Хәсән Таһсини

Хужа Хәсән Таһсини (; 7 апрель 1811, Нинат, , Ғосман империяһы — 3 июль 1881 (70 йәш), Истанбул, Ғосман империяһы) — албан ғалимы, астрономы, математигы һәм фәлсәфәсеһе. Истанбул университетының беренсе ректоры һәм  нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ғосман империяһының XIX быуаттағы иң күренекле ғалимдарының береһе тип һанала.

 Биографияһы 
Хәсән Таһсини 1811 йылда ул ваҡытта Ғосман империяһы составына кергән Нинат ауылында тыуған. Уның атаһы Ғосман әфәнде Рушити ғөләмә ағзаһы булған. Йәш сағында Хәсән Ғосман империяһының мәғариф министры Хәйрулла әфәнденең улдарының остазы булып эшләгән. Һуңыраҡ Хәйрулла әфәнде Таһсинины Париждағы Ғосман мәктәбе штатына билдәләгән, унда Таһсини төрөк теле һәм дини фәндәр уҡытҡан, бер үк ваҡытта Ғосман илселегенең имамы һәм Париж университетында математика һәм тәбиғи фәндәр студенты булған. Ул Парижда ун ике йыл уҡыған. Уны шунда ғөләмәнең көнбайышлаштырылған элитаһын булдырырға тырышҡан Резид Паша ебәргән. 1869 йылда Таһсини Ниццала вафат булған  гәүҙәһен оҙата барыу өсөн Ғосман империяһына ҡайтҡан. 

1870 йылда яңы ғына ойошторолған Истанбул университетының беренсе ректоры булған, унда физика, астрономия һәм психология буйынса лекцияләр уҡыған. Хөкүмәт Таһсинины ректор итеп билдәләгән, сөнки ул Көнбайыш Европа һәм ислам методтары һәм идеологиялары араһында баланс урынаштыра аласаҡ тип һаналған. Әммә ул ваҡытта Таһсининың фәнни тикшеренеүҙәре һәм уның шартһыҙ либерализмы ул ғөләмәнең консерватив даирәләре тарафынан йыш һөжүмдәргә дусар булыуға китергән. Таһсиниға һөжүмдәр ул үҙ студенттарына вакуум төшөнсәһен күрһәтеү өсөн тәжрибәләр үткәргәндән һуң башланған. Таһсини күгәрсенде быяла ҡалпаҡ аҫтында һалған, һауытты бушатҡан, һәм ахыр сиктә күгәрсен, Таһсини теорияһын иҫбатлап, тонсоғоп үлгән. Консерватив даирәләр Таһсини тәжрибәһен сихырсылыҡ һәм тылсымды үтәү дәлиле тип һанаған. Тәжрибәнән һуң ул фәтүә ярҙамында еретик тип иғлан ителгән, университеттан ҡыуылған һәм лекцияләр уҡый хоҡуғынан мәхрүм ителгән. Университет шулай уҡ бер аҙ ваҡытҡа ябылған, сөнки , уға Таһсини йоғонто яһаған башҡа профессор, уның теорияларын хуплаған. 

Таһсини психология буйынса «Психология йәки йән тураһында фән» исемле беренсе төрөк телле трактат яҙған. Был эшкә модернизм йоғонто яһаған. Хәсән шулай уҡ хәҙерге астрономия буйынса беренсе төрөк телле китап яҙған, ул шулай уҡ төрөк телендә беренсе фәнни-популяр китап булған. Таһсининың төрөк телендәге башҡа хеҙмәттәренә  «Loi Naturelle» хеҙмәтен тәржемә итеү инә. 

Таһсини 1877 йылда Истанбулда ойошторолған Албандар хоҡуҡтарын яҡлау үҙәк комитетының күренекле ағзаһы булған. Албандар хоҡуҡтарын яҡлау комитеты Таһсинины ,  һәм  менән бергә албан әлифбаһын булдырыу өсөн билдәләгән. 1879 йылдың 19 мартында төркөм нигеҙҙә латин символдарынан торған 36 хәрефле Фрашери әлифбаһын хуплаған. Таһсини һүҙҙәренсә, әлифба һәр хәрефте яҙыу өсөн ҡул хәрәкәттәренең иң әҙ күләме талап ителерлек итеп эшләнгән.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Албания математиктары
Категория:Албания фәлсәфәселәре
Категория:Албания астрономдары
Категория:Албания психологтары
Категория:Алфавит буйынса математиктар
Категория:Алфавит буйынса ғалимдар
Категория:Истанбул университеты ректорҙары
Категория:Ғосман империяһында тыуғандар
Категория:Истанбулда вафат булғандар