Сығатайҙар

Сығатайҙар — XIII быуаттың икенсе яртыһынан XIV быуаттың икенсе яртыһына тиклемге осорҙа Мәүәрәннәһерҙәге күсмә халыҡтың бер өлөшөнөң атамаһы. Сыңғыҙхандың улы Сығатай исеме менән бәйле. XIV быуатҡа күскенселәрҙең һәм ултыраҡ халыҡтың үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә айырым тарихи-мәҙәни комплекс ойошторола, уларҙы йөрөтөүселәрҙе сығатай төркиҙәре тип атай башлайҙар. Сығатай теленең һәм сығатай әҙәбиәтенең барлыҡҡа килеүе лә ошо уҡ ваҡытҡа ҡарай.

 Сығышы 
Сығатай улусы 1224 йылда Мәүәрәннәһер составына инә. Төрки телле халыҡтар араһында ырыу һәм ырыу берләшмәләрен ата-баба (йәки етәксе) исеме менән атау ғәҙәте булған. Шуға күрә Сығатай хандың нәҫел-нәсәбе генә түгел, арҡаҙаштары һәм һарай кешеләре лә үҙҙәрен сығатай ырыуына индерә башлайКармышева Б. Х., Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана, М., 1976, С. 323.. Был осорҙа (XIII—XIV быуаттар) «сығатай» термины тәү башлап дәрәжәле мәғәнәһендә ҡулланыла. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, был билдәләү тәүҙә Сығатай ғәскәрен тәшкил иткән монгол ҡәбиләләренә тура киләСултанов Т. И. К историографии этнополитической истории улусов Джучи и Чагатая. Золотоордынское обозрение, Т. 5, № 1, 2017. С. 74—92.. Мәүәрәннәһерҙә һәм ун бишенсе быуатта юғары хәрби синыфты тәшкил иткән төрки йәки төркиләшкән күскенселәре, Сағатайҙар династияһы бөткәс тә, үҙҙәрен һаман да «сығатайҙар» тип атағандарБлагова Г. Ф. «Тюркск. чаҕатаj — русск. чагатай-/джагатай- (Опыт сравнительного изучения старого заимствования)» // Тюркологический сборник 1971. Сборник памяти В. В. Радлова. : «Наука», Главная редакция восточной литературы, 1972. С. 167—205..

Мәүәрәннәһер территорияһында сығатай атамаһынан тыш сығанаҡтарҙа төрлө төрки-монгол этнонимдары: барластар, дербеттар, нукустар, наймандар, ҡыпсаҡтар, дулаттар, ҡыят, йәлаирҙар, сулдус, меркеттар, ясавур, каучиндар, ҡаңлы, тулҡыштар, арлаттар, татарҙар һ.б. теркәлгән. Күскенсе үзбәк яугирҙәре Аҡһаҡ Тимерҙә хеҙмәт иткән, мәҫәлән, сығанаҡтарҙа 1366 йылда Каршала, шулай уҡ Аҡһаҡ Тимерҙә хеҙмәт иткән бәктар араһында үзбәк яугирҙары булыуы тураһында хәбәр ителә. 1399 йылда һиндостан походында Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре составында 400 үзбәк йорто булаШараф ад-Дин Али Йазди. Зафарнамэ. / Предисл., пер. со староузбекского А. Ахмедова. — Т.: Узбекистан, 2008. — С. 48, 84, 107, 249..

1405 йылда Аҡһаҡ Тимер вафат булғандан һуң, илдәге сәйәси хәл бик тиҙ үҙгәрә башлай. Әгәр Аҡһаҡ Тимер ваҡытында «сығатай» термины бөтә ил халҡына түгел, ә идара итеүсе хәрби ҡатламға ҡараһа, XV быуатҡа ул киңерәк мәғәнәгә эйә була: сығатай тип бөтә төрки халыҡтарҙы (мәҫәлән, ҡарлуҡтарҙы)Народы Средней Азии и Казахстана, М.,1962, с.171. атай башлайҙар, XIV быуатта улыҫтың көнбайыш өлөшөндә ултыраҡ һәм күсмә төрки халҡының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә яңы этник төркөм барлыҡҡа килә. XV быуатҡа Мәүәрәннәһер һәм Көнсығыш Төркөстандағы төрки халыҡтың бер өлөшө «сығатай» тип аталаЧагатаи . .

Байтаҡ эштәрҙә уларҙың ҡатнаш төрки-монгол килеп сығышы тураһында һүҙ бара. И. П. Магидович әйтеүенсә, сығатайҙар — сығатай монголдары вариҫтары, йәғни төрки монгол ҡәбиләләре.

 Сығатайҙар XV быуатта 

 Сығатайҙар XIX — ХХ быуат башында 
Этнографик мәғлүмәттәр буйынса, Мәүәрәннәһер халҡының бер өлөшө ХХ быуат башында уҡ «сығатай» тигән атаманы һаҡлай.

XX быуат башында хәҙерге Үзбәкстан һәм Көньяҡ Тажикстандың Ҡашҡадаръя һәм Сурхандаръя райондарында сығатайҙарҙың айырым төркөмдәре йәшәй. Сығатайҙарҙың билдәле төркөмө Үзбәкстандың Наво, Сәмәрҡәнд өлкәләрендә, шулай уҡ Төньяҡ Афғанстанда, Пакистанда һәм төньяҡ Һиндостанда йәшәгән, унда уларҙы моголдар тип атайҙар.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Чагатаиды

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Кармышева Б. Х., Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана, М., 1976.

Категория:Төрки-монгол сығышлы этностар
Категория:Үзбәктәр
Категория:Төрки халыҡтар