Лингвоцид

Лингвоцид, лингвицид — был тыйыу саралары йәки сит телде юҡ итеүгә йүнәлтелгән башҡа ғәмәлдәр. Этноцидтың бер төрө булараҡ ҡарала, ул башҡа халыҡтың мәҙәниәтен маҡсатлы рәүештә юҡҡа сығарыу.

 Төшөнсәнең тарихы 
1948 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы тарафынан хупланған Геноцид енәйәтен иҫкәртеү һәм уның өсөн яза биреү тураһында Конвенцияны әҙерләгәндә лингвоцид айырым күренеш булараҡ таныла: атап әйткәндә, хоҡуҡ яҡлаусы Рафаэль Лемкин, «геноцид» терминын уйлап табыусы, көнкүреш аралашыуында, мәктәптә йәки матбуғатта телде ҡулланыуҙы тыйыуҙы рөхсәт ителмәгән ғәмәлдәр исемлегенә индерергә тырышаЯ. К. Радевич-Винницький. Лінгвоцид // Енциклопедія сучасної України : [укр.] : у 30 т. / НАН України, Наукове товариство ім. Шевченка, Институт энциклопедических исследований НАН Украины. — К., 2001—…. — ISBN 944-02-3354-X..

«Лингвоцид» һүҙе латин теленең lingua («тел») һәм урта француз теленең cide һүҙҙәре ҡушыуынан барлыҡҡа килгән, ул латин теленең caedere («үлтерәм») һүҙенә барып тоташа. Термин «геноцид» һәм «этноцид» һүҙҙәренә оҡшатып төҙөлгән.

Терминдың авторы тип Ярослав-Богдан Рудницкий иҫәпләнә. Оттавалағы Билингвизм һәм бикультурализм буйынса король комиссияһы ағзаһы булараҡ, ул беренсе тапҡыр «лингвоцид» концепцияһын Комиссияның 1967 йылғы отчетында тасуирлай. Был төшөнсәне ул 1976 йылда «Лингвицид — Мововбивство» брошюраһында ентекләберәк анализлай.

 Һүҙҙе юрау 
Лингвоцид — сит телде маҡсатлы рәүештә юҡ итеүSkutnabb-Kangas, Phillipson, 1996, 668-се бит.. Уны лингвицизмдың сикке формаһы — тел билдәһе буйынса дискриминация тип ҡарарға мөмкин.

1968 йылда лингвоцид мәсьәләләре буйынса махсус комитет (ингл. Special Committee on Linguicide) лингвоцид акттарына телде тулыһынса йәки өлөшләтә юҡ итеүгә, шулай уҡ телдең йәки диалекттың тәбиғи үҫешенә ҡамасаулауға йүнәлтелгән ғәмәлдәрҙе индерергә кәрәк тип билдәләй, мәҫәлән: 

 ниндәйҙер телдә йәки диалектта һөйләшкән берләшмә ағзаларын физик рәүештә юҡ итеү; 
 телдең йәки диалекттың тәбиғи үҫешенә ҡамасаулауға йүнәлтелгән репрессив саралар ҡабул итеү; 
 ике телле берләшмәнең мәжбүри рәүештә монолингвальға әүерелеүе шарттарын аңлы рәүештә булдырыу; 
 мәктәптәрҙә һәм киң мәғлүмәт сараларында телде этнотел төркөмөнөң ихтыярына ҡаршы ҡулланыуҙы тыйыу; 
 этнотел төркөмөнә, уның ағзалары үҙ телен һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡалырға тырышҡанда, әхлаҡи һәм матди ярҙам күрһәтмәү.

 Иҫкәрмәләр 
Категория:Социолингвистика
Категория:Дискриминация

 Әҙәбиәт 

 Tove Skutnabb-Kangas and Robert Phillipson. Linguicide and linguicism // Kontaktlinguistik / Contact Linguistics / Linguistique de contact / Hans Goebl, Peter H. Nelde, Zdeněk Starý and Wolfgang Wölck. — Berlin — New York: De Gruyter Mouton, 1996. — Vol. I. The Official Languages. — P. 667—675. — doi:10.1515/9783110132649.1.