Байсанғор Беноевский

Байсанғор Беноевский (чечен: Бенойн БойсхӀарШ. А. ГАПУРОВ, А. В. БАКАШОВ. Вестник Академии наук Чеченской Республики. 2010, № 1 (12). ; урыҫ: Байсангур Беноевский; 1794 йылда тыуған, Беной, Чечня — 1861 йылдың 3 мартында вафат булған, Хәсәүйорт, Чечня) — чечен сығышлы, XIX быуатта Төньяҡ Кавказ хәрби начальнигы була. Ул Имам Шамилдың наибтарының (урынбаҫарҙарының) береһе була. Байсанғор 1817—1864 йылдарҙағы Кавказ һуғышында ҡатнаша.

 Биографияһы 
Байсанғор 1794 йылда Беной ауылында, тарихсы Д. А. Хожаев версияһы буйынса, Эди ырыуы крәҫтиәне Баршкъи ғаиләһендә тыуған һәм Нохчмахкхой йәмғиәтенең беной тайпына ҡараған. 1825—1826 йылдарҙа Байсанғор Бейбулат Таймиев етәкселегендәге ихтилалда ҡатнаша. 1828 йылда Ғәзи Мөхәммәт Кавказ имамы имамы тип иғлан ителгәс, Байсанғор уның хәрәкәтенә ҡушыла. Чечнялағы Беной ауылы Ғәзи Мөхәммәттең нығытмаһына әйләнә. 1839 йылда, Ахульго ҡамауынан ҡасҡандан һуң, Шамил һәм Уның мөриттәрен Байсанғор ғаиләһе ҡабул итә.

 Имам Шамилдың наибы 
1846 йылда, граф Михаил Воронцовтың рус ғәскәрҙәре менән алышта, Байсанғор ҡулын һәм күҙен юғалта, ә 1847 йылда, Гергебиль өсөн алышта, пушка ядроһы уның аяғын өҙә. Был етди яраланыу һөҙөмтәһендә ул батша ғәскәрҙәренә әсирлеккә эләгә, Әммә Шамилдың мөриттәре тарафынан ҡотҡарыла, Улар Байсунғорҙы Грозный ҡәлғәһенә алып барған арбаға һөжүм итә. Халыҡ легендаларына ярашлы, уны атҡа бәйләп, эйәрҙә тотоп торалар.

1860 йылдың 8 майында Байсанғор һәм Шамилдың элекке наибтары Ума Дуев һәм Атаби Атаев Чечняла яңы ихтилал күтәрә. Шул уҡ йылдың июнендә Байсанғор кешеләре Фачу ҡалаһы янындағы алышта рәсәй-осетия генерал-майоры-мосолман Муса Ҡундуховты ҡыйрата. Атаби Атаевтың баш күтәреүселәре рәсәй командующийы Николай Евдокимовтың көстәрен көсәйтеү ынтылыштарын юҡҡа сығара, Ә Дуев көстәре Аргун тарлауығы ауылдарын Рәсәй контроленән азат итә. Ул ваҡытта баш күтәреүселәрҙең дөйөм һаны 1500 кешегә етә. Ноябрҙә улар һигеҙ йөҙ казакҡа, 9 пехота батальонына һәм дүрт уҡсылар ротаһына ҡаршы һуғыша.

 Вафаты 
Байсанғор ихтилалынан борсолған рус армияһы кисекмәҫтән хәрәкәт итергә ҡарар итә. Муса Ҡундухов, Николай Коловачев һәм Арцу Чермоев ярҙамында Рәсәй армияһы Байсангурҙың ҡайҙа булыуы тураһында элек алынған разведка мәғлүмәттәре арҡаһында Белгатой ауылы тирәләй һөжүм башлай. Кундухов ҡалған чечен ауылдарын тар-мар итеү өсөн тупаҫ көс һәм үтә ҡаты бәғерлелек ҡуллана, дөйөм алғанда 15 ауылды юҡ итә. Һыйыныу урынын юғалтҡас, Байсангур һәм уның кешеләре Бенойға ҡайта һәм ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе дауам итергә тырыша, әммә ахырҙа ул баҫтырыла, һәм улар әсирлеккә эләгә.РГВИА. ф. ВУА. Д.6684, л.10 и об.

Байсанғор Хәсәүйорт төрмәһенә ябыла һәм һуңыраҡ генерал-майор Павел Кемпферт бойороғо буйынса аҫылыу аша үлем язаһына хөкөм ителә. 1861 йылдың 1 мартында аҫыла.

Уның вафатынан һуң Рәсәй армияһына һуңғы ҡаршы тороуы тураһындағы тарих чечендар араһында чечен батырлығы өлгөһө булараҡ популяр була.

 Массауи мәҙәниәттә батыр образын хәтерләү 
 Чечен Республикаһының һәм Дағстандың ҡайһы бер тораҡ пункттарында Байсанғор Беноевский хөрмәтенә аталған урамдар бар.

 Байсанғор Әбүзәр Айдамировтың 1972 йылғы «Оҙон төндәр» тарихи романы персонажы.

 Имам Әлимсолтановтың «Гуниб» (1991) йыры Гунибты обороналауға һәм Байсанғор Беноевскийҙың был ваҡиғаларҙа ҡатнашыуына арналған.

 Чечен барды Тимур Муцураев чечен командирына 1997 йылдағы «Байсанғор» йырын, шулай уҡ Байсанғор һүрәтләнгән Гуниб оборонаһы тураһында «Гуниб» (1998) йырын бағышлай.

 Иҫкәрмәләр