Төньяҡ Кавказ

Төньяҡ Кавказ — Рәсәйҙең тарихи-мәҙәни төбәге.

 Географияһы 
Оло Кавказ һыртының төньяҡ өлөшөн һәм Кавказ алдын, көньяҡ битләүҙең Псоу йылғаһына тиклем (Рәсәйҙең дәүләт сиге үтә) көнбайыш өлөшөн үҙ эсенә ала. Был Рәсәй Федерацияһындағы иң күп халыҡлы төбәк. Рәсәйҙә йәшәгән Төньяҡ Кавказ халыҡтары вәкилдәренең дөйөм иҫәбе — 6 миллион самаһы. Майҙаны 258,3 мең км² (ил майҙанының 1,5 %). Халҡы — 14,8 миллион кеше (2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата), йәки Рәсәй халҡының 10,5 %.

мини|280x280пкс|слева|РФ картаһында Төньяҡ-Кавказ иҡтисади районы урынлашыуы (шул иҫәптән Ҡырым һәм тотош Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡстан инмәгән)
Физик география күҙлегенән ҡарағанда, Төньяҡ Кавказ Европаға ла, Азияға ла индерелеүе мөмкин. Был Европа менән Азия араһындағы сикте үткәреү вариантына ҡарай: күбеһенсә Европа (шул иҫәптән совет һәм Рәсәй) географик традицияһындағы кеүек, Европа-Маныч уйпатлығы буйлап үткәрелһә, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән бөтә Төньяҡ Кавказды алып ташлау мөмкинлеге бар. Оло Кавказдың һыу айырғысы буйынса (бындай версия Америкала киң таралған) сик үткәрелгәндә Төньяҡ Кавказдың тулыһынса Европа биләмәһендә тип һаналыуы мөмкин (Ҡара диңгеҙ һыҙатындағы Сочи, Туапсе, Геленджик, Новороссийск һәм Анапанан тыш).

 Тарихы 
Рәсәйҙең иң күп милләтле тарихи-мәҙәни төбәге. Төньяҡ Кавказ XVI быуаттан башлап өлөшләп Рәсәй дәүләте составына инә бара һәм 1864 йылда, Кавказ һуғышы тамамлағандан һуң тулыһынса ҡушыла.

Хәҙерге Төньяҡ Кавказ территорияһында 7 республика : Адыгея, Ҡарасай-Черкесия, Ҡабарҙы-Балҡар, Төньяҡ Осетия-Алания, Ингушетия, Чечня һәм Дағстан, шулай уҡ 2 край: Көньяҡ һәм Төньяҡ Кавказ федераль округтарына ингән Краснодар һәм Ставрополь крайҙары урынлашҡан. Әгәр Төньяҡ Кавказ составына Кавказ алды, уның сиген Кумо-Маныч уйпатлығы буйлап үткәреп, тулыһынса индерелһә, Төньяҡ Кавказға Манычтан көньяҡҡа табан ятҡан Ҡалмыҡстан һәм Ростов өлкәһенең райондары ла инергә тейеш.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Төньяҡ-Кавказ федераль округы
 Төньяҡ Кавказ Совет Республикаһы
 Төньяҡ Кавказ крайы
 Төньяҡ Кавказ әмирлеге
 Кавказ аръяғы

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Орехов С. Я., Молодкин П. Ф., Дугуян Д. К. Төньяҡ-Көнбайыш Кавказда. -Дондағы ростов: Ростов ун-ты Нәшриәте, 1968.
 Сафронов И. Н. Төньяҡ Кавказ Геоморфологияһы. -Дондағы ростов: Ростов ун-ты Нәшриәте, 1969.
 Сафронов И. Н. Төньяҡ Кавказ Һәм Түбәнге Дон геоморфологияһы. — Дондағы Ростов: Изд-во Ростов. ун-та, 1983. — 160 с.
 Чупахин В. М. Төньяҡ Кавказдың физик географияһы. -Дондағы ростов: Ростов ун-ты Нәшриәте, 1974.
 Казиев Шапи, Карпеев Игорь. XIX быуатта Төньяҡ Кавказ тауҙарының КӨНДӘЛЕК тормошо.
 Ю. В. Еремов. Кавказдың зәңгәр муйыны . — Л., Гидрометеоиздат, 1988. — 160 с.
 Новицкий И. Я.  Төньяҡ Кавказ этнополитикаһы идаралығы. — Краснодар, 2011. — 270 с.

 Һылтанмалар 
 Дон Һәм Төньяҡ Кавказ 
 Төньяҡ Кавказда хәбәрһеҙ Юғалғандарҙы Эҙләүгә Арналған Сайт  при Генерал лебедь исемендәге тыныслыҡ миссияһы

 Елена Жупикова. 1920-1925 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда баш күтәреүселәр хәрәкәте

Категория:Рәсәй тарихи өлкәләре
Категория:Төньяҡ Кавказ