Үрге Австрия

Үрге Австрия () — төньяҡ Австрияның федераль ерҙәре. Линц — административ үҙәге һәм иң ҙур ҡалаһы.

Австрияның иң төньяғында урынлашҡан, уны Дунай йылғаһы көнбайыштан көнсығышҡа ике өлөшкә бүлә. Ул Чехия һәм Германия, шулай уҡ Австрия ерҙәре булған Түбәнге Австрия, Зальцбург һәм Штирия менән сиктәш. Оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа табан 145 км тәшкил итә, ә көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай — 165 км. Үрге Австрия илдең бөтә майҙанының 14,3 % биләй, Австрияның башҡа ерҙәре араһында күләме буйынса дүртенсе : 11 980 км2 (Австрияның бөтә майҙаны 83 871 км2 тәшкил итә). Түбәнге Австрия Штирия һәм Тироль ерҙәренән генә ҡалыша.

 Географияһы 
Территорияһының күп өлөшөн тауҙар һәм убалар биләй. Төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышындағы убалы тәпәш таулыҡ (400—900 м) Мюльфиртель, ул көньяҡтан кристаллик Чехия массивын әйләндереп алған. Был массив менән Көнсығыш Альптар араһында Инфиртель тигеҙлеге һыҙаты урынлашҡан. Дунайҙан көньяҡтараҡ төньяҡ Альп 300—800 метрға күтәрелгән тау итәге башлана, бер нисә бәләкәй Кремстан, Штайр һәм Эннс йылғалары менән бүлгеләнгән. Үрге Австрияның иң көньяҡ өлөшө — Көнсығыш Альптар тауының иң бейек түбәһе Дахштайн (2995. м.). Бында Альп тауҙарының иң көнсығыш боҙлоҡтары ята.. Төп һыу артериялары: Дунай йылғаһы (111 км), Траун (132 км), Эннс (90 км), Инна (68 км) һәм Штайр (67 км). Альп тауҙарының төньяҡ итәгенән Аттерзкий (45,9 км2), Траунзей (24,5 км2), Мондзе (14,2 км²) һәм Халлштаттерзкий (8,4 км²) күлдәре урынлашҡан. Һыу майҙаны бөтә территорияның 2,11 % йәки 252 км2 биләй.

Климаты уртаса континенталь. Уртаса йыллыҡ температура 7-9 °С. 2000 м ашыу бейеклектә булған тауҙарҙа — −1 °С. Йыллыҡ яуым-төшөм нормаһы 750 мм алып мм 800 мм тиклем, Альп тауҙары итәгендә 1000, ә 1500 м ашыу бейеклектә яҡынса 2000 мм. Таулы райондарҙа ҡар 7-8 ай самаһы ята.

 Тарихы 
Хәҙерге Үрге Австрия территорияһында кешенең йәшәй башлауы палеолит дәүерендә башлана. Рим империяһы ваҡытында өлкә Дунайҙан көньяҡҡа табан Норик провинцияһыныҡы булған. Халҡының күпселек өлөшөн кельттар тәшкил итә. VI быуаттан көнбайыш райондарында герман ҡәбиләләре баварҙар йәшәй башлай. VI—VII быуаттарҙа төбәктең көнсығыш өлөшөндә аварҙар, көньяҡ-көнсығышта — славяндар йәшәй. 788 йылда Инн һәм Эннс йылғалары араһындағы ерҙәр Бөйөк Карл франк дәүләте составына ингән.

 Административ бүленеше 
мини|253x253пкс|Үрге австрия административ картаһы
Ер территорияһы 4 эре районға бүленә: Хаусрукфиртель, Иннфиртель, Мюльфиртель һәм Траунфиртель. Үрге австрия өс штатутарштадт (Линц, Вельста һәм Штайр) һәм 15 өлкәнән тора :
ИсемеАвтомобиль кодыМайҙан,км2Халыҡ,кеше (2013)Административ үҙәгеЛинцL95,99191 501ЛинцВельстаWE45,88882 58ВельстаШтайрSR26,54140 38ШтайрБраунау-ам-ИннBR1040,38333 98Браунау-ам-ИннЭфердингEF259,46786 31ЭфердингФрайштадтFR993,86148 65ФрайштадтГмундныйGM1432,62320 99ГмундныйГрискирхенGR578,99759 62ГрискирхенКирхдорф-ә-де-КремстанKI1239,79518 55Кирхдорф-ә-де-КремстанЛинц-ЛандыLL460,25140 169ЛинцПергPE613,18963 65ПергРид-ул-ИннкрайсRI585,01617 58Рид-ул-ИннкрайсРорбRO827,95472 56Рорба-БергенәмШердингSD618,49393 56ШердингШтайр-ЛандыSE971,70489 58ШтайрУрфар-УмгебунгUU649,33889 81ЛинцФеклабруккаVB1084,26876 130ФеклабруккаВельста-ЛандыWL457,66243 68Вельста

 Халҡы 
2016 йылдың 1 ғинуар мәғлүмәте буйынса төбәктә 1 453 733 йәшәй.Предварительные данные о численности населения федеральных земель, политических округов и политических общин Австрии на 1 января 2016 года Линц (200 841 кеше йәки Үрге Автрияның бөтә халҡының ≈14 %) — ҙурлығы байынса Австрияның Вена һәм Грац ҡалаларынан өсөнсө ҡалаһы. Бында Автрияның һәр етенсе кешеһе тиерлек йәшәй. Халыҡ тығыҙлығы бер квадрат метрға 121 кеше тура килә.

Үрге Австрияла бөтә Австрия халҡының барлығы ≈16,7 % халҡы тупланған (Автрияла барлығы 8 699 730 кеше йәшәй)Предварительные данные о численности населения федеральных земель, политических округов и политических общин Австрии на 1 января 2016 года .Халыҡ һаны буйынса Үрге Австрия Түбәнге Австриянан (1 653 419 кеше) һәм Венанан (1 840 573 кеше) ҡалыша. Уның эшкә яраҡлы халҡы яҡынса 700 мең кеше тәшкил итә, шуларҙың 61 % тирәһе хеҙмәтләндереү өлкәһендә (сауҙа һәм туризмды индереп), 33 % сәнәғәттә һәм 6 % ауыл хужалығында эшләй. 2007 йылда эшһеҙлек күләме 3,6 % тәшкил итә, уртаса сағыштырғанда бөтә ил буйынса 6,2 % түбән.

Төбәктә йәшәгән халыҡтың 80 % — католиктар.
Үрге Австрияла  халыҡ һаны буйынса иң эре ҡалалар (2021  йыл мәғлүмәте буйынса, кеше)Линц552 206Бад-Ишль117 14Вельста662 62Гмундный201 13Штайр968 37Феклабрукка446 12Леондиңда943 28Рид-ул-Иннкрайс12 211 Траун829 24Энс902 11Браунау-ам-Инн444 17Альтмюнстер865 9Ансфельден423 17Лакирхен744 9Мархтренк338 14

 Дөйөм карта 
Легенда карталары:
100 000 артыҡ кеше100 30 000 000 кешегә тиклем15 30 000 000 кешегә тиклем10 15 000 000 кешегә тиклем5 000 кешегә 10 000-гә тиклем

 Иҡтисады 

 Сәнәғәте 
справа|мини|250x250пкс|Халльштатт һәм Халльштат күле
Үрге Австрия — илдең мөһим сәнәғәт төбәге. Бында 700-ҙән ашыу эре предприятие урынлашҡан, ә сәнәғәт етештереү 23 % тәшкил итә (2001). Төп сәнәғәт үҙәге: Линц, Браунау-ам-Инн, Эннс, Вельс, Траун, Гмунднен һәм Штайр. Төп тармағы: целлюлоза һәм ҡорос ҡойоу сәнәғәте, машиналар эшләү, төҫлө металлургия . Үрге Австрияның иҡтисады бер нисә эре компаниялар һәм күп һандағы ваҡ һәм уртаса предприятиеларҙың сиратлашыуы менән характерлана. Үрге Австрия территорияһында 42 меңдән ашыу компания эшләй. Сәнәғәт тауарҙары етештереүселәр 22 процент тәшкил итә. Иҡтисад өлкәһененең төп тармағы хеҙмәтләндереү өлкәһе булып тора. Яҡынса 44 проценты ерҙең эске тулайым продукты ошо секторҙа формалаша. Сәнәғәт өлөшө 30 % тәшкил итә, алдынғы тармаҡ булып ҡорос ҡойоусы, металл эшкәртеү һәм химия тармағы, шулай уҡ машиналар эшләү. Был Үрге Австрияның бөтә сәнәғәт етештереү продукцияһының 58 % тура килә һәм 60 %-ҡа сәнәғәт иҡтисады секторында тора. Бынан тыш целлюлоза-ҡағыҙ һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте тармаҡтары ҙур роль уйнай. Линцта Австрияланың иң ҙур караптар төҙөү верфе бар.. Ҙур компанияларҙан һанала: «Фес-Мировых Гер» (прокат һәм ҡорос етештереү), «Сименс ФАЙ» (металлургия сәнәғәте өсөн ҡорамалдар етештереү предприятиеһы), «БМВ Мотор» (двигателдәрен етештерә), «Хабау» (төҙөлөш), «Штайер-Моторс» (дизель двигателдәре етештереү).

