Поленица (мифология)

Полени́ца, поляни́ца, палени́ца, ҡыйыу паляни́цаОт «поле». Ср. «поляковать» — частое занятие богатырей, то есть ездить в поле на ратное дело (на бой, на войну). — рус былиналарында яугир-ҡатын-ҡыҙ, баһадир ҡатынЧернышева Е. В. Трансформация образов дев—воительниц в тюркском и славянском фольклоре // Культура народов Причерноморья. — Симферополь: Изд-во «Таврия», 2012. — № 228. — С. 151—154. — ISSN 1562-0808..

 Ҡылыҡһырлама 
Риүәйәттәрҙә былар яугир ҡатын-ҡыҙҙар, үҙҙәренең хәрби күнекмәләрендә баһадир ир-егеттәрҙән ҡалышмағандар. Буласаҡ ирҙәр уларҙың күңелен яулар өсөн алышта көс һынашып, уларҙы еңергә тейеш, быға ул көс-хәл менән өлгәшә (Настасья Королевична уҡ менән Дунайҙың хатта күҙен сығара). Уларҙың шөғөлө —   батыр һәм оҫта яугир исеменә үҙенсәлекле имтихан (рус. полякование): улар яланда  батырҙар менән һуғышалар. Көстәре арҡаһында уларҙы ирҙәр тип ҡабул итеүҙәре ихтимал ( «Ставр Годинович» былинаһында Василиса Микулишна,«Женитьба Добрыни» былинаһында Настасья Микулишна). Дунай Иванович былинаһында Настасься Королевична «ѣздитъ въ чисто поле полякуетъ, слыветъ поляницею преудалою»Филевич И. П. История древней Руси. Т. I. Территория и население.  — Варшава, 1896. Добрыня поляницаны, ҡыйыу алпамыша ҡатынды ҡыуып етә,
лә ҡылыс суҡмар менән  
Уның сая башына һуға.
Поляница шул саҡ артҡа ҡарай ҙа, шундай һүҙҙәр әйтә:
— Мин уйлағайным, мине серәкәйҙәр тешләй тип,
Ә был рус баһадиры сиртә икән.
мини|Настасья Микулична («Ҡыйыу Поленица,  Микула Селяниновичтың ҡыҙы»). А. Рябушкин һүрәте
Мәҫәлән, Добрыня мөһабәт баһадирҙы күреп, уның менән алышҡа инә, әммә хурлыҡлы еңелә. Настасья Микулишна «Добрынюшканың бөҙрә  һары сәсенән эләктереп ала ла, эйәрҙән алып ташлай», ҡарамайынса Добрыняны кеҫәһенә тыға, һәм һуңынан кеҫәһенә кемде тыҡҡаны хаҡында уйлана. Әгәр баһадир оҡшаһа — мин уны ир итеп алам, оҡшамаһа — башын киҫермен, тип ҡарар итә. Добрыняны сығарып ала, һәм ул уға оҡшай, Настасья уны ирлеккә ала. 

Кенәз Владимирҙың мәжлесе тасуирламаларында йыш ҡына яугир ҡатын-ҡыҙҙар бергә һыйланып ултырған дружина менән йыр башында телгә алына. 

 Тамырҙары 
Б. А. Рыбаков әкиәттәрҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың һуғышсан персонаждарының күплеген һәм бер нисә былина сюжеттын бәйләй, уларҙа скиф-сармат сығышлы татарға тиклемге дала донъяһы менән һуғышсан ҡатын-ҡыҙ эш итәРыбаков Б. А. Язычество древних славян / Б. А. Рыбаков. — : «Наука», 1994. с. 589.  Был Киев яугирҙарының алан йәки болгар далалары кешеләре менән бәйләнеште сағылдырыуы мөмкинРыбаков Б. А. Киевская Русь и Русские княжества / Б. А. Рыбаков. — : «Наука», 1993. стр. 158. 

Д.М. Балашов, поленицалар атлы дала сарматтарын хәтерләтә, тип иҫәпләй: ғәҙәттә улар оҫта һыбайлылар һәм оҫта уҡсылар. «Был күҙлектән былиналар славяндарҙың сарматтарҙы еңеүен сағылдыра: Дунай и Добрыня баһадирҙар алышында поленицаларҙы еңә, һәм ирҙәр ҡатын өҫтөнән хакимлыҡ итә башлай. Поленица образының дала сығышлы икәнлеге файҙаһына былинаға ярашлы Дунай үлтергән Настасьяның ҡанынан Непра йылғаһы башланғыс алыуын һөйләй (йәғни Днепр — дала менән сиктәш йылға).  Бынан тыш, сарматтарҙа матриархат ҡалдыҡтары көслө булыуы билдәле, шуға күрә ошо халыҡ тураһында иҫтәлектең эпоста һуғышсан ҡатын-ҡыҙ образында һаҡланыуы бер  ҙә ғәжәп түгел»Поленицы (поляницы). Былины.ру. Дата обращения: 3 сентября 2016. Архивировано 17 сентября 2016 года.. Уның фекеренсә, поленицаларҙың батырҙар менән туй сюжеттарында «славяндарҙың сарматтар менән бәрелешеүен күрергә мөмкин, уларҙың ҡатнаш никахтарын Тацит билдәләгән». 
мини|Боронғо грек керамикаһында амазонка
Балашов былай тип яҙа: «Был — дала һыбайлылары һәм шул уҡ ваҡытта, герой менән алышҡандан һуң, — баһадирҙарҙың ҡатындары. Уларҙың тамырлы славян сығышына юл ҡуйыу мөмкин түгел, быға урыҫ геройҙарының ныҡышмалы, даими көрәш факты ҡаршы килә, әммә һыбайлыларҙың уртаҡ исеме — „поляница“ — славян һүҙе. Ҡатындар-поляницаларҙы сармат атлы һыбайлылары итеп танырға кәрәктер, күрәһең,  ә уларҙың славян атамаһы поляницалар тураһындағы төшөнсәләр эпик ижадта рус телендә төрөк һүҙе „баһадир“ барлыҡҡа килгәнгә тиклем  нығына, яугир ҡатын-ҡыҙҙарҙың исеме үҙгәрмәй, сөнки улар тере йәшәйештән юҡҡа сыға».

Хәҙерге заман тикшеренеүсе поляницаларҙың төрки эпосында һуғышсан ҡатын-ҡыҙ образдары менән ҡәрҙәшлеге тураһында яҙа: «Эпик әҫәрҙәрҙә ҡылыс менән оҫта эш иткән һәм һунар сәнғәтенә эйә булған ҡыйыу һыбайлы ҡатын-ҡыҙҙарҙың күп образдары осрай. Ҡырғыҙ „Джангъыл Мирза“ дастаны, уйғырҙың „Нёзюгюм“, башҡорттарҙың  „Зая Түләк“ дастаны, ҡырғыҙ эпосы Манас , алтай һәм хакасс эпосы Алтын Арыгъ, шулай уҡ Кёр-уғлы тураһында әзербайжан эпик хикәйәте героинялары шундай.  Төрки халыҡтары менән аралашыу һөҙөмтәһендә славян фольклорына «батырша-паляницалар килеп эләккән, ти уйлайбыҙ. Төрки яугир ҡатын-ҡыҙҙары, атап әйткәндә, «Илья-Муромец һәм Калин-царь» булған татар ғәскәрендә бар. Кейәүҙең кәләш менән алышы, тип билдәләй тикшеренеүсе, урта быуаттар осоронда төрки халыҡтарҙа туй йолаһының бер өлөшө булған һәм фажиғәле тамамланыуҙы күҙалламаған.

 Исемлек 

 Баһадир Микула Селяниновичтың ҡыҙҙары:

Василиса Микулишна — Ставр Годиновичтың ҡатыны. Ире кенәз Владимирҙың табынында маҡтанғанда, ул, ирҙәр кейеме кейеп, уны ҡотҡара.

Настасья Микулишна — Добрыня Никитичтың ҡатыны. Алыштан һуң уға кейәүгә сыға; шулай уҡ ире оҙаҡ ваҡыт юҡҡа сыҡҡас, кенәз Владимир уны Алеша Поповичҡа кейәүгә сығырға мәжбүр иткәндән һуң, кейем-һалымын алмаштырған ирен таный.

Настасья Королевична, Непра — король Данил Манойловичтың ҡыҙы, Дунай Ивановичтың ҡатыны. Уға алыштан һуң кейәүгә сыға; һуңынан уҡ буйынса ярыштан һуң уның ҡулынан һәләк була, Дунай үҙен үҙе үлтерә.  

