Сәфәүиҙәр дәүләте

Сәфәүиҙәр дәүләте йәки Сәфәүиҙәр ИраныAndrew J. Newman. Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, Cambridge University Press, 2006.Colin P. Mitchell. The Practice of Politics in Safavid Iran: Power, Religion and Rhetoric, I.B. Tauris, 2009., шулай уҡ Сәфәүиҙәр ФарсыһыCharles P. Melville. Safavid Persia: The History and Politics of an Islamic Society, I.B. Tauris, 1996., ҡайһы берҙә Сәфәүиҙәр империяһы (; фарс. دولت صفویه‎; Dowlat-e Safaviyye) — Сәфәүиҙәр хакимлыҡ иткән династия исеме менән аталған, орден шәйехе Сәфәүиә Исмәғил I етәкселегендә барлыҡҡа килтерелгән ҡыҙылбаш ҡәбилә конфедерацияһы, 1501-1722 йылдарҙа йәшәгән феодаль дәүләтHelen Chapin Metz, ed., Iran, a Country study. 1989. University of Michigan, p. 313.Emory C. Bogle. Islam: Origin and Belief. University of Texas Press. 1989, p. 145.Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, IB Tauris (March 30, 2006).. Дәүләт территорияһы хәҙерге Әзербайжан, Иран, Әрмәнстан, Грузия, Төркмәнстан, Афғанстан, Ираҡ, көнсығыш Төркиә, Кувейт, Бахрейн территорияларын, шулай уҡ Пакистандың бер өлөшөн, Үзбәкстан менән Тажикстандың көньяғын, Сүриәнен көнсығышын һәм Рәсәйҙең (Дәрбәнт) көньяғын үҙ эсенә алған. Урта быуат сығанаҡтарында дәүләт йыш ҡына Ҡыҙылбаш дәүләте (фарсы. Доулет-е Кызылбаш)Lucien-Louis Bellan. Chah 'Abbas I Ier: sa vie, son histoire. тип аталған.

Юғарыла әйтелгәнсә, Сәфәүиҙәр династияһы Ардебиль ҡалаһында нигеҙләнгән Сәфәүи орденының суфыйҙар нәҫеленән башлана. Был курд сығышлы ҙур иран династияһы булған, улар йыш осраҡта төрки төркмәндәре, грузиндар, черкестар һәм понтий гректары сановниктары менән никахҡа ингән, улар И рандың төрки телле халҡы йәки төркиләшкән булған. Үҙҙәренең Ардебилдағы аҫаба еренән Сәфәүиҙәр Оло Иран өлкәләренә контроль булдыра һәм, шул рәүешле, төбәктең Иранға оҡшашлығын һәм Буидтар осоронан башланған Иран милли дәүләтенә рәсми нигеҙ һалғанлығын раҫлай.

Сәфәүиҙәр XIII һәм XIV быуаттарҙа Ардебилдә Сәфәүиҙәр тәриҡәтенә нигеҙ һалған Сәфи әд-Дин тоҡомонан булған, ләкин, батшаларын шаһиншаһ тип йөрөтһәләр ҙә, уларҙы Сәсәниҙәр дәүләте дауамы тип булмай. Скорее наоборот, тюрки все также были в господствующем положении. Сәфи әд-Диндең тоҡомо Шәйех Жунейд, үҙе тирәләй ҡыҙылбаш атамаһы менән билдәле күп кенә төрки төркмәндәрҙе туплап, тыныс рухи эшмәкәрлектән баш тарта һәм орденды хәрбиләштерә. Башланғанда сөнниҙәр, синкретик һәм ортодоксаль шиғый исламын ҡабул итеп, төрки адептар йоғонтоһонда үҙгәрә. XV һәм XVI быуаттар сигендә шәйех Жунейд Исмаил үҙе яғындағы ҡыҙылбаштар ярҙамында дәүләт дине сифатында шиғыйлыҡ булған ҙур империя төҙөй алған.

Исмаилдың яулауҙар, үҙ сиратында, әсәһе яғынан Аҡ Ҡуйлылар династияһына яҡын булғанлыҡтан, Аҡ Ҡуйлылар территорияһына дәғүәләре, шулай уҡ Сәфәүиҙәр проектында ышаныс тапҡан бик күп төрки күсмә халыҡтарҙы дәүләттең көсәйә барған үҙәкләштереүе менән шөғөлләнгән Ғосман империяһына ҡаршы тороу динамикаһы менән дан тота.

