Рәсәй ҡурсаулыҡтары исемлеге

Дәүләт тәбиғәт ҡурсаулыҡтары, Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы, тәбиғәт процестарының һәм күренештәренең тәбиғи барышын, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһының генетик фондын, айырым төрҙәрен һәм бергәлектәрен, типик һәм уникаль экологик системаларҙы һаҡлап ҡалыу һәм өйрәнеүҙе маҡсат итеп ҡуйған федераль әһәмиәттәге тәбиғәтте һаҡлау, ғилми-тикшеренеү һәм экологик аң-белем таратыу учреждениелары булып тораФедеральный закон от 14 марта 1995 года № 33-ФЗ (ред. от 29 июля 2017 года) «Об особо охраняемых природных территориях» Постановление Правительства РСФСР от 18.12.1991 N 48 «Об утверждении Положения о государственных природных заповедниках в Российской Федерации»(с изменениями и дополнениями) . Ҡурсаулыҡтар махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре тибының береһе булып тора.

 Тарихи һәм статистик мәғлүмәттәр 
Рәсәйҙәге тәүге ҡурсаулыҡ — Баргузин ҡурсаулығы — 1917 йылдың 11 ғинуарында Бүрәт Республикаһы биләмәһендә ойошторола. Артабан һаҡланыусы биләмәләр исемлеге киңәйә. Баргузин ҡурсаулығынан тыш, Әстрхан (1919), Илмән (1920) һәм Кавказ (1924) ҡурсаулыҡтары ла боронғо.

Ҙур Арктика (42 мең км²), Командор (36 486,79 км²) һәм Врангель утрауы (ҡурсаулыҡ) (22 256,5 км²) ҡурсаулыҡтары Рәсәйҙә иң ҙурҙары булып тора. Рәсәйҙә иң бәләкәй ҡурсаулыҡтар — Белогорье (21,31 км²) һәм Ока яны-Террас (46,9 км²), Галичья Гора (2,3 км²). Ҡурсаулыҡтарҙың күпселеге (һаны буйынса) Красноярск, Приморье һәм Хабаровск крайҙары территорияһында урынлашҡан.

Ҡурсаулыҡтарҙың күп өлөшө Рәсәй Федерацияһының Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығына буйһона. Ҡайһы берҙәре Рәсәй Фәндәр академияһына һәм башҡа министрлыҡтарға ҡарай: Алыҫ Көнсығыш диңгеҙ ҡурсаулығы — РФА-ның ДВО диңгеҙе биологияһы институтына, Кедрный Падь һәм Уссурия ҡурсаулыҡтары — РФА-ның ДВО-ның Биохимия-тупраҡ институтына, Илмән ҡ. — Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Воронеж дәүләт университетына һәм Көнсығыш Урал ҡ. — Атом энергияһы буйынса федераль агентлыҡтың «Маяҡ» производство берекмәһенә.

 Ҡурсаулыҡтар исемлеге 
Түбәндә Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә ғәмәлдә булған дәүләт тәбиғәт ҡурсаулыҡтары исемлеге бирелә. Таблицала йәшел төҫ менән биосфера ҡурсаулыҡтары — глобаль экологик мониторинг алып барыусы халыҡ-ара биосфера резерваттары системаһына ингән ҡурсаулыҡтар айырыла. Һоро-йәшел төҫ менән — Ҡырым территорияһындағы ҡурсаулыҡтар.

