Көтөүсе ҡумыҙы

Көтөүсе ҡумыҙы () - көтөүсе ҡумыҙҙар ғаиләһенән күп йыллыҡ үләнле үҫемлектәр ырыуы.

 Атамаһы 
Ырыуҙың фәнни исеме боронғо грек теленән килеп сыҡҡан. Бындай атамалы үҫемлекте беҙҙең эраның беренсе быуаттарында Диоскорид үҙенең "Дауалау матдәләре тураһында" (лат. De materia medica)  тигән хеҙмәтендә телгә алған. 

 Таралыу 
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса пояһында Австралия, Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Көнсығыш Африка һәм Үҙәк Америкала үҫкән 11 төрө билдәле.

Баҡа япраҡлы көтөүсе ҡумыҙ (A. plantago-aquatica) бөтә райондарҙа осрай; ҡайышлы көтөүсе ҡумыҙы (A. gramineum), Юзепчук көтөүсе ҡумыҙы (A . juzepczukii) һәм ланцет япраҡлы көтүче ҡумыҙһы (A . lanceolatum) - республика өсөн һирәк төрҙәр. Һыу буйында, һыу ятҡылыҡтарында, һыулы һаҙлыҡтарҙа, һаҙлыҡлы тупраҡта үҫә.

3 төрө Ҡаҙағстан ярлы һыу ятҡылыҡтарында, балсыҡлы урындарында һәм ҡаҙылған траншеяларында үҫә: баҡа япрағыдай көтөүсе ҡумыҙ (A. plantago-Aquatica), ланцет япрағы менән көтөүсе ҡумыҙы (Alisma lanceolatum), Ләҙәл көтөүсе ҡумыҙы (A .А. loeselііі). 

 Ботаник һүрәтләмә 
10-70 см бейеклектәге үҫемлектәр. Тура, өс ҡырлы сабаҡ. Япраҡтары - күкһел, түңәрәк. Сәскәһе аҡ йәки алһыу, һеберкәс сәскәләр төркөмөндә. Бер өйлө. Емеше - бер орлоҡло ҡоро емешле ҡуҙаҡлы орлоҡ. Июн-июлдә сәскә ата. Ҡоштар тарафынан һеркәләнә. Емештәре июль-август айҙарында өлгөрә.
мини|Баҡа япрағы һымаҡ көтөүсе ҡумыҙы - Alisma plantago
Емешен һыу һәм һыу ҡоштары тарата. 
мини|Alisma aquatica

 Ҡулланыу 
мини|Сәскәләр төҙөлөшө
Тамырҙарында крахмал, шәкәр матдәләре, эфир майы, үләнендә ағыулы алкалоидтар бар.

Халыҡ медицинаһында үлән төнәтмәһе бөйөр ауырыуҙары ваҡытында, геморрой, һарғыу һыуҙан дауалау өсөн ҡулланыла.

Көтөүсе ҡумыҙы ондатра һәм һыу ҡоштары өсөн аҙыҡ булып тора.

Мөгөҙлө мал өсөн ағыулы.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Үләндәр
Категория:Алфавит буйынса үҫемлектәр
Категория:Үҫемлектәр
Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр