Выру

Выру (, , , 1917 йылға тиклем. ) — Эстонияла ҡала, Вырумаа өйәҙенең һәм Выру улусының административ үҙәге.

 Географик урыны 
Выру Эстонияның иң көньяҡ-көнсығыш сигендә боронғо үҙән яйлаһында, Тамула күленең төньяҡ-көнсығыш ярында  урынлашҡан. Таллинға тиклем алыҫлыҡ — 215 саҡрым, Тартуға тиклем — 57 километр. Ҡала майҙаны — 14,01 км².

 Халыҡ һаны 
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Департамент статистика мәғлүмәттәре буйынса, Выру ҡалаһында 12022  кеше йәшәй, 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата — 11859.

 Ҡала тарихы 
справа|мини|300x300пкс|3-сө Балтик буйы фронты ғәскәрҙәре хөрмәтенә һәм немец оккупацияһынан азат ителеүгә 35 йыл тулыу уңайынан Вырула 1979 йылдың 11 авгусында Т-34 танк —Мемориаль ансамбль асыла. Совет осоронда мемориал янында йәш парҙар фотоға төшөргә ярата.
Выруға рәсми нигеҙ һалыу датаһы тип 1784 йылдың 21 авгусы иҫәпләнә, шул ваҡытта Лифляндияның генерал-губернаторы төҙөләсәк ҡаланың урыны Верро мызаһы буласаҡ һәм ҡала уның исемен йөрөтәсәк тип хәбәр итеп, Ригала яңы ҡала төҙөү тураһында указға ҡул ҡуяVõru (эст.). Eesti Entsüklopeedia (2011).. Екатерина II шәхсән ҡаланың яңы гербын раҫлай һәм уның буйынса бер нисә күрһәтмә бирә.

Хәҙерге Выру ҡалаһы биләмәһендә иң боронғо археологик табылдыҡ — осраҡлы табылған ҡатын-ҡыҙ баш һөйәге тора, ул урта таш быуатҡа ҡарай (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 4000 йыл).

1943 йылда боронғо Тамула ултырағы урынында боронғо хазина — гәрәбәнән ҡыҙыҡлы сулпылар һәм һөйәк әйберҙәр табыла. Ҡаланан ярты сәғәтлек юлда, парк аша матур аҫылмалы күпер буйлап Тамулдың тарихи урынына барырға мөмкин.

Дерпт епископлығының көнсығыш сиктәрен һаҡлау өсөн төҙөлгән Кирумпяэ ҡаласығы тураһында беренсе телгә алыуҙар 1322 йылға ҡарай. Таш ҡаласыҡ тирәләй сауҙагәрҙәрҙең һәм һөнәрселәрҙең ҙур Кирумпяэ ауылы барлыҡҡа килә. Хәҙерге Выру ҡалаһы 1656 йылда сираттағы рус-швед һуғышы ваҡытында тулыһынса емерелгән Кирумпяэ ауылы емереклектәренән көньяҡҡа ҡарай километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Кирумпяэ ере һуғыштар тарафынан тапалған ҡаласыҡ була, һәм уға йәнәш ятҡан ерҙәр йә Ливон орденына, йә Рәсәйгә, йә Польшаға ҡарай. Польша властары ваҡытында, ә нәҡ 1590 йылдан, ҡаласыҡ менән күрше Верро поместьеһы (мыза) тураһында тәүге телгә алыуҙар барлыҡҡа килә. Төньяҡ һуғышынан һуң, рус ваҡыты тип аталған ваҡыт башланғас, батшабикә Елизавета Петровна ҡаласыҡ биләмәләренең өлөшөн граф А. П. Бестужев-Рюминға бүләк итә. Кирумпяэ ерҙәрен һаталар һәм һатып алалар, Мюллер ғаиләһенә ҡараған ваҡытта, Мюллерҙың бер ҡыҙы Верро поместьеһын милеккә ала. Мюллер поместьены фон Менгденға һата, унан, үҙ сиратында Верро поместьеһын яңы ойошторолған өйәҙ үҙәге өсөн һатып алалар.

Ошо ваҡыттан алып Выруның үҙ тарихы башлана, сөнки тарихи Тамула ауылы ла, Кирумпяэ форты ла хәҙерге ҡаланың туранан-тура алдағыһы тип иҫәпләнмәй. 1783 йылда, батшабикә Екатерина II бойороғо буйынса Дерпт өйәҙенең көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш өлөшөнән яңы өйәҙ төҙөлә, үҙәге булып Вана-Койола (Киррумпях-Койкюль) дәүләт поместьеһы булырға тейеш була. Күпмелер ваҡыт үткәс, Екатерина II генерал-губернатор Георг фон Броунға ҡала төҙөлөшө өсөн Верро шәхси поместьеһын һатып алырға рөхсәт бирә. Поместьеның төп бинаһы беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған.

