Һарығамыш күле

Һарығамыш күле (Һарығамыш; төркм. Sarygamyş köli, каракалп. Sariqamis kóli, үзб. Sariqamish ko‘li) — Ҡараҡом сүленән төньяҡтараҡ Һарығамыш уйпатыныңСариқамиш кўли —  үҙәк өлөшөндә, Туран уйһыулығында урынлашҡан аҡмаусы асы тоҙло күл. Төркмәнстандың иң ҙур күле булып тора, уға бөтә күл майҙанының дүрттән өс өлөшө тура килә (майҙандың дүрттән бер өлөшө Үзбәкстанға). Амударъяның Һарығамыш уйпаты һәм Һарығамыш дельтаһы Төркмәнстандың Ташуғыҙ вилайәтенең физик-географик тәбиғәт райондары булып тора. Майҙаны — 5000м².

 Исемдең этимологияһы 
«Һарығамыш» атамаһы төрки сығышлы һәм «һары ҡамыш» тигәнде аңлата:«Исеме Һарығамыш күленән алынған, уйпаттың аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан, ҡамыш исеме менән аталған (төрк. һарыҡамыш)…»Е. М. Поспелов «Географические названия мира. Топонимический словарь». Москва, изд. «Русские словари», 1998 г., с. 369. ISBN 5-89216-029-7.

 Тарихы 
Үҙ тарихында күл бер нисә тапҡыр юғала һәм тағы ла яңынан тула, сөнки ул Амударъя йылғаһы һыуҙарына бәйле. Һарығамыш күленең ҡороу осоро йылғаның Арал диңгеҙенә ҡойоуы менән бәйле. Элек күлде Амударъя һыуы тулыландырған. Унан көнбайышта, Төркмәнстандың Ташуғыҙ вилайәте территорияһында, боронғо Амударъя ҡушылдыҡтарының үҙәндәре һаҡланған, уларҙың иң ҙуры — Дарьялыҡ һәм Даудан. Дарьялыҡ дельтаның төньяҡ өлөшөн биләй. Даудан — тармаҡлы, Һарыҡамыш буйы дельтаһының урта һәм көньяҡ өлөшөндә. Артабан, күлдең элекке көньяҡ ҡултығынан Каспий диңгеҙе йүнәлешендә йылға ағып сыға, уның үҙәне (Узбой) беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.

Күл неоген осороноң аҙағында (диңгеҙ кимәленән 58 метрҙа) булаКраткая географическая энциклопедия. В 5 томах. Том 3. Милос — Союз ССР. Москва: 1962 г. Издательство «Мир энциклопедий»Большая советская энциклопедия: в 30 т. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.Сариқамиш сойлиги — . Уның майҙаны Ассаке-Ауандың хәҙерге уйпатлығын үҙ эсенә алғанКраткая географическая энциклопедия. В 5 томах. Том 3. Милос — Союз ССР. Москва: 1962 г. Издательство «Мир энциклопедий»Сариқамиш сойлиги — Большая советская энциклопедия: в 30 т. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.. Һуңғы тапҡыр Амудья һыуҙары 1878 йылдаКраткая географическая энциклопедия. В 5 томах. Том 3. Милос — Союз ССР. Москва: 1962 г. Издательство «Мир энциклопедий»Большая советская энциклопедия: в 30 т. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978. һыу баҫыу ваҡытында уйпатлыҡҡа инәСариқамиш сойлиги — .
слева|мини|Арал диңгеҙенең ҡалған өлөшө. Һарығамыш күле һулдан аҫта
Әл-Бируни осоронда Һарығамыш күле Хыз-ТәнгизиВолин С. К истории древнего Хорезма. — «Вестник древней истории». 1941. № 1, с. 192—196. (төркм. Gyz deňiziGyz deňizi), төрки телдәренән «ҡыҙ диңгеҙе» тип тәржемә ителә.

Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, урта быуаттар аҙағында төркмәндәр Һарығамыш битләүҙәрендә ҡатмарлы һәм киң һуғарыу селтәре булдырған, унда ерҙе һуғарыу ныҡ үҫешкән:

«Һарығамыш уйпаты ситтәренең грандиоз һәм ҡатмарлы һуғарыу системаһы төркмән игенселәре тарафынан булдырылған»С. П. Толстов (Москва) «Археологические работы Хорезмской экспедиции АН СССР в 1952 г.». Журнал «Вестник древней истории», 1953 г., № 2..Шул уҡ ваҡытта ошо осорҙа бында игенселек һәм һөнәрселек кәсебе, атап әйткәндә тимер иретеү менән шөғөлләнгән кешеләрҙең күп булыуын күрһәтеүсе торлаҡ ҡалдыҡтары, керамика, тәңкәләр табылған. Һуғарыу ҡоролмалары 10 м һәм 45 м араһындағы бейеклектә бөтә Һарығамыш уйпатлығын ҡулса менән уратып ала, шулай уҡ һарығамыштың көньяҡ ҡултығында 4647 м бейеклектә бар. Уларҙың төҙөлөшө күлдән һыуҙы күтәреү һәм уны баҫыуҙар буйлап бүлеү өсөн тәғәйенләнгәнлеген күрһәтә. Системаларҙың аҫҡы өлөшөндә һыу баҫыу эҙҙәре күл кимәленең һиҙелерлек тирбәлеүен күрһәтә.

