Ираҡ төркмәндәре

Төп мәҡәлә:Төркмәндәр

мини|360x360пкс|Ираҡ төркмәндәре ҡулланған флаг
Ираҡ төркмәндәре () — төрки халыҡ, этник аҙсылыҡ, төньяҡ-көнсығыш һәм Үҙәк Ираҡта йәшәйҙәр: «Approximately 400,000 people in the Near East identify themselves as Turkmens, but in reality they are descendents of the Oghuz immigrants of the 11th-13th centuries. More than a half of these groups, who are not directly related with the Turkmens of Central Asia, are living in the northeastern and central Iraq.». XI быуаттан һуң төбәктә таралып ултырған уғыҙ ҡәбиләләренән килеп сығалар,Төркиә төркмәндәренең Ҡара Ҡуйлылар һәм Аҡ Ҡуйлылар конфедерацияларының ҡалдыҡтары тип һанала. Бер нисә сығанаҡ ираҡ төркмәндәрен әзербайжандарҙың бер өлөшө тип классификациялай. Ираҡта ғәрәптәр һәм курдтарҙан ҡала халҡы һаны буйынса өсөнсө урында тора.

 Теле 
Ираҡ төркмән теле төрки телдәрҙең уғыҙ тармағына ҡарай һәм, ҡайһы бер этнографтар һәм лингвистар фекеренсә, әзербайжан теленең диалекты булып тораEncyclopædia Iranica.  Azeri dialects.БСЭ 1970, Азербайджанский язык; Азербайджанцы.Birinci Bölüm: 1. İrak Türkmenlerin Ağız Özellikleri. — 1.1. Türkmen Lehçesi, sayfa 12. // Irak Türkmen Atasözleri Üzerine Bir Inceleme. T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Yüksek Lisan Tezi. Tezi Yöneten: Prof. Dr. Mustafa Özkan. Tezi Hazırlayan: Rasheed Ali Hassan. İstanbul — 2006, 330 sayfa.Lars Johanson, Éva Ágnes Csató Johanson, The Turkic Languages, стр. 5.Bilgehan Atsız Gökdağ, IRAK TÜRKMEN TÜRKÇESİNİN ŞEKİL BİLGİSİNE DAİR NOTLAR.Găzănfăr Pashai̐ev, Mâhir Nakip, Irak Türkmen folkloru, стр. 28.Zana BİLAL. ERBİL TÜRKMEN AĞZI (İNCELEME-METİN) // Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı. — 2015.Vladimir Minorsky. The Chester Beatty Library: a catalogue of the Turkish manuscripts and miniatures. — Dublin: Hodges Figgis & Co. Ltd., 1958. — С. 1. — xxxvii,147 с.Larry Clark, «Turkmen Reference Grammar», p. 11H. T. Oğuzlu, «Endangered community: the Turkoman identity in Iraq», p. 310.

Ираҡ-төрөк сығышлы төрөк ғалимы Хидаят Кәмал Байатли былай тип яҙа: «Ираҡ төркмәндәре һөйләшкән һөйләш әзер-төрки теле диалектының бер өлөшө булып тора. Географик күҙлектән ҡарағанда, азери диалекты Көнсығыш Анатолияны, Көньяҡ Кавказды һәм Кавказ Әзербайжанын, Иран Әзербайжанын, Киркукты (Ираҡ) һәм Сүриә төрөктәре йәшәгән райондарҙы үҙ эсенә ала»Prof. Dr. Hidayet Kemal Bayatlı, Irak Türkmen Türkçesi — стр. 12 — T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Yüksek Lisan Tezi .

Ираҡта рәсми ғәрәп теленең, шулай уҡ курманджи һәм сорани кеүек күрше курд диалекттарының өҫтәмә йоғонтоһон кисергән һөйләш теле яҙма телдән ныҡ айырылаChristiane Bulut «Iraqi Turkman», из «Languages of Iraq, Ancient and Modern» под редакцией J. N. Postgate, British School of Archaeology in Iraq, 2007. Стр. 167:  Стр. 179: .

Күпселек төркмәндәр ғәрәп телендә һөйләшә, ә ҡайһы берәүҙәр өсөн туған тел булып китә, был иһә төрөкмәндәрҙең билдәле бер өлөшөнөнөң ассимиляциялашыуы һәм ғәрәпләшеүе тураһында һөйләй.

 Халыҡ һаны һәм таралып ултырыуы 
мини|255x255пкс|Ираҡтың этнос-дини төркөмдәре

Һаны аныҡ ҡына билдәле түгел. Ираҡта төркмәндәр һаны 500—800 мең кешенән йәки ил халҡының 2 — 3 процентынан (көнбайыш тикшеренеүселәренең күпселеге буйынса) 2 — 3 миллионға йәки халыҡтың 7,5 — 11 процентына тиклем (төркмән ойошмалары белдереүҙәре буйынса) тәшкил итә . Төрөкмәндәр башлыса Ираҡтың төньяғында йәшәй, шунан көнсығышында Иран сигенән алып көнбайышта Сүриә менән сиккә тиклем һуҙыла. Башлыса Талль-Афар, Алтынкёпрю, Эрбиль, Мосул һәм Киркук ҡалаларында йәшәйҙәр. Ираҡтың баш ҡалаһы Бағдадта ла байтаҡ төркмән йәшәй:«Turkman scholars claim that their people first came to Iraq in seventh century, as soldiers recruited into the Muslim army.».

Ираҡ ғәрәптәре кеүек, Ираҡ төркмәндәре лә дини яҡтан бүленгән: уларҙың яртыһынан күберәге — сөнниҙәр, ҡалғандары — шиғыйҙар.  Ираҡ төркмәндәренең аҙсылығы Христиан-Католиктәр, был 30000 кеше. Төркмән библия партнерлығы Библияың Яңы Ғәһеден Ираҡ төркмән теленә тәржемә итә һәм 2021 йылда ираҡта 2000 дана китап сығара.

 Тарихы 
Төркмән тикшеренеүселәре фекеренсә, төркмәндәрҙең Ираҡҡа тәүге килеүе, мосолман армияһына саҡырылған һалдаттар булараҡ, VIII быуатҡа ҡарай. Ираҡ губернаторы итеп тәғәйенләнгән Убайд-Аллаһ ибн Зияд Ираҡҡа 1000-гә яҡын төрки һалдатын алып килә. Төркмән сығанаҡтарына ярашлы, «Туркменэли» территорияһы 1785 йылда Вильям Гютре баҫып сығарған картала инглиз телендә «Туркомания» тип аталған.

 Хәҙер 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Сүриә төркмәндәре
 Төркиә төркмәндәре.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  ЦентрАзия, 04.01.2004.

Категория:Төрки халыҡтар
Категория:Ираҡ халҡы