Выруға приказ тәртибендә нигеҙ һалына. 1785 йылда ҡала планы раҫланаVõru. eestigiid.ee., ул урамдарҙың төҙөк селтәрҙәрен күҙ уңында тота. Шул уҡ йылда ҡалала тәүге ун ғаилә йәшәй башлай, дарыухана асыла. Урамдарҙың тарихи селтәре һаҡлана, иҫке төҙөлөштәрҙә бер ҡатлы ағас йорттар өҫтөнлөк итә. Урам селтәрҙәренең ҡабатланмаҫ ҡиммәте һәм үҙенсәлеге булып төҙөлөш күҙлегенән ағас архитектура тора. Лютеран (1793) һәм православие (1804) сиркәүҙәре ҡаланың тәүге йылдарын иҫкә төшөрә, улар икеһе лә императрица Екатерина II арналған.

Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Выру ҡалаһы үҙәгендә бер нисә квартал яна, 90 самаһы йорт емерелә. 1945 йылда ҡаланың тәүге генераль планы әҙер була (архитекторы Х.Кувасто). Икенсе генераль план 1971 йылда төҙөлә (раҫланмай) һәм өсөнсө, планы беренсеһенең корректураһы кеүек 1974 йылда раҫалана (архитекторы Р. Рийтсаар)Võru. eestigiid.ee..

16 сентябрҙән 17-нә тиклем Выру ҡалаһында Эстония ССР-ы Юғары советы сессияһы үтә.

1950—1991 йылдарҙа Выру районынынң үҙәге була.

 Иҡтисады 
Иҡтисадының мөһим тармағы булып  сәнәғәт, ауыл хужалығы һәм туризм тора. Сәнәғәт етештереү күләме (предприятиеларҙа 20-нән ашыу хеҙмәткәрҙәр менән) 2005 йылда 1,8 миллиард крон тәшкил итә.  Төп тармаҡ — мебель һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте. 2005—2006 йылдарҙа тармаҡтың эре предприятиелар әйләнеше. (млн крон):

 Toftan AS (бысылған ағас етештереү) — 358—436
 GM Panels OÜ (ағас-юнысҡы һәм ағас-сүс плиталар етештереү) — 115—124
 Wermo AS (йыһаздар етештереү) — 108—85
 Antsla-Inno AS (йыһаздар етештереү) — 232—230

2020 йылда (млн евро)Inforegister (эст.). Register OÜ.: 

 Toftan AS  — 72,084
 Wermo AS  — 4,195
 Antsla-Inno AS — 16,841

GM Panels OÜ предприятиеһы 2012 йылда бөтөрөлә.

 Иҫтәлекле урындары 

 Фридрих Крейцвальд Рейнгольд һәйкәле һәм Тамула күле ярында уның исемендәге парк.
 Екатерина аллеяһында Екатерина II һәйкәле 
 Тамула күленең төньяҡ өлөшөндә Выру ҡалаһын Роозисар утрауы менән тоташтырыусы  аҫылмалы күпер.
 Таш быуат осороноң боронғо торалары урыны Роозисаар утрауының аҫылмалы күпере районы.
 Фридрих Рейнгольд Крейцвальд музейы.
 Изге Великомученица Екатерина сиркәүе — лютеран сиркәүе, 1793 йылда императрица Екатерина II иғәнәһенә төҙөлгән.
 Эстон апостол православие сиркәүе, 1806 йылда төҙөлгән.

 Билдәле шәхестәре 

 Эрки Ноол — ун бәйгелә  Олимпия чемпионы, эстон сәйәсмәне.
  — Джомолунгмаға күтәрелгән  беренсе эстон альпинисы.
 Анти Саарепуу — эстон саңғысыһы, ике Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.
 Хейки Тролла — рәссамNavitrolla: Estonian painter. People Pill.Kortermajad võivad tellida tasuta Navitrolla hiidmaali. Lõuna Leht (18 января 2013)..
 Уку Сувисте — йырсы һәм музыкант.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Официальный сайт Выру (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 1 апреля 2010 года.


 Әҙәбиәт 


Категория:Эстония ҡалалары
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары