кн. Вергилий. Собрание сочинений. СПб, 1994. С.423. Ҡара: Вергилий. Буколики VI 64 (Пермес йылғаһы)
 Илисиадтар. Илиса йылғаһы буйындағы ҡорбан салыу урыны атамаһынанПавсаний. Описание Эллады I 19, 5.
 ПимплеидтарЛюбкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.3. С.92.
 МнемонидтарОвидий. Метаморфозы V 267, 280 .Катул. Книга стихотворений. 64:287 . — үҙҙәренең әсәләре Мнемосина исеме менән бәйле музалар.

 Өлкән музалар 
Ҡайһы берҙә өс муза хаҡында һүҙ алып бараларДиодор Сицилийский. Историческая библиотека, IV, 7 (2); (Эфор Кимский фекере шундайАрнобий. Против язычников III 37). Алкман музаларҙы Уран менән Геяның ҡыҙҙары тигәнДиодор Сицилийский. Историческая библиотека IV 7, 1. Мимнермға ярашлы, УранПавсаний. Описание Эллады IX 29, 4 һәм Геяның ҡыҙҙарыСхолии к Парфению Алкмана // Фрагменты ранних греческих философов. Ч.1. М., 1989. С.80. Патр Мнасейы шулай уҡ музалар Уран менән Геяның ҡыҙҙары, һәм улар дүртәү булған тигән.

Марк Туллий Цицеронға ярашлыМарк Туллий Цицерон. О природе богов, III, 54;, музаларҙың беренсе быуыны йәки өлкән музаларҙың атаһы Юпитер — Һауа улы һәм Минерваның атаһы. Цицеронға ярашлы, туғыҙ музанан торған икенсе быуын Юпитер һәм Мнемосинанан, ә өсөнсө быуыны (пиеридалар һәм пиериялар) — шул уҡ исемле туғыҙ муза — Пиерон һәм Зеф һәм Амфиондың әсәһе Антиопанан тыуған.

Марк Теренций ВарронғаПересказ неизвестного произведения Варрона Августином («О христианском учении». Кн. 2. XVII. 27 .). һәм Децим Магн Авсонийға ярашлыАвсоний. Гриф о числе три . 30-32., Киферон халҡы өс музаның баҡыр статуяларын эшләтеү өсөн өс оҫтаны яллаған. Шулар араһынан иң яҡшыларын һайлап алып Аполлон ғибәҙәтханаһына ҡуйырға ниәтләгәндәр. Әммә һындарҙың бөтәһе лә иҫ киткес матур булғанлыҡтан, халыҡ иң-иңен һайлап ала алмаған. Ахырҙа туғыҙ статуяның барыһын да һатып алғандар һәм, изгеләндереп, ҡорамға урынлаштырғандар, ә һуңғараҡ шағир Гесиод уларға яңы исемдәр биргән.

 Алоадтар музалары 
Географ Павсанийға ярашлыПавсаний. Описание Эллады, IX, 29 (2)., Алоадтар уларҙы хөрмәтләй башлаған өлкән музалар: Мелета, Мнема һәм Аэда. Аполлодорҙа өлкән музалар юҡ.

 Аэда («Песнь»). Өлкән музаларҙың береһе;
 Мелета («Опытность»). Өлкән муза;
 Мнема («Память»). Өлкән муза, Орфей уны телгә алғанОрфика, фр.203 Керн.

 Дельфий версияһы 
Плутарх яҙып ҡалдырған Дельфа халҡының күҙаллауҙары буйынса Плутарх. Застольные беседы IX 14, 4, см. также примечания И. И. Ковалёвой в книге: Плутарх. Застольные беседы. Л., 1990. С. 473, үҙ-ара гармонияла торған йыһандың өс өлөшө менән бәйле өс муза. Гректар ҡабул иткән тауыш рәтенең тулы системаһы (ҡылдары) исемдәре менән аталған:
 Гипата (Hypate) («Үрге», йәғнм тауышы иң түбән булған өҫкө ҡыл, йондоҙло күктең хәрәкәтләнмәгән йондоҙҙарын ҡурсалай.

 Меса (Mese (mythology)) («Урта»), планеталар сфераһын (өлкә) ҡурсалай.
 Нета, йәки Нэта (Nete (mythology)) («Сикке», иң юғары тауыш), Ай аҫты донъяһын ҡурсалай.

 Аполлондың ҡыҙҙары 
Евмел Коринфский буйынса, Аполлондың ҡыҙҙары: Кефисо, Аполлонида һәм БорисфенидаКомментарий Д. О. Торшилова в кн. Гигин. Мифы. СПб, 2000. С.194.

 Йәки өлкән музалар — Икенсе Зевстың ҡыҙҙары: Телксиопа, Аэда, Арха, Мелета.
 Мусей Крондан тыуған өлкән музалар хаҡында һөйләйМусей, фр.2 Керн = Схолии к Аполлонию Родосскому. Аргонавтика III 1.

 Башҡа варианттар буйынса музалар исемлеге 
Кратет буйынса, һигеҙ муза булған, Мефимндан Миртил әйткәнсә — йә ете лә йә туғыҙ (ҡара: Мифы островов Эгейского моря#Лесбос, Мегакло тураһында).

 Цецҡа ярашлы 
Цец туғыҙ музаны атай: Терпсихора һәм Эвтерпа Гесиодҡа тап килә, һәм ҡалған етеһенең исемдәре Гелика, Дия, Евника, Каллихора, Фелксиноя, Энкелада, Энопа булғанЦец. Комментарий к Гесиоду. Труды и дни 23 // Примечания И. И. Ковалевой в кн. Плутарх. Застольные беседы. М., 1990. С.472. XLII Юпитерҙың юлдашы Фелксиноя (Тельксиное) исеме менән аталған.

 Эпихармға ярашлы 
Эпихармға ярашлы, улар етәү булған, һәм исемдәре Нейло (Нило), Тритона, Асопо, Гептапора, Ахелоида, Типопло һәм Родия булған. Былар — Пиерҙың ҡыҙҙары.

 Туғыҙ Пиерида 
Пиерҙың туғыҙ ҡыҙы музалар менән ярышта отолған һәм ҡоштарға әйләнгәндәр. Был миф объяснял происхождение синонима слова «Муза» атамаһының синонимы — Пиеридаларҙың килеп сығышын аңлатҡан.

Бик матур сәскә атҡан арсалылар (вересковые) ғаиләһенә ҡараған ҡыуаҡлыҡтар төрөнөң исеме лә шул һүҙҙән — .

 Музаларҙың башҡа исемдәре 
 Гимно Вазаларҙа яҙылған атамалар буйынсаПримечания И. И. Ковалевой в кн. Плутарх. Застольные беседы. М., 1990. С.472.
 Каллихора Вазаларҙа яҙылған атамалар буйынса.
 Полиматия Сикионлылар өс музаның береһен шулай атайҙар Плутарх. Застольные беседы IX 14, 7 .
 Стесихора Вазаларҙа яҙылған атамалар буйынса.
 Хоро (йәки Хороника). Вазаларҙа яҙылған атамалар буйынса.

 Музалар әҙәбиәттә 
Уларға Гомерҙың XXV гимны һәм LXXVI орфик гимн бағышланған. МузаларғаСофоклдың бер юлы ла хәҙерге көнгә тиклем килеп етмәгән «Музалар» пьесаһы арналған булған. Месомед Критский ноталары һаҡланып килеп еткән «Музаға» гимнын яҙған.

 Астрономияла 
1906 йылда асылған астероид (600) Муза музалар хөрмәтенә аталған.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Евфема — Музаларҙы Туйындырыусы.
 Кротос

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 



 Энциклопедия античной мифологии: Музы

Категория:Алфавит буйынса илаһтар
Категория:Музалар
Категория:Боронғо грек алиһәләре
Категория:Алфавит буйынса персонаждар
Категория:Алфавит буйынса мифологик персонаждар