 № Атамаһы Урынлашыуы Майҙаны, км² Ойошторолоу ваҡыты Төр Сығанаҡтар 1 Азас Тыва  11 ғинуар 1985 йыл 200px  2 Алтай ҡурсаулығы Алтай  16 апрель 1932 йыл 200px  3 Әстерхан ҡурсаулығы Әстерхан өлкәһе  11 апрель 1919 йыл 200px  4 Байкал-Лена ҡурсаулығы Иркутск өлкәһе  5 декабрь 1986 йыл 200px  5 Байкал ҡурсаулығы Бүрәт Республикаһы  26 сентябрь 1969 йыл 200px 6 Баргузин ҡурсаулығы Бүрәт Республикаһы  11 ғинуар 1917 йыл 200px  7 Басеги Пермь өлкәһе  1 октября 1982 йыл 200px  8 Бастак Йәһүд автономиялы өлкәһе  13 февраля 1997 йыл 200px 9 Башҡортостан ҡурсаулығы Башҡортостан  11 июля 1930 йыл 200px  10 Белогорье ҡурсаулығы Белгород өлкәһе  13 июль 1979 йыл 200px  11 Богдо-Баскунчак ҡурсаулығы Әстерхан өлкәһе  18 ноябрь 1997 йылй 200px 12 Болонь ҡурсаулығы Хабаровск крайы  18 ноябрь 1997 йыл 200px 13 Ҙур Кокшага (ҡурсаулыҡ) Марий Эл  14 март 1993 йыл 200px 14 Ҙур Хехцир ҡурсаулығы Хабаровск крайы  3 октябрь 1963 йыл 200px 15 Ҙур Арктика ҡурсаулығы Красноярск крайы  11 май 1993 йыл 200px 16 Ботчин ҡурсаулығы Хабаровск крайы  25 май 1994 йыл 200px 17 Брянск урманы Брянск өлкәһе  14 июль 1987 йыл 200px  18 Бурея ҡурсаулығы Хабаровск крайы  12 август 1987 йыл 200px  19 Үрге Таз ҡурсаулығы Ямал-Ненец автономиялы округы  24 декабрь 1986 йыл 200px  20 Висим ҡурсаулығы Свердловск өлкәһе  6 июль 1971 йыл200x200пкс  21 Витим ҡурсаулығы Иркутск өлкәһе  20 май 1982 йыл 200px  22 Вишерск ҡурсаулығы Пермь крайы  26 февраль 1991 йыл 200px 23 Волга-Кама ҡурсаулығы Татарстан  30 апрель 1960 йыл 200px  24 Воронеж ҡурсаулығы Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе  3 декабрь 1923 йыл 200px  25 Ворона ҡурсаулығы Тамбов өлкәһе  12 август 1994 йыл 200px 26 Көнсығыш Урал радиация ҡурсаулығы Силәбе өлкәһе  9 апрель 1966 йыл 200px  27 :ru:Галичья Гора (заповедник) Липецк өлкәһе  25 апрель 1925 йыл 200px  28 Гыдан ҡурсаулығы Ямал-Ненец автономиялы округы  7 октябрь 1996 йыл 29 Дағстан ҡурсаулығы Дағстан  9 ғинуар 1987 йыл 200px  30 Алыҫ Көнсығыш диңгеҙ ҡурсаулығы Диңгеҙ буйы крайы  24 март 1978 йыл 200px  31 Дарвин ҡурсаулығы Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе  18 июль 1945 йыл 200px  32 Даур ҡурсаулығы Байкал аръяғы крайы  5 декабрь 1987 йыл 200px  33 Денежкин Ташы (ҡурсаулыҡ) Свердловск өлкәһе  16 август 1991 йыл 200px 34 Джергин ҡурсаулығы Бүрәт Республикаһы  14 август 1992 йыл 200px 35 Джугджур ҡурсаулығы Хабаровск крайы  10 сентябрь 1990 йыл 36 Жигули ҡурсаулығы Һамар өлкәһе  19 августа 1927 йыл 200px  37 Зея ҡурсаулығы Амурская область  3 октябрь 1963 йыл 200px 38 Илмән ҡурсаулығы Силәбе өлкәһе  14 май 1920 йыл 200px  39 Ҡабарҙы-Балҡар ҡурсаулығы Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы  8 ғинуар 1976 йыл 200px  40 Кавказ ҡурсаулығы Адыгей Республикаһы,Ҡарасәй-Черкес Республикаһы,Краснодар крайы  12 май 1924 йыл 200px  41 :ru:Калужские засеки Калуга өлкәһе  5 ноябрm 1992 qsk 200px 42 Кандалакша ҡурсаулығы Карелия,Мурманск өлкәһе  7 сентябрь 1932 йыл 200px  43 Катунь ҡурсаулығы Алтай Республикаһы  25 июль 1991 йыл 200px 44 :ru:Кедровая Падь Диңгеҙ буйы крайы  1 ғинуар 1970йыл 200px  45 Керженец ҡурсаулығы Түбәнге Новгород өлкәһе  23 апреляь 1993 йыл 200px 46 Кивач (ҡурсаулыҡ) Карелия  11 июнь 1931 йыл 200px  47 Кологрив урманы Кострома өлкәһе  21 ғинуар 2006 йыл 200px 48 Командор ҡурсаулығы Камчатка крайы  23 апрель 1993 йыл 200px 49 Комсомол ҡурсаулығы Хабаровск крайы  3 октябрь 1963 йыл 200px 50 Коряк ҡурсаулығы Камчатка крайы  26 декабрь 1995 йыл 200px 51 Костомукша ҡурсаулығы Карелия  14 декабрь 1983 йыл 200px 52 Кроноцк ҡурсаулығы Камчатка крайы  1 июнь 1934 йыл 200px  53 Кузнецк Алатауы ҡурсаулығы Кемерово өлкәһе  27 декабрь 1989 йыл 200px  54 Курильск ҡурсаулығы Сахалин өлкәһе  10 февраль 1984 йыл 200px  55 Лазов ҡурсаулығы Диңгеҙ буйы крайы  10 февраля 1935 200px  56 Лапландия ҡурсаулығы Мурманск өлкәһе  17 ғинуар 1930 йыл 200px  57 Магадан ҡурсаулығы Магадан өлкәһе  5 ғинуар 1982 йыл 200px  58 Кесе Сосьва ҡурсаулығы Ханты-Манси автономиялы округы — Югра 17 февраль 1976 йыл   59 Мордва ҡурсаулығы Мордовия  5 март 1936 йыл 200px  60 Ненец ҡурсаулығы Ненец автономиялы округы  18 декабрь 1997 йыл 61 Түбәнге Свирь ҡурсаулығы Ленинград өлкәһе  11 июнь 1980 йыл 200px  62 Нор ҡурсаулығы Амур өлкәһе  2 февраль 1998 йыл 63 Нургуш (ҡурсаулыҡ) Киров өлкәһе  25 май 1994 йыл 200px 64 Ока биосфералы дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы Рязань өлкәһе  10 февраль 1935 йыл 200px  65 Олёкма ҡурсаулығы Саха Республикаһы  3 ғинуар 1984 йыл 200px  66 Ырымбур ҡурсаулығы Ырымбур өлкәһе  12 май 1989 йыл 200px 67 Врангель утрауы (ҡурсаулыҡ) Чукот автономиялы округы  23 март 1976 йыл 200px  68 Пасвик Мурманск өлкәһе  16 июль 1992 йыл 200px 69 Печора-Илыч ҡурсаулығы Коми Республикаһы   200px  70 Пинеж ҡурсаулығы Архангельск өлкәһе  4 май 1930 йыл 200px  71 Полисть ҡурсаулығы Псков өлкәһе  20 август 1974 йыл 200px 72 Поронай ҡурсаулығы Сахалин өлкәһе  30 март 1988 йыл 200px  73 Волга буйы урман-дала ҡурсаулығы Пенза өлкәһе,Ульяновск өлкәһе  26 июль 1989 йыл 200px  74 Ока яны-Террас ҡурсаулығы Мәскәү өлкәһе  19 июнь 1945 йыл 200px  75 Присур ҡурсаулығы Сыуашстан  27 декабрь 1995 йыл 76 Путоран ҡурсаулығы Красноярск крайы  15 декабрь 1988 йыл 200px  77 Рдея ҡурсаулығы Новгород өлкәһе  25 май 1994 йыл 200px 78 Ростов ҡурсаулығы Ростов өлкәһе  27 декабрь 1995 йыл 200px 79 Саян-Шушенск ҡурсаулығы Красноярск крайы  17 март 1976 йыл 200px  80 Төньяҡ Осетия ҡурсаулығы Төньяҡ Осетия  7 сентябрь 1967 йыл 200px  81 Сихотэ-Алин ҡурсаулығы Диңгеҙ буйы крайы  10 февраль 1935 йыл 200px  82 Сохондин ҡурсаулығы Байкал аръяғы крайы  11 декабрь 1973 йыл  83 Столбы Красноярск крайы  30 июня 1925 200px  84 Таймыр ҡурсаулығы  Красноярск крайы  23 февраля 1979200px  85 Тебердин ҡурсаулығы Ҡарасәй-Черкес Республикаһы  23 ғинуар 1936 йыл 200px  86 Тигирек ҡурсаулығы Алтай крайы  4 декабрь 1999 йыл 200px 87 Тунгус ҡурсаулығы Красноярск крайы  9 октябрь 1995 йыл 200px 88 Убсунур соҡоро (ҡурсаулыҡ) Тыва Республикаһы  24 ғинуар 1993 йыл 200px 89 Уссурия ҡурсаулығы Диңгеҙ буйы крайы  1 ғинуар 1970 йыл 200px  90 Лена тамағы ҡурсаулығы Якутия  18 декабрь 1985 йыл 200px  91 Утриш ҡурсаулығы Краснодар крайы  2 октябрь 2010 йыл 200px 92 Хакас ҡурсаулығы Хакасия  4 сентябрь 1999 йыл 200px 93 Ханкай ҡурсаулығы Диңгеҙ буйы крайы  28 декабрь 1990 йыл 200px  94 Хинган ҡурсаулығы Амур өлкәһе  3 октябрь 1963 йыл 200px 95 Хопёр ҡурсаулығы Воронеж өлкәһе  10 февраль 1935 йыл 200px  96 :ru:Центрально-Лесной заповедник Тверь өлкәһе  4 май 1930 йыл 200px  97 :ru:Центрально-Чернозёмный заповедник Курск өлкәһе  10 февраль 1935 йыл 200px  98 Үҙәк Себер ҡурсаулығы Красноярск крайы  9 ғинуар 1985 йыл 200px 99 Чёрные земли Ҡалмыҡ Республикаһы  11 июнь 1990 йыл 200px  100 Шайтантау (ҡурсаулыҡ) Ырымбур өлкәһе  9 октябрь 2014 йыл 200px 101 Шүлгәнташ ҡурсаулығы Башҡортостан  16 ғинуар 1986 йыл 200px  102 Эрзи Ингушетия  21 декабрь 2000 йыл 200px 103 Юган ҡурсаулығы Ханты-Манси автономиялы округы — Югра  31 май 1982 йыл 200px  104 Көньяҡ Урал ҡурсаулығы Башҡортостан,Силәбе өлкәһе  19 июнь 1978 йыл 200px  105 :ru:Восток Финского залива Ленинград өлкәһе  21 декабрь 2017 йыл 200px 106 Васюган ҡурсаулығы Томск өлкәһе,Новосибирск өлкәһе  16 декабрь 2017 йыл 107 Казантип тәбиғәт ҡурсаулығы   12 май 1998ГПЗ — 2018йылдың 13 сентябренән 200px 108 Карадаг тәбиғәт ҡурсаулығы  9 августа 1979ГПЗ — 2018 йылдың 13 сентябренән 200px 109 Лебяжьи острова  9 февраль 1949 йылстатус государственного заповедника (как филиал Крымского природного заповедника), в 1947—1949 годах охранялся как местный заповедник Раздольненского района Крыма. См. подробную информацию о Крымском природном заповеднике ГПЗ — 2018 йылдың 13 сентябренән 110 Опук тәбиғәт ҡурсаулығы  12 мая 1998ГПЗ — 2018 йылдың 13 сентябренән 200px 111 Ялтинский горно-лесной заповедник  20 февраля 1973ГПЗ — 2018 йылдың 13 сентябренән 200px 112 Медвежьи острова Саха Республикаһы  30 июнь 2020 йыл 200px

 Иҫкәрмәләр 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 :ru:Список национальных парков России
 :ru:Список заказников России

 Һылтанмалар 
 Каталог государственных природных заповедников России на портале Минприроды РФ
 Информационно-справочная система «ООПТ России»


Рәсәй, ҡурсаулыҡтар
*