Сәфәүиҙәр хәҙерге Иран дәүләте өсөн географик нигеҙ булдырыу менән бәйле, улар булдырған дәүләт ҡайһы берҙә Иран милли дәүләтселеген тергеҙеү йәки булдырыу тип ҡабул ителә, әммә бындай ҡараш йыш ҡына дәүләт булдырыуҙа һәм уның эшмәкәрлегендә төрки элементты иғтибарһыҙ ҡалдырыу өсөн тәнҡитләнә.

 Дәүләттең атамаһы 

Яңы ойошторолған дәүләттең рәсми ҡабул ителгән исеме — «Сәфәүиҙәр дәүләте» —  йәки  (Доула́т-е Сафавийе́)Пигулевская Н. В., Якубовский А. Ю., Петрушевский И. П., Строева Л. В., Беленицкий А. М. История Ирана с древнейших времён до конца XVIII века. — С. 255.Петрушевский И. П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв. — С. 37.. Теге йәки был тарихи, тарихнамә, географик, традицион, этник сәбәптәр арҡаһында, тарихи һәм заманса сығанаҡтарҙа Сәфәүиҙәр дәүләте атамаһының төрлө варианттарын осратырға мөмкин. Урта быуаттарҙағы сығанаҡтарҙа һәм XVI—XVII быуат рус документтарындаЗаходер Б. Н. Сефевидское государство  дәүләт йышыраҡ «Ҡыҙылбаш дәүләте»Solaiman M. Fazel. Ethnohistory of the Qizilbash in Kabul: Migration, State, and a Shi’a Minority. — P. 83. Корганян Н. К., Папазян А. П. Абраам Кретаци, Повествование. — С. 290.İslâm Ansiklopedisi, KızılbaşКутелия Т. Грузия и Сефевидский Иран (по данным нумизматики). йәки «Кызылбашия» тип аталғанБушев П. П. История посольств и дипломатических отношений Русского и Иранского государств в 1613—1621 гг. — «Девлет-и Кызылбаш», ә Сәфәүиҙәр власы таралған территориялар — «Үлкә-и Ҡыҙылбаш» йәки «Мәмләкәт-и Ҡыҙылбаш», ә хакимы «Падишаһ-е Ҡыҙылбаш» тип аталғанHaneda M. The Evolution of the Safavi Royal Guard.. Шулай уҡ XVI быуат сығанаҡтарында «Төркмән дәүләте» исемен осратырға мөмкин булғанYılmaz Öztuna. Yavuz Sultan Selim. — p. 7..

 Тарих башы 

 Династияның килеп сығышы 
Сәфәүиҙәрҙең сығышы тураһында аныҡ ҡына мәғлүмәт юҡ. Британия шәрҡиәтсеһе Эдмунд Босуорт билдәләүенсә, Сәфәүиҙәр төрки телендә һөйләшһә лә, сығыштары буйынса улар, моғайын, курд булғандырЭдмунд Босуорт. «Мусульманские династии» (Перевод с английского и nримечания П. А. Грязневича), страница 226. Ибн Баззаз тарафынан 1358 йылда «Савфат әз-сафа» китабында Сәфәүиҙәр генеалогияһында тап шулай күрһәтелгән, уға ярашлы, Сәфәүиҙәр нәҫеле Фирүз Шаһ Зарин Колах исемле курдтан башланғанF. Daftary, «Intellectual Traditions in Islam», I.B.Tauris, 2001. pg 147: «But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to Kurdistan, from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan»Savory. Ebn Bazzaz.  // Encyclopædia Iranica: «Shah Ṭahmāsb (930-84/1524-76) ordered Mīr Abu’l-Fatḥ Ḥosaynī to produce a revised edition of the Ṣafwat al-ṣafāʾ. This official version contains textual changes designed to obscure the Kurdish origins of the Safavid family and to vindicate their claim to descent from the Imams.». Сәфәүиҙәр тураһында монография һәм "Ислам энциклопедияһы"ндаRoger Savory. Iran Under the Safavids. Cambridge University Press, 2007 «Сәфәүиҙәр» тигән мәҡәлә яҙған Роджер Сейвори әйтеүенсә, «бөгөн ғалимдар араһында V—XI быуаттарҙа уҡ Ардебиль ҡалаһында төпләнгәндер, моғайын, тигән фараз бар, сөнки Сәфәүиҙәрҙең Иран Курдистанынан булыуы тураһында консенсус бар»Encyclopaedia of Islam. SAFAWIDS. «There seems now to be a consensus among scholars that the Safawid family hailed from Persian Kurdistān, and later moved to Azerbaijan, finally settling in the 5th/11th century at Ardabīl». Ләкин икенсе версиялар ҙа бар:
 Исмәғил I батшалыҡ иткәндә, Сәфәүиҙәрҙең «рәсми» генеалогияһы өҫтәмә легендар мәғлүмәткә — нәҫеленең етенсе шиғый имамы Муса әл-Ҡазимдан, ә уның аша беренсе шиғый имамы Али ибн Әбү Талиб затынан килеүен иҫбатларға тейеш була. Петрушевский әйтеүенсә, был хәл алдараҡ, XIV быуатта, булғанB. Nikitine. Essai d’analyse du afvat al-Safā. Journal asiatique. Paris. 1957, с. 386..
 Вальтер Һинц фаразлауынса, Сәфәүиҙәр Йемен ғәрәп сығышлы булғанWalther Hinz. Irans aufstieg zum nationalstaat im fünfzehnten jahrhundert. Walter de Gruyter & co., 1936.
 Немец шәрҡиәтсеһе Һанс Ромер Исмаил I бер ниндәй икеләнеүһеҙ төрки сығышлы тип иҫәпләй. Луи Люсьен Беллан әйтеүенсә, шаһ Исмәғил I Ардебиль төрөгө. Сәфәүиҙәрҙең килеп сығышын профилле мәҡәләлә ҡараған Мөхәмәт Исмәғил (Кристоф) Марцинковский сефевидтарҙың төрки сығышлы булыуы ихтимал тип иҫәпләй
. "Ираника"ла «Иран халҡы» тигән мәҡәлә авторы Ричард Фрай яҙыуынса, Сәфәүиҙәр нәҫеленә әзербайжан төркиҙәре нигеҙ һалған тип яҙған. Уилер Такстон да Сәфәүиҙәрҙе төрки тип иҫәпләй. Иранский автор Хафез Фармаян, пишет о тюркском происхождении Сефевидов, отмечая их значительную роль в тюркизации северо-западного Ирана. Иран авторы Хафез Фармаян, Сәфәүиҙәрҙең төрки сығышы тураһында яҙып, уларҙың төньяҡ-көнбайыш Иран төркиләшеүендә әһәмиәтле роль уйнауын билдәләне. Ларс Йохансон билдәләүенсә, сәфәүиҙәр теле буйынса төрки династиянан булған. Америка шәрҡиәтсеһе Бернард Льюисҡа ярашлы, Сәфәүиҙәр төрки сығышлы булған һәм Анатолияның (Кесе Азия) төрки халҡына (туркомандар) таянған Девид Аялон яҙғанса, Сәфәүиҙәр сығыштары буйынса фарсы түгел, ә төркиҙәр булғанDavid Ayalon. Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom: A Challenge to a Mediaeval Society. Vallentine, Mitchell, 1956. С. 109.. Исмәғил I-нең атаһы — Сәфи әд-Дин төрки йәш егете тип аталған. Әзербайжан телендәге поэмаһында Сәфәүиҙәр дәүләтенә нигеҙ һалыусы — Исмәғил I үҙен төрөктәрҙең «уңышҡа иҫәп тоторлоҡ кешеһе», «пиры йәки ставкаһы» тип атаған. Питер Голден билдәләүенсә, Сәфәүиҙәр тажын ҡабул итеү махсус баш кейеме кейеү йолаһына эйә ҡарабахтарҡа хас булған, ә Джон Вудс ғөмүмән, Сәфәүиҙәр идараһы Баяндур идараһының яңы сағылышы булыуын әйткән. Рәсәй төркиәтсеһе һәм шәрҡиәтсеһе Василий Владимирович Бартольд Сәфәүиҙәрҙең төрки сығышлы булыуы хаҡында яҙа. Сәфәүиҙәр империяһы төрки-монгол империяһы тип аталған. Стефан Дейл Сәфәүиҙәрҙе Тимуридтарҙың төрки империяһы менән сағыштырған. Уның әйтеүенсә, Сәфәүиҙәр — Аҡҡойонло вариҫтары. М. С. Иванов Сәфәүиҙәр империяһын төрки империя тип атай. Насруллаһ Фәлсәфи — иран ғалимы, Сәфәүиҙәр империяһына нигеҙ һалыусы — Исмәғил I, «иран сығышлы булыуҙы һәм телен» күрә алмаған тип раҫлай. Бак-Граммонт, Ғосмандарҙың менән Сәфәүиҙәрҙең ҡара-ҡаршы тороуы — ул төрөктәр менән ирандарҙың ҡаршы тороуы түгел, сөнки Сәфәүиҙәр, хатта ғосманлыларға ҡарағанда ла — төркиҙәр, тип раҫлай. Рио Жиль Сәфәүиҙәр нәҫеле — төрки тип раҫлай.
 Әхмәд Кәсрәүи, Сәфәүиҙәр төп ирандар булған, ләкин ул саҡтағы Әзербайжан халҡы һөйләшкән әзербайжан төрки телендә һөйләшкән, тигән һығымтаға килгән. Шулай уҡ Сәфәүиҙәр генеалогияһын ентекле өйрәнгән төрөк ғалимы Зәки Вәлиди Туған әйтеүенсә, Сәфәүиҙәр 1025 йылда Ардебилде яулап алыу походында Курд принцы Раввадидтар ырыуы Мамлан ибн Вахсуданды оҙата килгән. Шул уҡ ваҡытта, әзербайжан төрки телендә һөйләшеүенә нигеҙләнеп, Ә. В. Туған Исмәғил I-не төрөк тип иҫәпләйZeki Velidi Togan, Sur l’origine des Safavides, в Mélanges Louis Massignon, Institut français de Damas, 1957, с. 345—357..
 Күп ғалимдар, башлыса урта быуат Ираны буйынса белгестәр түгел, Сәфәүиҙәр әзербайжан булғанShah Isma’il I (1500—24), the founder of the Safavid dynasty of Azeri origin, made the Shi’a branch of Islam the official religion of the kingdom of Persia, thus setting the Azéris firmly apart from the ethnically and linguistically similar Ottoman Turks, who were Sunni Muslims. Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003. Europa Publications Staff, Europa Publications, Eur, Imogen Bell, Europa Publications Limited. Taylor & Francis, 2002. ISBN 1-85743-137-5, 9781857431377. Azerbaijan. History by Prof. Tadeusz Swietochowski. p. 104, Хью Сетон-Уотсон (Hugh Seton-Watson) да шундай фекерҙә булаIn the sixteenth century there came into being a great Persian empire. It was founded by an Azeri Turk named Ismail, leader of a religious sect which dated from the early fourteenth century, had long been confined to the Ardabil district of the north-west, and merged with Shi’ism in the mid-fifteenth. Hugh Seton-Watson. Nations and States: An Enquiry Into the Origins of Nations and the Politics of Nationalism. Taylor & Francis, 1977. ISBN 0-416-76810-5, 9780416768107. Ричард Фрай — «Ираника» энциклопедияһында Сәфәүиҙәр династияһына әзербайжан төркиҙәре нигеҙ һалған, тип яҙаEncyclopædia Iranica: Iran V. Peoples Of Iran. A General Survey The Azeri Turks are Shiʿites and were founders of the Safavid dynasty..

