Озан

мини
Озан () йәки Узан — шағир-йырсы, төрки халыҡтарында сәсән. Озандар X—XI быуатта уҡ ижад иткәндәр

 Тарихы 
Озандар (Узандар) үҙҙәренең хикәйәләүҙәрен голузда оҙатып барыусы уғыҙ йырсылары була,  һәм улар уғыҙҙар араһында айырым рухи йоғонто яһауға эйә була. Озандарҙың билдәле ҡомартҡыларына уғыҙ  «Книга моего деда Коркута» героик эпосы ҡарай (был эпоста бард-сәсән» «озан»  тип телгә алына) . Шулай уҡ озандар, гопузға ҡушылып,  төрки-уғыҙҙарҙың легендар шәжәрәһе хаҡындағы эпик ҡомартҡы һәм уларҙың мифик ата-бабаһы Уғыҙ ҡаған тураһында «Уғыҙнамә»нән хикәйәттәр башҡара . Тарихта Деде Ҡорҡот, Деде Ғәббәс, Деде Йәдигәр, Деде Ғасым, Деде Керем («деде» һүҙе уғыҙҙарҙа «рухи атай»тигәнде аңлата) кеүек озандар билдәле    .

XVII быуатта ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында озандар тарихи аренанан тулыһынса китә. Быға исламдың һәм уның идеологияһының төрки-уғыҙ йәмғиәтендә йоғонтоһо көсәйеүе сәбәпсе булып тора. Ғәрәп телен һәм әҙәбиәтенең таралыуы, ғөмүмән ислам идеяларына йүнәлтелгән мәҙәниәт озан сәнғәте нигеҙҙәрен боҙа.  XVI быуатта Гәнжәлә  хөрмәтле озан Деде Йәдиғәр һәм йәш ашуғ Дирили Гурбани араһында тарихи ярыш  ниндәйҙер мәғәнәлә был күсеш өсөн метафора сифатында ҡаралырға мөмкин. Боронғо озан сәнғәте мираҫы әзербайжан, төркмән, ҡаҙаҡ, уйғыр, төрөк һәм үзбәк халыҡ йырсы-сәсәндәренең дөйөм сәнғәтенең нигеҙен һала    . Әзербайжанда озандар (башҡа исемдәре-шуара, деде, яншаг һ. ) ашуғтарҙың элгәрҙәре була.

 Этимологияһы 
Ислам энциклопедияһына ярашлы, «озан» һүҙе «оз-» ҡылымынан килеп сыға, ул «уҙышта алға сығыу»ҙы аңлата.. Был термин XI быуатта төрки ғалимы Мәхмүт әл-Ҡашғариҙың «Диуан Лөғәт әл-Төрк»тә раҫланған да инде  .  «Озан» термины сәлжүк заманында армияны оҙатып йөрөгән йырсылар өсөн ҡулланылған. XV быуат Анатолияның төрөк шағиры үҙен Озан тип атай. Төркмән телендә был термин архаик булып тора һәм  бахши (билдәле шағир) һүҙе менән алмаштырыла. Төрөк фольклорын өйрәнеүсе Basgoz, Ilhan. From Gosan to Ozan, Turcica 38, 2001. pp. 229-35 башҡа ҡайһы бер тикшеренеүселәр кеүек үк, төрөк «озан» һүҙе парфян «госан» һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпләйА. Амбарцумян. К проблеме этимологии некоторых слов в древнеармянском. IX международная конференция по армянскому языкознанию. СПб, 2012. Совет ғалим В. Горделевский иҫке ғосман «узан» формаһын анализлап, һүҙ әрмәндәрҙән үҙләштерелгән тип фаразлай. Был ҡарашты төрки теле буйынса белгес, «Төрки телдәрҙең этимологик һүҙлеге» авторы Эдвард Севортян хуплайВ.Э. Севортян О тюркских элементах "В русском этимиалогическом словаре" М.Фасмера / Лексикографический сборник т.5 Изд-во иностранных и национальных словарей, 1962 стр-ца 23 Совет шәрҡиәтсеһе Владимир Минорский фекеренсә, төрөк телендәге «узан» һүҙе «йырсы» — монгол-төрки телендәге uzan һүҙенең артабанғы үҫеше генә. Шул уҡ ваҡытта Минорский, Кесе Азия йырсыларының күбеһе әрмән булыуы ихтимал, «шулай ҙа халыҡ йырсылары институты Урта азия төрөктәре араһында бик популяр» тип билдәләй.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Ашуг
 Искусство азербайджанских ашугов
 Сәсән
 Әзербайжан музыкаһы

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Төркиә музыкаһы
Категория:Сәсәндәр
Категория:Әзербайжан музыкаһы
Категория:Төркмәнстан фольклоры