Паган

Паган (йәки Баган, , кья-вар. Pjaa Gjan) — хәҙерге Мьянма биләмәһендә шул уҡ исемдәге батшалыҡтың боронғо баш ҡалаһы. Ҡала Мандалайҙан көньяҡ-көнбайышҡа табан 145 км алыҫлыҡта, Магуэй округында Чаук ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә, Иравади йылғаһының көнсығыш яры буйында, ҡоро яйлала урынлашҡан. Әлеге ваҡытта боронғо ҡала урынында меңләгән пагодалар, ҡорамдар, ғибәҙәт ҡоролмалары, монастырҙар булған археологик зона бар. Был зона — яңы барлыҡҡа килгән туризм индустрияһы өсөн төп иҫтәлекле урын.

2019 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.

 Паган ҡалаһы 
ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/PaganCave.JPG/150px-PaganCave.JPG|слева|мини|185x185пкс|Паган мәмерйәләрендә
Паган ҡалаһы юҡ — ни бары Баган аэропорты, меңәрләгән эре һәм бәләкәй архитектура һәм скульптура ғибәҙәт ҡоролмалары һәм пагодалары булған ҙур археологик (дөрөҫөрәге, һаҡ зонаһы) зона тирәләй һәм эсендә бер нисә ауыл (Ньяун У, Ве-чжи Ин, Мьинкаба, Иҫке Баган) ғына бар. Будда тештәрен һаҡлаған Швезигон һәм Локаннда Чаун кеүек әһәмиәтле ҡоролмалар алтын менән ҡапланған, уларға инеү юлдарына асфальт түшәлгән, һәм эргә-тирәлә бик күп павильондар төҙөлгән. Күпселек пагодалар ҡыҙыл кирбестән һәм аҡ таштан, алтын менән ҡапланмаған. Пагодаларға килеүселәр бик күп,  ингән ерҙә сауҙагәрҙәр баҫып тора, ә фонарҙар тотҡан малайҙар баҫҡыстар буйлап үрге ярустарға үтергә ярҙам итә һәм коридорҙарҙы яҡтырта.  Аҙ әһәмиәтле пагодалар ҙа һаҡлана һәм тергеҙелә. Уларҙың береһендә немец профессорының фрескаларҙы өҙөргә маташыуын һәм полиция тарафынан ҡулға алыныуын хәтерләтеп торған таҡта эленгән. Алыҫта бик күп бәләкәй ҡоролмалар һәм пагодалар тора, уларҙың ҡайһы берҙәре емерелгән. Урыны менән ҡорамдар араһында — көйгән сүллек, урыны менән яңғыҙ торған пальмалар, урыны менән — йәшел ҡыуаҡлыҡтар.
ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Bagan%2C_Myanmar%2C_Standing_Buddha_in_Ananda_Temple.jpg/300px-Bagan%2C_Myanmar%2C_Standing_Buddha_in_Ananda_Temple.jpg|мини|300x300пкс|Паганда Будда
Үҙенең тәғәйенләнеше буйынса ҡорамдар — ғәҙәттә, горизонттың һәр йүнәлешендә дүрт алтарь һәм будда статуялары булған симметрик формала, изге ҡомартҡылар менән ғибәҙәтханалар һәм мәмерйәләр — фрескалар менән биҙәлгән коридор лабиринты менән ҡорамдар айырылып тора. Иҫкерәк фрескалар ике төҫлө, һуңғы фрескалар төрлө төҫтә.

Паганда сит ил туристары бик күп —  һәм бөтә  Будда ҡалаһынан изге урындарға ғибәҙәт ҡылыусылар күп. 

Ғибәҙәтханаларҙың береһе иң юғары хөкүмәт генералдары өсөн теләктәрҙе үтәү урыны була һәм ғәскәрҙәр тарафынан һаҡланған. Бик әһәмиәтле ғибәҙәтхана комплекстың көньяғында урынлашҡан — әсир Мон батшаһы Мануха төҙөгән ғибәҙәтхана,  — унда тар бинала бөтә яҡтан ҡыҫылған, быуылған Буддалар ултыра һәм ята — батша Мануха үҙенең әсирлеккә мөнәсәбәтен шулай белдерә.

