Футбол буйынса Европа чемпионаты

Чемпиона́т Евро́пы по футбо́лу, ҡыҫҡаса Евро () — милли йыйылмаларҙың УЕФА етәкселегендә үткән төп ярышы. Ярыштар 1960 йылдан алып 4 йылға бер үткәрелә һәм донъя чемпионаты араһында үтә. Башта турнир Европа милләттәре Кубогы тип атала, ә 1968 йылда исеме футбол буйынса Европа чемпионаты тип үҙгәртелә, һәм турнир рәсми статус алаM. Macho. Zlatá kniha fotbalu. Druhé rozšířené vydání..

Турнирға башланыр алдынан ҡабул итеүсе илдәрҙән башҡа (улар автоматик рәүештә квалификация үтә) бөтә командалар ҙа квалификациялауҙа ҡатнаша.

Европа чемпионатының финал турнирҙары, 2020 йылды иҫәпкә алмағанда (COVID-19 пандемияһы арҡаһында ул кисектерелә), 4 йылға бер тапҡыр үткәрелә. Һайлап алыу турниры менән бергә ул 2 йыл дауам итә.

2008 йылғы Европа чемпионатына һайлап алыу ярыштарында 50 команда ҡатнаша. Финал турнирында 24 команда ҡатнаша: һайлап алыу турниры йомғаҡтары буйынса шундай хоҡуҡ алған 23 команда һәм ҡабул итеүсе илдең йыйылма командаһы. 2000, 2008 һәм 2012 йылдарҙа чемпионатты ике ил ҡабул итә, турнир форматы уға тиклем 16 команда менән генә сикләнгән була. Европа кубогын беренсе булып СССР йыйылма командаһы яулай.

 Ярыштар 
1980 йылға тиклем турнирҙың йомғаҡлау өлөшөндә дүрт команда ғына ҡатнаша, 1980 йылдан алып 1992 йылға тиклем — һигеҙ, 1996 йылдан — 16, ә 2016 йылда чемпионаттың йомғаҡлау өлөшөндә беренсе тапҡыр 24 команда ҡатнаша. Турнирҙың йомғаҡлау өлөшөндә ҡатнашыусы командалар һайлап алыу уйындары серияһы аша билдәләнә: 1968 йылға тиклем командалар үҙ-ара өйҙәге һәм ситтәге уйындарҙа билдәләнә; 1968 йылдан башлап йыйылма командалар башта һайлап алыу төркөмдәрендә, һуңынан плей-оффта (төркөм еңеүселәре бер-береһенә ҡаршы уйнай; 1⁄4 этабы финалы аша) квалификациялана. 1980 йылға тиклем турнир үткәреү урыны һайлап алыу турнирын үткән һәм чемпионаттың финал өлөшөнә эләккән илдәр араһында һайланған. Ҡатнашыусылар киңәйгәндән һуң (1980), чемпионаттың йомғаҡлау өлөшөндә үткәреүсе ил командаһы автоматик рәүештә финалға сыға. Европа чемпионатын 14 ил ҡабул итә, шул иҫәптән ике тапҡыр Италия һәм Бельгия һәм өс тапҡыр Франция.

2007 йылда Чехословакия, Югославия һәм Советтар Союзының тарҡалыуы, Европала футбол берләшмәләре һаны артыуы һәм Израиль менән Ҡаҙағстанды индереү арҡаһында турнирҙы 24 командаға тиклем киңәйтеү тураһында күп бәхәстәр бара.

 Кубок 
Европа чемпионына тапшырылған кубок УЕФА-ның беренсе генераль секретары Анри Делоне хөрмәтенә атала. Ул беренселәрҙән булып Европа чемпионаты үткәреүҙе тәҡдим итә, әммә 1955 йылда, 1960 йылда үткәрелгән беренсе Европа чемпионатына тиклем 5 йыл ҡалғас, вафат була. Трофейҙы булдырыу өсөн уның улы Пьер Делоне яуаплы була. Кубокты Париж ювелиры Мишель Шобийон эшләй. Тарихтағы беренсе турнирҙан башлап чемпион Анри Делоне Кубогына лайыҡ була һәм уны 4 йыл дауамында, сираттағы Европа чемпионатына тиклем һаҡлай.

 Тарихы 

 УЕФА ойошторолоу 

 Беренсе чемпионат 

 Чемпионаттар исемлеге 

 Призёрҙар 
Түбәндә һәр чемпионаттың финал уйындары һәм өсөнсө урын өсөн матч һөҙөмтәләре күрһәтелгән:

ЙылҮткәрелеү урыныФинал3-сө урын өсөн матчГолдарЧемпионИҫәпФиналсы3-сө урынИҫәп4-се урынБөтәһеУртаса1960 ФранцияСССР2:1өҫтәлмә ваҡытЮгославияЧехословакия2:0Франция174,251964 ИспанияИспания2:1СССРВенгрия3:1өҫтәлмә ваҡытДания133,251968 ИталияИталия1:1ҡабаттан уйнау 2:0ЮгославияАнглия2:0СССР71,41972 БельгияФРГ3:0СССРБельгия2:1Венгрия102,51976 ЮгославияЧехословакия2:2пенальти буйынса(5:3)ФРГНидерланд3:2өҫтәлмә ваҡытЮгославия194,751980 ИталияФРГ2:1БельгияЧехословакия1:1пенальти буйынса(9:8)Италия271,93ЙылҮткәрелеү урыныФинал уйыныЕңелгән ярымфиналсылар(1)ГолыЧемпионИҫәпФиналсыЧемпионға ҡаршыЕңелгән финалсыға ҡаршыБөтәһеУртаса1984 ФранцияФранция2:0ИспанияПортугалияДания412,731988 ФРГНидерланд2:0СССРФРГИталия342,271992 ШвецияДания2:0ГерманияНидерландШвеция322,131996 АнглияГермания2:1алтын голЧехияАнглияФранция642,062000 Бельгия/ НидерландФранция2:1алтын голИталияПортугалияНидерланд852,742004 ПортугалияГреция1:0ПортугалияЧехияНидерланд772,482008 Австрия/ ШвейцарияИспания1:0ГерманияРәсәйТөркиә772,482012 Польша/ УкраинаИспания4:0ИталияПортугалияГермания762,452016 ФранцияПортугалия1:0өҫтәлмә ваҡытФранцияУэльсГермания1082,122020УЕФА 11 ағза-иленеңИталия1:1пенальти буйынса(3:2)АнглияИспанияДания1422,782024 Германия2028 Великобритания/ Ирландия2032 Италия/ Турция
1 1984 йылдан башлап өсөнсө урын өсөн матч үткәрелмәй.

2 Азербайджан, Англия, Венгрия, Германия, Дания, Италия, Испания, Нидерланд, Рәсәй, Румыния, Шотландия.Ярымфиналда 19 команда уйнай, финал матчына 14-е сыға. Иң титуллы йыйылма команда — Германия, ул чемпионатта 3 тапҡыр еңеү яулай һәм тағы ла 3 тапҡыр финалда уйнай, Испания икенсе урында, 3 тапҡыр чемпионатта еңә һәм 1 тапҡыр финалсы була. Европа чемпионатында миҙалдарҙың дөйөм һаны буйынса 9 миҙал менән Германия йыйылма командаһы алда. Икенсе урынды Испания, Италия, Нидерланд, Рәсәй (СССР) һәм Португалия йыйылма командалары биләй, улар төрлө кимәлдәге 5 миҙал яулай. 

Европа чемпионатында еңгән ун команданың 3-ө турнир хужалары булараҡ чемпион була. Европа чемпионатында еңгән, әммә тыуған илендә уңышҡа өлгәшмәгән командалар — Германия, Нидерланд һәм Португалия. 

 Ҡаҙаныштары 
КомандаЧемпионВице-чемпион3-сө урын (1984 й. тиклем)С 1984 года матч за третье место не проводится.Ярымфиналсы (1984 йылдан)4-се урын (1984 й. тиклем) Германия3 (1972, 1980, 1996)3 (1976, 1992, 2008)—3 (1988*, 2012, 2016)— Испания3 (1964*, 2008, 2012)1 (1984)—1 (2020)— Италия2 (1968*, 2020)2 (2000, 2012)—1 (1988)1 (1980*) Франция2 (1984*, 2000)1 (2016*)—1 (1996)1 (1960*) СССР1 (1960)3 (1964, 1972, 1988)——1 (1968) Португалия1 (2016)1 (2004*)—3 (1984, 2000, 2012)— Чехословакия1 (1976)—2 (1960, 1980)—— Нидерланд1 (1988)—1 (1976)3 (1992, 2000*, 2004)— Дания1 (1992)——2 (1984, 2020)1 (1964) Греция1 (2004)———— Югославия—2 (1960, 1968)——1 (1976*) Англия—1 (2020)1 (1968)1 (1996*)— Бельгия—1 (1980)1 (1972*)—— Чехия—1 (1996)—1 (2004)— Венгрия——1 (1964)—1 (1972) Швеция———1 (1992*)— Рәсәй———1 (2008)— Төркиә———1 (2008)— Уэльс———1 (2016)—
Йондоҙ менән (*) командаларҙың үҙ илендәге чемпионаттарҙағы һөҙөмтәләре күрһәтелгән.

 Ҡатнашыусылар 
 Европа чемпионаттарының иң яҡшы бомбардирҙары 14 туп
  Криштиану Роналду (Португалия)
9 туп
  Мишель Платини (Франция)
7 туп
  Антуан Гризманн (Франция)
  Алан Ширер (Англия)
6 туп
  Тьерри Анри (Франция)
  Руд ван Нистелрой (Нидерланд)
  Нуну Гомеш (Португалия)
  Златан Ибрагимович (Швеция)
  Патрик Клюйверт (Нидерланд)
  Ромелу Лукаку (Бельгия)
  Альваро Мората (Испания)
  Уэйн Руни (Англия)
5 туп
  Милан Барош (Чехия)
  Марко ван Бастен (Нидерланд)
  Марио Гомес (Германия)
  Зинедин Зидан (Франция)
  Юрген Клинсманн (Германия)
  Роберт Левандовский (Польша)
  Саво Милошевич (Югославия)
  Фернандо Торрес (Испания)
  Патрик Шик (Чехия)
Европа чемпионатының йомғаҡлау өлөшөндә бөтәһе 39 команда ҡатнаша (мәғлүмәттәр 2021 йылдың 24 июненә ҡарата).
ЧемпионаттаҡатнашыуКоманда13 Германия11 Испания10 Франция  Нидерланд  Италия  Англия9 Дания8 Португалия7 Швеция  Чехия6 Бельгия  Хорватия  Рәсәй5 Румыния  СССР  Швейцария  Төркиә4 Греция   Югославия  Венгрия  Польша3 Ирландия  Чехословакия  Шотландия  Австрия  Украина2 Болгария  Уэльс  Словакия1 Норвегия  Словения  Латвия Исландия  Төньяҡ Ирландия  Албания  СР Югославия БДБ  Финляндия  Төньяҡ Македония
 Сербия

 Дебютанттар 
Европаның һәр чемпионатында кәм тигәндә бер дебютант сығыш яһай. Шуларҙың етеһе беренселекте ҡабул итеүсе ил командаһы була.
ЙылДебютант1960  (хужа), , , 1964  (хужа), , 1968  (хужа), 1972  (хужа), 1976 1980 1984 , 1988 1992  (хозяин), , 1996 , , , , , 2000 , 2004 2008  (хужа), 2012  (хужа)2016 , , , , 2020 , 2024 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 История и статистика всех чемпионатов Европы на территории футбольных фанатов
 Чемпионат Европы на сайте soccer-stat.ru
 История чемпионатов Европы на сайте ГОЛ! 

Категория:Футбол буйынса Европа чемпионаты
Категория:Футбол буйынса Европа командалары
Категория:Футбол буйынса Европа чемпиондары