Прометей

Прометей (, һүҙмә-һүҙ — «ҡайғыртыусы»", «алдан күрә белеүсе») — боронғо грек мифологияһында титандарҙан берәү, кешеләрҙе илаһтар башбаштаҡлығынан яҡлаусы скифтар батшаһыDie Fragmente der griechischen Historiker (FGrHist) 31 F30 (Herodorus Heracleensis)Fragmenta historicorum Graecorum (FHG) Vol.II, Lib.I, s.34 (Herodorus Heracleensis) F23. Зевстың ике туған ағаһы. Титан Иапет менән Клименаның (Аполлодор буйынса — Асияның) улы, Евфорион буйынса — Гера һәм титан Евримедонттың улы, Евфорион буйынса — Гераның һәм титан Евримедонттың улыЕвстафий. Комментарий к «Илиаде» Гомера XIV 294 // Вестник древней истории. 1947 г. № 1. С. 290. Атлант, Менетий һәм Эпиметейҙың ағайы. Гесионаның ире, Девкалиондың (вариант буйынса — Пандоранан), Ионың (Истрға ярашлы) атаһы.

Прометей исеме «алдан уйлаусы»," алдан күрә белеүсе " тигәнде аңлата (ағаһы Эпиметейҙың — «аҙаҡ уйлаусы», «ныҡлы артҡы аҡыл» исеменә ҡапма-ҡаршы). Уның исеме шулай уҡ प्रमन्थ () санскрит һүҙен грек телендә дөрөҫ уҡымау сәбәпле барлыҡҡа килеүе ихтимал, () йәғни ул үҙе уйлап тапҡан ут алыу өсөн таяҡса.

 Мифологияһы 



 Кешеләрҙе барлыҡҡа килтереү

Прометейҙың кешеләрҙе булдырыуы тураһында миф һуңғы традицияға ҡарай (беҙҙең эраға тиклем IV быуат).
Гесиодҡа ярашлы, Прометей кешеләрҙе тупраҡтан әүәләгән, ә Афина уларға һулыш өргәнГесиод, подложный фр. 382 М.-У.; Лукиан. Прометей 13; Проперция һүрәтләгән ентекле версияла, — кешеләрҙе, ерҙе һыу менән ҡатнаштырып балсыҡтан (Гесиодта был юҡ) әүәләгәнПроперций. Элегии III 5, 7-10; Гигин. Мифы 142; уларҙы илаһтарға оҡшаш күккә ҡараған итеп яралтҡан.
Башҡа миф буйынса, Прометей һәм Эпиметейға илаһтар булдырған кешеләр һәм хайуандар араһында һәләттәрҙе бүлеү йөкмәтелә; кешеләр яҡлауһыҙ ҡала, сөнки Эпиметей ерҙә йәшәүгә бөтә һәләттәрҙе хайуандарға сарыф итә. Быны асыҡлағас, Прометей кешеләр өсөн ут урлайСудьба людей и соперничество Прометея с Зевсом  // Тахо-Годи А. А., Греческая мифология, М.: «Искусство», 1989.

 Меконда Зевсты алдау

 ҡорбан килтереү тураһында, хайуандың ниндәй өлөшө — илаһтарға, ә ҡайһыһы кешеләргә ҡалырға тейеш тигән һорау килеп тыуғас — Прометей үгеҙ түшкәһен ошолай бүлә: бер өйөмгә ашарға яраҡлы ит һала, уны тире менән йәшерә һәм хайуандың насар еҫле ашҡаҙаны менән ҡаплай, ә икенсеһенә — май киҫәктәре менән ҡапланған һөйәктәрҙе һала, һәм Зевсҡа үҙенә һайларға тәҡдим итә. Зевс иһә, һөйәктәрҙе һайлап, алдана, шуға күрә кешеләрҙән утты тартып алаГесиод. Теогония 535—562Реальный словарь классических древностей. Тап шул ваҡытта илаһтарға ҡорбан килтереү тәртибе үҙгәрә: элек хайуанды тулыһынса яндырғандар, хәҙер иһә — һөйәктәрен генәЛукиан. Прометей 3; Гигин. Астрономия II 15, 1. Шулай уҡ үгеҙҙе беренсе Прометей үлтерҙе тип иҫәпләйҙәрПлиний Старший. Естественная история VII 209  // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 156.

 Ут урлау

Мифтың боронғо версияһы буйынса, Прометей утты Гефестан урлай, Олимптан алып китә һәм уны кешеләргә тапшыра. Быны ул ҡамыштың (нарфекс) эсе ҡыуыш һабағында осҡондо йәшереп эшләйЭтот тростник имеет внутренность, заполненную белой мякотью, которая может гореть как фитиль (Примечания В. Г. Боруховича в кн. Аполлодор. Мифологическая библиотека. Л., 1972. С. 133; Комментарий Д. О. Торшилова в кн. Гигин. Мифы. СПб, 2000. С. 176)Гесиод. Теогония 565—567, Труды и дни 52; Эсхил. Прикованный Прометей 109 һәм кешеләргә, уны көлгә күмеп һаҡлау мөмкинлеген күрһәтәГигин. Мифы 144.
Аңлатмала ул ут ҡабыҙа торған «ут таяҡсаларын» уйлап тапҡанДиодор Сицилийский. Историческая библиотека V 67, 2.
Яза итеп Зевс кешеләргә беренсе ҡатынды — Пандораны ебәрә.
Миф версияһы буйынса, Прометейға ут алырға Афина ярҙам итә.

 Прометейға яза биреү 
слева|мини
мини
Ут урлаған өсөн Зевс Гефестҡа (йә Гермесҡа) Прометейҙы (Колхидала< йәки Скифияла) Кавказ тауҙары ҡаяһына бығаулап ҡуйырға бойораПсевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 7, 1. Ул Зевсты тыңламағаны өсөн язаға тарттырылаНа прощание Гефест (либо Гермес) сказал ему: «Люди будут помнить тебя». Схолии к Аполлонию Родосскому. Аргонавтика II 1249 // Вестник древней истории. 1947. № 3. С. 291..

Прометей бер туҡтауһыҙ ғазапҡа дусар ителә — ҡабат-ҡабат осоп килгән бөркөт көндөҙ уның бауырын суҡыйОлицетворявшую средоточие жизни в человеческом организме согласно гомеровским представлениям., уның, үҡлемһеҙҙең бауыры төн эсендә йәнә ҡабат үҫеп сыға. Был ғазаптар бөтә героик быуат дауамында, төрлө антик сығанаҡтар буйынса, бер нисә быуаттан алып 30 мең йылға тиклем (Эсхил буйынсаГигин. Мифы 54; 144; Гигин. Астрономия II 15, 3), Геракл үҙенең дан-шөһрәтен нығытыу өсөн уҡ менән бөркөттө үлтергәнгә һәм Прометейҙы азат иткәнгә тиклем дауам итергә тейеш була. Был хәл Прометейҙың Иоһы барлыҡҡа килеүенән 13-сө быуында, Троя һуғышы алдынан була.

Прометей Гераклға Гесперидтарға юл күрһәтә. Рәхмәт йөҙөнән ул бөркөттө йәйәнән уҡ менән атып үлтерә Һәм Зевсты асыуын бөтөрөргә күндерәГесиод. Теогония 526—534; Диодор Сицилийский. Историческая библиотека IV 15, 2; Гигин. Мифы 31. Зевс Прометейҙы азат иткәндә, уның бер бармағын ҡая ташы һәм тимер менән сырмай, шул ваҡыттан алып кешеләр балдаҡтар кейәГигин. Астрономия II 15, 4; Плиний Старший. Естественная история XXXVII 2. Прометей азат ителгәндән һуң уның менән Зевс араһында татыулашыу бара, был, бер фекер буйынса, Прометейҙың тантанаһы тигәнде аңлата. Прометейҙың Харонды һатып алырға маташыуы, әммә һөҙөмтәһеҙ булыуы хаҡында хикәйә барГораций. Оды II 18, 35-36.

