Аварҙар

Аварҙар () — Нах-Дағстан халҡы, Кавказ төп халыҡтарының береһе, Таулы Дағстанда, шулай уҡ Көнсығыш ГрузияЮ. А. Жданов. Энциклопедия культур народов Юга России: Народы Юга России. Ростов-на-Дону: Северо-Кавказский научный центр высшей школы, 2005. — 244 с. һәм Төньяҡ Әзербайжанда йәшәй. 

Дағстан Республикаһының иң күп һанлы халҡы һәм 2020—2021 йылдарҙа халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәй халыҡтары һаны буйынса алтынсы урын тота.

 Этнонимы 
Бер фекер буйынса, элек, XIX быуатта Рәсәйгә тарафынан яуланғанға тиклем, аварҙар үҙҙәрен бер халыҡ тип иҫәпләмәгән һәм дөйөм атамаһы булмаған, ә атамаһы уларға бөтөнләй таныш булмаған.

Тарихнамәлә билдәле булған — «Ҡаф тауҙары буйынса» йыйынтығында — аварҙар үҙҙәренең атамаһын урыҫтарҙан алған һәм аварҙарға (экзоним) хас булған, улар үҙҙәрен төрлөсә атаған, төрлө ҡәбиләләрҙең (әсемлектәр) йәшәгән территориаль урынынан сығып, үҙҙәрен төрлө тип атаған бер этнонимға эйә булмаған мәғлүмәттәр килтерелә.

Әсәлектең килеп сығышы аҙағына ҡәҙәр асыҡ түгел. Ҡайһы бер ғалимдар — атап әйткәндә, М. Г. Магомедов — атаманы боронғо аварҙарҙан сығара, икенселәре авар халҡының этногенезына ҙур йоғонто яһай, тип раҫлай. Шуға ҡарамаҫтан, В. М. Бейлис, төрлө урта быуат сығанаҡтарын анализлау нигеҙендә, кавказ аварҙары этнонимының Урта Азия күсмә халыҡтары менән бәйләнешен инҡар итә. Идара итеү башында (531—579) Хөсрәү Ануширван I иран сығышлы (Auhar-z-an-shah) тип аталған дәүләт берәмеге территорияһында булыуы хаҡында мәғлүмәттәр нигеҙендә, ул авар-бадиәҙәр тау өлкәһенә буйһоноу, унда төпләнеү һәм Сәсәниҙәр иттифаҡсыһы булыу мөмкинлегенең мөмкин түгел тип һанайБейлис В. М. Указ. раб. С. 255—256.

Тарихсы Шахбан Хафизов фекеренсә, awar (авар) этнонимы кавказ-авар этимологияһына эйәХапизов Ш. М., Галбацев С. М. К истории и этнографии аварцев (исследования и материалы)..

Реконструкцияларға ярашлы, «авар» этнонимы *ʡωar боронғо авар нигеҙенән килеп сыҡҡан; ғәскәри, ул төньяҡ кавказ сығанағына барып тоташа (< ʡwǝ̆hri)Чирикба В. А. Баскский и северокавказские языки//Древняя Анатолия. — : Наука, 1985. — С. 100.Николаев С. Л., Старостин С. А. Северокавказский этимологический словарь. — , 1994. (бында «ʡ» — тамаҡ һөйәге).

Икенсе версияға ярашлы, был халыҡҡа Төркиҙәр (ҡумыҡтар) атама биргән, уларҙан уны Даргинлылар, уларҙан — урыҫтар алған. Төркиә һүҙҙәре авар, аварала «ҡышҡы, тыныс» тигәнде аңлатаЕвстигнеев Ю. А. Российская федерация. Народы и их подразделения: краткий этнологический справочник. — : Издательство Санкт-Петербургского университета, 2003. — 221 с.Традиции народов Кавказа в меняющемся мире: преемственность и разрывы в социокультурных практиках. — : Петербургское востоковедение, 2010. — 493 с. — ISBN 978-5-85803-416-2.. Шулай уҡ аварҙар үҙ исемен урта быуат дәүләте батшаһы Сарир, Авар исеменән алған тигән фараз бар.

Ҡайһы бер ғилми хеҙмәткәрҙәр фекеренсә, «аварҙар» исеме тәүҙә Хунзах яйлаһында йәшәгән торған халыҡҡа ҡарата ҡулланылған, унда Авар ханлығы булған, йәғни башта «аварҙар» тип хунзахлыларҙы ғына атағандар. Ҡалған этник төркөмдәр үҙҙәрен төрлөсә атай. Мәҫәлән, Һаулы Таулылар үҙен накбакаль тип атай, гумбетлы — бакхулау, Гигатль кешеһе — гитатлиу, һ.б.

XVIII быуатта мәшһүр немец тәбиғәт фәндәре ғалимы һәм сәйәхәтсеһе Иоганн Гюльденштедт, Авар ханлығы халҡынан тыш, аварҙарға шулай уҡ бойондороҡһоҙ азатлы йәмғиәттәр, шулай уҡ хәҙерге Әзербайжан территорияһында Ҡафҡаз аръяғында урынлашҡан Джаро-Белокан дағстанлыларын алып китәИоганн Антон Гильденштедт. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг. — .