Пагандың өсөнсө короле Алаунситху медитация өсөн  нишалар менән һәм башҡа ҡорамдарға ҡараған матур ҡорам төҙөй.  Ул һәр көн иртән бер үк ваҡытта,  тронын яулап алған үҙ улы тарафынан медитация мәлендә үлтерелгәнгә тиклем,  ниша алдында медитация яһай.

 Тарихы 

Паган харабалары 104 км² самаһы майҙанды биләй. Был биләмәлә 10 000-дән ашыу дини ҡомартҡы (яҡынса 1000 ғибәҙәтхана, 10 000 бәләкәй ҡорам һәм 3000 монастырь) төҙөлгәнStadtner 2011: 216.

Күпселек ҡоролмалар  XI—XIII быуаттар араһында  Паган династия батшалығының баш ҡалаһы булған осорҙа төҙөлгән. Король Пьинбья 874 йылда Паганға  баш ҡаланы күсерә. Әммә баш ҡаланы Бирман тарихында йыш күсергәндәр, һәм  король Аноратха баш ҡаланы икенсе ҡалаға күсергән. 1057 йылда король Аноратха мон батшалығының баш ҡалаһы Татонды ҡулға төшөрә, һәм, Паганды Мьянмала буддизмдың мәҙәни үҙәгенә әйләндерер өсөн,  Пали ҡулъяҙмаларын конфискациялай, монахтарҙы, рәссамдарҙы һәм һөнәрселәрҙе  алып китә. Ул Тхераваданың буддизм тәғлимәтен дәүләт дине сифатында раҫлай һәм Шри-Ланкаға рухи миссия ебәрә, унан монахтар килә һәм бөтә илде Тхеравадаға әйләндерер өсөн уға ярҙам итә. Паган фән, дин һәм мәҙәни үҙәк, донъяның иң эре ҡалаларының береһе булып китәLieberman 2003: 115—116. Баш ҡала Һиндостан, Шри-Ланка һәм Кхмер империяһынан монахтарҙы һәм студенттарҙы йәлеп итә.

1287 йылда һалым түләүҙән баш тартҡан батшалыҡты, Юань империяһының Паганға бер нисә тапҡыр һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә, монголдар биләй. Күптән түгел булып үткән тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Монголия армиялары, бәлки, Пагандың үҙенә барып етмәгәндер, һәм хатта улар быны эшләһә лә, зыян, моғайын, минималь булғандыр.Lieberman 2003: 119—120. Шуға ҡарамаҫтан, зыян күрелә лә инде. Заманында 50 000 алып  200 000 тиклем кеше йәшәгән ҡала бәләкәй ҡалаға әүерелә. 1297 йылдың декабрендә, Мьинсайн короллеге Үрге Бирмала  идара итә башлағас, ҡала формаль рәүештә Мьянманың баш ҡалаһы булыуҙан туҡтайHtin Aung 1967: 74Than Tun 1959: 119—120.

