Иҫке башҡорт теле

Иҫке башҡорт теле (иҫк.-баш. تركی; ) — иҫке әҙәби тел,  XIV—XX быуаттарҙа төрлө төрки халыҡтар ҡулланған яҙма тел. Монгол осоронан һуң төрки телдәрҙең бер тармағы булып ҡалыплаша. Төбәктәрҙә  бер нисә төрө булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың төрки телдәрҙең яҡынлығына нигеҙләнгән уртаҡлығы бар.   Ғәрәп яҙмаһы менән яҙылғанға күрә һуҙынҡылары яҙыуҙа тулы сағылыш тапмаған, шунлыҡтан  бер үк һүҙ төрлө төбәктә төрлөсә уҡылған. Ғәрәп һәм фарсы телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәре күп булған.

 Тарихы 
Иҫке төрки әҙәби теле (Урал-Волга буйы төрки теле) нигеҙендә  Алтын Урҙала  барлыҡҡа килгән«Реформы письменности татарского языка: прошлое и настоящее» Измайлов И. Л., Каримов И. Р. Журнал «Родина». 1999. № 11.

XI—XIV быуаттарҙағы төрки телеНазвание лит. языка XI—XIV вв., употреблявшегося в Дешт-и-Кипчак и Среднем Поволжье; сложился на базе хорезмско-тюрксого литературного языка и местных диалектов. От поволжского тюрки развился старотатарский литературный язык. ТЭС — с. 440  иҫке төрки әҙәби теле формалашыуҙың башланғыс этабы тип ҡарала. Уның бер нисә функциональ стиле булған: художество-әҙәби (Ҡол Ғәли, XII быуат), фольклор, дин, эпиграфик һәм башҡа стилдәр.

Яңы төрки теле осоро  (XVI-XIX  быуаттар) төрки теленең бер нисә тармағы барлыҡҡа килеү менән тасуирлана: иҫке ғосман, иҫке төркмән, иҫке башҡорт, иҫке әзербайжан, иҫке татар, иҫке үзбәк, иҫке уйғыр телдәре хасил булғанЯзыки Азии и Африки. [Кн.] 5. Алтайские языки: Тунгусо-маньчжурские языки. Монгольские языки. Тюркские языки. Корейский язык. Японский язык. Диалекты японского языка. Айнский язык - М. : Наука : Изд. фирма "Вост. лит.", 1993. С. 196..

Иҫке төрки теле монгол осоронан һуң формалаша, тәүҙә Ҡазан һәм Әстерхан ханлыҡтарының, унан һуң  башҡорттарҙың, татарҙарҙың, өлөшләтә ҡаҙаҡтар һәм ҡырғыҙҙарҙың әҙәби теле булып китәЯзыки Азии и Африки. [Кн.] 5. Алтайские языки: Тунгусо-маньчжурские языки. Монгольские языки. Тюркские языки. Корейский язык. Японский язык. Диалекты японского языка. Айнский язык - М. : Наука : Изд. фирма "Вост. лит.", 1993. С. 208..

 Әҙәбиәт 
XIII быуаттан башлап яҙма әҙәби ҡомартҡылар иҫке төрки телендә яҙылғанБольшая российская энциклопедия. X.Ф. Исхакова. Татарский язык. 

Ошо телдәге киң публицистик әҙәбиәт, эш яҙыуҙары, хатлашыу ҡомартҡылары һәм башҡалар һаҡланған.

Иҫке төрки теленә болғар-ҡыпсаҡ сығышлы һөйләш теле һыҙаттары, уғыҙ элементтары хас була. Был яҙыу традициялары, шулай уҡ Волга буйында, шул иҫәптән Волга буйы Болғарында этник яҡтан туғандаш халыҡтарҙың тығыҙ ҡатнашыуы һәм буталыуы менән аңлатыла.

Иҫке төрки әҙәбиәтенең иң боронғо ҡомартҡыһы — Ҡол Ғәлиҙең «Ҡисса-и Йософ» әҫәреГаляутдинов И. Г. Тюрки Урало-Поволжья // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8..

Ошо телдә иҫке төрки әҙәбиәте ҡомартҡылары Сәйфи Сараиҙың "Гөлистан бит-төрки"йе, әл-Хәрәзмиҙең «Мөхәббәтнамә»һе, Ҡотбтоң "Хосрау һәм Ширин"ы, Мәхмүд әс-Сараи әл-Болғариҙың "Нәхдж әл-фарадиса"ы, Рабғузиҙың «Пәйғәмбәрҙәр тарихы», Мөхәмәтйәрҙең «Төхвәи-Мәрҙән» һәм "Нуры Содур"ы, Мәүлә Ҡолой шиғырҙары һәм башҡа күп әҫәрҙәр яҙылған.Татары Среднего Поволжья и Приуралья'; ред. Воробьев, Н. И.; Хисамутдинов, Г. М.; Изд-во: М.: Наука, 1967. — с. 374—375.. XIX быуаттың Волга буйы төрки телендә ижад иткән билдәле суфый шағирҙары — Мәнди Ҡыпсаҡи Ҡотош, Тажетдин Ялсығол, Әбелмәних Ҡарғалы, Һибәтулла Сәлихов, Шәмсетдин Зәки, Ғәли Соҡорой һәм башҡаларИльясова Г. Р. Лингвотекстологические особенности произведений «Сабат ал-гаджизин» Аллаяра Суфи и «Рисала-и Газиза» Т. Ялсыгулова: Авт. дисс… к.ф.н. — Уфа, 2009..

XIX быуат урталарында иҫке татар теле татар теле менән яҡыная башлай. Тел әҙәбиәттә һәм йәмғиәт тормошоноң төрлө өлкәләрендә ХХ быуат башына тиклем йәшәй.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Башҡорт теле
 Татар теле

 Төрки теле
Сыуаш теле

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 




 Һылтанмалар 
 * 
 Халикова Р. Х. Башҡорт теле һәм шәжәрә тамаша документтар XVIII—XIX вв: Авт. дисс д. ф....н. — Мәскәү, 1992.
Категория:Төрки телдәр
Категория:Үле телдәр
Категория:Башҡорт теле