Артемида

мини|Артемиданың бронза һыны, беҙҙең эраға тиклем 4 быуат.
Артемида (һ. б.. — боронғо грек мифологияһында мәңге йәш һунар алиһәһе, ҡатын-ҡыҙ сафлығы алиһәһе. Ерҙәге бөтә тереклектең ҡурсалаусыһы, никахта бәхет биреүсе һәм бала тапҡанда ярҙам күрһәтеүсе, һуңыраҡ Ай алиһәһе (уның ағаһы Аполлон Ҡояшты кәүҙәләндерә). Гомерҙа — һомғоллоҡ, һунарсылыҡ ҡурсалаусыһыГомер. Одиссея VI 102—108. Римлеләрҙә Диана менән тиңләштерелә.

Артемиданың культ хайуандары булып лань һәм айыу тора.

 Мифология һәм мәҙәниәт 
Артемида исеменең этимологияһы билдәһеҙ. Микен телендә a-ti-mi-teПредметно-понятийный словарь греческого языка. Микенский период. Л., 1986. С.141.

Зевстың һәм алиһә Летоның ҡыҙы, Аполлондың игеҙәк ҡыҙ туғаны (Hes. Theog. 918)Артемида  // terme.ru, титандар Кея һәм Фебаның ейәнсәре. Делос утрауындағы Кинф тауында тыуған.

60 океанида һәм 20 амний нимфалары уның хеҙмәтселәре  була. Пандан бүләк итеп 12 эт алаКаллимах. Гимны III 87-97. Согласно Каллимаху, охотясь на зайцев, радуется виду их кровиГигин. Астрономия II 33, 1. Каллимахҡа ярашлы, ҡуянға һунар иткәндә уларҙың ҡанын күреп шатланаГигин. Астрономия II 33, 1.

Классик Артемида — мәңгелек ҡыҙ; уны оҙатып йөрөгән нимфалар шулай уҡ никахһыҙлыҡ антын бирә, уны үтәмәүселәр ҡәтғи язаға тарттырыла (мәҫәлән, Каллисто). Туй алдынан алиһә Артемидаға ҡорбан килтерелә. Күп мифтарҙа ул үс алыусы һәм аяуһыҙ булып күренә: Ниобаның балаларын, Актеонды үлтерә, Агамемнонға үҙенең ҡыҙы Ифигенияны ҡорбан итергә бойора. Артемиданың зыянлы функциялары уның архаик үткәне — Криттағы йәнлектәр хужаһы булыуы менән бәйле. Үҙенең боронғо ипостасында һунарсы ғына түгел, айыу ҙа була.

Кеше ҡорбандары килтерелгән бындай Артемида Кибеле һәм Иштар кеүек боронғо алиһә-әсәләргә яҡын; бәлки, шунан, алиһәнең уңдырышлылығын данлаған оргиастик культ элементтары ла килеп сыҡҡандыр. Йыш ҡына уның менән  бала табыусыларға ярҙам итеүсе Ильфия, ҡараңғылыҡ алиһәһе һәм тылсымсыларҙы ҡурсалаусы Геката, Айҙы кәүҙәләндереүсе Селена тиңләштерелә. Художестволы һүрәттәрҙә Селена Артемиданан тулы йөҙө, костюмы һәм башындағы дуға формаһындағы япмаһы менән генә айырыла. Артемида (үҙенең боронғо ипостасияһында), уға оҡшаш күп кенә алиһәләр кеүек үк, ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы яҡлай, үлеп барғандарҙың ғазаптарын еңеләйтә, ул бер үк ваҡытта тыуыу һәм үлем менән ассоциациялана.

Артемиданың айыуҙар менән бәйләнештәре бик ҡыҙыҡлы һәм бер ни тклем аңлайышһыҙ. Брауронда, Аттиканың көнсығыш яры буйында, хәҙер ҡаҙылған Артемиданың Браурония ғибәҙәтханаһы булған. Бер яҡтан, был ҡорамға ҡатын-ҡыҙҙар тыуҙырыуҙа вафат булғандарҙың кейемдәре бағышланған: был Артемиданың бала тыуыуҙа ярҙамсы булараҡ функцияһы менән бәйле, һәм үҙендә ниндәй ҙә булһа көтөлмәгән хәлдәрҙе аңлатмай. Әммә ошо уҡ ғибәҙәтхана менән сәйер йола бәйле була: биш йәштән ун йәшкә тиклемге Афина ҡыҙҙары был ғибәҙәтханала күпмелер ваҡыт йәшәй, ἄρκτοι, йәғни «инә айыуҙар» тип атала,  дүрт йылға бер тапҡыр үткәрелгән Брауронии байрамы ваҡытында  шафран менән буялған кейем кейгән ҡыҙҙар Артемида хөрмәтенә ниндәйҙер тантаналар ойоштора. Был йола менән Каллистоның айыуға әүерелгән юлдашы тураһындағы аркада мифы  менән сағыштырыла һәм бында боронғо териоморф, йәғни Артемиданың «йыртҡыс» ҡиәфәте эҙҙәрен күрәләрЗайцев А. И. Греческая религия и мифология: Курс лекций / Под ред. Л. Я. Жмудя. — Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ; М.: Издательский центр «Академия», 2005. — С. 122—123..

Коттеға ярашлы, Артемида өсәү булы: Зевстың һәм Персефонаның ҡыҙы, ул Герместан ҡанатлы Эротты тыуҙыра; өсөнсө Зевстың  һәм Летоның ҡыҙы; Упис һәм Главканың ҡыҙы, уны Упис тип атайҙарЦицерон. О природе богов III 58.

Мысыр риүәйәттәре буйынса, эллиндарға Эсхил хәбәр иткәнсә, Артемида — Деметраның ҡыҙыГеродот. История II 156; Павсаний. Описание Эллады VIII 37, 6. Аллалар Мысырға ҡасҡанда, ул бесәйгә әйләнәОвидий. Метаморфозы V 330.

Артемида культы бөтә ерҙә лә таралған була, әммә бигерәк тә уның Кесе Азияла Эфестағы ғибәҙәтхананың даны тарала, унда күп түшле бала табыуҙы ҡурсалаусы алиһәнең данлыҡлы статуяһы урынлашҡан. Артемиданың беренсе ғибәҙәтханаһын Герострат «дан алырға» теләп б. э. т. 356 й. яндыра. Уның урынында төҙөлгән икенсе ғибәҙәтхана антик донъяның ете мөғжизәһе була. Артемида Эфесская амазонкаларҙың ҡурсалаусыһы була.

 Артемида ҡорбандары 
мини|366x366пкс|Диана Версальская. Грек скульптураһының рим күсермәһе. Леохар
мини|Артемида Эфесская

