Ҡайтағ теле

Ҡайтағ теле (хайдакьан гъай) — дағстан телдәренең даргин төркөмөнә ҡараған телКоряков Ю. Б. Кавказ телдәре атласы / Рәсәй Фәндәр Академияһы. Тел ғилеме институты. — Мәскәү: Пилигрим, 2006., ҡайтаҡтарҙың теле. Таулы Дағстандың Ҡайтаҡ районында таралған.
 Классификация мәсьәләләре 
Ғәҙәттә ҡайтаҡ теле «даргин теленең» диалект төркөмдәренең береһе тип һанала. Структураһы буйынса ул башҡа даргин телдәренән ярайһы уҡ ныҡ айырыла, улар составында дүрт төркөмсәнең береһен барлыҡҡа килтерә.
 Лингвогеография / хәҙерге торошо 
 Диалекттар 
Диалекттар ғәҙәттә ике төркөмгә берләштерелә: үрге ҡайтаҡ һәм түбәнге ҡайтаҡ, улар араһындағы айырмалар ярайһы уҡ ҙур.
 Яҙма 
Ҡайтаҡ телендә ғәрәп графикаһындағы яҙмалар XV быуат аҙағынан билдәле. XX быуатта әҙәби тел сифатында ҡайтаҡтар даргин әҙәби телен ҡуллана.
 Алфавит 
А аАӀ аӀБ бВ вГ гГв гвГъ гъГъв гъвГь гьГьв гьвД дЕ еЖ жЖв жвЗ зИ иЙ йК кКв квКк ккКкв кквКъ къКъв къвКӀ кӀКӀв кӀвХъ хъХъв хъвКь кьКьв кьвЛ лМ мН нП пПӀ пӀПп ппР рС сСс ссТ тТӀ тӀТт ттУ уХ хХв хвХх ххХхв ххвХхь ххьХхьв ххьвХь хьХьв хьвЦ цЦӀ цӀЦц ццЧ чЧв чвЧӀ чӀЧӀв чӀвЧч ччЧчв ччвШ шШв швШш шшШшв шшвЪ ъ
 Фонетика һәм фонология 
Башҡа даргин телдәре менән сағыштырғанда, ҡайтағ консонантизмына //β/ спиранты, геминатланған (икеләтелгән) һәм лабиалләшкән (иренләшкән) тартынҡылар хас. г’, хь веляр (артҡы аңҡау) спиранттарының артикуляцияһы ныҡ алға сыҡҡан һәм палаталь (урта аңҡау) өндәр рәтенә яҡынлашҡан.

Һуҙынҡылар системаһы дүрт төп берәмекте – /i, e, u, a/ – һәм фарингалләшкән aI (графикала «я») өнөн үҙ эсенә ала. Ике һуҙынҡының, бигерәк тә /ā/, ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән оҙон һуҙынҡылар хас.

Артҡы тел арты тартынҡыларының ҡайһы бер позицияларҙа шышылдауыҡ аффрикаттарға күсеүе менән бәйле сиратлашыуҙар осрай.

 Морфология 
Килеш системаһында инструменталистың һәм темативтың булмауы хас. Күплек һан махсус суффикстар: -умудри, -имдри, -ундри, -ппи, -ди, -би, -ти, -ми, -ни, -и, -ри, -хъалли менән белдерелә. Шулай уҡ сикләнгән һандағы исемдәр күплек һанда суффиксаль-префиксаль ысул менән яһала: б-арсдехь «үҙгәреш» — д-арсдехьхь-и «үҙгәрештәр»; б-ухъ-ала «үҫемлек» — д-ухъл-уми «үҫемлектәр».
 Килештәр 
Ҡайтағ телендә, даргин теленән айырмалы рәүештә, ете түгел, ә биш төп килеш бар
 Килештәр Ялғауҙар (Суффикстар) Һорау формалары Миҫал Төп килеш (Номинатив) - Кем? Нимә? ккалкка (ағас) Эргатив (Актив) килеш -ли, -лли, -нни, -ни Кем? Нимә? аба-ли (әсәй), уцци-лли (ағай/ҡусты), ккацца-нни (кәйлә) Эйәлек килеш (Генитив) -ла, -лла, -нна Кемдең? Нимәнең? аба-ла (әсәйҙең), уцци-лла (ағайҙың/ҡустының), ккацца-нна (кәйләнең) Төбәү килеш (Датив) -иж, -уж, -ж, -жи, -й Кемгә? Нимәгә? аба-ж (әсәйгә), кьвял-уж(уй) (һыйырға) Уртаҡлыҡ килеш (Комитатив) -ццелли, -ццилли Кем менән? Нимә менән? аба-ццелли (әсәй менән), уццил-ццелли (ағай/ҡусты менән)
Беренсе зат зат алмаштарында инклюзив һәм эксклюзив формалары айырыла.
 Сифат 
Сифаттар -кан/-кай суффиксы ярҙамында яһала (сағыштырығыҙ: башҡа даргин телдәрендә: -си, -ци, -це, -зиб, ил/ал). Шулай уҡ Ҡайтағ телендә сифаттар (барыһы ла түгел) кластар һәм һандар буйынса үҙгәрә ала, ҡыҫҡа һәм тулы формаға эйә була ала.
Ҡыҫҡа формалар: Ҡыҫҡа сифаттарҙың нигеҙҙәре күп осраҡта төрлө исемдәр һәм ҡылымдар өсөн уртаҡ булып тора. Улар араһында йыш ҡына исемдәрҙең тура нигеҙе менән тап килгән нигеҙҙәр осрай: шала «яҡтылыҡ», «яҡты»; гӏяхӏ «яҡшылыҡ», «яҡшы»; вяхӀи «яуызлыҡ», «яуыз».
-ил (-ел) суффиксы дөйөм исем нигеҙҙәренән яһалған сифатлы сифаттарҙы биҙәй: ччаквел «матур», «матур булғаны»; хулел «ҙур».