1960-сы йылдар башынан Һарығамыш күле коллектор-дренаж һыуҙары менән тула. Хәҙерге күл 1971 йылда Дарьялыҡ коллекторы аша һыу ағып сыҡҡандан һуң барлыҡҡа киләБольшая советская энциклопедия: в 30 т. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.. Шул уҡ ваҡытта Амударьяның һул ярындағы ауыл хужалығы биләмәләренән — күп күләмдә пестицидтар, гербицидтар һәм ауыр металдар булған һуғарыулы ерҙәрҙән ағып сыҡҡан һыуҙар файҙаланыла. 1970-се йылдар башында күл майҙаны 1000 км² тәшкил итә, һыу күләме яҡынса 12 км³, ә тәрәнлеге 30 м тиклем тәшкил итәБольшая советская энциклопедия: в 30 т. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978..

 География һәм гидрология 
Һарығамыш күле Һарығамыш уйпатының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, ул овал формаһында, төбө — киң яҫы. Соҡорҙоң көнсығышында Амударъя дельтаһы, ә ҡалған яҡтарҙа Устюрт чинкалары менән сикләнә. Гидрогеологик йәһәттән Һарыҡамыш бассейнының неоген һәм дүртенсел осор ятҡылыҡтары — Амударья, Көньяҡ-Көнсығыш Ҡараҡом дельтаһы һәм үҙәне, Төркмәнстандың Мурхаб һәм Тежен йылғалары дельталары менән берҙәм һыу ятҡылыҡтары комплексы.

Әлеге ваҡытта уның майҙаны үҙгәреүсән һәм, нигеҙҙә, Ташуғыҙ вилайәте биләмәһенән коллектор һыуҙары килеүенә бәйле. 1977 йылға күл өҫтө майҙаны яҡынса 1500 км2 тәшкил итә, тоҙлолоғо яҡынса 7 процент, йыл һайын күлгә 4 км3 һыу килә. 1985 йылға ер өҫтө майҙаны 3200 км2 тиклем арта. Сағыштырмаса даими һыу кимәле урынлашҡас, тоҙлолоҡ арта һәм 15 — 20 %-ҡа етә. 2017 йылға күлдең өҫкө йөҙ майҙаны яҡынса 3000 км², тәрәнлеге 40 м тәшкил итә.Животный мир Туркменистана и его охрана. (Под ред. академика Э. А. Рустамова). г. Ашхабад, изд. «Ылым», 2017 г., с. 207

Күлдең оҙонлоғо 100—120 км, киңлеге 30 — 40 км, күл төньяҡтан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылғанСариқамиш кўли — , уртаса тәрәнлеге — 8,2 м. Көнсығыш ярға табан тәрәнлек артаСариқамиш кўли — . Һарығамыш уйпатының төбө диңгеҙ кимәленән 40,5 метрға түбәнерәк.
слева|мини|220x220пкс|2001 йылдың декабрендә Һарығамыш күленә йыһандан күренеш
Һарығамыш күленең көнбайыш яры текәСариқамиш кўли — . Күлгә көнсығыштан канал-коллектор ҡоя, уның аша Ул Амударъяның боронғо Дарьялык һәм Даудан үҙәндәре буйлап һалынған Дарьялык һәм Достлук коллекторҙары һыуҙары менән туҡлана (ҡушылыуҙан бер аҙ юғарыраҡ Дарьялыҡ менән бер һыу ағымына ҡушыла). Күлдең көнсығыш ярында, Төркмәнстандың Ташуғыҙ вилайәте территорияһында, минераль термаль һыу сығанағы урынлашҡан.

 Фаунаһы 
Күл булған осорҙа унда балыҡтарҙың 36 төрө бар:Ф. М. Шакирова «Биоразнообразие ихтиофауны водоемов Туркменистана». Международный научно-практический журнал «Проблемы освоения пустынь», 2018 г., № 3-4. г. Ашхабад, Туркменистан һаҙан, йәйен, карп. 2020 йыл аҙағында ике тонна балыҡ селбәрәләре ебәрелә. Күлдә шулай уҡ 17 төр балыҡ тотолаЖивотный мир Туркменистана и его охрана. (Под ред. академика Э. А. Рустамова). г. Ашхабад, изд. «Ылым», 2017 г., с. 145.

Һарығамыш күлендә шулай уҡ аҡ аҡҡош, алһыу һәм бөҙрә пеликан, баклан кеүек ҡош төрҙәре йәшәй. 1970-се йылдарҙа күлдә ни бары 90 төрлө ҡош төрө теркәлгән, уларҙың 30 проценты оя ҡораЖивотный мир Туркменистана и его охрана. (Под ред. академика Э. А. Рустамова). г. Ашхабад, изд. «Ылым», 2017 г., с. 61Великанов В. П., Хохлов А. Н. Об орнитофауне и особенностях биологии водоплавающих и околоводных птиц озера Сарыкамыш // Природная среда и птицы побережья Каспийского моря и прилежащих низменностей / Тр. Кызыл-Агачского гос. зап. — Вып. 1. — Баку: Азгосиздат. 1979 г. — С.236-240..

 Тәбиғәтте һаҡлау 
Һарығамыш күленең ҙур өлөшө Каплангыр ҡурсаулығы һәм Төркмәнстандың Һарығамыш ҡурсаулығы составына инә.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Сарыкамышские озёра // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
 Сариқамиш кўли — Национальная энциклопедия Узбекистана (узб.). — Ташкент, 2000—2005.
 Сариқамиш сойлиги — Национальная энциклопедия Узбекистана (узб.). — Ташкент, 2000—2005.

Категория:Сик буйы күлдәре
Категория:Төркмәнстандың тоҙло күлдәре
Категория:Тоҙло күлдәр
Категория:Күлдәр