Шибаниҙар

Шибаниҙар (Сибаниҙар) — сыңғыҙиҙар, Шибан тоҡомдары, Джучиҙың төп ҡатынынан тыуған бишенсе улы. Көнбайыш походы тамамланғандан һуң, 1241 йыл Батый Шибанға орлок титулын тапшыра (Василий Янда — йыһангир), Монгол империя армияһының баш командующийы

Бөйөк буталсыҡ (Великая замятня) осоронда Джучи улусында бер үк ваҡытта тиерлек Күк Урҙала хакимлыҡ иткән Джучиҙың өлкән улы Эджен Урҙаһы тармаҡтары һәм Джучи улусының юғары хандары — Батый тармаҡтары юҡҡа сыҡҡандан һуң, Шибаниҙар Джучи вариҫтарының законлы тармағының берҙән-бер вәкиле булып ҡалған. Джучи улусының бөтә мираҫына дәғүә итеп, Шибаниҙар, Ҙур Урҙаның Джучи улусында, Ҡырым, Ҡазан, Әстерхан Ханлыҡтарында һәм Ҡаҙаҡ Ханлығы Аҡ Урҙала нығынған Джучиҙың кәнизәкәһенән тыуған ун өсөнсө улы Туҡай Тимурҙың вариҫтары Туҡатимуриҙар менән ҡаты көрәш алып барған. Шибаниҙар династияһының төрлө вәкилдәре бер нисә тапҡыр Джучи улусы тәхетен баҫып ала, әммә унда ҡала алмай. Шибаниҙарҙың өлкән нәҫеле Себерҙә власты баҫып ала, һәм Рәсәйгә ҡушылғанға тиклем өҙөклөктәр менән батшалыҡ итә.

Рәсәйҙә Себер ханының һуңғы ханы вариҫы Әли Ҡасим ханлығының һуңғы ханы була. Уларҙың тоҡомдары батша улы Ҡасим һәм Себер хандары (1718 йылдан алып Себер кенәздәре) титулына эйә була. Урта тармаҡ вәкилдәре, Ҡаҙаҡ ханлығына, һуңынан Аҡ Урҙаға нигеҙ һалған Туҡайтимуридтарҙы, артабан Ырыҫ хан тоҡомон ҡолатып, Күк Урҙала власты баҫып алған. Улар менән көрәшкә Күк Урҙа территорияһында власты баҫып алған һәм 1511 йылда Хиуа хандарына нигеҙ һалған Шибанидтарҙың бәләкәй линияһы вәкилдәре инде. Шибанидтарҙың урта линияһына Шибанидтар — Шейбанидтар — Мөхәммәт Шәйбәни (1451—1510), Шаһбуҙаг солтандың улы, Әбелхәйер ейәне инә.

Улар менән көрәшкә Күк Урҙа территорияһының бер өлөшөндә власты баҫып алған һәм, Хиуа хандарына нигеҙ һалып, 1511 йылда Хорезмды яулаған Шибаниҙарҙың кесе тармағы вәкилдәре ҡушылған. Шибаниҙарҙың урта тармағына Шибаниҙарҙың үзбәк нәҫеленә нигеҙ һалыусы — Шәйбаниҙар — Мөхәммәт Шәйбәни (1451—1510), Шаһбуҙағ солтандың улы, Әбелхәйер ейәне ҡараған.

Т. Солтановҡа ярашлы, Шибаниҙар — төрлө тармаҡтары Күк Урҙа (1361—1368), Алтын Урҙа (1361—1494, өҙөклөктәр менән), Дәшт-Ҡыпсаҡ күсмә үзбәктәре (1417—1500), Төмән Урҙаһы һәм Себер ханлығы (1457—1664), Бохара ханлығы (1500—1601) һәм Хиуа ханлығы (Ғәрәпшәһиттәр, 1511—1728) менән идара иткән Шибан вариҫтары династияһы.Султанов Т. И., Чингиз-хан и чингизиды. Москва: АСТ, 2006,с.218

 Себер Шибаниҙары 
 Ибраһим (себер ханы), улы Мир Пулад — Чинги-Тура хан, 1410 йылда үлгән
 Дәүләт Шәйех уғлан, Ибраһим улы — Себер ханы 1410—1426
 Мостафа хан, Муса солтан улы — 1420—1431 йылдарға тиклем Себер ханы
 Хажи-Мөхәммәт, Шибандың етенсе быуын тоҡомо — улы Әли — Себер ханы 1421—1428 йыл тирәһе
 Әбелхәйер Ғөбәйдуллаһ хан, Дәүләт Шәйех уғлан улы — Себер ханы 1428—1468, Үзбәктәр ханы
 Ибәҡ]] (Саәйет Ибраһим хан), Мәхмүдәктең улы, Хажимөхәмәт ейәне — 1448—1495 йылдар тирәһендә Себер ханы
 Мәмүҡ хан, Мәхмүдәк улы, Хажимөхәмәт ейәне — 1495—1496 йыл тирәһендә Себер ханы
 Ағалаҡ солтан, Мәхмүдәк улы, Хажимөхәмәт ейәне — 1497—1500 йылдар тирәһендә Себер ханы
 Ҡолоҡсолтан, Ибәҡ улы — 1500 йыл тирәһе—1506 йылдан һуң Себер ханы
 Мортаза хан, Махмүдәк улы — Себер тәхетенә претендент
 Күсем хан, Мортаза хан улы — Себер ханы 1563—1598
 Әли хан, Күсем хан улы — 1601—1608 йылдарҙа Себер ханы 1645 йылдан һуң үлгән

 Джучи Улусы шибаниҙары 
 Хызыр хан, Манғутай уғлан улы, Джучи Улусы ханы 1360
 Тимер-Хужа хан, Хызыр хан улы, Джучи Улусы ханы 1360
 Хажиморат хан, Манғутай уғлан улы, Джучи Улусы ханы 1360
 Әлибәк хан, Мүнкә Тимер хан, Себер ханы 1359—1375, Джучи Улусы ханы 1374—1375
 Ҡағанбәк хан, Әлибәк хан улы, Себер ханы 1375—1377, Джучи Улусы ханы 1375—1377
 Ғәрәпшаһ хан, Мир Пулад солтан улы, Джучи Улусы ханы 1377—1378

 Ҡазан Шибаниҙары 
 Мәмүҡ хан, сын Мәхмүдәк улы, Ҡазан ханы 1495—1496, 1502 йылда үлгән

 Касимов шибаниҙары 
 Алып Арыҫлан хан, Әли хан улы, Күсем (Касимов) ханы 1614—1626
 Сәйетборхан хан, Алып Арыҫлан хан улы, Күсем (Касимов) ханы 1626—1679

 Күк Урҙа шибаниҙары 
 Жумадуҡ, Суфыйсолтан улы, Күк Урҙа ханы 1425—1428
 Әбелхәйер Ғөбәйдуллаһ хан, Дәүләт Шәйех уғлан улы, Күк Урҙа ханы 1428—1468
 Шәйехәйҙәр, Әбелхәйер улы, Күк Урҙа ханы 1468—1469
 Хушхәйҙәр хан, Шәйехәйҙәр улы, Күк Урҙа ханы 1469

 Күк Урҙаның бер өлөшөндә параллель рәүештә идара иттеләр 
 Йәдгәр хан (Жадигер), Тимершәйех солтан улы, Күк Урҙа ханы 1458—1468
 Бүрәкә солтан, Йәдгәр хан улы, Күк Урҙа ханы 1468—1469
 Илаҡ хан, Йәдгәр хан улы, Күк Урҙа ханы 1469—1484
 Әминәк хан]], сын Йадгар-хана, Күк Урҙа ханы 1484—
 Илбарыҫ хан, Бүрәкә солтан улы, Күк Урҙа ханы —1511, Хорезм ханы 1511—1538