 Һандар 
Һан. Хайҙаҡ (Ҡайтағ) диалектында, дөйөм алғанда даргин телендәге кеүек үк, иҫәп унлы системаға нигеҙләнгән. Ә «20» һаны үҙ аллы нигеҙгә эйә — гьай, әҙәбисә гъа — был егермеле иҫәп системаһының эҙе.
«20» һаны гъайал//гъайил (әҙәбисә гъал) -ал ялғауы ярҙамында яһала, ләкин һөйләштәрҙә гьайип варианты ла осрай.
Икенән унға тиклемге, егерме һәм йөҙ һандары, ицарин һәм кубачи диалекттарынан башҡа, башҡа диалекттарҙағы кеүек үк, -ал, -ел һан яһаусы ялғауҙары менән яһала. -али ялғауы 30-ҙан башлап түңәрәк унлыҡтарҙы аңлатҡан ҡушма һандарҙы яһай: гӀвцӀали «30», ухцӀапи «40», шуцӀапи «50»,
рекцӀали «60», верцӀали «70», гагьцӀали «80», ирчӀамцӀали «90». Йөҙлөктәрҙе аңлатҡан һандар берәмектәрҙе һәм йөҙлөктәрҙе белдергән һандарҙың ялғауһыҙ нигеҙҙәрен ҡушыу юлы менән яһала: чӀу +дарш «200» (ч/v — ситке нигеҙ); гӀяв + дарш «300» (гӀяб —> гӀяв); угъ +
дарш «400»; ту + дарш «500» (шве —> шу); рек + дарш «600»; вер + дарш
«700»; гаъ + дарш «800»; ирчӀам + дарш «900». Төрлө фонетик процестар йоғонтоһонда ҡайтағ һандары даргин теленең башҡа диалект формаларынан байтаҡҡа айырыла.
+ Һандарҙы сағыштырыу Тел «1» «2» «3» «4» «5» «6» «7» «8» «9» «10»Ҡайтағ теле ца чӀвел гӀябал угъал швел реккал верал гаъал/гаъан ирчӀамал вецӀалДаргин теле ца кӀел хӀябал авал шел урегал верхӀел гехӀел урчӀемал вецӀалКубачи теле са кӀве гӀяб агъв хьу ек ве кка гӀучӀум вицӀИцари теле ца кӀви гӀяб авгъ хъу ирекк вер ккā ирчӀем вецӀ
Ҡылым системаһы дөйөм даргинса, күп форманттар тышҡы яҡтан һиҙелерлек айырылһа ла.

 Лексика 
Ҡайтағ теленең һүҙлек составының күпселеге прото-төньяҡ-көнсығыш кавказ тамырҙарына барып тоташа. Дағстандың башҡа телдәрендәге кеүек, ғәрәп, иран, төрки һәм һуңғы ваҡытта урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр байтаҡ.
+Ҡайтағ һәм башҡорт телдәренең Сводеш исемлеге (төп һүҙҙәр) Юл һаны Башҡортса Ҡайтағса 1 мин ду  2 һин и  3 улгье  4 беҙ нисса  (эксклюзив - тыңлаусыны индермәй), ниххьва  (инклюзив - тыңлаусыны индереп) 5 һеҙ нишша  6 улар гьетти  7 был, ошо гьеж  8 теге, анау, шул гьет  9 бында, ошонда гьежин  10 унда, тегендә, анда гьетин  11 кем ча  12 нимә ци  13 ҡайҙа квацци  14 ҡасан цикъел  15 нисек цигле  16 юҡ, түгел (-ма/-мә) аккву  (исемгә ҡарата), а(й)-  (ҡылымға ҡарата) 17 бөтә, бар сукке  18 күп дахъ  19 ҡайһы бер, бер нисә чумилра  20 аҙ, бер аҙ кам  21 башҡа, икенсе дикӏар  22 бер ца  23 ике чӏве  24 өс аӏв  25 дүрт угъ  26 биш шве  27 ҙур хвала  28 оҙон ухъен  29 киң баӏъу  30 ҡалын, йыуан буцц  31 ауыр декӏ  32 бәләкәй, кескәй никӏва  33 ҡыҫҡа кутӏ  34 тар гъваӏрцӏ  35 Йоҡа букӏал  36 ҡатын, ҡатын-ҡыҙ ххьулум  37 ир, ир-егет мургул  38 кеше, әҙәм (дөйөм мәғәнәлә) мейдам  39 бала, сабый даӏргьаӏ  40 ҡатын (ирҙең) ххьади  41 ир (ҡатындың) сув  42 әсәй уба  43 атай атта  44 хайуан, йәнлек мицӏираг  45 балыҡ кӏас  46 ҡош ахьлиъаӏн  47 эт ххваӏ  48 бет нез  49 йылан цӏецӏи  50 ҡорт милкъваӏ  51 ағас ккалкка  52 урман дуцца  53 таяҡ миргъаӏ  54 емеш, еләк-емеш удар  55 орлоҡ шва  56 япраҡ кӏаппар  57 тамыр йамппа  58 ҡабыҡ (ағастың) кам  59 сәскә жуже  60 үлән кьар 

 Әҙәбиәт 
 Темирбулатова С. М. Даргин теленең Хайҙаҡ диалекты. Махачкала, 2004.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар
Категория:Дағстан телдәре