Моголдар (халыҡ)

Моголдар, могулдар, могáлдар, мугалдар, маголдар, (монг. Могол, фарсы теле. مغول‬‎, урд. مغل‬‎, һин. मुगल, ингл. Mughal) — Һинд субконтиненты территорияһында йәшәүсе этномәҙәни община (этник төркөм). XIV быуаттан башлап Төньяҡ Һиндостанға үтеп ингән монголLiz Wyse and Caroline Lucas. Atlas Of World History. — Scotland: Geddes & Grosset. — 1997. һәм төрки яулап алыусыларҙың нәҫелдәре. Моголдарҙың формалашыуында монгол, төрки, урындағы һинд-иран халыҡтары ҡатнаша. Джошуа Проекты мәғлүмәттәре буйынса (АҠШ миссионер ойошмаларының эшен координациялыусы), уларҙың һаны 3 миллион кеше тип баһалана.
мини|Бабур нәҫелдәре. Падишаһ ғаиләһе. Дели. XIX быуат
мини|Моголдар. Уҡтан атыу буйынса ярыштар

 Этнонимы 
Фарсы теленән тәржемәлә могул (могул, могал, мугал, магол) атамаһы һүҙмә-һүҙ монгол тигәнде аңлата.

Һинд һәм һинд-фарсы сығанаҡтарында монгол баҫҡынсылары моголдар тип йөрөтөлгән. «Могол» термины Һиндостан халҡы тарафынан Төньяҡ Һиндостан һәм Урта Азия мосолмандарына ҡарата ҡулланылаСинха Н. К., Банерджи А. Ч. История Индии / Перевод с английского Степанова Л. В., Ястребовой И. П. и Княжинской Л. А. Редакция и предисловие Антоновой К. А. — М.: Издательство Иностранной литературы, 1954. — С. 216..

Ҙур Рәсәй энциклопедияһына ярашлы, могол термины Моголстан менән бәйле.]. В. В. Бартольд фекеренсә, Урта Азиялағы монголдарҙың халыҡ исеме н-һыҙ әйтелгән. Бартольд яҙғанса, XVI быуат башында "мугал теле монгол теле булған тигән ҡайһы бер фараздар бар. В. П. Юдин фекеренсә, могул этнонимы төрки телле халыҡты билдәләй башлаған. Артабан могулдар XIV—XVII быуаттарҙа Урта Азия халыҡтары тарихында мөһим роль уйнайЮдин В. П. О родоплеменном составе могулов Могулистана и Могулии и их этнических связях с казахским и другими соседними народами // «Известия АН КазССР. Серия общественных наук», вып. 3. 1965..

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уларҙы төркиләшкән монголдар тип һанай, икенселәре — төрки һәм монгол ҡәбиләләре конгломераты , өсөнсөләре — Сығатай улусы хандарына хеҙмәт итеүсе өҫтөн хәрби синыф.

Совет осоронан һуңғы осор тарихсыһы Т. И. Солтанов фекеренсә, Үҙәк Евразияла бөгөнгө көндә этноним тип һаналған күп терминдар башта сәйәси йә ижтимағи хәлен, әммә уларҙы йөрөтөүселәрҙең милләтен сағылдырмаған.

 Тарихы 
Монгол империяһы ваҡытында Сыңғыҙхан армияһы Хорезмшах дәүләте территорияһын баҫып алаПетрушевский И. П. Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219—1224 гг. и его последствия // Тихвинский С. Л. Татаро-монголы в Азии и Европе — М.: Наука, 1977, С. 108.. Унан һуңғы быуаттарҙа ситтән килгән монгол һәм төрки ҡәбиләләренең тоҡомдары, урындағы төркиҙәр менән ҡушылып, телде, мәҙәниәтте һәм динде үҙләштерә.

1221 йылда Дели солтанлығының төньяҡ-көнбайыш сигендә Сыңғыҙхан монголдары тарафынан тәүге хәүеф янай. Әммә Сыңғыҙхан 1222 йылда индуистар Гиндукуш аша кире ҡайта.

1221 йылда Сыңғыҙхан һалдаттары Хорезм хакимы Йәләл әд-Дин армияһын эҙәрлекләйҙәр. 9 декабрҙә Инд йылғаһы буйында һуғыш була, Сыңғыҙхан ғәскәрҙәре Йәләл әд-Дин армияһын ҡыйрата. Бынан һуң монголдар Мултан, Лахор һәм Пешавар райондарын ҡыйрата.

1235 йылда монголдар Кәшмирҙе яулап алаThomas T. Allsen-Culture and Conquest in Mongol Eurasia, p. 84.. 1241 йылда улар Һиндостанға баҫып инә. 1246 йылда Мултан менән Усаны алған. Бынан һуң, башҡа маҡсатты күҙ уңында тотоп, монголдар Һиндостанға ҡаршы эре операцияларҙы ваҡытлыса туҡтата.

1398 йылда Делиға ҡаршы походты төрки-монгол  хәрби етәксеһе һәм яулап алыусыһы] Бабурҙың ата-бабаһы Тимер, ул — боронғо барлас ырыуынанAnnette S. Beveridge. The Haydarabad Codex of the Babar-Nama or Waqi’at-i-Babari of Zahiru-d-Din Muhammad Babar, Barlas Turk in Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, (Jan., 1906), pp. 79.. 1399 йылда Тимер Ганг ярҙарына етә, ҡайтышлай тағы ла бер нисә ҡаланы һәм ҡәлғәне ала һәм Сәмәрҡәндкә ҙур табыш менән ҡайта.

XVI быуат дауамында төрки-монгол (барлас) хакимы Бабур Төньяҡ Һиндостандың күпселек өлөшөн баҫып ала һәм XIX быуат уртаһына тиклем дауам иткән Бөйөк Моголдар империяһын төҙөй. Бабур далала, цивилизациянан ситтә йәшәгән күсмә халыҡҡа ҡарата могул, монгол атамаһын ҡулланаDale, S. (1996). The Poetry and Autobiography of the Bâbur-nâma. The Journal of Asian Studies, 55(3), р. 637.. Бабурҙың туған теле төрки булған (иҫке үзбәк). Иҫтәлектәрендә ул былай тип яҙа: «Андижан халҡы — бөтәһе лә төркиҙәр; Ҡалала ла, баҙарҙа ла төрки телен белмәгән кеше юҡ. Халыҡтың һөйләше әҙәби телгә яҡын» Бабур-наме. Перевод М. Салье. Ташкент. Главная редакция энциклопедий. 1992. С. 30—31..

«Бөйөк моголдар» исеме инглиз колониалистары ваҡытында барлыҡҡа киләThe Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor, Zahir-ud-din Mohammad Babur, Translated, edited and annotated by Wheeler M. Thackston. 2002 Modern Library Palang-faack Edition, New York. ISBN 0-375-76137-3. P. xlvi.. Артабан «могол» һүҙе, башҡаса «мугхал», «мугул» (йәғни монгол) Һиндостанда мосолман хәрби-феодаль элитаһының бер өлөшө, ә Һиндостандан ситтә — Дели тәхете династияһы атамаһына әйләнә.
Хакимлыҡ итеүсе синыфтың бер өлөшө булараҡ, моголдар башлыса ҡалаларҙа башҡа мосолмандар менән бергә йәшәгән. Улар һыбай йөрөүҙә, йәйә атыуҙа һәм көрәштә оҫта булған. Моголдарҙың аш-һыуы төрлө ит ризыҡтарына бай монгол аш-һыуына оҡшаш. Ваҡыт үтеү менән, могол кухняһында вегетариан аш-һыу арта.

 Теле һәм урынлашыуы 
Могол (монгол) телен Афғанстанда йәшәгән ҙур булмаған моголдар төркөмө һаҡлап ҡалған. Шулай уҡ моголдар дари, пушту, фарсы, һинд, урду һәм ғәрәп телдәрен төрлө дәрәжәлә белә.

Һиндостан, Пакистан, Непал һәм Шри-Ланка моголдары урду һәм һинд телдәрендә һөйләшә. Бангладешта йәшәүсе моголдар — бенгал телендә, Бутанда ассам телендә аралашалар.

Могол империяһының рәсми тел фарсы теле булаElizabeth A. Bohls. Romantic Literature and Postcolonial Studies. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 2013. — С. 128. — 206 с. — ISBN 0-7486-4199-8.Candice Goucher, Linda Walton. World History: Journeys from Past to Present. — Edinburgh: Routledge, 2013. — С. 401. — 768 с. — ISBN 1-135-08828-4.. XVIII быуатҡа тиклем сығатай теле киң таралған була, ахыр сиктә урду теле уны ҡыҫырыҡлап сығара.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Монголдарҙың Һиндостанға баҫып инеүе
 Бөйөк моголдар империяһы
 Афғанстан моголдары

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Афғанстан халыҡтары
Категория:Һиндостан халыҡтары
Категория:Төрки-монгол сығышлы этностар
Категория:Монголдар
Категория:Монгол халыҡтар