Тәриҡәт

Тәриҡәт ( — юл, йүнәлеш йәки сөлөк; ) — Хәҡиҡәтте рухи яҡтан күтәрелеү һәм мистик танып белеү алымы (хаҡҡ). Ҡөрьәндә "тәриҡә " һүҙе «юл» мәғәнәһендә килтерелә. Тәриҡәткә мосолман донъяһының ижтимағи тормошона көслө йоғонто яһаған бик күп суфый мәҙһәбтәре эйәрә. Тәүҙә дини күтәрелеш һәм түбән хисле дәрттәре (ҡара: Нәфс) менән көрәш юлы аша мосолман аскетизмы (Зуһуд) яҡлылар XI быуатта дин остаздары тирәләй тәриҡәттәргә берләшкән. Рибаттар, хәнәкәләр һәм зәүиәләр тәриҡәт үҙәктәренә әүерелә.

Тәриҡәттәр дәрүишлек һәм зуһуд (аскетлыҡ) менән шөғөлләнә, шулай уҡ рухи таҙарыныу һәм Аллаһҡа тоғро хеҙмәт итеү юлын вәғәзләйҙәр. Суфый ордендары Кесе Азия, Мысыр, Үҙәк Азия, Африка һәм ислам донъяһының башҡа төбәктәрендәге төрлө халыҡтары араһында ислам таратыу эшендә ҙур роль уйнай.

 Төп үҙенсәлектәре 
XV—XVII быуаттарҙа «остаз—уҡыусы» мөнәсәбәттәре бюрократлаша барып, «әүлиә -мөрит» бәйләнеше менән алмашына. Хәҙер мөрит дини остазға түгел, ә тәриҡәттең эске тормошондағы етәкселеккә буйһона. Тәриҡәттәр араһында төп айырма булып зекер тора .

Тәриҡәттәрҙең төп үҙенсәлектәре:

 тәриҡәт башлығына "илаһи бәрәкәт " вариҫы булараҡ тулыһынса буйһоноу һәм виләйә;
 иерархик буйһоноу принцибына нигеҙләнгән үҫешкән ойоштороу системаһы;
 эйәреүселәрҙең ике төрө: тулы хоҡуҡлы һәм ассоциацияланған ағзалары;
 инициацияның һәм бағышлауҙың эзотерик принцибы;
 эске уставтың физик, аскетик һәм психологик күнегеүҙәре һәм алымдары булыуы;
 коллектив зекерҙең һәм уның ритуалының айырым әһәмиәте;
 тәриҡәттә әүлиә ҡәберҙәре менән бәйле культтың булыуы .

 Тәриҡәт категориялары 
Бөтә тәриҡәттәр өс категорияға бүленә:

 ғәйййәр эйәреүселәре күп һанлы өҫтәмә — нәфилә намаҙ уҡып, рухи күтәрелешкә өлгәшергә ынтыла;
 әбрар — йәмғиәтте рухи таҙарындырыу өсөн көрәшергә тырыша;
 шүттәр — үҙҙәренең рухи практикаһында Аллаһыға ҡарата «иҫерткес яратыу»ҙың дини транстар алымдарына өҫтөнлөк бирә.

Ниндәй ғаҡидәгә һәм хоҡуҡи мәктәпкә (мәҙһәб) эйәреүҙәренә ҡарап, тәриҡәт эйәрсендәре сөнни йәки шиғый инаныслы булыуҙары мөмкин.

 Тәриҡәттәр исемлеге 
+ТәриҡәттәрисемеТөп атамаһыНигеҙләүсе (эпоним)ТаралыуыИҫкәрмәАйссауааль-Хади ибн Айс (1465—1526)Марокко, Алжир, ТунисБадавияӘхмәт әл-Бәҙәүи (вафаты 1276 й.)МысырБайрамияХаджи Байрам Вали (вафаты 1429 й.)Төркиә, Босния, Македония, ГрецияБекташиХаджи Бекташ (вафаты 1270/1271 й.)Төркиә, Албания, Македония һәм БоснияДаркавияМухаммад аль-Араби ад-Даркави (вафаты 1823 й.)МароккоДисукияИбраһим әд-Дисүҡи (вафаты 1294 й.)Египет, Судан …ҠәләндарлыҡСүриә, Мысыр, Һиндостан, ТөркиәҠәдириәТөркиә, Индонезия, Көньяҡ Азия, Балҡан ярымутрауы, Ҡытай, Көнбайыш һәм Көнсығыш Африка, Төньяҡ КавказКүбрәүиәНәжметдин Күбрә (1145—1221)Урта АзияМәүләүиЙәләлетдин Руми (1207—1273)ТөркиәНәҡшбәндиәБаһауетдин Нәҡшбәнд (1318—1389)Урта Азия, Яҡын Көнсығыш, Һиндостан, Пакистан, Төньяҡ КавказНиғмәтулласыларШах Ниматулла (1330—1431)Иран, Европа, Западная Африка, Северная АмерикаРифаияАхмад ар-Рифаи (1118—1181)Ғәрәп Яҡын Көнсығышы, Төркиә, Балҡан ярымутрауҙары, Көньяҡ АзияСанусияЛивия, СуданСефевиеСефи ад-Дин (вафаты 1334 й.)Ираншиғый тәриҡәтеСухравардияАбу Хафс ас-Сухраварди (1144—1234)ҺиндостанТиджанияАхмад ат-Тиджани (1737—1815)Алжир, СуданХалватияЗахир ад-дин Умар аль-Халвати (вафаты 1397 й.)Төркиә, Мысыр, СүриәХәлидиәХалид аль-Багдади (вафаты 1827 й.)Индонезия, Малайзия, Мозамбик, Кавказ …нәҡшбәндиә тәриҡәте тармағыХваджаганАбдул-Халик Гидждувани ( 1179 һәм 1220 йй. араһында вафат)Мысыр, Балҡан ярымутрауы, Ҡытай, Индонезия, Һиндостан, Ғәрәбстан …нәҡшбәндиә тәриҡәтенең башланғысыЧиштияМуинуддин Чишти (1141—1230)Һиндостан, Пакистан, БангладешШәҙилилекАбу-ль-Хасан аш-Шазили (вафаты 1196 й.)Мысыр, Төньяҡ КавказЙәсәүилекӘхмәт Йәсәүи (1103—1166)Үҙәк Азия

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 




Категория:Тәриҡәттәр
Категория:Ислам терминдары
Категория:Ислам ағымдары
Категория:Суфыйҙар