Боронғо урыҫ халҡы

Боронғо урыҫ халҡы, йәки боронғо рус этносы (үҙ атамаһы: бор. рус рѹсьПетрухин В. Я. Русь в IX—X веках. От призвания варягов до выбора веры / Издание 2-е, испр. и доп. — М.: Форум: Неолит, 2014. С. 56 и др., берлектә рѹсинъКовалёв Г. Ф. История русских этнических названий. Воронеж : Воронежский университет, 1982. С. 47.Горский А. А. Русь: От славянского Расселения до Московского царства. М. : Языки славянской культуры, 2004. С. 46., шулай уҡ рѹсьскыи, рѹстии (людие)Евстигнеев Ю. А. Российская федерация. Народы и их подразделения: Краткий этнологический справочник. Издательство С.-Петербургского университета, 2003. С. 86. ISBN 5-288-02817-6; тарихнамәлә: , , ) — тарих фәнендә таралған концепция буйынса, X—XIII быуаттар дауамында Боронғо рус дәүләтендә башлыса көнсығыш славян ҡәбиләләре союздары, шулай уҡ фин-уғырҙар, балттар һәм скандинавтарСедов В. В. Избранные труды : Славяне. Древнерусская народность. М. : Знак, 2005. С. 218.Толочко П. П. Древнерусская народность : воображаемая или реальная. СПб. : Алетейя, 2005.Горский А. А. История России с древнейших времен до 1914 года. М. : АСТ — Астрель, 2008. С. 50.. Боронғо Русь халҡының төп өлөшө. Был концепция сиктәрендәНекоторые специалисты считают, что русины не являются этнографической группой украинцев, и выделяют их в четвёртый восточнославянский этнос. хәҙерге көнсығыш славян халыҡтарының өсөһө ләНекоторые специалисты считают, что русины не являются этнографической группой украинцев, и выделяют их в четвёртый восточнославянский этнос. — белорустар, урыҫтар һәм украиндар — берҙәм халыҡтың яйлап тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Бөтәһе өсөн дә уртаҡ боронғо рус телендә һөйләшкән боронғо рус халҡы концепцияһы яҡлылар ҙа, ҡаршы килеүселәр ҙә бар.

 Концепция тарихы 
справа|мини|250x250пкс|"Синопсис, йәки рус халҡының башланыуы тураһында Ҡыҫҡаса тасуирлама (1674)
Яңы осорҙа боронғо рус дәүерендә көнсығыш славяндарҙың берҙәмлеге тураһындағы идея XVII быуат һуңғы йылъяҙма сығанаҡтарына һәм тарихи әҫәрҙәргә барып тоташа. Уның тураһында Густын йылъяҙмаһында әйтеләТемушев С. Н. Рецензия на книгу Н. Н. Юсовой «Давньоруська народність»: зародження і становлення концепції в радянській історичній науці (1930-ті — перша половина 1940-х рр.). 2-е вид., перероб. і доп. Київ, 2006., ә авторлығы Киев-Печёра лавраһы архимандриты Иннокентий Гизелгә ҡайтарылып ҡалдырылған Киев синопсисында, рәсәй батшаһының элекке Киев Русе ерҙәренә генеалогик хоҡуҡтарын нигеҙләп, Бәләкәй һәм Бөйөк Рустең мәңгелек берҙәмлеге тураһында фараз бирелә. Был «Синопсис» положениелары XVIII һәм XIX быуаттарҙағы рәсәй тарихсыларының бөтә көнсығыш славяндарға «берҙәм рус халҡы» вәкилдәр булараҡ ҡарашын билдәләй. XIX быуат рәсәй тарихнамәһендә ваҡыты-ваҡыты менән «беренсе тыуғанлыҡ» һәм боронғо рус дәүләте мираҫына өҫтөнлөк тураһында бәхәстәр тыуып торғане, уларҙа ҡайһы бер малоросс вәкилдәре (Я. М. Маркович, М. А. Максимович) йәки бөйөк великоростар (М. П. Погодин) тап үҙ тармағына ҡаратҡан. 1907 йылда украиндарҙың, урыҫтарҙың һәм белорустарҙың Боронғо Русь мираҫына тиң хоҡуғы бар тип раҫлаусы А. Е. Пресняков был ҡаршылыҡтарҙы яйға һалырға тырыша. Тарихсылар һәм Рус православие сиркәүе менән бер рәттән боронғо рус берҙәмлеге идеяһын филологтар ҙа хуплай, улар һуңынан бер нисә туған телгә тарҡалған берҙәм боронғо рус теленең булыуын күрһәтә. Был мәсьәлә буйынса иң абруйлы хеҙмәттәр авторҙары — А. Х. Востоков, И. И. Срезневский, А. И. Соболевский, А. А. Шахматов.

