Күбәләк (ырыу)

Кубәләк - этник яҡтан теләү ырыуы менән бәйле башҡорт ырыуы табын составындағы ырыу.

 Ырыуҙың билдәле вәкилдәре 
Байым Ҡыҙраев Айгиз Баймөхәмәтов (яҙыусы), Айнур Мансуров (йырсы), Аҡкучукова Роза Сабирйән ҡыҙы (йырсы), Физалиә Рәхимова (Ғәлина) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ актрисаһы.

 Ырыу составы 
Ырыу тармаҡтары: байым, йыуашбай, ҡарағай, муса, сүбәй, сыуаш, сандыр, тоҡос, үтәй, һарт.

 Этник тарихы 
Тиләү улусынан Бабиш Аслаевтың 1680 йылда яҙылған үтенесендә күренеүенсә, уның олатаһы Күбәләк сығышы буйынса нуғай, XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында Табын улусының кенҙәше булған. Бабиштың атаһы һәм ул үҙе лә керҙәш булған. Уларҙы аҫабалыҡҡа яһаҡтың бер өлөшөн түләү шарты менән индергәндәр. Был керҙәштәрҙең тоҡомдары аҫабалыҡ хоҡуғына - Табын общинаһы ерҙәренең бер өлөшөнә хужа булыуға өлгәшә. Унан да бигерәк, улар яңы Күбәләк ырыуына - хатта Күбәләк атамаһын йөрөткән улусҡа нигеҙ һалған. 1722, 1733 йылдарҙағы документтарҙа Нуғай даруғаһында Күбәләк улусы билдәләнгән. Себер даруғаһында шулай уҡ Күбәләк-Табын улусы булған. Күбәләктәр табындарҙан шунда уҡ айырылмай. Тәүҙә улар Күбәләк-Табын улусын ойошторған, һуңынан табындарҙан айырылып, үҙ аллы улус ойошторған . 

Күбәләк ырыуына бер нисә теләү араһы (ырыу тармаҡтары) ингән, шуның һөҙөмтәһендә Күбәләк ырыуын ҡайһы саҡта Күбәләк-Теләү ырыуы тип тә атайҙар.

1795 йылда Күбәләк улусы составында 277 йортта 2034 кеше иҫәпләнгән Абҙаҡ, Аслай, Байым, Балапан, Баттал, Ғәбдин, Ҡобағош, Ҡаҙаҡҡол, Мораҡай, Рәхмәт, Туйыш, Яйҡар һәм Йәнекәй ауылдары була. 1864-1865 йылдарҙа, ҡан-туғандаш улустар урынына территориаль улустар барлыҡҡа килгәс, берләштерелгән Күбәләк-Тиләү улусы барлыҡҡа килә.

Күбәләк улусы ауылдарының дөйөм характеристикаһы уларҙың XVIII быуаттың 30-сы йылдарында барлыҡҡа килеүен, нигеҙ һалыусыларҙың йә гидроним атамаларын  йөрөтөүен күрһәтә. Халыҡ этник яҡтан бер төрлө булған, ярым күсмә малсылыҡ, кәсепселек һәм яңы үҙләштерелгән игенселек менән шөғөлләнгәнАсфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана (Учалинский район). Уфа, Китап, 2009.

 Монголдар менән этник бәйләнештәре 
Р. Ғ. Кузеев фекеренсә, күбәләк һәм теләү ырыуҙары ҡаратабын башҡорт ырыуына яҡын. Был ырыуҙар бөтә билдәләре буйынса көнсығыш табындарына ҡарай, шул уҡ ваҡытта уларҙың теле һәм мәҙәниәте ҡайһы бер үҙенсәлектәргә эйә. Бер нисә ғилми хеҙмәт авторы табындарҙың монгол сығышы тураһында фекерен дәлилләгән. Тикшеренеүселәр уларҙы монгол һәм бүрәт тавнангуттарына тиңләй. А. С. Сәлмәнов фекеренсә, табындар монгол телле татабтар тоҡомо булып тора.

Р. Ғ. Кузеев буйынса, күбәләк һәм теләү ырыуҙарының иртә тарихы төньяҡ һунну составындағы гаогюйҙар (теле) менән бәйле, улар үҙ сиратында башлыса монгол телле сяньби ҡәбиләләре менән ныҡ ҡатнашҡан. Йола буйынса, гаогюйҙар төрки ҡәбиләләр менән тиңләштерелә. Шул уҡ ваҡытта гаогюйҙарға ҡарата Н. Я. Бичурин һәм А. С. Шабалов кеүек авторҙар сығыштары буйынса монгол булған, тигән фекерҙе яҡлаған. Шулай уҡ күбәләк һәм теләү ырыуҙарының этник формалашыуында уларҙың ата-бабаларының Көнбайыш Монголияның монгол ҡәбиләләре менән үҙ-ара килешеп эш итеүе лә ҙур роль уйнаған.

Ә. 3. Әсфәндиәров Күбәләк ырыуы сығышын нуғайҙар менән бәйләгән. М. Ходарковский, Ю. А. Евстигнеев, М. Т. Тынышпаев фекеренсә, нуғайҙарҙың нигеҙен артабан ҡыпсаҡтар тарафынан ассимиляцияланған монгол манғыты ҡәбиләһе тәшкил иткән   .

 Этнонимы 
Күбәләк этнонимының халыҡ этимологияһы башҡорт теленән тәржемә иткәндә һүҙмә-һүҙ « күбәләк» тигәнде аңлата.

 Таралып ултырыу территорияһы 
Кубәләктәр Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Белорет (Абҙаҡ) һәм Учалы (Ҡобағыш, Ҡаҙаҡҡол (һәм Оҙонғол һәм Баттал бүлендек ауылдары) райондарында йәшәйКузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. М., Наука, 1974..

 Ырыуҙың фамилиялары 
Мансуровтар, Рамазановтар, Билаловтар, Мәғәсүмовтар, Аҡкучуковтар, Фазыловтар, Тоҡосовтар, Ғәлиуллиндар, Низамовтар һ. б.

Библиография

 Һылтанмалар 
 История башкирских родов: Кубаляк, Кувакан, Теляу 
 История башкирских родов: Кубаляк, Кувакан, Теляу

Категория:Этнография
Категория:Төрки-монгол сығышлы этностар
Категория:Башҡорт ырыуҙары