Перт (Австралия)

Перт () — Көнбайыш Австралия штатының эре ҡалаһы һәм баш ҡалаһы, Австралияның көньяҡ-көнбайышында  Һинд океаны ярында урынлашҡан. Ҡала халҡы 2 039 200 кеше тәшкил итә (2015). Перт — халыҡ һаны буйынса Австралияла  Сидней, Мельбурн һәм Брисбендан һуң дүртенсе ҡала. Пертта  бөтә Көнбайыш Австралия штатының 75 % яҡын халҡы йәшәй.

Фримантл порт ауылы төҙөлгәндән һуң ҡалаға 1829 йылдың 12 июнендә капитан Джеймс Стирлинг нигеҙ һала. Перт ил буйынса уртаса күрһәткескә ҡарағанда тотороҡло үҫеш күрһәтә.

1962 йылда  «Friendship 7» йыһан карабының осоп китеү ваҡытында өҫтөндә яҡтыртҡыс ҡабыҙылғас, Перт «Уттар ҡалаһы» булараҡ танылыу яулай.(1970) Perth — a city of light Perth, W.A. Brian Williams Productions for the Government of WA, 1970 (Video recording) The social and recreational life of Perth. Begins with a 'mock-up' of the lights of Perth as seen by astronaut John Glenn in February 1962.

2012 йылға ҡарата The Economist журналы баһаһы буйынса Перт донъялағы йәшәү өсөн иң уңайлы ҡалалар араһында 9-сы урынды биләй.

 Тарихы 

 Тарих башы 
Европалылар килгәнгә тиклем был территорияны 40 000 йыл дауамында нунгарҙар (инглиз) халҡы биләгән, был Суон йылғаһы тирәһендә ҡаҙыу эштәре тарафынан иҫбатланған . Аборигендар Көнбайыш Австралияның көньяҡ-көнбайыш мөйөшөн биләгән һәм һунарсылыҡ, емеш-еләк йыйыу иҫәбенә йәшәгән. Европалылар бында тәүге тапҡыр аборигендарҙы осратҡанда, улар был ерҙе Бурлу тип атай. Суон йылғаһы ярҙарында йәшәгән бер нисә ҡәбилә Ваджук барлыҡҡа килтерә. Whadjuk башҡа ҡәбиләләр менән бергә көньяҡ-көнбайыш социо-лингвистик блок тәшкил итә, ул шулай уҡ Нунгарҙар булараҡ билдәле. (Кешеләр).

 Европалыларҙың беренсе күҙәтеүҙәре 
Был төбәктә тәүге европалылар Голландия капитаны Виллем де Вламинок командаһынан булған, 1697 йылдың 10 ғинуары. Европа халҡының артабанғы күҙәтеүҙәре де Вламинктың, күсеп ултырыу осрағында кәрәк булған  ер ауыл хужалығы өсөн яраҡһыҙ һәм ҡунаҡсыл түгел, тигән һығымта яһауын раҫлай. 

 Суон-Ривер колонияһы 
ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/The_Foundation_of_Perth_1829.jpg/220px-The_Foundation_of_Perth_1829.jpg|слева|мини|«Пертҡа нигеҙ һалыу». Рәссам Джордж Питт Морисон (George Pitt Morison), 1929 йыл
Суон йылғаһы тамағында европалыларҙың тәүге тапҡыр теркәлеүе 1619 йылдың 19 июлендә Фредерик де Хаутман экипажы тарафынан билдәләнә, әммә насар һауа шарттары арҡаһында бында төшөү булмай. Артабан биләмәгә бер нисә тапҡыр Европа диңгеҙселәре килә, әммә нигеҙләнгән торамалар даими булмай.

Суон-Ривер колонияһына 1829 йылда капитан Джеймс Стерлинг нигеҙ һала. Тәүге биналарҙың береһе, Түңәрәк йорт, әлегә тиклем һаҡланған һәм хәҙер Фримантл районы биләмәһендә урынлашҡан. 1832 йылға колонияла халыҡ 1,5 меңгә етә, һәм уға 1826 йылда Олбани районында нигеҙ һалынған ошо уҡ исемдәге колония хөрмәтенә «Көнбайыш Австралия» рәсми исеме биреләЭнциклопедия Кольера. Австралия. История. Әммә Суон-Ривер исеме әле оҙаҡ ваҡыт бөтә территорияны билдәләү өсөн файҙаланылған. Һуңыраҡ Көнбайыш Австралия Австралия континентының көнсығышына һәм төньяғына киңәйтелә һәм майҙаны буйынса донъяла икенсе административ берәмеккә әйләнә. Бөгөн штат ил территорияһының өстән бер өлөшөн биләй.

 Географияһы 
Был ҡала ҡитғаның көньяҡ-көнбайышында, Һинд океаны менән Дарлинг Рэйндж булараҡ билдәле түбәнге яр һикәлтәһе араһында урынлашҡан. Үҙәк эшлекле округ һәм ҡала ситтәре Суон йылғаһы буйында урынлашҡан. Миллионлы халҡы булған Пертҡа иң яҡын ҡала — Аделаида Көньяҡ Австралияла, ул 2104 саҡрым (1307 саҡрым) (1307 миль) алыҫлыҡта урынлашҡан. Перт георгафик яҡтан Сидней һәм Мельбурнға ҡарағанда  Көнсығыш Тимор һәм Джакарта яҡын. 

 Ҡаланың эшлекле үҙәге 
Ҡаланың үҙәк районы көньяҡта һәм көнсығышта Суон йылғаһы, көнбайышта Кингс Парк, төньяҡта тимер юл линияһы менән сикләнгән һәм Перт ҡалаһы муниципалитеты составына инә.

Һинд океаны ярында урынлашҡан. Перттан 2360  км төньяҡ-көнбайышта  Австралияның Раштыуа утрауы урынлашҡан. 


 Климаты 
Пертта уртаса һәм миҙгелле ямғырҙар яуа. Йәй, нигеҙҙә, эҫе һәм ҡоро, декабрҙән мартҡа тиклем дауам итә. Февраль — иң эҫе ай. Үҙ сиратында ҡыш — дымлы һәм һалҡынса. Бындай һауа торошо Пертты Урта диңгеҙ климатының классик өлгөһө итә. Йәй тотош ямғырҙан мәхрүм түгел, осраҡлы ҡыҫҡа йәшенле була. Иң юғары температура 46,2°С 1991 йылдың 23 февралендә теркәлә. Йыш ҡына, йәйге көндәрҙә, төштән һуң көньяҡ-көнбайыштан Фримантл докторы булараҡ билдәле диңгеҙ бризы иҫә, үҙе менән ҡайнар төньяҡ-көнсығыш елдәрен алмаштыра. Бындай көндәрҙә ел алмашынғандан һуң бер нисә сәғәт үткәс тә температура 30 градустан түбән төшә . Перт — Урта диңгеҙ климаты өсөн бик ҡояшлы ҡала түгел, унда йылына 2800-ҙән 3000 сәғәткә тиклем ҡояш балҡый.

Ҡыш — сағыштырмаса һалҡын һәм дымлы. Май һәм сентябрь араһында иң күп яуым-төшөм теркәлә. Иң түбән һауа температураһы -0,7/С 2006 йылдың 17 июнендә теркәлгән.

Ямғырҙарҙың күпселек өлөшө ҡыш көнө яуһа ла, рекорд 1992 йылдың 9 февралендә теркәлгән, ул саҡта 120.6 миллиметр яуым-төшөм яуған. Пертта һәм Көнбайыш Австралияның көньяҡ өлөшөндә ямғыр структураһы 1970 йылдар уртаһында ныҡ үҙгәргән. Бынан тыш, ҡышҡы айҙарҙа яуым-төшөм кәмегән һәм йәйге айҙарҙа йәшен артҡан .

 Демографияһы 
Йылдар буйынса халыҡ һаны арта (ABS)18544001185962931870822018819955189116 694 190167 431 1911 116 1811921170 2131933230 3401947  302 968 1954395 049 1961475 398 1966559 298 1971703 1991976805 7471981898 9181986994 47219911 143 249 19961 244 320 20011 339 9932006            1 445 07920081 546 61720111 832 114 
Австралияла тыумаған  халыҡ һаныТыуған илҺаны (2006)168 483 33 751 18 939 18 701 18 68314 00711 199 10 081770676817617757073925524
Перт ҙурлығы буйынса Австралияның дүртенсе ҡалаһы булып тора. 1980 йылдар башында ул ошо күрһәткес буйынса Аделаиданы уҙып киткән. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡалала 1 832 114 кеше иҫәпләнгән.
ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Perth_CoB_dots.png/220px-Perth_CoB_dots.png|справа|мини|Бер нөктә Бөйөк Британияла (ҡуйы күк), Ҡытайҙа (ҡыҙыл), Италияла (асыҡ йәшел), Малайзияла (ҡара-йәшел), Көньяҡ Африка Республикаһында (көрән), Сингапурҙа (ал) һәм Вьетнамда (2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы) тыуған 100 кешене аңлата

 Этник составы 
2006 йылда ҡалалағы иң ҙур этник төркөмдәр: инглиздәр (534 555 йәки 28,6%), австралийҙар (479 174 йәки 25,6%), ирландтар (115 384 йәки 6,2%), шотландтар (113 846 йәки 6,1%), итальяндар (84 331 йәки 4,5%), ҡытайҙар (53 390 йәки 2,9%). Шулай уҡ ҡалала 3101 абориген йәшәгән (0,2%).) .

Перт халыҡ составында инглиздәрҙең күп булыуы менән айырылып тора. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы, Бөйөк Британияла тыуған 142 424 кеше иҫәпләнгән, шул уҡ ваҡытта Сиднейҙа 261 145 иҫәпләнә Ә Пертта йәшәүселәрҙең дөйөм һаны Сиднейҙың дөйөм һанынан 35 % тәшкил итә.

Уҙған быуаттың урталарында, ҡалаға Европанан бик күп иммигранттар килгән саҡта, ҡаланың этник составы үҙгәрә. Фримантл Европанан кораблдәр юлында тәүге Австралия ҡалаһы булғанлыҡтан, Пертта итальяндар, гректар, голландтар, немецтар, хорваттар, боснийҙар, сербтар, поляктар, чехтар, словактар, рустар, украиндар, македондар, төрөктәр һәм башҡа этник төркөмдәрҙең килеүе күҙәтелгән.

 Иҡтисады 
Перт — Австралияның көнбайыш ярындағы ҙур порт. Тимер юл узелы. Халыҡ-ара аэропорт. Нефть эшкәртеү заводы. Суднолар төҙөү. Химия, туҡыу һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары. Эре цемент заводы.

 Транспорт 
Пертта ике аэропорт бар.

1968 йылда ҡалаға Калгурли ҡалаһынан тимер юл линияһы һалына. Әлеге ваҡытта Indian Pacific юлына ҡараған был линия,  Перт районында электрлаштырылған. 1435 мм колеяһы ҡулланыла. 

Юл системаһы 3 автостраданан һәм 9 шоссенан тора, бөтә юлдар ҙа бушлай.

Йәмәғәт транспорты поездарҙы, автобустарҙы һәм борамды үҙ эсенә ала. Ҡала эсендә 200 автобус һәм 70 тимер юл станцияһын үҙ эсенә алған алты линия урынлашҡан:

 Fremantle — Perth
 Butler — Perth
 Perth — Midland
 Perth — Armadale
 Perth — Thornlie
 Perth — Mandurah.

 Мәҙәниәт 
Перт ҡалаһы Хит Леджер исеме аҫтында билдәле актёр  Хитклифф Эндрю Леджерҙың, шулай уҡ Karnivool, Tame Impala, Pendulum һәм Party Knife Roba Свайра, Make Them Suffer музыкаль коллективтары ҡатнашыусылары һәм  ойоштороусыларының, Гарет МакГриллен һәм Пол Хардингтың, шулай уҡ популяр Америка «Чёрные Паруса» сериалында пират Джек Рекхем ролен башҡарған театр һәм кино актёры Тоби Шмитцтың  тыуған ҡалаһы булып тора.

 Парктар һәм ял зоналары 
Ҡаланың көнсығыш ситендә  Коуну Коала Парк — ҡурсаулыҡ-зоопарк урынлашҡан, ул туристарҙы һәм мәктәп төркөмдәрен ҡабул итә һәм туристарға коалалар менән фотоға төшөргә, уларҙы ҡулдарында тоторға мөмкинлек бирә.

 Музейҙар 

ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/FireSafetyEducationCentreMuseum_Perth_smc.JPG/300px-FireSafetyEducationCentreMuseum_Perth_smc.JPG|центр|мини|300x300пкс|Янғын һүндереүселәр эше тарихы музейы

 Туғанлашҡан ҡалалар 

  Хьюстон, США

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Мост Нарроус

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр
Категория:Миллионер ҡалалар
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары
Категория:Австралия ҡалалары
Категория:1829 йылда барлыҡҡа килгәндәр