XV быуатта Паганда кешеләр һаман йәшәй, һәм ул империя осоронда ғибәҙәт ҡылыу урыны булаAung-Thwin 1985: 196—197. «Яңы һәм тәьҫирле» дини ҡомартҡыларҙың аҙ ғына һаны әле булһа XV быуат уртаһына тиклем һаҡланып ҡала, ләкин шунан һуң яңы ғибәҙәтханалар төҙөлөшө кәмей. XV һәм XX быуаттар араһында 200-ҙән аҙыраҡ ҡорам төҙөлгәнStadtner 2011: 216. Боронғо баш ҡала ғибәҙәт ҡылыу урыны булып ҡала, әммә ғибәҙәт ҡылыу урыны итеп уның Ананда, Шведагон, Суламани, Тхиломинло, Даммаязика кеүек иң билдәле ғибәҙәтханалары һәм боронғо юл буйындағы башҡа сиркәүҙәр һанала. Башҡалары — аҙ билдәле меңләгән ғибәҙәтханалар — тарҡала башлай, һәм уларҙың күбеһе ваҡыт һынауын үтә алмай.
+Паган хакимдарыИсемехәлеидаралығы йылдарыКомментарийТхамударит107—152Паган дәүләте һәм династияһына нигеҙ һалыусы*ПьинбьяКхелу улы846—876849 йылда баш ҡаланы Тампавадиҙан Паганға күсерәТаннетПьинбья улы876—904Сало Неквекороль  Тингаяза тоҡомо904—934Король Таннетты үлтерә һәм тәхетте яулап ала Тейнкоулы934—956Ньяунг-у Сораханфермер, «ҡыяр короле»956—1001легенда буйынса, урланған ҡыяр арҡаһында Тейнконы үлтерә, Кунсо Чаунпью ҡолатыла, 1001 й. вафат булаКунсо ЧаунпьюТаннет улы1001 — 102177 йәшлек (?) элгәре йәшәгәндең йөклө ҡатындарына өйләнә, уларҙың Куисо һәм Соукатэ тыуа.КуисоНьяунг -у Сорахан улы1021—1038монах булып киткән Кунсо Чаунпьюҙы ҡолатаСоукатэағаһы1038 — 1044АноратхаКунсо Чаунпье улы1044—1077Соукатэны алышта үлтерә, мондарҙы буйһондороп, империяға нигеҙ һала.СолуУлы1077—1084Баш күтәреүсе мондар тарафынан әсирлеккә алына һәм бер йылдан үлтереләЧанзитхаАғаһы1084—1113мондарҙы баҫтыра,  империяны тергеҙәАлаунситхуЕйәне1113—11671113-1160 (?), Наратху тарафынан быуып үлтереләНаратхуУлы1167—11701160-1165(?), заговорсылар тарафынан үлтерелә.НаратхейнкхаУлы1170—1173Нарапатиситху бойороғо буйынса үлтерелә.НарапатиситхуАғаһы1174—1211уның ваҡытында Паган үҫешәТхиломинлоУлы1211—1234Паган тарҡала башлайЧозваУлы1234—1250Пагандың бөлгөнлөккә төшөүе дауам итәУзанаУлы1250—1255филгә һунарға барғанында һәләк була.НаратихапатеУлы1256—12871277 й., 1283 й. һәм 1287 й. монголдарҙың баҫып инеүе, улдарының береһе тарафынан үлтереләЧозвоУлы1287—12981298 й. монголдарҙың власын таный, ағайҙары тарафынан үлтерелә, Пагандың тарҡалыуыСохнитУлы1298—13251300—1301 йылдарҙа монголдарҙың баҫып инеүе СомуннитУлы1325—1369
* Аноратха Пагандың тарихи нигеҙ һалыусыһы булып һаналһа ла, традиция буйынса Паганға нигеҙ һалыусы Тхамударита иҫәпләнә (Быяла һарай Хроникаһы). Ул граждандар һуғышы солғап алған Шрикшетрҙан хәҙерге Паганда йәшәргә килгән ҡасаҡтарҙы етәкләй һәм ҙур булмаған кенәзлектең башлығы була.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Буддизм в Бирме
 Дамаянджи

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 













 Rao, Vinay Kumar. «Buddhist Art of Pagan, 2 Vols.» Published by Agam Kala Publications, New Delhi, 2011. .








 Һылтанмалар 

 Буддийское СССР — очерк истории и религии Бирмы и рассказ о путешествии (1998)
 государство Паган / из Истории Востока РАН
 Reconstructing History: Pagan Gets a Facelift

Категория:Элекке баш ҡалалар
Категория:Мьянма ҡалалары
Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи
Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы