Белгестәрҙең илдән китеүе

«Белгестәрҙең илдән китеүе» (от ) — массауи эмиграция процессы осрағында илдән йәки төбәктән сәйәси, иҡтисади, дини йәки башҡа сәбәптәр буйынса белгестәр, ғалимдар һәм квалификациялы эшселәр китә. Шул уҡ ваҡытта белгестәр күсеп киткән илдәргә һиҙелерлек иҡтисади, мәҙәни, ҡайһы берҙә сәйәси зыян килтерелә, киреһенсә, белгес-иммигранттарҙы ҡабул иткән һәм тәьмин иткән илдәр, күп һәм арзан интеллектуаль капиталға эйә була. Финанс капиталын сит илгә сығарыуҙың шундай уҡ процесын илдән капиталдың ағыуы тип атайҙар.

Белгестәрҙең илдән китеүе терминын Икенсе донъя һуғышы осоронда һәм унан һуң Бөйөк Британиянан Төньяҡ Америка илдәренә ғалимдар һәм инженерҙарҙың миграция процестарын һүрәтләү өсөн британия Король йәмғиәте тарафынан индерелгән. Әлеге ваҡытта был күренеш үҫешкән илдәр өсөн, атап әйткәндә, Африка, Кариб утрауҙарындағы элекке Европа колонияларына, шулай уҡ Көнсығыш Европаның элекке социалистик илдәренә, беренсе сиратта — Рәсәй Федерацияһына хас.

 Тарихы 

 Белгестәрҙең тәүге китеү күренеше 
Беҙгә килеп еткән тәүге «сиддханттар» (һинд фәнни әҫәрҙәре) б. э. IV-V быуаттарға ҡарай, һәм уларҙа бик көслө боронғо грек йоғонтоһо һиҙелә. Айырым математик терминдар - грек теленең калькалары. Был хеҙмәттәрҙең бер өлөшөн мәжүсиҙәрҙе эҙәрлекләгән Рим империяһындағы мәжүсиҙәргә ҡаршы ойошторолған погромдарҙан ҡасып Александриянан һәм Афинанан килеп йәшәгән грек-эмигранттар яҙған, тип фараз ителә.

 Франциянан гугеноттарҙың китеүе (XVII б.) 
1685 йылда француз батшаһы Людовик XIV ҡартатаһы Генрих IV королдең Нант эдикты ғәмәлдәрен туҡтата. Дин иреген таныу сәйәсәте тамамлана, Франция талапсан саф католик иленә әйләнә, һәм бөтә протестанттар йә ҡыуыла, йә дини билдә буйынса репрессияға дусар ителә. Был осорҙа Францияла, төрлө баһалар буйынса, 200-ҙән 1000 меңгә тиклем гугенот йәшәгәнEncyclopedia Britannica, 11th ed, Frank Puaux, Huguenot, уларҙың күп өлөшө протестант илдәренә: Англияға, Нидерландҡа, Швейцарияға, Пруссияға һ.б. күсеп китә. Күп кенә гугеноттар бик белемле булған һәм Франция иҡтисадында мөһим роль уйнаған.

 Һуғыш алдынан Европала антисемитизм (1933—1943) 
Кульминацияһы Холокост менән тамамланған нацистик Германияла һәм фашистик Италияла антисемитизм йәһүдтәрҙең, шул иҫәптән танылған ғалимдар Эйнштейн, Бор, Фермиҙың (уның ҡатыны йәһүд булған) күпләп сит илгә күсенеүенә (эмиграция) килтергән.

 Көнсығыш Европа тарихында белгестәрҙең китеүе 
Һәләтлеләр һәм белемлеләрҙең илдән күсеп китеүенең иң тәүге өлгөләренең береһе - Днепрҙың түбәнге ағымында булған Германарихтың көнсығыш Европа дәүләтенә һундар ябырылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән мәҙәни бөлгөнлөк. Киң эмиграция һәм ҡырыу һөҙөмтәһендә юғары үҫешкән Черняхов мәҙәниәте йәшәүенән туҡтай һәм сағыштырмаса түбән үҫеш баҫҡысында торған иртә славян культуралары менән алмаштырыла.

Шундай уҡ тарҡалыш монгол баҫҡынсылығы дәүерендә, квалификациялы һөнәрселәр йә ҡоллоҡҡа һатылғанда, йә ҡасып киткәндә, таш төҙөлөш күп йылдарға туҡтап ҡалған, быяла етештереү һәм башҡа ҡатмарлы һөнәрҙәр юҡҡа сыҡҡан.

Бик күп ғалимдар, юғары белемле белгестәр 1917 йылғы революция, граждандар һуғышы барышында һәм унан һуң да илдән китергә мәжбүр булды. Рус интеллектуалдарының бер өлөшө «философ пароходы»нда ҡыуып сығарылған. Улар араһында пар турбиналары конструкторы Ясинский, зоолог Новиков, яҙыусы Осоргин, публицист Кизеветтер һәм биш дини философ: Бердяев, Франк, Ильин, Трубецки, Вышеславцев бар ине.

Һуғыштан һуңғы көнсығыш Германиянан  1961 йылға тиклем көнбайышҡа, ҡайһы бер иҫәпләүҙәр буйынса 3,5 миллион самаһы кеше, йәғни халыҡтың 20 %-ҡа яҡыныDowty, Alan (1989), Closed Borders: The Contemporary Assault on Freedom of Movement, Yale University Press, p.122., башлыса яҡшы белем алған йәштәр ҡасып киткән. Сикте һаҡлау өсөн 1961 йылдың авгусында ГДР хөкүмәте «тимер шаршау» йылдарының символына әйләнгән билдәле Берлин стенаһын күтәрә.

Европа союзына ингәндән һуң тәүге йылда ғына 100 меңгә яҡын поляк Бөйөк Британияға эшкә килә, шуларҙың 40 % -ы юғары белемле булаSpecial report: Finance for Poles in Britain. Jo Thornhill, Mail on Sunday, reports from Warsaw. November 4, 2007.. Әлеге ваҡытта был ағым кәмей, әммә туҡталмай UK Poles return home . The Telegraph. February 21, 2009..

 Рәсәй Федерацияһынан белгестәрҙең китеүе 

 1990-сы йылдар 
РФ Мәғариф һәм фән министрлығы статс-секретары Дмитрий Ливановтың белдереүенә ярашлыМинистерство образования обеспокоено «утечкой мозгов» из России, 1989 йылдан алып 2004 йылға тиклем Рәсәйҙән 25 мең самаһы ғалим киткән, 30 меңе сит илдәрҙә ваҡытлыса контракт буйынса эшләй. Ливанов билдәләүенсә, «ул продуктлы ғилми йәштә булған иң талап ителгән ғалимдар. …Бөгөн Рәсәйҙә фәндә мәшғүлдәр һаны 90-сы йылдар кимәленән яҡынса 40 % тәшкил итә». Юғары иҡтисад мәктәбенең Демография институты директоры урынбаҫары Михаил Денисенко фекеренсә, ул йылдарҙа «этник миграция алдынғы булған». Денисенко мәғлүмәттәре буйынса, 1994 йылдан 2003 йылға тиклемге осорҙа Германияға - 193,3 мең, АҠШ-ҡа - 176,2, Израилға 158,9 мең кеше күсенгән.

РФА президенты А. М. Сергеев мәғлүмәтенә ярашлы, 1990-сы һәм 2000-се йылдар башында Рәсәйҙән 40 мең профессор ситкә китәЗвучание научного оркестра : интервью с акад. РАН А. А. Тотоляном // Санкт-Петербургские ведомости. — 2020. — 17 янв..

Хөкүмәткә ҡарамаған сығанаҡтарға ярашлыМаксим Киреев Исход ученых умов  Der Spiegel 08.10.2010, «90-сы йылдарҙың тәүге яртыһында ғына илдән кәмендә 80 мең ғалим ситкә киткән, ә туранан-тура бюджет юғалтыуҙары кәмендә $60 миллиард доллар тәшкил иткән». (Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды).

Рәсәй Яңы университеты ректоры Владимир Зернов: «70-се йылдарҙан башлап сит илгә юлланған белгестәр АҠШ һәм Көнбайыш Европа университеттарында әҙерләнгән булһа, уларҙы әҙерләүгә $1 триллион долларҙан ашыу тотонорға тура килер ине. Шулай уҡ был мәғлүмәттәр ноу-хауҙы юғалтыуҙы иҫәпкә алмай» тип әйтергә кәрәк тинеРоссия потеряла от «утечки мозгов» $1 трлн.  Сергей Шалманов.

Scopus базаһы нигеҙендә үткәрелгән анализ Рәсәй ғилми диаспораһы мәҡәләләре баҫмаларының 50  % -тан ашыуы АҠШ-тан килгәнен күрһәтте. Шуның менән бергә хеҙмәттәренән иң күп өҙөктәр килтерелгән Рәсәй ғалимдары ла эшләй АҠШ-та эшләй - уларҙың өлөшөнә бөтә һылтанмаларҙың 44 % тура килә (2003 йылдан һуңғы осоро). Цитата килтереү индексы буйынса Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар беренсе урында, икенсе урында - Мәскәү физика-техника институтын тамамлаусылар. Рәсәйҙә эшләгән Рәсәй ғалимдары өлөшөнә һылтанмаларҙың ни бары 10 %-ы ғына тура килә.

 2000-се йылдар 
Эмиграцияның характеры үҙгәрә: иҡтисади мотивация өҫтөнлөк итә башлай, ә Рәсәй Федерацияһынан эмиграция географияһы ярайһы уҡ киңәйә. 2004-2013 йылдарҙа Германияға - 93,8 мең, АҠШ-ҡа - 135,7, Израилгә 40,8 мең кеше күсеп киткән. Шул уҡ ваҡытта Испания, Чехия, Австрия, Италия, Франция, шулай уҡ Канада кеүек Европа илдәре эмигранттарҙың ҙур өлөшөн алды. Йыш ҡына был айырым илдәрҙең миграция сәйәсәтен ҡатыландырыуына бәйле.

2009 йылғы тенденция - Рәсәй ғалимдарының Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәренә, шул иҫәптән Сингапурға күсеүеDie Musterinsel kämpft gegen den Brain-Drain , унда эш өсөн бик яҡшы хеҙмәт шарттары тәҡдим итәләр. Бөтә донъя банкы институтынан (Вашингтон ҡалаһы) Евгений Кузнецов билдәләүенсә, Рәсәй илдән китеүсе белгестәр һаны буйынса көс туплай ғына. Уның мәғлүмәттәре буйынса, был күрһәткес буйынса Бөйөк Британия беренсе урынды биләй, унан йыл һайын юғары белемле 1 миллион 441 мең кеше (улар араһында ғалимдар ғына түгел) ташлап китә. Германиянан - 817 мең һәм Рәсәйҙән - 200 мең кешенән саҡ ҡына ашыуыраҡ кеше китә.

 Дәүләт программалары 
2012 йылдың сентябренән «Сит илдәрҙә йәшәгән ватандаштарыбыҙҙы Рәсәй Федерацияһына үҙ ирке менән күсереүгә булышлыҡ итеү буйынса дәүләт программаһы» эшләй. Программа күсеп килгән кешеләрҙе ҡабул итеү, күсеп китеү сығымдарҙы ҡаплау һәм бер тапҡыр бирелә торған (күтәрелеп китеүгә) пособие түләү буйынса сараларҙы күҙ уңында тота. Программа буйынса  2014 һәм 2015 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһына йыл һайын 100 меңдән ашыу кеше ҡайтты. 98 %-тан ашыуы — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе граждандары. 2015 йылда Украина, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан төп сығанаҡ илдәр булып торҙо. Алыҫ сит илдәр араһында — Балтия илдәре, Германия Федератив Республикаһы һәм Израиль илдәре беренсе урында. Килгән ватандаштарыбыҙҙың 41 %-ы тиерлек юғары йәки тамамланмаған юғары белемле, 43 % - урта махсус белемгә, 73 % - эшкә һәләтле йәштәге һәм 23 % - балалар.

2015 йылда ғалимдарҙы һәм ғилми хеҙмәткәрҙәрҙе күсереү буйынса проект старт алды. 2015 йылдың сентябренә техник, иҡтисади һәм медицина фәндәре докторҙары һәм кандидаттары дәрәжәһенә эйә булған 44 ғалим Рәсәйгә күсеп ҡайтты, ә 21 кеше рәсмиләштереү стадияһында. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһы 2015 йылда иң көнүҙәк фәнни һәм технологик мәсьәләләр менән шөғөлләнеүсе 420 инженер һәм ғалимды ҡайтарыу хаҡында һүҙ алып бара.

 Статистика 
Федераль дәүләт хеҙмәте мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡ-ара миграция ил һәм йылдар буйынса киләһе структураға эйә (2013 йыл буйынса, һәр категорияла иң ҙур миграцияға дусар булған 5 ил һайланған):
 Рәсәй Федерацияһынан киткән Страна  1997  1998  1999  2000  2001  2002  2003  2004  2005  2006  2007  2008  2009  2010  2011  2012  2013 Всего  232987  213377  214963  145720  121166  106685  94018  79795  69798  54061  47013  39508  32458  33578  36774  122751  186382 в страны СНГ  143675  128117  125233  80510  60231  51135  45142  36277  35418  34669  30726  25542  20326  21206  22568  95572  147853 Узбекистан  7370  5231  5041  3086  1974  1400  1130  717  595  648  722  948  677  834  2207  31559  50864 Украина  69116  57318  58922  35601  24026  20585  16744  13115  12640  11926  10536  8941  5737  6278  6300  12416  18626 Таджикистан  2474  1977  1799  1158  993  827  922  549  434  424  464  637  610  694  1070  10281  17362 Беларусь  18928  19035  19151  13276  11175  8829  7016  5671  6034  6318  5302  3954  2573  2899  2622  6315  12031 Казахстан  25364  26672  25037  17913  15186  13939  14017  12504  12437  11948  10211  7483  7232  7329  6176  8843  11802 в страны дальнего зарубежья  89312  85260  89730  65210  60935  55550  48876  43518  34380  19392  16287  13966  12132  12372  14206  27179  38529 Германия  48363  46218  47929  40443  43682  42231  36928  31876  21458  8229  6486  4916  4115  3725  3815  3781  3979 Корейская Народно-Демократическая Республика  202  844  689  47  40  20  11  8  5  3  4  19  2  15  152  1603  3891 Вьетнам  385  227  45  33  27  19  10  16  45  42  22  31  21  32  95  1258  2355 Грузия  3286  2933  2574  1802  1339  964  939  740  691  593  603  572  629  459  416  801  1553 Турция  356  278  179  104  96  80  88  60  85  78  78  81  101  147  252  1037  1494 Западные страны                  Германия  48363  46218  47929  40443  43682  42231  36928  31876  21458  8229  6486  4916  4115  3725  3815  3781  3979 США  9087  6919  5912  4793  4527  3134  3199  2919  4040  3109  2108  1722  1440  1461  1422  1561  1485 Израиль  12873  12778  20026  9407  4835  2764  2048  1733  1745  1408  1202  1040  894  947  977  1104  1090 Финляндия  923  990  1040  1142  980  1110  737  910  737  695  692  620  685  517  480  572  715 Канада  1333  1181  1190  841  812  725  701  783  628  552  571  516  457  497  471  494  536
 Рәсәй Федерацияһына килгән Страна  1997  1998  1999  2000  2001  2002  2003  2004  2005  2006  2007  2008  2009  2010  2011  2012  2013 Всего  597651  513551  379726  359330  193450  184612  129144  119157  177230  186380  286956  281614  279907  191656  356535  417681  482241 СНГ  547386  467028  343082  326561  173976  167940  114121  105488  163101  170851  263277  261170  261495  171940  310549  363955  422738 Узбекистан  39620  41800  41615  40810  24873  24951  21457  14948  30436  37126  52802  43518  42539  24100  64493  87902  118130 Украина  138231  111934  81297  74748  36503  36806  23418  17699  30760  32721  51492  49064  45920  27508  43586  49411  55037 Казахстан  235903  209880  138521  124903  65226  55706  29552  40150  51945  38606  40258  39964  38830  27862  36474  45506  51958 Таджикистан  23053  18396  12116  11043  6742  5967  5346  3339  4717  6523  17309  20717  27028  18188  35087  41674  51011 Армения  19123  16780  14677  15951  5814  6802  5124  3057  7581  12949  30751  35216  35753  19890  32747  36978  42361 Страны дальнего зарубежья  50265  46523  36644  32769  19474  16672  15023  13669  14129  15529  23679  20444  18412  19716  45986  53726  59503 Грузия  24517  21059  19626  20213  9674  7128  5540  4886  5497  6806  10595  8806  7454  5245  7325  7728  7665 Корейская Народно-Демократическая Республика  295  1274  468  32  40  19  5  2  5  2  73  63  107  59  1948  4168  5023 Китай  2861  6854  3871  1121  405  410  346  212  432  499  1687  1177  770  1380  7063  8547  8149 Германия  2379  2425  1894  1753  1627  1962  2692  3117  3025  2900  3164  3134  2585  2621  4520  4239  4166 Вьетнам  261  220  150  182  157  198  129  48  114  157  921  714  950  921  3294  3653  3852 Западные страны                  Германия  2379  2425  1894  1753  1627  1962  2692  3117  3025  2900  3164  3134  2585  2621  4520  4239  4166 Израиль  1626  1528  1425  1508  1373  1670  1808  1486  1004  1053  1094  1002  861  814  1240  1091  1132 США  668  635  522  439  432  455  484  518  396  411  578  551  575  653  947  1122  954 Финляндия  140  164  117  83  97  136  125  141  129  137  172  174  141  178  266  342  429 Италия  46  60  39  47  40  26  45  34  46  44  152  126  129  163  250  365  426

1996-2020 йылдарға Скопустың ғалимдар миграцияһын тикшереү буйынса библиометрик мәғлүмәттәргә ярашлы, күпселек ғалимдар АҠШ-ҡа, Германияға һәм Францияға китә, һәм күпселек осраҡта Украинаға, Ҡаҙағстандан, Белоруссиянан һәм Үзбәкстандан килә. Хеҙмәттәренән цитата килтерелеүе буйынса тикшергәндән һуң, ундайҙарҙың йышыраҡ Германияға китеүе һәм Украинанан, Белоруссиянан килеүе асыҡланған.

 Башҡа төбәктәрҙән белгестәрҙең китеүе 

 Африка 
1994 йылда апартеид сәйәсәте бөтөрөлгәндән һуң, төрлө баһалар буйынса, Көньяҡ Африка Республикаһынан юғары һөнәри йә ойоштороу тәжрибәһе булған 1-6 миллион кеше китә. Атап әйткәндә, табиптарҙың 45 %-тан ашыуы күсеп киткән. Көньяҡ Африка Республикаһының статистика бюроһы баһаһы буйынса, ошондай һәр күсенеү уртаса алғанда 10 квалификацияһыҙ хеҙмәткәрҙең эшен юғалтыуына килтергәнЭкономика Южно-Африканской Республики, был ошо төбәктең иҡтисади именлегенә етди хәүеф менән янайhttp://jae.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/13/suppl_2/ii15  World Bank, IMF study 2004 Health Personnel in Southern Africa: Confronting maldistribution and brain drainhttp://www-ilo-mirror.cornell.edu/public/english/protection/migrant/download/imp/imp52e.pdf  Skilled Labour Migration from Developing Countries: Study on South and Southern Africa. Был процесты туҡтатыу өсөн Көньяҡ Африка Республикаһы башҡа илдәрҙән Көньяҡ Африка Республикаһында белем алған табиптарҙы эшкә урынлаштырыуын туҡтатыуға өлгәшергә маташҡанSouth Africa appeals to Canada to stop recruiting its MDs  — CMAJ Article, 2001.

Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, йыл һайын 150 меңдән ашыу юғары квалификациялы хеҙмәткәрҙең Африка ҡитғаһынан китеүе 4 миллиард доллар дөйөм иҡтисади юғалтыуға алып килә. 1980 һәм 1991 йылдар араһында Эфиопиянан ғына 75 % квалификациялы хеҙмәткәр күсеп киткән, был ошо илдең ситән тыш ярлылығы сәбәптәренең береһе тип иҫәпләнә. Бөтә Эфиопия менән сағыштырғанда, был ил ғалимдары Чикагола  күберәк эшләй, тип иҫәпләйҙәр. Эфиопиянан башҡа, Нигерия һәм Кения, квалификациялы хеҙмәткәрҙең китеүенән ныҡ зыян күргән илдәр тип иҫәпләнә.

Гананан 1993 һәм 2000 йылдарҙа медицина персоналының 68 %-ы, 1999-2004 йылдарҙа — 448 доктор йәки 54 % медицина вуздарын тамамлаусылар сит илгә эшкә китә. Шул уҡ ваҡытта Ганала ни бары 2 мең самаһы табип йәки 11 мең кешегә бер табип, шул уҡ ваҡытта АҠШ-та һәр 2 мең кешегә бер табип тура килә.

1998 йылда үҙенең телмәрендә Көньяҡ Африка президенты Мбеки шулай тип белдерҙе:
«Беҙҙең донъяла, вәхшилектән алыҫлаша барыусы кешелек йәмғиәте, яңы белемде һәм уның ҡушымтаһын йәшәү кимәлен үҙгәртеүгә хеҙмәт иттереүгә йөҙ борғанда, йөҙҙәрсә мең Африка интеллектуалын Көнбайыш Европа һәм Төньяҡ Америка эмиграцияһынан кире ҡайтарыуға мохтаж түгелбеҙме ни?»
Thabo Mbeki. (08-13-1998) The African Renaissance Statement  Office of the Executive Deputy President.
Юғары белемле экспатрианттарҙы кире ҡайтарыу һәм урынлаштырыу өсөн Африкала махсус агентлыҡтар бар.

 Вест-Һиндостан 
Ғаиләләренә ебәргән аҡсаларының бер өлөшө Ямайка утрау дәүләтенең тулайым милли продуктының 18 % -ын тәшкил иткәнStudy finds small developing lands hit hardest by 'brain drain' , DUGGER, Celia, New York Times, 25 October 2005 утрау халҡының 80 %-ынан ашыуы үҙенең тыуған иле сигендә йәшәй. Шул уҡ ваҡытта Кариб бассейнының башҡа утрауҙарында йәшәүселәр, Гренада, Суринам, Гаити һәм Гайана колледждарын тамамлаусылар, тыуған төйәге сиктәренән ситтә йәшәй, уларҙың күбеһе Америка Ҡушма Штаттарында күсеп киткән.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Халыҡтың иммиграцияһы
 Антиинтеллектуализм
 Гамов Георгий Антонович
 Рәсәйгә иммиграция
 Ватандаштарыбыҙҙы Рәсәйгә ҡайтарыу программаһы

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 


 Һылтанмалар 
 Смирнова Л. «Утечка умов» в Соединенные Штаты из развивающихся стран в начале 1970-х годов Расы и народы. Вып. 6. — М.: Наука, 1976. — C. 102—118
 Чем опасна «скрытая» утечка мозгов // НГ, сен 2006
 Наукоград против утечки мозгов // kadis.ru
 Утечка мозгов или циркуляция талантов? // Наука и жизнь, 19 ноября 2008
 Исследование российской научно-технологической диаспоры в развитых странах: условия и возможности возвращения научных кадров и использование потенциала. (2012)
 «Утечка мозгов» из России усилилась. Среди приезжающих доля образованных в два раза ниже, чем в среднем по стране. // Ведомости, 23 января 2018
 Brain fall  // humortheory.com

Категория:Эмиграция
Категория:Хеҙмәт