 Ауыл хужалығы 
Ауыл хужалығы менән төбәктә бик аҙ кеше мәшғүл булыуға ҡарамаҫтан, (7,1 %), был тармаҡтың дөйөм етештереүсәнлеге күпкә юғары. Иген культуралары Иннфиртель һәм Энс үҙәндәрендә етештерелә. Бынан тыш, туғайҙар мөһим әһәмиәткә эйә, шуларҙың 60 % таулы һәм убалы урында урынлашҡан. Был райондарҙа бөтә ауыл хужалығы предприятиелары ерҙәрҙең яртыһы урынлашҡан.. 30 меңдән ашыу предприятие теркәлгән, улар яҡынса 570 мең гектар ер эшкәртә. Үрге Австрия илдең ит-һөт продукттарын төп етештереү өлкәһе. Уның өлөшөнә илдең 32 процент һөт, 30 % һыйыр һәм 38 % сусҡа ите етештерелеүе тура килә.. Бында яҡынса илдең 25 % бөтә ит-һөт предприятиелары урынлашҡан.

 Туризм 
Үрге Австрияға йыл һайын 7 миллиондан ашыу турист килә. Туризмдың төп үҙәге Зальцкаммергут районында урынлашҡан. Иң популяр курорттары: Санкт-Вольфганг-им-Зальцкаммергут, Шаллербах, Халльштатт. Саңғы, һыу, йәйәүле һәм ат туризмы киң үҫешкән. Был тармаҡтар иҡтисадтың мөһим терәге булып тора. Сит ил туристарҙың ҡуныуы буйынса ер дүртенсе урынды биләй (Австрия, сит ил туристар ҡуныу һаны буйынса Европала алтынсы урынды биләй, ә туризм буйынса йән башына килем — беренсе), шуларҙың 85 % ауыл еренә тура килә. Туристарҙың иғтибарын бигерәк тә йәлеп итә: Зальцкаммергут, үҙенең популяр күлдәре менән; милли паркы «Калькальпен», Заувальд һәм башҡа райондары.Үрге Австралия территорияһында тарихи һәм мәҙәни иҫтәлекле урындар күп.

 Иҫтәлекле урындары 
мини|Гозау Күл.

 Монастырҙар һәм аббатлыҡ 
Үрге Австрияла бик күп боронғо монастырҙар урынлашҡан:

 Мондзе — элекке бенедиктинтар ордены монастыры, Үрге Австралияла иң боронғо монастырь (748);
 Ламбах — бенедиктин ордены аббатлығы (1056);
 Райхерсберг — августиндар аббатлығы (1084);
 Энгельсцелль — траппистар ордены монастыры (1293);
 Вильхеринг — цистерциандар ордены аббатлығы (1146);
 Изге Флориан монастыры — августиндар аббатлығы (1071);
 Кремсмюнстер — бенедиктинтар ордены аббатлығы (777).

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 


 Хөкүмәт ер
 Община ер
 Туризм һәм ял итеү
Категория:Үрге Австрия
Категория:Австрия административ бүленеше
Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр
Категория:Алфавит буйынса административ берәмектәр
Категория:Австрия ерҙәре