Теленгиттар

Теленгиттар (ҡайһы берҙә телестарНе путать с Тёёлёс (телес) — Рәсәйҙең аҙ һанлы төрки халҡы (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса) йәки алтайҙар субэтносы. Рәсәйҙең Алтай Республикаһында йәшәйҙәр.

 Тарихы 

 Сығышы 
Теленгиттар боронғо төрки телле телес ҡәбиләләренең  (динлин, гаогюй) вариҫтары тип һанала . Этногенетик йәһәттән телеларҙың боронғо ҡәбиләләрен Л. П. Потапов телеуттар, теленгиттар һәм телестар менән сағыштыра.
Шул уҡ ваҡытта телеларҙың монгол сығышлы булыуы тураһында ла фекер бар. Н. Я. Бичурин һүҙҙәре буйынса динлиндар (дили) һәм гаогюйҙар монгол сығышлы булған. Уның фекеренсә, гаогюйҙар башта дили һәм һуңыраҡ гаогюй динлиндары тип аталған.

 Теленгит кенәзлеге осоро 
VI быуатта теленгиттар Көнсығыш төрки ҡағанаты йоғонтоһо аҫтында була. X быуат тирәһендә улар Теленгит кенәзлегеАлтайцы: Этническая история. Традиционная культура. Современное развитие/редколл. Н. В. Екеев (отв. ред.), Н. М. Екеева, Э. В. Енчинов; НИИ алтаистики им. С. С. Суразакова. — Горно-Алтайск, 2014. ISBN 978_5_903693_13_9. Стр. 50. ойоштора. Һуңғы ваҡытта был дәүләт менән Мундус династияһы кешеләре идара итәАлтайцы: Этническая история. Традиционная культура. Современное развитие/редколл. Н. В. Екеев (отв. ред.), Н. М. Екеева, Э. В. Енчинов; НИИ алтаистики им. С. С. Суразакова. — Горно-Алтайск, 2014. ISBN 978_5_903693_13_9. Стр. 50, 95.. 1713 йылдан 1717 йылға тиклем теленгиттар Жуңғар ханлығы төпкөлөнә күсенәСамаев Г. П. «Горный Алтай в 17— середине 19 в.: проблемы политической истории и присоединения к России», Г— А., 1991 г., Стр. 89..

 Чуй волостары осоро 
Теленгит кенәзлеге тарҡалғандан һуң, беренсе Чуй (Тёлёсский Оток) һәм Икенсе Чуй (Кёбёкский Оток) улустары айырылып сыға. Беренсеһе хәҙерге Улаган районы территорияһында урынлаша, шуға ла ерле халыҡ үҙҙәрен «Улаан-улус» йәки «Тёёлёёс-улус» тип атай. Икенсеһе Кош-Агач районы һәм урындағы теленгиттар территорияһында үҙҙәрен «Чуй-улус» тип атайЧуйские волости. Өсөнсө ойрат-маньчжур һуғышы ваҡытында, атап әйткәндә, 1756 йылда, шул уҡ йылда Рәсәй составына ингән алтайҙарҙан айырмалы рәүештә, был отоктарҙың теленгиттары Цин империяһынаДвоеданничество в Сибири. XVII — 60-е гг. XIX вв. / О. В. Боронин; Алт. гос. ун-т. Каф. востоковедения, Алт. центр востоковед. исслед. — Барнаул : Азбука, 2002. — 217, [2] с.; 20 см; ISBN 5-93957-028-3. Стр. 181. яһаҡ түләй башлай.

 Рәсәй составына инеүе 
1864 йылдың йәйендә губернатор Герман Густавович Лерхе М. В. Чевалков менән бергә тәүге тапҡыр Кош-Агачҡа килә. Губернаторҙың маҡсаты: Чуй һәм Улаган теленгиттарын Рәсәй составына инергә өндәүЧевалков, Михаил Васильевич Памятное завещание : Автобиография миссионера Алтайской духовной миссии. Стр. 65 и далее.. Бынан бер йыл элек Чевалков шәхсән үҙе Икенсе Чуй улусы кенәзе Чычкан Тёсёгёшевҡа ошо мәсьәлә буйынса фекер алышырға килә, ә һуңынан зайсан был тәҡдимде ҡарап сығасағы һәм улусының «иң яҡшы кешеләре» менән фекер алышасаҡмын, тип һүҙ бирәЧевалков, Михаил Васильевич Памятное завещание : Автобиография миссионера Алтайской духовной миссии. Стр. 63 и далее..

Ике кенәзлек тә бер тауыштан ҡарар ҡабул итә һәм 1864 йылдың 10 октябрендәСамаев Г. П. «ГОРНЫЙ АЛТАЙ В XVII — СЕРЕДИНЕ XIX В.: ПРОБЛЕМЫ ПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ И ПРИСОЕДИНЕНИЯ К РОССИИ». Стр. 171. кенәз Тадыш етәкселегендәге Беренсе Чуй улусы Рәсәй империяһы составына инәПриветственная речь Ивана Белекова, ә 1865 йылдың 12 ғинуарында (25 ғинуар) кенәз Чычкан етәкләгән Икенсе Чуй улусы инә.

 Теле 
Теленгит теле — көньяҡ алтай теленең теленгит һөйләше. Төрки телдәрҙең ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡарай.

А. С. Шабалов, теленгиттар һәм уларҙың элгәрҙәре дили һәм гаогюй башта монгол теленең бер төрөндә һөйләшкәндәр, тип иҫәпләй.

 Урынлашыуы 
справа|мини|360x360пкс|Г. Лучинскийҙың картаһында XVI быуатта телестар
Хәҙерге ваҡытта теленгиттар тип үҙҙәрен башлыса Алтай Республикаһы көньяҡ райондарының (Улаган муниципаль районы һәм Кош-Агач муниципаль районы (Чуя йылғаһы үҙәнендә)) ерле халҡы иҫәпләй.

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Алтай Республикаһында теленгиттарҙың һаны 2,4 мең кеше тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта теленгиттар үҙҙәре кәм тигәндә 15 мең кеше тип баһалай. 2004 йылда Теленгиттар федерацияһы ойошторола.

2002 йылда тораҡ пункттарҙа теленгиттарҙың һаны Всероссийской переписи населения 2002 года:

Алтай Республикаһы:

 Уған ауылы: 510 кеше;
 Балыҡтуйүл ауылы: 394 кеше;
 Балыҡсы ауылы: 305 кеше;
 Саратан ауылы: 232 кеше;
 Коо ауылы: 191 кеше;
 Йәзүлә ауылы: 105 кеше.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 




Категория:Төрки-монгол сығышлы этностар
Категория:Төньяҡтың төп халыҡтары
Категория:Себер халыҡтары
Категория:Төрки халыҡтар
Категория:Рәсәй халыҡтары