Со Джәпил

Со Джәпил (; 7 ғинуар 1864, , Чосон — 5 ғинуар 1951, Норристаун, Пенсильвания, АҠШ) — Корея журналисты, мәғрифәтсеһе һәм сәйәсмәне,  йылдарында Корея бойондороҡһоҙлоғо өсөн хәрәкәттең беренсе идеологтарының береһе һәм корей сығышлы АҠШтың беренсе  ватандашы. 1977 йылда Корея Республикаһының «» ордены менән бүләкләнгән (үлгәндән һуң).

 Биографияһы 
 урындағы чиновник ғаиләһендә тыуған, Сеулда үҙенең өлкән тугандарының береһе тарафынан тәрбиәләнгән. Дәүләт хеҙмәткәре вазифаһын биләү хоҡуғына имтиханды () ул 18 йәшкә еткәнсе тапшырған, тарихта уны уңышлы тапшырған иң йәш корей булған. 1882 йылда кесе чиновник булған, ә киләһе йылда Японияға уҡырға ебәрелгән. 1884 йылда дәүләт түңкәрелеше ынтылышында ҡатнашҡан; Ҡытай ғәскәрҙәре ҡыҫылғандан һуң, ҡулға алынған, хыянат итеүҙә ғәйепләнгән, бөтөн ғаиләһен юғалтҡан һәм үҙ гомерен һаҡлап ҡалыу өсөн Кореянан китергә мәжбүр булған. Ул АҠШҡа ҡасҡан, унда журналист булған, ә 1890 йылда Америка ватандашлығы алған беренсе корей булған. АҠШта ул Джордж Вашингтон университетында медицина өйрәнә башлаған һәм 1892 йылда Америка табип дипломын алған беренсе корей булған. 1894 йылда АҠШтың элекке президенты  бертуғанының ҡыҙы Мюриэль Армстронгҡа өйләнгән.

 Ҡытай еңелгәндән һуң, Корея хөкүмәте тарафынан ғәфү ителгән һәм тыуған иленә ҡайтыу хоҡуғы алған. Ҡайтҡас, актив мәғрифәтселек эшсәнлеген башлаған, айырым алғанда, «Тоннип синмун» («Бойондороҡһоҙлоҡ гәзите», 독립신문) гәзитен, тулыһынса тейәрлек  беренсе гәзитен, нигеҙ һалған. Гәзит түбәнге синыфтар вәкилдәренән һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған аудиторияға юнәлдерелгән булған; Джәпил үҙе был гәзит өсөн актив яҙған, үҙ мәҡәләләрендә Корея империяһының сит дәүләттәрҙән бойондороҡһоҙлоғон яҡлау зарурлығын яҡлаған һәм сәнәғәтте модернизациялауҙың, һаулыҡ һаҡлау һәм мәғарифты үҫтереүҙең мөһимлеген аҫһыҙыҡлаған. Со Джәпил протестант, көнбайыш нигеҙҙәрендә яңы мәҙәниәт төҙөргә саҡырған. Шулай уҡ «Бойондороҡһоҙлоҡ йәмғиәте» (йәки «Бойондороҡһоҙлоҡ клубы») йәмәғәт ойошмаһына нигеҙ һалған, әммә консерваторҙар араһынан  уның дошмандары хөкүмәтте Джәпил монархияны республика менән алыштырырға тели тип ышандыра алғандар. Нәтижәлә хөкүмәт уны яңынан АҠШҡа китергә мәжбүр иткән, шунан һуң «клуб»ты таратҡан, уның 17 ағзаһын ҡулға алған, шуларҙың береһе  булған.

АҠШҡа ҡайтҡас, Пенсильвания университетында ғалим-медик булған, ә һуңыраҡ Филадельфияла нәшир эшсәнлеге менән уңышлы шөғөлләнгән. 1919 йылда  барлыҡҡа килеүе тураһында белгәс, «Беренсе корей конгресын» йыйған, ул өс көн дауамында Филадельфияла үткән, ә артабан Со Джәпил Корея бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү идеяһын хуплау эшсәнлеген башлаған, «Корея мәғлүмәт бюроһы», «Корея дуҫтары лигаһы» һәм «Корея» сәйәси журналын булдырған, уның өсөн бойондороҡһоҙлоҡто яҡлап мәҡәләләр яҙған, Америка йәмәғәтселегенә оккупацияланған илдәге эштәр торошо тураһында хәбәр иткән. Болар барыһы да унан бик ҙур энергия һәм шундай уҡ ҙур финанс сығымдары талап иткән. 1924 йылда ул бөтөнләй бөлгән һәм яңынан табип булып эшләргә мәжбүр булған. Үҙенең медицина белемдәрен яңыртыу өсөн, ул 62 йәшендә яңынан Пенсильвания университеты студенты булған, ә һуңынан патологияла махсуслашҡан медицина журналдарында биш фәнни хеҙмәт яҙған. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ул үҙ теләге менән медицина экспертизаһы идараһында хеҙмәт иткән.

Япония Икенсе донъя һуғышында еңелгәндән һәм Корея азат ителгәндән һуң, яңынан тыуған иленә ҡайтҡан: илдең көньяғындағы Америка оккупацион администрацияһы уны баш кәңәшсе сифатында саҡырған. Башта яңынан актив эшсәнлек башлаған һәм хатта ил президентына һайланырға йыйынған, ләкин артабан был идеянан баш тартҡан. Со Джәпил  һисшикһеҙ яҡлы кеше булған, ләкин президент Ли Сыңман менән ҡатмарлы мөнәсәбәттәр уны 1948 йылда яңынан АҠШҡа китергә мәжбүр иткән. 1951 йылда вафат булған.  ерләнгән.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Seo Jae-pil Memorial Association
 Arirang — Interactive History of Korean Americans
 My Days in Korea & Other Essays by Philip Jaisohn, MD, edited by Sun-pyo Hong, published by Yonsei University Press, 1999.
 (20) Seo Jae-pil: pioneering reformer, independence fighter koreatimes 2011.12.28
 서재필:독립운동가 문건류 화보

Категория:Корея сәйәсмәндәре
Категория:Пенсильвания университетын тамамлаусылар
Категория:Джордж Вашингтон университетын тамамлаусылар
Категория:Пенсильвания университеты уҡытыусылары
Категория:Сеул милли зыйаратында ерләнгәндәр
Категория:Пенсильвания университетының Медицина мәктәбен тамамлаусылар
Категория:Джордж Вашингтон университетының Медицина һәм медицина фәндәре мәктәбен тамамлаусылар