 Илья Муромецтың ҡатындары 

Златыгорка, Лата-горкаМадлевская Е. Героиня-воительница в русских былинах , ЛатынгоркаТопоров В. Н. Исследования по этимологии и семантике. Том 3. Индийские и иранские языки. : «Языки славянских культур», 2010. С. 250., Латынь-горкаЮбилейный сборник в честь Всеволода Федоровича Миллера, изданный его учениками и почитателями. М., Типо-лит. А. В. Васильева, 1900. С. 158., МамаишнаАзбелев С. Н. Историзм былин и специфика фольклора. : «Наука», 1982. С. 310. — Илья Муромецтан тыуған баһадир Сокольниктың әсәһе, ул атаһы менән алышҡа инә. «Камское побоище» былинаһында Латынгорка Добрыня Никитичты еңә һәм уға ҡарата енси характерҙағы көс ҡулланаТопорков А. Л. Секс и эротика в русской традиционной культуре. : «Ладомир», 1996. С. 75, 89.Русская устная словесность. Примечания М. Сперанского. М., Издание М. и С. Сабашниковых, 1916. С. 402.Былины. Ред. В. И. Чичеров. Сост. П. Д. Ухов. : Изд-во Московского университета, 1957. С. 112Беломорские старины и духовные стихи: собрание А. В. Маркова. Ред. А. В. Марков, Т. Г. Иванова, С. Н. Азбелев. Сост. С. Н. Азбелев. : Институт русской литературы РАН (Пушкинский Дом), 2002. С. 364., был Илья Муромецтың мыҫҡыллауына һәм Добрыняның үҙ-үҙенә ҡул һалыуына килтерәЮбилейный сборник в честь Всеволода Федоровича Миллера, изданный его учениками и почитателями. : Типо-лит. А. В. Васильева, 1900. С. 156—158.. 

Исемһеҙ поленица, Илья Муромецтың ҡыҙы, ул атаһын әсәһен кәмһеткәне өсөн үлтерергә теләй һәм уның уҡ ҡулынан һәләк була («Илья Муромец и дочь его» былинаһы; улы тураһында шул уҡ сюжетҡа былина варианты)

Савишна — Илья Муромецтың ҡатыны, уның баһадирҙар кейеменә кейенеп, Киевты Тугариндан ҡотҡара ( «Про Илью Муромца и Тугарина» былинаһында вариантта) 

 Марья Моревна — дала һуғышсан королеваһы. 
 «Три поездки Ильи Муромца» былинаһынан исемһеҙ поленица, ул Илья Муромецты әүрәтергә теләй. 
 Дарья Псковская — легендар Псков баһадир ҡатын-ҡыҙы, литва ғәскәре менән алышта һәләк булаЛобач В. А. Богатыри, осилки и девы-воительницы↵в топонимических преданиях восточных славян. Балто-славянские исследования-XX: Сб. науч. трудов. — : 2019. — 480 с. ISSN-13: 977-2658-576-00-8 ISSN-8: 2658-576-6 DOI: 10.31168/2658-5766 Стр. 367—368..
 Афанасьев әкиәтендә (№ 173) «аяҡ-ҡулынан һыу аға торған ҡыҙ бар: кем был һыуҙы эсә, утыҙ йәшкә йәшәрә (Вариант —йәшәртеү алмалары хужабикәһе.). Үҙ ғәскәре менән йәшел болонға күңел асыуға сыға — бөтә ғәскәр бер ҡыҙҙарҙан ғына йыйылған»Удалые девицы Руси. Русская правда. Дата обращения: 3 сентября 2016. Архивировано 11 сентября 2016 года..
 Девка-Турка, хайуандар хужабикәһе һәм Китеж ҡалаһы һәм Светлояр күле менән бәйле ҡатын-ҡыҙҙар ғәскәре башлығыУдалые девицы Руси. Русская правда. Дата обращения: 3 сентября 2016. Архивировано 11 сентября 2016 года.

Шулай уҡ сихырсылыҡ һәләтенә эйә булыусылар ҙа телгә алына (уларҙа хәрби дәрәжәләре һыҙыҡ өҫтөнә алынмай)

 Марина ИгнатьевнаМадлевская Е. Героиня-воительница в русских былинах  — сихырсылыҡ һәләттәренә эйә, «Добрыня и Марина» былинаһынан сихырсы;
 Марья Аҡ Аҡҡош, Авдотья Лиховидовна — сихырсылыҡ һәләттәренә эйә (әүернә), Михайло Потыканың ҡатыны, яуыз ҡатын.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Дева-воительница
 Амазонки

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Урыҫ былинаһы персонаждары
Категория:Былиналар