 Прометей культы 
Прометей культы тәүгә Грецияла Лемнос утрауында урынлаша. Дөйөм билдәле антик традицияға ярашлы, Прометей Лемнос —  утрауындағы тауҙан ут урлайЦицерон. Тускаланские беседы. II О преодолении боли. X (23):

Уның ҡорбан салыу урыны Афина АкадемияһындаПавсаний. Описание Эллады I 30, 2. Прометей культы КолондаСофокл. Царь Эдип 55. Прометей ҡәберҙәрен Аргоста һәм Опутала күрһәтәләр (Аргоста утты уйлап табыусы тип Форонейҙы иҫәпләһәләр ҙә)Павсаний. Описание Эллады II 19, 8. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул Тубыҡланған (Геркулес) йондоҙлоғона әүерелгәнГигин. Астрономия II 6, 4.
Кешеләр миһрабтарҙа, илаһтар Прометейҙыҡы урынына уның бауыры менән ләззәтләнһндәр өсөн, ҡорбан ителгән хайуандарҙың бауырын яндырғандарГигин. Астрономия II 15, 5.

 Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә 
мини|Сочиҙа Прометей статуяһы
Эсхилдың "Бығауланған Прометей " трагедияһында утты урлау мотивына, Прометейҙы кешелек цивилизацияһының ҡаҙаныштарына өлгәштергән бөтә мәҙәни байлыҡтарҙы беренсе асыусы булараҡ һүрәтләү өҫтәлгән: ул кешеләрҙе торлаҡ төҙөргә һәм металл сығарырға, ер эшкәртергә һәм караптарҙа йөҙөргә, уларҙы яҙырға, иҫәп-хисапҡа, йондоҙҙарҙы күҙәтергә өйрәткән. Эсхилдың кешеләрҙе яратҡан өсөн язаланған Прометейы Зевсҡа ҡыйыу саҡырыу ташлай һәм, ҡурҡыныс ғазаптарға ҡарамаҫтан, үҙенең хаҡлығын яҡларға әҙер.

Эсхилдың "Бығауланған Прометей ", «Азат ителеүсе Прометей» («Прометей освобождаемый») һәм «Прометей-ут йөрөтөүсе» трагедияларының, «Прометей-ут яғыусы» («Прометей-огневозжигатель») сатира драмаһының, билдәһеҙ авторҙың «Прометей» пьесаһының, Аристофандың «Ҡоштар» комедиһының, Акцийҙың «Прометей» трагедияһының, Антифандың «Сотворение человека (Антропогония)» комедияһының геройы. Софоклдың «Колхидянки» трагедияһында телгә алына(франц. 340 Рт).

Боласы-ғазап сигеүсе Прометей образының гуманистик һыҙаттары шиғриәттә (Дж. Байрон, П. Б. Шелли, Н. П. Огарев (Прометей), Т. Г. Шевченко, Готье (Прометей һәм башҡалар) , шулай уҡ музыкала (Ф. Лист, А. Н. Скрябин һәм башҡалар) һәм һынлы сәнғәттә (Тициан, Ф. Г. Гордеев һәм башҡалар) үҫеш ала.

Кальдерондың («Просвещение» драмаһы), Гете, Бетховендың әҫәрҙәрендә Прометей тураһындағы тупраҡтан әүәләп һәм аңға эйә булған тәүге кешеләрҙе барлыҡҡа килтереүсе булараҡ мифтың һуңғы антик версияһы сағылыш таба.

Мэри Шеллиҙың «Франкенштейн, или Современный Прометей» романы яһалма кешене терелткән Виктор Франкенштейнды Прометей менән сағыштыра.

Эсхил һүрәтләгән көрәшсе илаһ Прометейҙың ғорур килешмәүсәнлеге К. Марксҡа уны «фәлсәфәүи календарҙа иң бөйөк изге һәм ғазап сигеүсе» тип атарға нигеҙ бирә.

Роберт Антон Уилсон шул уҡ исемле китабында, иң фундаменталь һәм радикаль азатлыҡ символы булараҡ. баш күтәреүсе Прометей образын тыуҙыра.

Нью-Йоркта Рокфеллер үҙәгендә Прометей статуяһы урынлашҡан, ул америка скульпторы  тарафынан бронзанан яһалған һәм алтын ялатылған (ҡара. фото).

Каменскийҙа Прометей статуяһы 1923 йылда ҡуйыла, һуңынан ул ҡаланың символына әүерелә.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Села (алла)

 Иҫкәрмәләр 

 Комментарий 

Категория:Алфавит буйынса илаһтар
Категория:Титандар
Категория:Ут илаһтары