Һыулаҡ (йылға)

Һыулаҡ (ХХ быуатҡа тиклем  — «Ҡуй Һыуы», ,  — «шаршы» , , ; ) — Дағстандағы йылға.

 Топонимияһы 
Урыҫса «Койсу» атамаһы төрки (ҡумыҡ) «къой сув» — ҡуй һыуы тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан, башҡортса ла аңлашылып тора.

XX быуатҡа тиклем «Сулаҡ» тип йылғаның тамағы ғына аталған. Был гидроним ҡумыҡ сығышлы: һүҙ тамыры ҡумыҡ һүҙе сув — һыу, ә гидроформант «лакъ» (төрки телдәргә хас һүҙ яһаусы ялғау) һүҙгә шулай уҡ башҡортса аңлашылып торған «һыулыҡ» мәғәнәһен бирә .

 Географияһы 
слева|мини|Һыулаҡ бассейны
Оҙонлоғо — 169 км (336 км Ғәнди Ҡуйһыуы менән), бассейн майҙаны-15200 км2. Авар Ҡуйһыуы менән Ғәнди Ҡуйһыуы йылғаларының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Башта Төп Һыулаҡ тарлауығында (тәрәнлеге 700—1500 м), артабан Ахетли тарлауығында, Чиркей киңләнеүендә һәм Кесе Һыулаҡ тарлауығында, һуңынан киң үҙәндә аға, унда Һыулаҡ икегә бүленә: Һыулаҡ үҙе һәм Кесе Һыулаҡ барлыҡҡа килә. XIX быуат башына тиклем Ҡуйһыу йылғаһы Ҡазыййорт ауылы эргәһендә тармаҡланған: Аграхан йылғаһы (Аграхан ҡултығына) һәм Һыулаҡ (хәҙерге йылға тамағы урыны) хасил булған.

 Гидрологияһы 
Йылға ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы менән туйына. Ташҡын апрель — сентябрь айҙарында, иң юғары кимәл — июнь-июлдә. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағынан 123 км алыҫлыҡта 176 м³/с. Үтәҙеклеге уртаса 450 г/м³, иң ҙуры — 45 000 г/м³.

 Ҡушылдыҡтары 
Иң ҙур ҡушылдығы — Аҡһыу, бынан тыш Чвахунбак, Тлар ҡушыла. 1963 йылдан «Аҡташ тракты» каналы буйлап Аҡташ һәм Аҡсай йылғаларының һыуҙары ағып төшә .

 Тораҡ пункттары 
Һыулаҡ буйында Ҡыҙылйорт ҡалаһы, Дубки ҡала тибындағы ҡасаба, тамағында — Һыулаҡ ҡала тибындағы ҡасаба тора.

 Хужалыҡта ҡулланыу 
Йылға һыуы Махачҡала һәм Каспийск ҡалаларын һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла. Йылға үҙәнендә шулай уҡ климатҡа яраҡлаштырылған янут йәшәй .

Һыулакта ГЭС каскады: Миатлинская ГЭС, Чирюртские ГЭС, Чиркейская ГЭС шулай уҡ бәләкәй Баутуғай ГЭС-ы урынлашҡан, уларҙың дөйөм билдәләнгән ҡеүәте — 1345,6 МВт, өҫтәмә 46,2 МВт дөйөм ҡеүәтле бәләкәй ГЭС-тар төҙөү планлаштырыла, был гидроэлектростанциялар Һыулаҡ ГЭС каскады составына инә.

 Һыу реестры мәғлүмәттәре 
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Көнбайыш Каспий бассейны округыны инә. Йылға бассейны — Терек.

Дәүләт һыу реестрында объекттың коды-07030000112109300000254.

Реестрҙа Һыулактың иҫке үҙәне айырым иҫәпләнә

 Галерея 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Сулак (река) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.


Категория:Дағстан йылғалары
Категория:Каспий диңгеҙенә ҡойоусы йылғалар