 Агротера («Охотница», «Ловчая»). Уның ғибәҙәтханаһы АттикалаПавсаний. Описание Эллады I 19, 6. Йәки ниндәйҙер алиһәПлутарх. Об Эроте 14..
 Алфея.
 Апанхомена («Удавленница»). Риүәйәт менән бәйле Кафияла эпитет (Аркадия)Павсаний. Описание Эллады VIII 23, 6-7. Каллимахҡа ярашлы, аркадалылар Артемидаға доға ҡылаКлимент. Протрептик 38, 3.
 Арикийская.
 АристаПавсаний. Описание Эллады I 29, 2.
 Астратея.
 Браврония. Аттик демының  Браврон исеме буйынсаПавсаний. Описание Эллады I 23, 7. Байрамдар айыу кейеме кейеү менән бәйлеАристофан. Лисистрата 643.
 БромияОрфические гимны XXXVI 2.
 Гегемона («Воительница»). Тегейҙа уның менән бәйле риүәйәт барПавсаний. Описание Эллады VIII 37, 1. В Тегее с ним связана легендаПавсаний. Описание Эллады VIII 47, 6.
 ГекатаОрфика, фр.188 Керн.
 ГекаэргаНонн. Деяния Диониса V 491.
 Гиакинфотрофос — Книдта эпитетЛосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.311.
 ДафнияПавсаний. Описание Эллады III 24, 9.
 ДелияСтаций. Фиваида II 243. Делостан, унда ул һәм Аполлон тыуа,  (Аполлонды Делий тип тә атайҙа). Тибуллдың һөйәркәһе исеме.
 Евклея.
 Евринома — фигалейҙар эпитетыПавсаний. Описание Эллады VIII 41, 5.
 Ифигения («Сильнорожденная, Могущественная») См.: A Greek-English Lexicon compiled by Henry George Liddel and Robert Scott, revised and augmented throughout by Sir Henry Stuart Jones with the assistance of Roderick McKenzie and with the cooperation of many scholars. With a revised Supplement / Henry George Liddel, Robert Scott. — Oxford, 1996. — P. 845.
 Каллиста. Беренселәрҙән булып уны шағир Памф ҡуллана. Артемида Каллиста ғибәҙәтханаһы Каллисто ҡәбере янында тораПавсаний. Описание Эллады VIII 35, 8.
 Кариатида. Кариаттар — Артемида жрецтарыОрозий. История против язычников I 7, 1 комм.. Кастор һәм Полидевк Карида урынында спартанецтарҙы бейеүҙең айырым төрөнө өйрәтәЛукиан. О пляске 10. :en:Caryatis
 Кинфия — Делостағы Кинф тауынанСтаций. Фиваида I 577. Проперци һөйәркәһенең исеменән
 Колоенская — Лидияла Колоя күле янындағы сиркәүСтрабон. География XIII 4, 5 (стр.626).
 Кордака — Элидала эпитетПавсаний. Описание Эллады VI 22, 1.
 Лафрия (). Калидонда  (см. Мифы Фокиды)Павсаний. Описание Эллады IV 31, 7, шулай у  Патрала
Павсаний. Описание Эллады VII 18, 8 Артемида культын урынлаштырған Лафрий исемле калидондар һәм мессессаларҙа эпиитеты (см. Мифы Фокиды).
 Левкофрина («Белобровая») — магнеттарҙың эпитетыПавсаний. Описание Эллады I 26, 4.
 Лигодесма («Обвязанная ивами») — Спартала эпитет Артемида Орфия эпитетыПавсаний. Описание Эллады III 16, 11.
 Лохия («Родовспомогательница»)Плутарх. Застольные беседы III 10, 3.
 Мелисса (, «пчела»). Деметраның ҡыҙы тарафынан аталған Эфестағы эпитет.  Культ булдырыу Эсхилдың «Жрицы» трагедияһында һүрәтләнә (фр.86-87 Радт). Мелиссалар тип Деметра  жрицаларын атайҙарКаллимах. Гимны II 110.
 — Ионияла Пигела ҡалаһында Агамемнон нигеҙ һалған уның ғибәҙәтханаһыСтрабон. География XIV 1, 20 (стр.639). Артемида Мунихияның ксоанын Сикионда Скиллид һәм Дипен төҙөйКсенофонт. Греческая история II 4, 11; Каллимах. Гимны III 259.
 Орфия (Ортия), Спартала уның алтарыАлкман. Парфений, ст.43
 Орфосия (Ортосия)Пиндар. Олимпийские песни III 30 — Амазонка Антиопаны шулай тип атайҙарЛикофрон. Александра 1331.
 Пайдотрофа («Детокормилица») —  Коронда ғибәҙәтхана (Мессения)Павсаний. Описание Эллады IV 34, 6.
 Подагра —  Сосибий буйынса, Лаконикта Артемида Подаграның ҡорбан килтереү урыны бар.
 Селасфора («Светоносная»)Павсаний. Описание Эллады I 31, 4.
 Тавриона
 ТаврополаСофокл. Эант 172; Диодор Сицилийский. Историческая библиотека V 77, 7 — Бравронда Артемида Таврическаяның һүрәте. Артемида Таврополаның йолалары Каппадокияла ла була. Геката эпитетыОрфические гимны I 7.  Питоклға ярашлы, фокейҙар уға кешене күмәкләп яндырыуҙы ойоштораКлимент. Протрептик 42, 6.
 Улия.
 Феба.Гомер. Илиада V 51.
 ФереяКаллимах. Гимны III 259 — Фералар менән бәйле, Аргостағы һыныПавсаний. Описание Эллады II 23, 5.
 Хесийская — Самоста эпитетКаллимах. Гимны III 228.
 ХитонаКаллимах. Гимны I 77.
 Элефтерия («Свободная»).
 Эфопия — Митиленда сиркәүМякин Т. Г. Сапфо. СПб, 2004. С.181, по надписям. «Эфиопид»та  (синопсис) Лесбоста Ахиллдың  Аполлонға, Артемидаға һәм Летоға ҡорбан килтереүе телгә алына.

 Юлдаштары 

 ГиалаОвидий. Метаморфозы III 171.
 Нефела.
 Опис — нимфаВергилий. Энеида XI 532.
 Ортигия — Артемида һәм Аполлондың һөт инәһеКомментарий О. П. Цыбенко в кн. Диодор Сицилийский. Историческая библиотека. Кн.4-7. СПб, 2005. С.333. Уның исеме менән Эфеста Артемида храмы янында парк аталған, унда уның ҡулдарында балалар тотҡан һыны урынлашҡан.
 ПсекаОвидий. Метаморфозы III 172
 Ранида.
 Фиала.

 Артемиданың башҡа юлдаштары

 Амнисиадалар
 Антиклея
 Бритомартида
 Дафна
 Еврибия (амазонка)
 Крокал
 Полифонт
 Прокрид
 Сиринг
 Тайгета
 Феба (амазонка)
 Филоноя (Тиндарейҙың ҡыҙы).

 Артемида ҡорбандары 
Ҡатын-ҡыҙҙарға (ир-егеттәргә Аполлон кеүек) тәбиғи үлем килтерә, әммә ҡан ҡойғос үлем дә була ала, йыш ҡына язалау ҡоралы итеп уҡтар ҡуллана. Уның ҡорбандары араһында шулай уҡ Мелеагр һәм Орест.

 Агамемнон. Алиһә Ифигенияны ҡорбан итеп килтереүҙе талап итә (мифтың һуңғы версияһы буйынса алиһә тарафынан йәлләнә).
 Адонис. Уға ҡабан ебәрә.
 Актеон. Боланға әйләнә.
 Алоадалар. Артемида боланға әйләнә, һәм улар бер-береһен үлтерә.
 Алфей. Артемидаға ғашиҡ була.
 Амфион һәм уның ҡыҙҙары. Уҡ менән үлтерелә.
 Ариадна.
 Аталанта һәм Гиппомен. Арыҫландарға әйләнәләр.
 Бротей. Утҡа ташлана.
 Аркадиянан буфаг. Уҡ менән зарарлана.
 Гиппа (Хирондың ҡыҙы), ул шулай уҡ Меланиппа. Бейәгә әйләнә.
 Гратион (гигант). Үлтерелә.
 Танагранан Дриант.
 Каллисто. Версия буйынса, уҡтан үлә.
 Кенхрей. Ул осраҡлы рәүештә үлтерә.
 Коронида (Флегияның ҡыҙы). Үлтерелә.
 Лаодамия (Беллерофонттың ҡыҙы).
 Лимон (Тәһиттың улы). Уҡтан үлтерелә.
 Меланипп һәм Комефо. Артемидаға ҡорбан килтерелә.
 Мера (Перт ҡыҙы). Үлтерелә.
 Ойней.  Калидондың ҡыр сусҡаһын ебәрә.
 Орион. Артемида тарафынан үлтерелә (версия).
 Титий. Үлтерелә.
 Фалек. Тиранды Артемида ебәргән арыҫлан үлтерә.
 Филонида (шулай уҡ Хиона). Уҡтан үлә.
 Посидониянан фоант. Уға ҡабандың башы төшә.
 Эфимия. Үлтерелә.

 Табыныу 
Өсөнсө айҙың (Боедромиондың) алтынсы көнөндә гректар Артемида Агротераға ҡорбан килтерә.

 Хәтер 

 Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә 

 Уға Гомерҙың IX һәм XXVII гимндары, Каллимахтың III гимны, XXXVI орфик гимны арналған. Еврипидтың «Ипполит», «Ифигения в Авлиде», «Ифигения в Тавриде».трагедияларының геройҙары. 
 Алтын йәйә һәм яурынында колчан, ҡулдарына һөңгө, ҡайһы берҙә башында ярым ай (Ай алиһәһе символы) булып һүрәтләнә, йыш ҡына боландар һәм нимфалар оҙатыуында. Традиция буйынс ғиффәтлекте кәүҙәләндергән алиһәне ҡыҫҡа хитонда «кейендерәләр». Һуңыраҡ, XVI—XIX быуаттарҙа, яланғас алиһә һүрәттәре барлыҡҡа килә, был ул ваҡытта ысын ғауғаға килтерә (мәҫәлән, 1790 йылда Гудон ижад иткән Диана-һунарсы).

 Астрономияла 

 Артемида хөрмәтенә 1868 йылда асылған Артемида астероиды (105); 1894 йылда асылған  (395) Делия астероиды; Венералағы Артемида сулпаны аталған.
 Артемида хөрмәтенә шулай уҡ яңы Америка ай программаһы атала.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Артемида и олень
 Артемида Пирейская
 Статуя Артемиды

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — С. 107—108.
 Гладкий В. Д. Древний мир. Энциклопедический словарь в 2-х томах Центрполиграф, 1998 г. 

Категория:Олимптың ун ике илаһы
Категория:Алфавит буйынса илаһтар
Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр
Категория:Грек мифологияһы илаһтары
Категория:Боронғо грек илаһтары
Категория:Һунар алиһәләре
Категория:Ай алиһәләре