Был концепцияға ҡаршы М. С. Грушевский украиндар һәм урыҫтарҙың этногенездары айырым булыуы тураһындағы тезисты ҡулланылышҡа индерә. Был ҡараш украин диаспораһы тарихнамәһендә өҫтөнлөккә эйә була һәм хәҙерге украин фәнендә киң таралыу ала.

Боронғо рус халҡы концепцияһы үҙенең хәҙерге ҡиәфәтендә 1930-сы йылдарҙағы совет тарихнамәһендә барлыҡҡа килә. Белорустар, урыҫтар һәм украиндар XIV—XV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән өс төрлө халыҡ булараҡ билдәләнә, Ә Киев Русе уларҙың «дөйөм бишеге» тип ҡарала. Б. Д. Греков айырылыуға тиклемге дәүерҙә көнсығыш славяндарҙың этник берҙәмлеге тураһында тезис тәҡдим итә. М. И. Артамонов СССР Фәндәр Академияһының Тарих фәндәре һәм филологияһы бүлеге (ОИФ) ултырышында, 1940 йылдың 26 майында, «СССР тарихы» дөйөмләштерелгән баҫмаһын әҙерләү тикшереүендә, совет тарихсыларынан беренсе булып көнсығыш славяндарҙы тасуирлау өсөн айырым этнокатегория булараҡ «народность» төшөнсәһен ҡулланырға тәҡдим итәЮсова Н. М. Генезис концепції давньоруської народності в історичній науці СРСР (1930-ті — перша половина 1940-х рр.). — Вінниця, 2005. — С.237-238, 290.. 1940-сы йылдарҙа концепция украин ғалимы Н. Н. Петровский, урыҫтар А. Д. Удальцов һәм В. В. Мавродин хеҙмәттәренә таянып теоретик һәм фактик тулыландырыла. Тап Мавродин «боронғо рус халҡы» терминының авторы. 1945 йылда «Образование древнерусского государства» монографияһында ул тәүге тапҡыр ҡулланыла.

1950-се йылдар башында боронғо рус халҡы проблематикаһы буйынса ҙур бәхәс бара. Ул С. А. Токарев тарафынан нигеҙләнгән, уны эшләүҙә археологтар П. Н. Третьяков һәм Б. А. Рыбаков ҡатнаша. Козаченко, килеп тыуған фекергә ҡаршы сығып, Киев дәүләте тарҡалыу арҡаһында барлыҡҡа килгән феодаль тарҡаулыҡ осоронда боронғо рус халҡы көсһөҙләнмәй, ә туплана, тип билдәләйКучин Ю. С. Этнические образования славян Восточной Европы IX—XII вв. в отечественной историографии (середина ХХ — начало ХХI в.). М.: Издательский Дом «Городец», 2017. — С. 201.. Тикшеренеүсе фекеренсә, боронғо рус халҡы «Европала беренсе булып берҙәм милләткә тупланыу юлында торған» концепцияны формалаштырыуҙа һәм артабан үҫтереүҙә ҙур роль уйнай.Казаченко А. И. Древнерусская народность — общая этническая база русского, украинского и белорусского народов // Советская этнография. 1954. № 2. С. 18.. Совет тарихсыһы һәм тарихнамәсеһе, феодализм осоро буйынса белгес Л. В. Черепнин. Шулай уҡ берҙәм боронғо рус халҡының булыуын раҫлаған П. П. Толочко был мәсьәлә буйынса ентекле анализ яһай.

2002 йылда А. П. Толочко, тикшеренеүселәрҙе Б. Андерсон «уйҙырма берләшмә» концепцияһы рухында көнсығыш славян халҡының булмаған этник берләшмәһен булдырыу ынтылыштарынан баш тартырға саҡырып, «боронғо рус халҡы» төшөнсәһенә яңы ҡараш тәҡдим итәАлексей Толочко. Воображённая народность  // Ruthenica. 2002. № 1. С. 112—117..

Боронғо Русь буйынса халыҡты советтарға яҡын хәҙерге милләттең элгәреһе булараҡ аңлауҙы көнбайыш тарихнамәһендә лә осратырға мөмкин. Хәҙерге инглиз тарихсылары С. Франклин, Д. Шепард «милләт башланғысы» тураһында һөйләү мөмкин тип һанайФранклин С., Шепард Д. Начало Руси: 750—1200. СПб., 2000. С. 528. Өлкә үҙәктәренең яңы сәйәси ынтылыштары алмаштырманы, барыбыҙ өсөн дә уртаҡ династия, тел һәм иман идеяһын үҙ эсенә индерҙе. Бының һөҙөмтәһендә XII быуат аҙағында Рәсәй халҡының күпселеге ҡасан да булғанға ҡарағанда ла берҙәмлеген яҡынайтты. Беҙҙең һүҙлекте файҙаланып, «дәүләт» булмаған хәлдә лә, милләттең башланғыстары булған, тип әйтә алабыҙ. Француз тикшеренеүсеһе М. Бушар — «урта быуат милләте» тураһында, уның фекеренсә, Русь илен Яңы ваҡытҡа тиклем милләттәр формалаша башлаған европа дәүләттәренең береһе тип иҫәпләргә мөмкинBouchard M. The Medieval Nation of Rus’: The Religious Underpinnings of the Russian Nation // Ab Imperio. 2001. № 3. С. 97—122..

Советтар Союзынан һуңғы тарихнамәлә Украинала ла, Белоруссияла ла, Рәсәйҙә лә боронғо рус халҡы концепцияһынан баш тартырға маташтылар, әммә хәҙерге ваҡытҡа тиклем ул элеккесә өҫтөнлөклө булып ҡала. 2011 йылда өс көнсығыш славян халҡының берҙәм боронғо рус халҡынан килеп сығыуы тураһындағы ҡараш Боронғо Рус дәүләтенең 1150 йыллығына арнап Киевта ойошторолған "Түңәрәк өҫтәл"дә Рәсәй һәм Украина тарихсыларының берлектәге коммюникеһында сағылыш табаСтатья «Российские и украинские историки решили, кто будет отмечать юбилей Древнерусского государства» , Российская газета, 02.11.2011..

 Хронологик сиктәр 
Дискуссия иҫәбенә боронғо рус халҡы йәшәүенең юғары хронологик сиге тураһындағы мәсьәлә инәКучин Ю. С. Этнические образования славян Восточной Европы IX—XII вв. в отечественной историографии (середина ХХ — начало ХХI века). М.: Издательский Дом «Городец», 2017. С. 238.. Совет тарихнамәһендә ул XIII быуаттың икенсе яртыһына тиклем (Б. А. Рыбаков, Л. В. Черепнин, В. В. Седов һ. б.), һирәгерәк XII быуатҡа тиклем үткәрелә. Күп кенә хәҙерге тикшеренеүҙәрҙә XVI—XVII быуаттарҙа ғына тамамланған оҙайлыраҡ процесс тураһында әйтеләПетрухин В. Я., Раевский Д. С. Очерки истории народов России в древности и раннем средневековье . М., 2004. С. 347.. Б. Н. Флоря боронғо рус халҡының тарҡалыуын уның вәкилдәренең төрлө социаль-сәйәси ҡоролошло төрлө дәүләттәр составына инеүе менән бәйләй. Беренсе этап тип ул Бөйөк Литва кенәзлеге формалашыусы Рус дәүләте көнсығыш славяндарының XIV—XVI быуаттар дауамында яйлап дифференциацияһын иҫәпләй, икенсе этап — XVII быуатта белорустар һәм украиндарҙың Запорожье Ғәскәре һәм Бөйөк Литва кенәзлегенең Люблин унияһындағыҡырҡылған ерҙәрендәге йәмәғәт тәртибе төрлөлгө нигеҙендә дифференциацияһы тора.

 Берҙәм халыҡ билдәләре 
Берҙәм халыҡ тураһында һөйләргә мөмкинлек биргән берҙәмлек билдәләренә (урындағы диалекттар һаҡланған килеш) әҙәби һәм һөйләү теленең уртаҡлығы инәБоронғо рус теле үҙ эсенә ике диалект тибын индергән. Беренсе тип: Төньяҡ-Көнбайыш (вологда, архангель, пермь ерҙәрен индереп, Новгород һәм Псков) һәм төньяҡ Белоруссия өлөшө. Икенсе тип: Көньяҡ (буласаҡ Украина), Үҙәк (буласаҡ Үҙәк Рәсәй), Көнсығыш (хәҙерге Европа Рәсәйенең Көнсығыш өлөшө). Киев, Чернигов, Рязань, Смоленск, Ростов һәм Суздаль зоналары араһында айырмалыҡтар булмаған(Новгородская Русь по берестяным грамотам : стенограмма лекции А. А. Зализняка. Полит.ру. 30.11.2006).), территория дөйөмлөгө, билдәле бер иҡтисади уртаҡлыҡ, Боронғо Руст рухи һәм матди мәҙәниәт берҙәмлеге, уртаҡ дин, бер үк йолалар, ғөрөф-ғәҙәттәр һәм хоҡуҡ, хәрби ҡоролош, тышҡы дошмандарға ҡаршы дөйөм көрәш, шулай уҡ берҙәм Русь аңы булыуы.

 Ыңғай һәм ҡаршы аргументтар 
Берҙәм халыҡ булыуын яҡлап түбәндәге аргументтар килтерелә:
 XII быуат уртаһына ҡараған сығанаҡтарҙа — «русь» берҙәм халҡына ҡарау файҙаһына боронғо ҡәбилә атамаларының тулыһынса юҡҡа сығыуы
 феодаль тарҡалыу процесы һәм киң киңлектәрҙә интеграция ауырлыҡтары фонында был айырыуса иғтибарға лайыҡ
 сығанаҡтарҙа халыҡтың этник дифференциацияһы (словендар, кривичтар, поляндар, древляндар, северяндар һ. б.) төбәк (новгородлылар, псковлылар, смоляндар, полочандар, кияндар һ. б.) менән алмаштырыла)
 әгәр уларҙы йөрөтөүселәр этнос ойошторолоу билдәләр тип аңламаһа, матди мәҙәниәттәге айырмалар этник бүленеү өсөн етерлек түгел
 Европаның башҡа илдәре һәм төбәктәре (Германия, Франция, Скандинавия, Польша) менән сағыштырма-тарихи сағыштырыуҙар Рустә дөйөм этник үҙаңдың юғары дәрәжәһе тураһында һөйләй
 Новгородта һәм Киевта иң иртә осорҙан (XI быуаттан)берҙәм йылъяҙма системаһы булған

Берҙәм боронғо рус халҡының барлығына ҡаршы аргументтар сифатында килтереләФлоря Б. Н. О некоторых особенностях развития этнического самосознания восточных славян в эпоху Средневековья — Раннего Нового времени  // Россия-Украина: история взаимоотношений / Отв. ред. А. И. Миллер, , Б. Н. Флоря; Институт славяноведения и балканистики РАН; Институт «Открытое общество». М.: Школа «Языки русской культуры» , 1997. С. 9—27. 244 с.:

 көнсығыш славяндарҙың төрлө этник субстраттар (балтик, иран, фин-уғыр) ареалдарында таралыуы
 Көнсығыш Европа тигеҙлеге кеүек киң һәм сағыштырмаса аҙ халыҡ йәшәгән территорияла интеграция процестарын үҫтереү ауырлығы
 айырым төбәктәрҙә халыҡтың матди мәҙәниәтендә һиҙелерлек айырмалар булыуы
 көнсығыш славяндарҙың айырым төркөмдәре араһындағы тел айырмалары элек күҙалланғандан тәрәнерәк
 монгол дәүеренә тиклемге йылъяҙмала «Русь» термины Урта Поднепровья территорияһына (тар мәғәнәлә «Русская земля») ҡарай һәм был сифатында башҡа көнсығыш славян ерҙәренә ҡаршы ҡуйыла; әммә шул уҡ йылъяҙмала Русь термины бөтә Боронғо Русь дәүләте территорияһы өсөн дә ҡулланыла алған.

 Яҡлаусылар һәм ҡаршы килеүселәр 
Үҙ хеҙмәттәрендә боронғо рус халҡы концепцияһын яҡлаған славистарға түбәндәгеләр ҡарай:

 Беляев Леонид АндреевичБеляев Л. А. Московская Русь. ISBN 5-85050-600-4,Беляев Л. А. Московская Русь: от Средневековья к Новому времени. ISBN 5-17-028244-3, 5-271-10976-3
 Бунак Виктор Валерианович
 Гиппиус Алексей АлексеевичЯнин В. Л., Зализняк А. А., Гиппиус А. А. Новгородские грамоты на бересте. Из раскопок 2001—2014 гг. ISBN 978-5-94457-237-0
 Горский Антон АнатольевичГорский А. А. Русские земли в XIII—XIV веках: пути политического развития. СПб.: Наука, 2016.
 Греков Борис ДмитриевичМамонтова М. А. «Историография Киевской Руси»: лекция Б. Д. Грекова в академии общественных наук (22 апреля 1947 года)  // Вестник Омского университета. Серия «Исторические науки». 2017. № 3.
 Дворниченко Андрей ЮрьевичДворниченко А. Ю. Российская история с древнейших времен до падения самодержавия — М. : Весь мир, 2010.
 Загорульский Эдуард Михайлович3агарульскі Э. М. Заходняя Русь IX—XIII стст. Мн., 1998. С. 218.
 Зализняк Андрей АнатольевичДревненовгородский диалект. ISBN 5-94457-165-9,
 Иловайский Дмитрий Иванович(тарихсы)Иловайский Д. И. История России. В 5 томах. Т. 1. Становление Руси ISBN 978-5-8291-1831-0
 Кирпичников Анатолий Николаевич
 Ключевский Василий ОсиповичКлючевский В. О. Курс русской истории. Лекция XVI .
 Ломоносов Михаил ВасильевичЛомоносов М. В. Древняя Российская история .
 Мельникова Елена АлександровнаКонцептуальный остов энциклопедии представлен в обширной статье «Древнерусское государство» (с. 256—262). Ее автором выступила Е. А. Мельникова, которая совместно с В. Я. Петрухиным возглавляла редакционную коллегию книги (Лаушкин А. В. Научный путеводитель по Древней Руси . [Рец. на Древняя Русь в средневековом мире]).
 Новосельцев Анатолий ПетровичНовосельцев А. П. Образование Древнерусского государства и первый его правитель. / Вопросы истории. 1991, № 2—3.
 Пашуто Владимир ТерентьевичПашуто В. Т. Возрождение Великороссии и судьбы восточных славян // Древнерусское наследие и исторические судьбы восточного славянства / В. Т. Пашуто, Б. Н. Флоря, А. Л. Хорошкевич ; Отделение истории АН СССР. — : Наука, 1982.
 Петрухин Владимир Яковлевич
 Рыбаков Борис Александрович«Русские, украинцы и белорусы составляют триединый народ, происходящий от одного корня. Все летописи, что в Киеве, что в Новгороде, писались на древнерусском языке» (Академик Рыбаков: патриотизм — понятие неотвлеченное  // Красная звезда. 11.03.2000).
 Седов Валентин ВасильевичСедов В. В. Древнерусская народность: Историко-археологическое исследование. М., 1999.
 Соловьёв Александр Васильевич (тарихсы)Соловьёв А. Великая, Малая и Белая Русь.
 Соловьёв Александр Васильевич (тарихсы)Соловьёв А. Великая, Малая и Белая Русь.
 Соловьёв Владимир МихайловичРусская культура с древнейших времен до наших дней. Альбом-монография. — М.: Белый город, 2004; 2006; 2005; 2010. ISBN: 978-5-7793-2056-6
 Соловьёв Сергей МихайловичСоловьёв С. М. История России с древнейших времён.
 Тихомиров Михаил НиколаевичТихомиров М. Н. Значение Древней Руси в развитии русского, украинского и белорусского народов // ВИ. 1954. № 6. С. 19-23.
 Толочко Пётр Петрович
 Трещенок Яков ИвановичПетриков П. Т. Очерки новейшей историографии Беларуси: (1990-е — начало 2000-х годов). Белорусская наука, 2007. С. 91.
 Флоря Борис НиколаевичФлоря Б. Н. Древнерусские традиции и борьба восточнославянских народов за воссоединение  // Древнерусское наследие и исторические судьбы восточного славянства / В. Т. Пашуто, Б. Н. Флоря, А. Л. Хорошкевич ; Отделение истории АН СССР. : Наука, 1982.
 Фроянов Игорь ЯковлевичФроянов И. Я. Князь как общинный чиновник // Родина. 2002.
 Хорошкевич Анна ЛеонидовнаХорошкевич А. Л. Исторические судьбы белорусских и украинских земель в XIV —начале XVI в.  // Древнерусское наследие и исторические судьбы восточного славянства / В. Т. Пашуто, Б. Н. Флоря, А. Л. Хорошкевич ; Отделение истории АН СССР. — : Наука, 1982.
 Янин Валентин Лаврентьевич

Берҙәм боронғо рус халҡының булыуын инҡар иткән славистарға түбәндәгеләр ҡарай::
 Брайчевский Михаил Юлианович
 Данилевский Игорь НиколаевичДанилевский И. Н. Древняя Русь глазами современников и потомков (IX—XII вв.) , курс лекций
 Пивторак Григорий Петрович
 Плохий Сергей НиколаевичSerhii Plokhy. The Origins of the Slavic Nations: Premodern Identities in Russia, Ukraine, and Belarus. Cambridge: Cambridge Universiy Press, 2006. 379 pp.
 Прицак Омельян ИосифовичOmeljan Pritsak and John S. Reshetar, Jr. The Ukraine and the Dialectics of Nation-Building // Slavic Review. Vol. 22. No. 2 (June 1963). PP. 230—236.
 Штыхов Георгий ВасильевичШтыхаў Г. В. Крывічы. Мн.: 1992. С. 101—104.Штыхаў Г. В. Да праблемы старажытнарускай народнасці // Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 1: Старажытная Беларусь. Мн., 2000. С. 326—328.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Мавродин В.&nbsp;В. Образование древнерусского государства. — Л., 1945.
 Мавродин В.&nbsp;В. Происхождение русского народа. — Л.: Издательство Ленинградсколго университета, 1978. — 184 с.
 Третьяков П. Н. У истоков древнерусской народности. М.: Наука, 1970.
 Лебединский М. Ю. К вопросу об истории древнерусской народности. — М., 1997.
 Седов В. В. Древнерусская народность: Историко-археологическое исследование. — М., 1999.
 Толочко П.&nbsp;П. Древнерусская народность: воображаемая или реальная. — СПб.: Алетейя, 2005.


Категория:Боронғо рус ҡәбиләләре
Категория:Көнсығыш славяндар
Категория:Урыҫ дәүләте
Категория:Киев Русе