Татар нәхүенең мохтасары (М. Өмөтбаев)

«Татар нәхүенең мохтасары» йәғни «Ҡыҫҡаса татар грамматикаһы»Каталог Арабографических книг/ Национальный музей Республики Башкортостан / Уфа-2001 г., стр.24 — башҡорт шағиры, мәғрифәтсеһе, тарихсы, публицист, телдәр белгесе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың 1901 йылда Ҡазанда баҫылған хеҙмәте.

 Тарихы 
1899 йылда Өфөлә ғалим-мөғәллимдәрҙең ҙур кәңәшмәһе үтә. Туған тел-әҙәбиәтте уҡытыу менән бергә, унда төрки әҙәби теленең бәхәсле мәсьәләләре лә тикшерелә[].

Ваҡиға «Татар әҙәби тел тарихы (XIII—XX йөҙ башы)» академик китабында былай тип яҡтыртыла:

Был кәңәшмәлә һәр халыҡтың үҙ һөйләү теленә нигеҙләнгән һәм милли әҙәби телде булдырырға тигән ҡарашты яҡлаған М. Биксурин, татар мәғрифәтсеһе Ҡ. Насыри, Х. Фәйезхановтарҙың төркөм фекере еңеп сыға. Ҡабул ителгән ҡарарҙар нигеҙендә М. Өмөтбаевҡа үҙе әйткәнсә «башҡорт һәм татар ҡәрҙәштәргә яңы ысулда» яңы грамматика яҙыу бурысы төшә«Ватандаш» 2001 № 8 196-197-се б.б. Ғ.Ҡунафин «Ваҡыт сиктәрен ашҡан ижад».

Бында ул дөйөм төрки теле сиктәрендә татар һәм башҡорт телдәренең үҙенсәлектәренә ҙур иғтибар бүлә. Инеш һүҙендә Өмөтбаев былай тип яҙа: «Беҙҙең татар теле боронғо сығатай һәм башҡорт теленән килеп сыҡҡан. Сығатай нәҫеленән сыҡҡан ҡыпсаҡтар, ҡырғыҙҙар, башҡорттар һәм төркмәндәр һөйләшкән. Улар үҙҙәре лә үҙ телен „төрки тел“ тип атай».

М. Өмөтбаевтың  грамматикаларынан «Татар грамматикаһы»  үҙенең теоретик һәм материаль базаһы менән башҡаларҙан бик айырылаӨмөтбаевтың архивы. 3-сө том, 49-67 -се б.б.  .

 «Татар нәхүенең мохтасары» 

Дәреслек рус телендә яҙылған. Дүрт киҫәктән тора.

1. Хәрефтәрҙең үҙенсәлектәре.

2. Һүҙҙәрҙең килеп сығыуы.

3. Дөрөҫ яҙыу.

4. Һүҙьяһалыш.

Өс һуҙынҡы өн — а, у, и , 29 тартынҡы өн булыуын, ике төрлө һан (күплек, берлек), килеш категорияһын күрһәтә.

Исем, сифат, һан, алмаш, ҡылым ентекле рәүештә айырым-айырым ҡарала.

Сифат һүҙ төркөмөндә өс төрлө сифат дәрәжәһе: ыңғай, сағыштырыу, артыҡлыҡ дәрәжәләре бар икәнлеге әйтелә. Уларҙың яһалыш формалары түбәндәгесә: а) сағыштырыу дәрәжәһе. Исемгә — дан-дән, ҙан-ҙән, тан-тән, нан-нән ялғауҙары ҡушылыу йә булмаһа — ҙур, бәләкәй; матур-йәмһеҙ кеүек һүҙҙәр ярҙамында: Мәскәү Ҡазандан ҙур. Был ҡәләм теге ҡәләмдән бәләкәй.

б) артыҡлыҡ дәрәжәһе Сифат алдында рәүеш ҡуйыу юлы менән: бик яҡшы кеше, иң таҙа кеше, иң яҡшы кеше.

Шулай уҡ тәүге сифатҡа хәрефтәр өҫтәү юлы менән:һап-һары, ап-аҡ; йәнә сифаттар алдына сөм-ҡара, сөм-ҡыҙыл.

II. Һан. Уларҙы автор 5 разрядҡа бүлә:

1. Иҫәп һандары — бер, ике, биш, ун, йөҙ;

2. Рәт һандары - беренсе, икенсе, бишенсе, унынсы

3. Бүлем һандары — улар төп һандарҙан, һуҙынҡыға бөткәндәренә -шар, тартынҡыға бөткәндәренә -ар ялғауҙары ҡушылып яһала: берәр, икешәр, дүртәр, бишәр.

4. Кәсер һандары

5. Йыйыу һандары

III. Алмаштар

IV. Ҡылым

V. Һөйкәлештәр

 Әһәмиәте 
Автор башҡорт теленең лексик ҡатламын, фонетик, морфологик үҙенсәлектәрен иҫәпкә ала, үҙ атамаларын (терминдарын) билдәләләргә тырыша.

Филология фәндәре докторы Ғиниәт Ҡунафин был хеҙмәттең әһәмиәтен түбәндәгесә баһалай:

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Татарстан Республикаһы фәндәр академияһы / Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты / Татар әҙәби теле һәм тарихы (XIII—XX йөҙ башы) I том, 133-134-се б.б
 «Ватандаш» 2001 № 8 196-197-се б.б. Ғ.Ҡунафин «Ваҡыт сиктәрен ашҡан ижад».


 Каталог Арабографических книг/ Национальный музей Республики Башкортостан / Уфа-2001 г., стр.24
Категория:тел ғилеме
Категория:Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев әҫәрҙәре
Категория:фәнни-популяр әҙәбиәт