 Мәүәрәннәһер шибаниҙары 
 Шәйбани хан, Шаһбуҙағ солтан улы, Мәүәрәннәһер ханы 1501—1510
 Кучкунджи хан, Әбелхәйер хандың улы, Төркөстан солтаны 1501—1512, Мәүәрәннәһер ханы 1512—1530
 Әбүсәйет хан, Кучкунджи хандың улы, Мәүәрәннәһер ханы 1530—1533
 Ғөбәйдулла хан, Мәхмүтсолтандың улы, Бохара солтаны 1512—1533, Мәүәрәннәһер ханы 1533—1539
 Пирмөхәмәт хан, Йәнебәк солтандың улы, Балх солтаны 1546—1566, Бохара солтаны 1550—1551, Мәүәрәннәһер ханы 1556—1561
 Искәндәр хан, Йәнебәк солтандың улы, Мианҡала солтаны 1512—1533, Кәрминә солтаны 1529—1533, Мәүәрәннәһер ханы 1561—1583
 Абдулла хан II, Искәндәр хандың улы, Ҡарши солтаны 1552—1554, Бохара солтаны 1555—1556, 1557—1561, Кәрминә солтаны 1556—1561, Бохара ханы 1561—1583, Мәүәрәннәһер ханы 1583—1598
 Абдулмөьмин хан, Абдулла хан II-нең улы, Балх солтаны 1582—1583, Балх ханы 1583—1598, Мәүәрәннәһер ханы 1598
 Пирмөхәмәт хан II, Исфандийар солтандың улы, Мәүәрәннәһер ханы 1598—1601

 Хорезм шибаниҙары (1511—1728) 
 Илбарыҫ хан, сын [[Бүрәкә солтандың улы, Күк Урҙа ханы —1511, Хорезм ханы 1511—1518
 Солтан Хажи хан, Билбарыҫ Паланж солтандың улы, Хорезм ханы 1518—1519
 Хәсәнкүли хан, Әбүләк хандың улы, Хорезм ханы 1519
 Суфиян хан, Әминәк хандың улы, Хорезм ханы 1519—1522
 Бужуға хан, Әминәк хандың улы, Хорезм ханы 1522—1526
 Ауанеш хан, Әминәк хандың улы, Хорезм ханы 1526—1538
 Ҡал хан, Әминәк хандың улы, Хорезм ханы 1541—1547
 Ағатай хан, Әминәк хандың улы, Хорезм ханы 1547—1557
 Дост хан, Ағатай хандың улы, Хорезм ханы 1557—1558
 Хажи Мөхәмәт хан, Ағатай хандың улы, Хорезм ханы 1558—1603
 Ғәрәп Мөхәмәт хан, Хажи Мөхәмәт хандың улы, Хорезм ханы 1603—1621
 Хабаш солтан һәм Илбарыҫ солтан, Ғәрәп Мөхәмәт хандың улдары 1621—1623
 Исфандияр хан, Ғәрәп Мөхәмәт хандың улы, Хорезм ханы 1623—1643
 Абулғази хан, Ғәрәп Мөхәмәт хандың улы, Хорезм ханы 1643—1663
 Ануша хан (Абулмозаффар Мөхәмәт), Абулғазихандың улы, Хорезм ханы 1663—1686
 Хуҙайдад хан, Мөхәмәт Ануша хандың улы, Хорезм ханы 1686—1689
 Эренг хан, Мөхәмәт Ануша хандың улы, Хорезм ханы 1689—1694
 Джочи хан, Хажи Мөхәмәт хандың улы, Хорезм ханы 1694—1697
 Вәлихан, Хажи Мөхәмәт хандың улы, Хорезм ханы 1697—1698
 Шахнияз хан, Джочи хандың улы, Хорезм ханы 1698—1702
 Шахбәхет хан, Шахнияз хандың улы, Хорезм ханы 1702—1703
 Сәйет Али хан, Шахнияз хандың улы, Хорезм ханы 1703
 Мусахан, Джочи хандың улы, Хорезм ханы 1703—1704
 Йәдегәр хан, Хажи Мөхәмәт хандың улы, Хорезм ханы 1704—1714
 Ширғәзи хан, Хорезм ханы 1714—1728

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Шәйбаниҙар

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Бартольд В. В. Соч. Т. 2, ч. 2. М., 1964.

 История Узбекской ССР. Т. 1. Ташкент, 1967.




 Һылтанмалар 
 Дом Джучи. Потомки Шейбана (генеалогические таблицы).

Категория:Себер ханлығы хакимдары
Категория:Алтын Урҙа хакимдары
Категория:Шибаниҙар