Әмир (титул)

Әмир йәки әмир () — хаким, юлбашсы) — Көнсығыш һәм Африканың ҡайһы бер мосолман илдәрендә хаким, кенәз титулы. Иң беренсе, хәрби характерҙағы титул булып тора.  Ә дөйөм алғанда был исемде йөрөткән кеше.

Был исемдең сығарылмалары күп. Мәҫәлән, хәлифтәр Әмир әл-мөьминин — «диндарҙар Раббыһы» тигән исем йөрөткән.

 Сығарылма формалары 

 Хаҡ хәлиф Умар ибн әл-Хаттаб беренсе булып әмир әл-муминин ( أمير المؤمنین — ’amīr al-mu’minīn),  йәғни " диндарҙар  бойороусыһы"  титулын ҡабул итә, Һуңыраҡ хәлифәттең беренсе министры был титулды ҡабул итә. Һуңғыһы тулы хоҡуҡлы майордом —өлкән дини сановник әһәмиәтен ала. Омейядтар һәм Ғәббәсиҙәрҙән тыш, Әмир әл-мунинин титулын Фатимидтар, Ҡорд әмирҙәре һәм Әлмөхәдтәр йөрөтә.
 Әлмәрүиҙәр һәм Мариниҙәр Әмир әл-Мөслимин — мосолмандар әмире (أمير المسلمین — ’amīr al-muslimīn), йәғни,  "мосолмандар бойороусыһы"  титулын ҡабул итә.
 Әмир әл-умар (һүҙмә-һүҙ. әмирҙәр әмире) —Ғәббәсиҙәр ғәскәрҙәренең юғары баш командующийы титулы.
 Адмирал —"әмир әл-бахр" (. أمير البحر ) һүҙенең үҙгәртелгән варианты.Йәғни, " диңгеҙ әмире, йәки диңгеҙ бойороусыһы " тигәнде аңлата.
 Әмир әл-хадж (хажға барыусылар башлығы) Мәккәгә хажға барған ғибәҙәт ҡылыусыларҙың ҙур төркөмө етәксеһе.
 Фарсы титулы мирза  "әмир улы" — әмир заде (фарс. module  امیر زاده‎ — amir zâdah)  тигәндең ҡыҫҡартылған варианты булып тора.
 Мир титулы, ғәҙәттә, ҡәбилә башлығын аңлата. Ғәрәп һүҙенең ҡыҫҡартылған варианты.

 Титул биреү 
Әмир титулы ғәрәп монархтарының улдарына бирелә (мәҫәлән, Сәғүд Ғәрәбстанында). Дағстанда элек бындай титулды кенәз Тучелав ибн Алибек I йөрөткән.

1135 һәм 1151 йылдарҙа Волга буйы Болгарияһына килгән ғәрәп сәйәхәтсеһе Әл-Гарнати болғарҙарҙың юлбашсыһын дөйөм һүҙ менән «илтәбәр», әммә бер урында ул Әмир титулын ҡулланған.«Путешествие Абу Хамида ал-Гарнати в восточную и Центральную Европу в 1131—1153 гг» — публикация О. Г. Большакова и А. Л. Монгайна —  — 1971 — С.31 Боронғо төрки һүҙе элтәбәр ваҡыт үтеү менән онотола һәм исламдың киң таралыуы осоронда ғәрәп һүҙе әмир менән ҡыҫырыҡлап алына.Р. Г. Фахрутдинов. Об имени и титуле правителя Волжской Булгарии. Советская тюркология. АН Азербайджанской ССР. № 2. Баку 1979 г. стр. 4.

Урта Азияла әмир титулын (хандарҙан) күп кенә кешеләр, башлыса ҡәбилә башлыҡтары һәм ырыуҙың абруйлы етәкселәре йөрөтә. Шулай уҡ, тик Сыңғыҙхан нәҫеленән булғандар ғына хан титулын йөрөтә, сикләнмәгән власҡа эйә булған, әммә сыңғыҙиҙар булмаған дәүләт формированиелары етәкселәренә әмир тигән тыйнаҡ исемгә (мәҫәлән, Тамерлан) бирелгән.

Мәҫәлән,  Бохара әмирлеге хакимдары Манғыт династияһынан «әмир» титулын, әлбиттә, хәрби етәксе түгел, ә диндарҙарҙың хакимы (хәлифтәрҙең рухи титулы)  файҙаланған, шулай итеп, Бохара мосолман донъяһында Төркөстанда ислам диненең терәге булараҡ мөһим тип иғлан иткәлгән.

 Әмирҙәр 

 Әмир Аҡһаҡ Тимер (Тамерлан)
 Бохара әмирлеге әмире
 Дубай Әмире
 Езид әмире
 Кувейт Әмире — Кувейт дәүләте башлығы

 Гранада әмирлеге 
Гранада әмирҙәре сығышы менән Насридтар династияһынан. Улар 1232 - 1492 йылдарҙа Гранада әмирлегендә хакимлыҡ иткән. Гранада әмирлегенең беренсе әмире Мөхәммәт I әл-Ғәлиб (1232ī1273), һуңғыһы Мөхәммәт XII әз-Зухуби (Боабдил) була. Әмирҙәр христиан хакимдары һәм Феса Маринидтары араһында оҫта аралаша белгән. Был уларға Гранадала үҙ позицияларын һаҡлап ҡалырға, шулай уҡ  Испания мосолман мәҙәниәте үҙәге булып ҡалырға  мөмкинлек биргән. 1469 йылда католик батшалар тарафынан  Христиан Испания берләштерелгәс,  1492 йылда Гранаданы христиандар баҫып ала, Һуңғы Насреди Мароккоға ҡасырға мәжбүр була.
ИсемеҒәрәп яҙмаһыҒүмер йылдарыИдара итеү йылдарыИҫкәрмәМөхәммәт I әл-Ғәлибبن نصرЛас Навас де Толос янындағы алышта кастиль ғәскәрҙәре тарафынан еңелә (1212).Мөхәммәт II әл-Факих بن 1235130212731321278 йылда Малаганы ала.Мөхәммәт III әл-Мәхлуمحمد المخلوع125713141302 һәм 1309Маринидалар менән Кастилия һәм Леонға ҡаршы союздаш мөнәсәбәттәрҙә була.Наср ибн Мөхәммәтنصر بن محمد1287132213091314Уның сәйәсәте Кастилия менән Леон, Арагон һәм Маринидтар дәүләте берләшмәһенә килтерә.Исмәғил I ибн Фараджإسماعيل بن فرج1279132513141325Альгамбра һәм Хенералифа төҙөлөшөнә ҙур өлөш индерә.Мөхәммәт IV ибн Исмәғилمحمد بن إسماعيل1315133313251333Уның өләсәһе етәкселегендәге һарай аҡһөйәктәренең реаль власы була.Йософ I ибн Исмәғилي بن إسماعيل1318135413331354Байрам ваҡытында Ҙур Гранада мәсетендә аҡылдан яҙған кеше тарафынан үлтереләМөхәммәт V әл-Ғани بن يوسف1338139113541359Реаль идара итеү иҫке вәзир Ридван ҡулында булаИсмәғил II ибн Йософإسماعيل بن يوسف1338136013591360Мөхәммәт VI әл-Әхмәрمحمد بن إسماعيل1332 - 13621360 - 1362.Мөхәммәт V әл-Ғани بن يوسف133813911362 - 1391Йософ II әл-МостаганиБергәгә1392 йылда вафат була.13911392Мөхәммәт VII әл-Мостаинمحمد السابع الثاني1370140813921408Йософ III ән-Насирي الناصر الثاني1376141714081417Мөхәммәт VIII әл-Мутамассик بن يوسف1409143114171419Мөхәммәт IX әл-ҒәлибДауыталар1396-145414191427Мөхәммәт VIII әл-Мутамассик بن يوسف1409143114271429Мөхәммәт IX әл-Ғәлиб1396145414291432Дүрт тапҡыр үҙенә әмир тәхетен кире ҡайтараЙософ IVي بن الموسف1432 йылда вафат була.1432 - 1432.Мөхәммәт IX әл-Ғәлиб بن نصر139614541432 - 1445Мөхәммәт X әл-Әхнәф1445 - 1445Йософ V1445 - 1446Мөхәммәт X әл-Әхнәф14461447Мөхәммәт IX әл-Ғәлиб14471453Мөхәммәт XI ибн Мөхәммәт بن 1454 йылда вафат була.145114551454 йылда Кастиль короллеге менән әмирлек өсөн файҙаһыҙ ваҡытлыса килешеү төҙөйӘбү Наср Сәйет әл-Мостаин14541464Али ибн Сад14641482Мөхәммәт XII әз-Зухуби (Боабдил)1459152714821483Али ибн Сад14831485Мөхәммәт XIII әз-Загалл1485 - 1490Мөхәммәт XII әз-Зухуби (Боабдил)1459152714901492

 Корд әмирлеге 
750 йылда, Ғәббәсиҙәр Омейядтарҙы ҡолатҡандан һуң, был ғаилә юҡ ителә. Уларҙың иҫән ҡалған вәкилдәренең береһе Мысырға, ә һуңыраҡ Магрибҡа ҡаса. Әммә шул ерҙәрҙә тороп ҡалырға тырышыуҙар һөҙөмтәһеҙ була. 755 йылдың аҙағында Әбд ар-Рахман, Кордты баҫып ала, Испанияға күсенә  һәм үҙен әмир тип иғлар итә. Башта формаль рәүештә Испанияла аббасид хакимлығын таный, әммә 765 йылғы конфликттан һуң вәғәздәрҙә ғәббәсиҙәрҙе телгә алыу тыйыла. Хакимлығының күп өлөшөн христиандар менән көрәшкә сарыф итә.

Әммә, бойондороҡһоҙ әмирлекте ысын мәғәнәһендә ойоштороусы Абд-ар-Рахман II була, ул вәзирҙәрҙең вәкәләттәрен тәртипкә һала һәм ярымутрауҙы бик тиҙ исламлаштырыуға өлгәшә, мосолман ерҙәрендә  христиандар һанын һиҙелерлек кәметә. Ғәрәптәр һәм берберҙәр араһындағы власть өсөн көрәш бойондороҙлоҡ әмирлеге ойошторолғандан һуң да туҡтамай, был христиан королләттәрен артабан Реконкистератҡа килтерә. 912 йылда Абд ар-Рахман III тәхеткә ултырғас, әмирлектең сәйәси бөлгөнлөккә төшөүе асыҡлана. Әбд-ар-Рахман III ихтилалдарға нөктә ҡуя һәм христиан ерҙәрендә походтар алып бара. Ә 929 йылда үҙен хәлиф тип иғлан итә.
Исемеғәр.Ғүмер йылдарыИдара йылдарыИҫкәрмәАбдуррахман ә I-Дахилالداخل الرحمن عبد731 йылда тыуған756-788кордова Омейядтар династияһы нигеҙ һалыусы.I абдуррахман ибн Хишамهشام الرحمن عبد بن756 йылда тыуған788-796бербер ихтилал баҫтырылғас Рондола йәшәй.Хак I әл-Мозафарبن الحكم هشام771 йылда тыуған796-822фәких ихтилалын баҫтыраАбдуррахман II ән-насырعبد الرحمن الثاني792 йылда тыуған822-852фәнде һәм сәнғәтте ҡурсалаған, дини түҙемлек менән айырылып торған.Абдуррахман ибн мөхәммәт Iمحمد بن الرحمن عبد886 йылда үлгән852-886862 йылда Тудела менән Сарагосаны яңынан үҙ контроле аҫтына ала.әл-мөхәммәт ибн Мунзираمحمد بن المنذر888 йылда үлгән886-888Астурияға ҡаршы кампанияны уңышһыҙ үткәрә.Абдуллаһ ибн Мөхәммәтعبد الله محمد بن843 йылда тыуған888-912Умар ибн Хафсун менән һуғышты дауам итә.Абдуррахман III ән-насырالثالث الرحمن عبد891 йылда тыуған912-929хәлифә титулын ҡабул итә.

 Катар 
Катар әмирҙәре, ғәрәп ҡәбиләләренең береһе булған Бану Тамимынан сыҡҡан, Әл-Тани династияһына ҡарай (араб. آل ثاني) . Катар дәүләте 1850 йылда барлыҡҡа килә, уға нигеҙ һалыусы Мөхәммәт бин Тани  иҫәпләнә.
ИсемеғәрәпсәЙәшәгән йылдарыХакимлыҡ йылдарыИҫкәрмәӘхмәт ибн әли أحمد بن علي1920—1977 Катарҙың Әл Тани династияһынан 1-се әмир.Хәлифә бин Хәмәд خليفة بن حمد1932 йылда тыуған22 февраль 1972 — 27 июня 1995 армия һәм именлек көстәре ярҙамын алғас, дәүләт түңкәрелешен үткәрәХәмәд бин Хәлифә]] حمد بن خليفه1952 тыуған27 июнь 1995 — 25 июнь 2013 ғаиләнең башҡа ағзалары ярҙамы менән Әмирлектә власты баҫып алаТамим бин Хамад تميم بن حمد1980 йылда тыуған25 июнь 2013 — хәҙергә тиклем илдең бойондороҡһоҙлоғонан һуң Катарҙың иң йәш әмире

 Шулай уҡ ҡарағаҙ 

 Әмирлек
 Королелек

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 


Категория:Титулдар
Категория:Исламда рухани дәрәжәләр
Категория:Әмирҙәр
Категория:Иран титулдары