Ниса (ҡала)

Ниса, Нәса йәки Неса (, перс. نسا‎, , шулай уҡ Парфавнис; ) -   емереклектәре Бәғер ауылы эргәһендә урынлашҡан боронғо ҡала, Төркмәнстандың баш ҡалаһы Ашхабадтан көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта. Ике  ҡаласыҡтан тора — Парфияның үҙәндәге ҡалаһы Яңы Ниса, һәм ҡалҡыулыҡтағы батша ҡәлғәһе Иҫке Ниса .

 Этимологияһы 

«Ниса» этимологияһының бер нисә версияһы бар. Тарихсы  Әбү Сәғед әс-Сәмәни  (XII б.) иҫәпләүенсә, был атама ғәрәп телендәге «ниса»нан (ҡатын-ҡыҙ) килеп сыҡҡан, сөнки тап ҡатын-ҡыҙҙар, йәнәһе, ғәрәптәрҙең был ҡалаға һөжүмен кире ҡаҡҡан. Тикшереүселәр фекеренсә, «ниса» «ултыраҡ ауыл төрө» йәки «йәшәргә ултырған урын» тигәнде аңлата.
мини|слева|Ҡая рельефында Парфия батшаһы Митридат I һүрәте, Хузестан провинцияһы,  Иран
 Тарихы 
Ниса урынында кеше эшмәкәрлегенең иң тәүге эҙҙәре б.э.т. IV-II меңдәргә ҡарай. Беҙҙең эраға тиклем I меңенсе йылдарға тиклем бында ярайһы уҡ ҙур ултыраҡ ауыл булған.

Риүәйәт буйынса, Дарий I Гистасп  заманында (б.э.т.VI быуат) ауыл сик ҡәлғәһе була, ул төньяҡтан баҫып ингән һуғышсан күсмә халыҡтарға юлды тотҡарлай.

Ниса Парфяның үҙәк хакимиәтенең тәүге үҙәге булараҡ һүрәтләнә. Ҡалаға Арсак I нигеҙ һалған (б.э.т. 250 йылда идара иткән) тип һанайҙар. Нисалағы замокты төҙөүҙең аныҡ маҡсаты билдәһеҙ булһа ла, ул некрополь итеп файҙаланылған тип фараз ителә.

Ниса ҡалаһында археологтарҙың ҡаҙыныу эштәре мөһим биналар, ҡәберлектәр һәм ҡорамдар, яҙма документтар һәм таланылған хазинаханалар тапҡан. Фарсы сюжеттары йәки классик мифологик күренештәр менән биҙәп фил һөйәктәренән эшләнгән күп һанлы ритондар һәм тәңкәләр, шулай уҡ бик күп эллинистик сәнғәт әҫәрҙәре табыла.

Һуңғараҡ Парфиянан Митридат I (б.э.т. 171 й. - б.э.т. 138 й.) Нисаның исемен Митридаткиртҡа (« Митридат замогы»)  үҙгәртә. 

Ул  I быуаттың тәүге сирегендә ер тетрәүҙән һуң тулыһынса емерелә. 

 Мәҙәни-тарихи әһәмиәте 
2007 йылда Парфия ҡәлғәһе емереклектәреЮНЕСКО-ның Бөтә Донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә .

 Галереяһы 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 




 Массон В. М. Культурогенез древней Центральной Азии. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2006.

 Массон В. М. Старая Ниса — резиденция парфянских царей / АН СССР. ИА; ООПИК Туркм. — Л: Наука, 1985 — 12 с: ил.

 Ставиский Б. Я. Искусство Средней Азии. Древний период. VI в. до н. э. — VIII в. н. э. — М.: Искусство, 1974.
 Brentjes B. Mittelasien, Koehler und Amelang, Leipzig 1977.
 Lippolis C. Nisa-Mitradatkert: l’edificio a nord della Sala Rotonda. Rapporto preliminare delle campagne di scavo 2000—2001 // Parthic 4 (2002), 47-62.

 Һылтанмалар 

 С. Атаева. Тайны древней туркменской столицы Нисы
 Парфянская крепость Ниса включена в реестр всемирного наследия ЮНЕСКО

 Старая Ниса: путеводитель по древности
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары
Категория:Элекке баш ҡалалар
Категория:Азияның юҡҡа сыҡҡан ҡалалары
Категория:Ашхабад
Категория:Төркмәнстан тарихы
Категория:Ебәк юлы ҡалалары