Уран (мифология)

Уран ( «күк йөҙө»), римлеләрҙә Целум () — боронғо грек мифологияһында күктең кәүҙәләнеше, Геяның (ерҙең) ире, аллаларҙың иң боронғо быуынына ҡарай. Гея Уранды тыуҙырған йәки ул уны төшөндә тапҡанГесиод. Теогония. с. 127—129.; йәки Уран Хаостың (башҡа мифтарҙа Эфирҙың улы)Титаномахия, фр. 2 Ивлин-Уайт. һәм Гемераның улыГигин. Мифы. Введение 1. йәки Офиондың һәм өлкән Фетиданың улыПервый Ватиканский мифограф III 1, 1.. Титандарҙың һәм титан-аллаларҙың атаһыГомер. Одиссея VII. с. 243.. «Беренсе булып бөтә донъя менән идара итә башлаған»Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 1, 1—5 далее..

Гесиод буйынса, Гея, Уран менән никахҡа инеп, тауҙарҙы (версия буйынса), нимфаларҙы, Понтты, титандарҙы, циклоптарҙы һәм йөҙ ҡуллы алпамышаларҙы — гекатонхейҙарҙы тыуҙырған. Урандың төп һыҙаттарының береһе уның сикһеҙ үрсемлелеге була. Ул үҙенең ҡурҡыныс ҡиәфәттәге балаларын күрә алмай. Уларҙы Геяның ҡарынына йәшереп, Уран уға ауыр ғазаптар килтергән.

Әсәйенең хәлен еңеләйтеү өсөн кесе улы Кронос ураҡ ярҙамында атаһын бестерә. Урандың емешле көсө шул тиклем ҙур була, хатта ергә төшкән ҡан тамсыларынан эриниялар, ә диңгеҙгә төшкән орлоҡтан һәм ҡандан — алиһә Афродита тыуған. Һөҙөмтәлә Уран ғифрит илаһтар нәҫелен дауам итеүҙән ситләтелә һәм власть уның улы Кроносҡа күсә.

Евгемер буйынса, ул океанда һәләк була Һәм Авлакия ҡәлғәһендә ерләнәЛактанций. Божественные установления I 11, с. 65 .. IV орфик гимн уға арналған.

 Этимологияһы 
Иң ышаныслы версия һүҙҙе *ṷorsó- (грек. ouréō «һейеү», боронғо һинд varṣá «ямғыр», хетт. ṷarša- «томан») тамырынан яһалғанRobert S. P. Beekes. Etymological Dictionary of Greek. Vol. 2. (Brill: Leiden, 2009), 1128-9. *worsanós протогрек формаһына алып барып тоташтыраJohann Baptist Hofmann. Etymologisches Wörterbuch des Griechischen (Munich: R. Oldenbourg, 1950).. Һинд-европа тамырының мәғәнәһен иҫәпкә алғанда, Урандың исемен «ямғыр биреүсе» тип аңлатырға кәрәк. Ж. Дюмезиль тәҡдим иткән һинд арий аллаһы исеме Варуна менән бәйләнеш этимологик нигеҙһеҙManfred Mayrhofer. Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen, vol. 2, s.v. «Váruṇa» (Heidelberg, 1996), 515-6.Edgar C. Polomé. «Binder-god» // Encyclopedia of Indo-European Culture (London / Chicago: Fitzroy-Dearborn, 1997), 65..

 Уран Тоҡомо 


 Образдың сығанаҡтары һәм параллель 
Тикшеренеүселәр Ж. Дюмезиль һәм уны хуплаусы М. Элиада Уран образының, иҫәбе буйынса икенсе күк илаһ-батшаһы булараҡ, һинд-европа тамырҙарын асыҡлайҙар, как второго по счёту күктәр батшаһы. Грек Ураны образына параллель булып, уларҙың фекеренсә, ведий Варунаһы тораDumézil G. Ouranos-Varuna. Étude de mythologie comparée indo-européenne. P., 1934. См. также: Элиаде М. Очерки сравнительного религиоведения. Глава II. Небо и боги неба. 23. Уран.

 Табыныу 
Уран, ҡатыны Геянан айырмалы рәүештә, мифтарҙа мөһим роль уйнамай, шуға күрә гректар уға аҙ табыналар, һәм әлегә Урандың бер генә ғибәҙәтханаһы ла табылмаған. Тик «Теогония» ла ғына Уран гекатонхейрҙарҙың, циклоптарҙың һәм өлкән титандарҙың атаһы, өлкән олимпсыларҙың һәм кесе титандарҙың олатаһы, кесе олимпсыларҙың, өлкән олимпсыларҙың балаларының һәм кесе титандарҙың балаларының ҡарт олатаһы, кесе олимпсыларҙың балаларының, өлкән олимпсыларҙың ейәндәренең, һәм кесе титандарҙың ейәндәренең олатаһының атаһы (уларҙың ҡайһы берҙәре инде үлгеле йәки ярым алла булғандар) булараҡ әһәмиәтле роль уйнай.

 Һүрәттәре 
Гректарҙың Уранға башҡа аллаларға ҡарағанда аҙыраҡ табыныуы тураһында һүрәттәр ҙә һөйләй. Урандың бер боронғо һүрәте лә юҡ, улар хатта боронғо грек керамикаһында ла юҡ, шулай уҡ урандың һуңғы һүрәттәре лә аҙ. Дөрөҫ, Еврипид шулай ҙа күк илаһтары, шул иҫәптән Уран да төшөрөлгән келәмде тасуирлай. Рим мифологияһында Урандың исеме бөтөнләй телгә алынмай, Сатурндың үҙенең атаһын, күк аллаһын ҡолатыуы ғына телгә алына. Әммә уның һүрәте Прим-Портта император Август статуяһының кейемендә бар.

 Хәҙерге мәҙәниәттә 
Уран аллаһы хөрмәтенә Ҡояш системаһындағы Ҡояштан алыҫлығы буйынса етенсе планета Уран, шулай уҡ химик элемент аталған.

 Әҙәбиәт 



 Һылтанмалар 
 Уран // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е.&nbsp;М.&nbsp;Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
 Мифы народов мира. М., 1991—92. В 2 т. Т. 2. С. 549.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Алфавит буйынса илаһтар
Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр
Категория:Боронғо грек аллалары