 Династияның теле 
Роджер Сэйвори, сәфәүиҙәр төркиләшкән генә, тип иҫәпләһә лә, улар шулай уҡ туған тел булараҡ, төрөк теленә эйә булғанRoger M. Savory. «Safavids» in Peter Burke, Irfan Habib, Halil Inalci: «History of Humanity-Scientific and Cultural Development: From the Sixteenth to the Eighteenth Century», Taylor & Francis. 1999. Excerpt from pg 259: «Доказательства, имеющиеся в настоящее время, приводят к уверенности, что семья Сефевидов имеет местное иранское происхождение, а не тюркское, как это иногда утверждают. Скорее всего, семья возникла в Персидском Курдистане, а затем перебралась в Азербайджан, где приняла азербайджанский язык, и в конечном итоге поселилась в маленьком городе Ардебиль где-то в одиннадцатом веке (the present time, it is certain that the Safavid family was of indigenous Iranian stock, and not of Turkish ancestry as it is sometimes claimed. It is probable that the family originated in Persian Kurdistan, and later moved to Azerbaijan, where they adopted the Azari form of Turkish spoken there, and eventually settled in the small town of Ardabil sometimes during the eleventh century.)»., әммә, В. Минорский фекеренсә, улар, туған теле булараҡ, шулай уҡ фарсы телен дә белгән. Күп кенә тарихсылар фекеренсә, тәүге Сәфәүи шәйехтәр Ардебилдә йәшәгән һәм уларҙың туған теле төрки теле булған. Династияның ҡайһы бер вәкилдәре төрки телендә һәм фарсы телендә шиғырҙар яҙғанMinorsky V. The Poetry of Shah Ismail, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 10. No. 4, 1942.. Атап әйткәндә, орденға нигеҙ һалыусы Сәфи әд-Дин (1256—1334) әзербайжан иран телендә шиғырҙар ижад иткән
, орденға нигеҙ һалыусы Сәфи әд-Дин (1256—1334) иран әзери телендә шиғырҙар яҙған — династияға нигеҙ һалыусы һәм дәүләттең беренсе шаһы, Хатаи псевдонимы аҫтында шиғырҙар яҙған Исмәғил I — әзербайжан шиғриәте классигы тип һанала Abbās II (r. 1642-66) was himself a poet, writing Turkish verse with the pen name of «Ṯāni». Ә шаһ Ғәббәс II Тани исеме менән төрки шиғырҙар яҙған.

 Сәфәүиҙәр ордены 
1301 йылда Суфый шәйехе Заһит Ғиләниҙең уҡыусыһы һәм кейәүе Сәфи әд-Дин Исхаҡ ҡайһының васыяты буйынса мөршит булып, тәүгеләрҙән булып Сәфәүиә тәриҡәтенә (орден) нигеҙ һалған. Сәфи әд-Диндән һуң орден менән уның Сәфәүи булараҡ билдәле вариҫтары етәкселек итә. Сәфәүиә ордены ортодоксаль суфыйсылыҡҡа («юғары суфыйсылыҡ») нигеҙләнә һәм Сәфи ад-Диндең текстарын анализлау уның тәғлимәтенең халыҡтың белемле өлөшөнә иҫәпләнеүен күрһәтә. Сәфи әд-Дин шәриғәт ҡанундарынан тайпылмаған изге кеше тип таныла һәм замандаштары (шул иҫәптән монгол хакимдары һәм министрҙары), шулай уҡ ортодоксаль сөнниҙәрҙең киләһе быуындары, хатта Ғосман империяһының хакимдары итеп таныла. Сәфи әд-Дин шәриғәт ҡанундарынан тайпылмаған изге кеше тип таныла һәм замандаштары (шул иҫәптән Хүләкүләр монгол хакимдары һәм министрҙары), шулай уҡ ортодоксаль сөнниҙәрҙең киләһе быуыны, хатта XVI быуатта Сәфәүиҙәрҙең ажар дошманына әйләнгән Ғосман империяһының вельможалары (атаҡлы нәҫелдән сыҡҡан бай түрәләре) тарафынан хөрмәт ителгән . Ардебилдә урынлашҡан ордендың Әзербайжанда, Анатолияла, Ираҡта, Ширванда меңләгән эйәрсендәре булған. 1334—1391 йылдарҙа ордендың мөршиде булған Сәфи әд-Диндең улы Саҙретдин Муса осоронда Сәфәүиәнең йоғонтоһо арта ғына барған, илһанид әмирҙәре һәм аристократтар — орден мөриттәре, ә орден байлыҡтары иҫәпһеҙ-хисапһыҙ булып киткән. Саҙретдин Мусанан һуң Хужа Али (1427 йылда вафат булған) һәм Шәйех Ибраһим (1447 йылда вафат булған) сәфәүи мөршите булған. Ибраһим осоронда ордендың ҡеүәте хатта ата-бабалары осорона ҡарағанда ла ҙурыраҡ булған — сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Ардебиль провинцияһында берәү ҙә уға ҡаршы әйтергә баҙнат итмәгән, ә «(уның) аш-һыуы алтын һәм көмөш һауыт-һабаларҙа тәҡдим ителгән ризыҡтар менән тулы булған; уларҙың манералары (үҙен тотоу рәүеше) ысын мәғәнәһендә королдәрҙекенсә булған». Ғосман солтандары йыл һайын «çerağ akçesi» тип аталған сәфәүи тәккәһенә йәки ғибәҙәтханаһына (хәнәкә) бүләктәр ебәргән. Шуға ҡарамаҫтан орден тыныс килеш һәм бер ниндәй сәйәси дәғүәһеҙ ҡалған, ә белемле ҡала халҡына йүнәлеш тотҡан.

 Ордендың сәйәсиләштерелеүе, шиғыйлаштырылыуы һәм милитаризацияланыуы 
Шәйех Ибраһим үлгәндән һуң, уның улы Шәйех Жунейд мөршид булып китә, ул ортодоксаль орден башлығының тыныс тормошо менән сикләнергә теләмәй. Жунейдтың ортодоксаль булмаған дини ҡараштары һәм сәйәси амбициялары асыҡ күренеү менән, Ибраһимдың ағаһы Шәйех Жафар мөршидлеккә дәғүә итә башлай. Орден ике төркөмгә бүленгән. Традиционалистар Жафар тирәләй берләшә, шул уҡ ваҡытта Анатолия һәм Сүриә күсмә төрки ҡәбиләләренән сыҡҡан кешеләр ордены башлығы итеп Жунейдты күрергә теләгән. Ҡара Ҡуйлы Жаһаншаһ солтан, Жунейдтың донъя менән идара итергә дәғүәһенә борсолоп, бәхәскә ҡыҫыла һәм Жунейдты һөргөнгә китергә мәжбүр итә.

Жунейд Анатолияға юллана, бында ул урындағы төрки күсмә халыҡтары яғынан ярҙамға өмөтләнә. Уларҙың ислам дине күптән түгел ҡабул ителгән һәм етди булмай, уларҙың дини ҡараштары исламға тиклемге дини инаныуҙар менән аралаштырылған «халыҡ» суфыйсылығынан ғибәрәт ине.

Фариба Заринбаф-Шахр билдәләүенсә, үҙәкләштерелгән власҡа бик мохтаж Анатолияға төрки (туркоман) ҡәбиләләре бында алып килгән төрлө христиан һәм ислам ағымдары, Урта Азия шаманизмы ҡатнашҡан төрлө ортодоксаль булмаған ағымдарҙы үҫтереү өсөн бик уңайлы нигеҙ, христианлыҡ һәм ислам фронтиры булып торған. Быға Pax Mongolica менән бәйле дини түҙемлеге булышлыҡ иткән. Реинкарнация идеялары, Алланың кеше формаһындағы күренештәре, Мәхдиҙең килеүенә ышаныу, Сухраварди, Ибн Араби философиялары, трансценденталь осоштоң, бейеүҙәрҙең шаманистик тәжрибәләре популяр була. XIV быуатта һөнәрселәр (ахи) ҡәрҙәшлеге төбәктең дини япмаһына Шиғый элементтарын өҫтәгән, ә XV быуатта хуруфизмдың кабалистик идеологияһының көслө йоғонтоһо барлыҡҡа килгән, айырыуса әзербайжан шағиры Нәсимиҙең мистик шиғырҙары  аша. Бабак Рәхими Анатолий суфыйлығын (дәрүиш исламы) төрки күсмә халыҡтарҙың дала (инструменталь) дини тәжрибәләрен иран-семит һәм грек-византий йәмғиәттәренең универсаль (сотериологик) диндәре менән аралашыуының үҙенсәлекле сағылышы тип атай.

Шәйех Жунейд тирәләй элекке шәйехтәрҙең ҡараштарынан бөтөнләй айырылып торған, суфый, әлид, гулат (радикаль-шиғый) һәм төрки-монгол ҡиммәттәрен берләштергән ҡарашлы Сәфәүиә Орденының фракцияһы барлыҡҡа килгән; унан да бигерәк, Сәфәүиә башҡаса тыныс сәйәси орден булмаған, ә экстремистик мистик хәрәкәткә әйләнгән. Хәҙерге заман тарихсыһы М. М. Маззауи, шуға күрә шәйех Жунейдҡа тиклемге осорға «суфыйҙар ордены», ә артабанғы осорға — «сәфәүиҙәр хәрәкәте» терминын ҡуллана. Сәйәси амбициялы Шәйех Жунейд, шиғыйлыҡҡа ярашлы, Али тоҡомдары ғына мосолман йәмғиәте менән етәкселек итергә хоҡуҡлы булғанлыҡтан, алдап сығышы Алиҙан башланғанлығын күрһәтеп, үҙенең идпара итеүгә дәғүәһен иҫбатлайA. Allouche, «The Origins and Development of the Ottoman-Safavid conflict», p. 111.

 Аҡ Ҡуйлылар менән союзы һәм никахлашыуы 
Трапезундан һуң Жунейд Аҡ-Ҡуйлы хакимы Оҙон Хәсән һарайына юл тота. Был йорт Ҡара Ҡуйлы Жаһаншаһ менән дошманлашҡан. Тәүҙә Оҙон Хәсән Жунейдҡа шикләнеп ҡараған һәм уны һаҡ аҫтына алған, ләкин һуңынан Жунейд менән союздан буласаҡ файҙаға иғтибар иткән. Жунейдты туркомандар хуплаған. Оҙон Хәсән Жунейдты һеңлеһе Хәтижә бегумға өйләндерә, туғанлашҡан. әфәүи мөриттәре Аҡ Ҡуйлының күп кенә уңышлы походтарында ҡатнашҡан.

Жунейд Хәлилуллаға ҡаршы походта еңелә һәм һәләк була.

Жунейдтың вариҫы улы Шәйех Гейдар. Гейдар Оҙон Хәсән һарайында үҫә, 1467 йылда, Оҙон Хәсән Әзербайжанды яулағандан һуң, ул Ардебилгә күсә. Шәйех Жафар тәрбиәһендә үҫһә лә, һуңынан уның менән тынышмай, уны хәнәкәнән (ложа) ҡыуа.

Оҙон Хәсән, Сәфәүиҙәр менән созын нығытыу маҡсатында, Гейдарға ҡыҙын бирә. Сәфәүи һарай яны тарихсылары династияның икеләтә: Сәфәүиҙәр орденының рухи власы һәм Аҡ Ҡуйлылар династияһының донъяуи власы аша легитимлы булыуы тураһында яҙғандар. 

[[Файл:Sheikh-safi.jpg|thumb|Сәфи әд-Дин кәшәнәһе

 Тарихы 

 Көнсығыш сиктәре сәйәсәте 

 Ғосман империяһы менән ҡара-ҡаршы тороуы. Чалдыран алышы 


 Шаһ Тахмасп I. Дәүләттпең эске хәле. 

 Шаһ Бөйөк Ғәббәс I. Державаның яңырыуы 

 Феодал анархияға ҡаршы көрәш 

 Реформалар 
Аҡса реформаһы илдең иҡтисади хәлен тотороҡландыра. Европа илдәре менән сауҙа килешеүҙәре төҙөлә. Илдә Англия, Голландия һәм Франция менән сауҙа факториялары булдырыла, тышҡы сауҙа йәнләнә. Тышҡы сәйәси бәйләнештәр булдырыла, Европа хакимдарына илселәр ебәрелә. Баш ҡала  Казвиндан сиктән алыҫыраҡ урынлашҡан Исфаханға күсерелә.

 Үзбәктәрҙе тар-мар итеү. Ғосман империяһын еңеү һуғыштары 

 Эске сәйәсәт 

 Тышҡы сәйәсәт 

 Административ-сәйәси ҡоролошо 

 Хөкүмәте һәм хакимиәте 

 Административ-территориаль бүленеше 

 Суд системаһы 

 Халҡы 

 Солтан Хөсәйен 

 Сәфәүи дәүләтенең ҡолауы 

 Сәфәүиҙәр хакимлығы осоронда мәҙәниәт 
XVI—XVII быуат архитектураһы юғары художестволы һәйкәлдәре менән танылған. Ардебилдәге Сәфәүиҙәр мәсете, шулай уҡ Һарун Виләйәт мәсете һәм Исфахандағы  Мәсжид-и Али мәсете.

XVI — XVII быуаттың беренсе яртыһына миниатюра сәнғәте үҫешә. Герат миниатюра мәктәбенең иң ҙур вәкиле Камалетдин Беһзад була. Мөхәммәт Нихами Ғәнжәүи поэмаларын һәм Шаһнамәне миниатюралар менән биҙәй.

 Иҡтисады 

 Аҡса системаһы 

 Ауыл хужалығы 

 Сауҙа юлдары 

 Теле 
Сәфәүиҙәр һарайында фарсы телендә һөйләшкәндәр </ref> 1607 йылда Ғәббәс I, уның ярандары йәғни юғары ҡатлам кешеләре, ғәҙәттә төрөк телендә һөйләшәләр. Төрөк теле ирҙәрсә һәм яугирҙәргә килешә, тигән фекер әйттеләр. Ирандар даими рәүештә: „qorban olim, din imanum padshah, bachunha dunim“ (әзерб. qurban olum, din imanım padşah, başına dönüm)» тип ҡабатлағандар Willem Floor and Hasan Javadi The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran // Iranian StudiesAs noted above, the fact that the court language was '''Azerbaijani Turkish''' of course promoted the use of that language in the capital cities (respectively, Tabriz, Qazvin, and Isfahan). In fact, at court more Turkish was spoken than Persian. In 1607, the Carmelites reported that «the Turkish language is usually spoken and understood and the Shah [`Abbas I] and chief men and soldiers generally speak in it. The common people speak Persian, and all documents and communications are in that language.» The court ceremonial was also in Azerbaijani Turkish. The Italian traveler Pietro della Valle wrote: "that the Qizilbash grandees told him that: ‹Persian is a very soft and sweet language, and really used by women for poetry, but Turkish is manly and fit for warriors; therefore, the shah and the emirs of the state speak Turkish. Under Shah `Abbas II, the Carmelites reported that «Turki [not Osmanli Turkish] was the language of the court and widely used in Isfahan and in the north.» Chardin explicitly states about the Qizilbash, «these people, as well as their language, are so widespread in the northern part of the country, and later at court, and therefore, mistakenly all Iranians are called Qizilbash.» In 1660, Raphael du Mans wrote: «the every day language of Iran is Persian for the common people, [Azerbaijani] Turkish for the court.» According to Kaempfer, who was in Iran in the 1670s, «[Azerbaijani] Turkish is the common language at the Iranian court as well as the mother tongue of the Safavids in distinction of the language of the general populace. The use of [Azerbaijani] Turkish spread from the court to the magnates and notables and finally to all those who hope to benefit from the shah, so that nowadays it is almost considered shameful for a respectable man not to know [Azerbaijani] Turkish.» The French missionary Sanson, who lived in Iran between 1684—1695, states that Iranians regularly invoked the spiritual power of the king by using expression such as «qorban olim, din imanum padshah, bachunha dunim».Encyclopædia Iranica:Turkic-Iranian Contacts. Linguistic Contacts.  «spoken Turkic was so common among all classes in Iran as to be the lingua franca».

 Армияһы 

 Сәфәүиҙәр дәүләте хакимдары 

 1. Абу-л-Мозаффар Шах Исмаил I, сын Шейха Хайдара, р. 1487, шейх Ардебиля 1497—1502, шах Азербайджана с 1501, шаханшах Ирана 1502—1524
 2. Абу-л-Фатх Шах Тахмасп I, сын Шаха Исмаила I, р. 1513, шаханшах Ирана 1524—1576
 Див-султан Румлу (регент 1524—1527)
 Чуха-султан Устаджлу (регент 1527—1530)
 Хусейн-хан Шамлу (регент 1530—1533)
 3. Абу-л-Мозаффар Шах Исмаил II, сын Шаха Тахмаспа I, р. 1537, шаханшах Ирана 1576—1577
 4. Абу-л-Мозаффар Шах Мохаммад I Ходабенде, сын Шаха Тахмаспа I, р.1531, шаханшах Ирана 1577—1587, ум.1595
 Махд-и-Улийа, жена (de-facto 1578—1579).
 Хамза Мирза, сын (de-facto).
 5. Абу-л-Мозаффар Шах Аббас I Великий, сын Шаха Мохаммада I, р. 1571, шаханшах Ирана 1587—1629
 Муршид Кули-хан Устаджлу (регент 1587—1588)
 6. Абу-л-Мозаффар Шах Сефи I, сын шахзадэ солтан Сефи-мирзы, р. 1611, шаханшах Ирана 1629—1642
 7. Абу-л-Мозаффар Шах Аббас II Сефевид, сын Шаха Сафи I, р. 1632, шаханшах Ирана 1642—1666
 8. Абу-л-Мозаффар Шах Солейман Сефи (Сефи II), сын Шаха Аббаса II, р. 1647, шаханшах Ирана 1666—1694
 9. Абу-л-Мозаффар Шах Хосейн I, сын Шаха Сефи II Солеймана, р. 1668, шаханшах Ирана 1694—1722, ум. 17261

1722—1729 афганское завоевание.
 10. Абу-л-Мозаффар Шах Тахмасп II, р. 1704, сын Шаха Хосейна I, р. 1668, шаханшах Ирана 1724—1732, ум. 1736
 Мир Махмуд (регент 1722—1725, в Кандагаре с 1716)
 11. Шах Ахмад (шаханшах Ирана), сын Мирзы Абу-л-Касима, шаханшах Ирана 1726—1728, правил в Кермане и Фарсе
 12. Шах Аббас III, сын Шаха Тахмаспа II, р. 1732, шаханшах Ирана 1732—1736, ум. 1740
 Надир Кули-бек Афшар (регент 1732—1736)

 Сәфәүиҙәр шаһтары 

 Сәфәүиҙәр дәүләте флагтары 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 


 Петрушевский И. П. Государства Азербайджана в XV в. / Сборник статей по истории Азербайджана. — Вып. первый. — : АН Азербайджанской ССР, 1949. — С. 153—214.
 Петрушевский И. П. Азербайджан в XVI—XVII веках. Сборник статьёй по истории Азербайджана. — Вып. первый. — : АН Азербайджанской ССР, 1949. — С. 225—298.

 Vladimir Minorsky. The Poetry of Shah Ismail // Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. — Vol. 10. No. 4, 1942.
 Ronald W. Ferrier. The Arts of Persia. — Yale University Press, 1989.
 Encyclopædia Iranica: Safavid Dynasty
 Encyclopaedia Britannica. Ṣafavid Dynasty.
 Roger Savory. Iran Under the Safavids. — Cambridge University Press, 2007.






*
Категория:Ислам тарихы
Категория:Иран тарихында дәүләттәр
Категория:Әзербайжан тарихында дәүләттәр