«Лезгиндар» этнонимы, аварҙарҙан тыш, элек яңылыш рәүештә  Дағстандың бөтә таулы халҡы тип аталған. Бындай хаталы атаманың сәбәбе боронғо Фарсыстан була, ғәскәрҙәр Дағстанға экспансия ваҡытында һәр ваҡыт беренсе сиратта лезгиндар менән осрашырға тура килде.

Даргиндар аварҙарҙы 'кIарахъанти' (берлек формаһында кIарахъан), лаҡтар — ярусса, ҡумыҡтар — таулу («таулылар») тип атайҙар.мини|Авар милли байрағы
 Халыҡ һаны һәм таралыуы 
справа|мини|350x350пкс|Әзербайжан, Чечня һәм Дағстан территорияһында аварҙарҙың урынлашыуы (2010 йылғы Рәсәй һәм 2009 йылғы Әзербайжан халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса % менән)
мини|459x459пкс|Көньяҡ федераль округында һәм Төньяҡ Кавказ федераль округында ҡала һәм ауыл биләмәләре буйынса аварҙарҙың таралыуы (процентта), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса.
Донъяла аварҙарҙың һаны: 1,2 миллион, шул иҫәптән Русияла — 1 миллион, Әзербайжанда — 50 мең, Төркиәлә — 50 мең һәм башҡа илдәрҙә.

2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса райондар буйынса аварҙарҙың процентта өлөшө: 
Райондың исемеТөбәктең исемеАварҙарҙың %-ыАхвах районыДағстан99,4 %Цунтин районыДағстан99,4 %Гергебил районыДағстан99,3 %Цумадинский районыДағстан98,9 %Шамил районыДағстан98,7 %Гумбет районыДағстан98,6 %Тляратин районыДағстан98,4 %Ботлих районыДағстан97,5 %Унцукуль районыДағстан97,5 %Хунза районыДағстан97,5 %Чародин районыДағстан97,3 %Гуниб районыДағстан96,3 %Казбек районыДағстан85,9 %Кизилюрт районыДағстан83,4 %Кизилюрт ҡалаһыДағстан72,1 %Шарой районыЧеченстан54,4 %Кизляр районыДағстан46,6 %Южно-Сухокумск ҡалаһыДағстан46,1 %Буйнаҡ ҡалаһыДағстан45,79 %Тарумов районыДағстан35,8 %Хәсәүйорт районыДағстан31,4 %Хәсәүйорт ҡалаһыДағстан30,6 %Махачҡала ҡалаһыДағстан26,7 %Буйнаҡ районыДағстан23,5 %Левашинский районыДағстан22,4 %Яңы Лаҡ районыДағстан21,9 %Бабаюрт районыДағстан20,3 %Кизләр ҡалаһыДағстан20,1 %Кумторкалин районыДағстан18,4 %Каспийск ҡалаһыДағстан14,7 %Черноземель районыҠалмыҡстан7,2 %
Дағстандың таулы территорияларының күп өлөшөндә, ә өлөшләтә тигеҙлектәрҙә лә йәшәйҙәр (Буйнаҡ, Хәсәүйорт, Ҡыҙылйорт, Кизляр, Тарумов райондары һ. б.). Дағстандан тыш, Чеченстан, Ҡалмыҡстан һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә йәшәйҙәр. Дағстанда аварҙарҙың төп төпләнеү өлкәһе — Авар Ҡуйһыуы (), Ғанди Ҡуйһыуы () и Ҡара Ҡуйһыу () йылғаларҙың бассейндары.

Аварҙар шулай уҡ Әзербайжандар йәшәй (башлыса Белокан, Закаталь, Ках райондарында һәм Баҡыла), унда 1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса уларҙың дөйөм һаны 49,8 мең кеше тәшкил итә. Аварҙарҙың ҙур булмаған төркөмдәре Грузияның Кварел муниципалитеты, шулай уҡ Логодех муниципалитетында һәм Тбилисиҙа компактлы йәшәй. Бынан тыш авар диаспоралары Төркиә, Ҡаҙағстан, Украинала һәм башҡа илдәрҙә лә бар.

 Дине 
Диндарҙарҙың күпселеге — шәфиғи мәҙһәбендә сөнни мосолмандар. Суфый туғанлыҡтары — нәҡшбәндиә, шәҙилиә һәм ҡадириә таралған. Урада, Тидиб, Хунздар, Галла, Тинди, Кванад, Ругуджа һ. б. ауылдары янында. Археологтар VIII—X быуаттарҙағы типик мосолман ҡәберлектәрен таба. VII быуат уртаһынан башлап (Дәрбәнт төбәгенән), Ислам дине яйлап, әммә системалы рәүештә үҙенең йоғонтоһо ареалын бөтә Дағстанға киңәйтә, XV быуатта Дағстандың иң алыҫ райондарына үтеп инмәҫ хәтлем, бер-бер артлы ауылды үҙ эсенә ала.

 Авар аш-һыуы 
Аварҙарҙың туҡланыу нигеҙен хинкал, ботишалы, һурпа һәм курзе тәшкил итә, уларҙы ғәҙәттә ит менән бергә бирәләр.

Ғәҙәттәгесә аварҙарҙың туҡланыу рационында ит күп, башлыса һарыҡ һәм һыйыр ите. Уларҙан ҡуйырсыҡлы аш-һыу бешерәләр, он ризыҡтары өсөн эслек эшләйҙәр, шешлек ҡыҙҙыралар. Иң билдәлеләре — яҫмыҡ чурпаһы, ҡуҙғалаҡ чурпаһы, панк-чурпа, ғәҙәти чурпа.

Авар аш-һыуының визит карточкаһы булып киптерелгән ит тора. Һыуытҡыстар булмаған осорҙа киптерелгән ит дауамлы ваҡытҡа уның туҡлыҡлы үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалырға мөмкинлек биргән. Киптерелгән иткә ғәйәт күп ризыҡтар әҙерләнә, атап әйткәндә, ноҡот борсағы менән кукуруз йәки киптерелгән ит менән фасоль ашы.

Аварҙарҙа шулай уҡ хинкал популяр ризыҡ булып тора (). Ит һурпаһында бешерелгән ҡамыр киҫәктәре (үҙенән-үҙе) һурпа, бешерелгән ит һәм соус менән бирелә на кулинарном сайте «Хинкал.ру».. Авар хинкалын грузин хинкали менән бутарға ярамай, сөнки грузин хинкали бөтөнләй башҡа төр ризыҡ булып тора.

Авар аш-һыуының традицион ризыҡтарына шулай уҡ чуду йәки ботишалдар инә, улар төрлө эслек менән ҡамырҙан эшләнгән йомро таждарынан ғибәрәт. Таждары йәшелсә менән эремсек йәки йәшелсәле тулған картуф менән тултырыла һәм яҫы ҡоймала ҡыҙҙырыла. Майлы йәки ҡаймаҡ менән майланған һәм диаметры буйынса 6-8 өлөшкә бүленгән. Ҡул менән ашайҙарАварское чуду или ботишалы  на кулинарном сайте «Кулинар.ру»..

Йәнә авар аш-һыуының тағы бер үҙенсәлеге булып курзе тора. Пельмен йәки мантаға оҡшаған нәмә. Әммә курзелар бер аҙ ҙурыраҡ, тамсы формаһында, уларҙың тултырылышы киҫкенерәк, ә ҡыҫылғанда мотлаҡ ҡыяҡ менән ҡыҫылдырыла. Нәтижәлә курзеға хатта шыйыҡ тултырырға, мәҫәлән, йәшел менән һуғылған сей йомортҡа һалырға мөмкин. Иң популяр милли тәм-томдар: бахух (хәлүә), һауа кукурузы, баллы грек сәтләүегеАварская кухня // Эхо Кавказа. — М., 1994 — № 1.Ж. Н. Абуева. Дагестанская кухня. «Эпоха» нәшриәт йорто, 2012.Е. С. Омельченко. Кулинария народов Северного Кавказа. Мх., Дағстан китап нәшриәте, 1963..

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 




 Агларов М. А. Сельская община в Нагорном Дагестане в XVII — начале XIX в. — : Наука, 1988.
 Агларов М. А. Андийцы. — Махачкала: ЮПИТЕР, 2002.
 Алексеев М. Е., Атаев В. М. Аварский язык. — : Academia, 1998. — С. 23.
 Алексеев В. П. Происхождение народов Кавказа — : Наука, 1974.

 Атаев Б. М. Аварцы: язык, история, письменность. — Махачкала: ДНЦ РАН, 2005.
 Гаджиев А. Г. Происхождение народов Дагестана (по данным антропологии). — Махачкала, 1965. — С. 46.
 Иоанн Галонифонтибус. Сведения о народах Кавказа (1404 г.). — Баку, 1980.

 Магомедов Абдулла. Дагестан и дагестанцы в мире. — Махачкала: Юпитер, 1994.
 Магомеддадаев Амирхан. Эмиграция дагестанцев в Османскую империю (История и современность). — Махачкала: ДНЦ РАН, 2001. — Книга II.
 Магомедов Мурад. Походы монголо-татар в горный Дагестан // История аварцев. — Махачкала: ДГУ, 2005. — С. 124.
 Тахнаева П. И. Христианская культура средневековой Аварии. — Махачкала: ЭПОХА, 2004.
 Халилов А. М. Национально-освободительное движение горцев Северного Кавказа под предводительством Шамиля. — Махачкала: Дагучпедгиз, 1991.

Категория:Аварҙар
Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр
Категория:Мосолман халыҡтары
Категория:Кавказ халыҡтары
Категория:Дағстан халыҡтары
Категория:Грузия халыҡтары
Категория:Әзербайжан халыҡтары
Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр