Тубыл губернаһы

Тубыл губернаһы — Рәсәй империяһы, Рәсәй республикаһы һәм РСФСР-ҙың Урал һәм Себерҙәге административ-территориаль берәмеге. 1796 йылдан алып 1920 йылға тиклем ғәмәлдә була. Губерна ҡалаһы — Тубыл.

 Географияһы 
XIX быуат аҙағындағы мәғлүмәттәр буйынса губернаның майҙаны яҡынса 1385 мең кв. километрға тиң.
Губерна түбәндәге 10 өйәҙгә (1898 йылға тиклем — округтарға) бүленә: Берёзовка (688 мең кв. км), Ишем, Ҡурған, Сорғот (251 мең кв. км), Тар, Тубыл, Турин, Төкәле, Төмән (18мең кв. км), Ялотор (22 мең кв. км).

 Тарихы 

 Башы 
XVIII быуаттың 2-се яртыһындағы рәсми документтарҙа Тубыл губернаһы атама булараҡ йыш ҡына Себер губернаһынбилдәләү өсөн ҡулланыла. Себер губернаһы был мәлдә йәшәйешенең һуңғы этабын (1764—1782) кисергән була .

Ғәли йәнәптәре Екатерина Икенсенең 1782 йылдың 19 (30 ғинуарындағы Указы менән Тубыл наместниклығы барлыҡҡа килә. Ул Пермь һәм Тубыл генерал-губернаторлығы составына ингән ике өлкә (Тубыл һәм Томск) составында булдырыла.

 Губернаны төҙөү 
Император Павел I тәхеткә ултырғас та үҙенең әсәһе үткәргән реформаларҙың күбеһен ҡайтанан ҡарай, шул иҫәптән генерал-губернаторлыҡ институтынан баш тарта. Ошо айҡанлы 1796 йылдың 12 декабрендә Сенатҡа бирелгән «Дәүләтте яңынан губерналарға бүлеү тураһындағы» (1796 йыл, 12 декабрь, № 17634)Полное Собрание Законов Российской Империи. Том 24 (6 ноября 1796—1797). ст. 229 Исемле указ нигеҙендә Рәсәйҙең үҙаллы административ берәмеге булараҡ Тубыл губернаһы ойошторола. Тубыл губернаһына Колыванский губернаһы ҡушыла.

Сенаттың 1797 йылдың 2 ноябрендәге доклады буйынса губерна 16 өйәҙҙән тора: Кузнецкий, Семипалатинск, Красноярск, Ишем, Ялуторовский, Ҡурған, Березовский, Тарск, Турин, Төмән, Тубыл, Сорғот, Томск, Нарымский, Енисей, Турухтан (Сенаттың 1797 йылдың 2 ноябрендә 18233-сө «Тубыл губернаһындағы ҡалалар исемлеге тураһындағы» ғәли йәнәптәре тарафынан раҫланған доклады).Полное Собрание Законов Российской Империи. Том 24 (6 ноября 1796—1797). ст. 789

 Артабанғы үҙгәртеп ҡороуҙар 
Үҙ сиратында, Павелды алмаштырған яңы император Александр I үҙ атаһының күп кенә реформаларын ҡайтанан ҡарай, шуға бәйле 1802 йылда Тубыл губернаһы, Иркутск губернаһы менән бергә, Себер генерал-губернаторлығы составына инә. 1822 йылда Себер генерал-губернаторлығы Көнбайыш-Себер һәм Көнсығыш-Себер генерал-губернаторлығына бүленә. Тубыл губернаһы Көнбайыш-Себер генерал-губернаторлығы составына инә һәм 1882 йылға тиклем ғәмәлдә була.

1804 йылдың 26 февралендә (9 март) губерна биләмәһенең бер өлөшө Томск губернаһына бүлеп бирелә года. Тубыл губернаһы составында түбәндәгеләр ҡала: Берёзовский, Ишем, Ҡурған, Омск, Тарск, Тубыл, Турин, Төмән һәм Ялуторовский өйәҙҙәре.

1822 йылда Омск өйәҙе һәм ҡайһы бер башҡа биләмәләр Омск өлкәһенә (1838 йылға тиклем) тапшырыла; Тубыл губернаһы өйәҙҙәре округтар итеп үҙгәртелә, яңы Төкәле округы барлыҡҡа килә (1838 йылға тиклем).

1838 йылда губерна составына округ ҡалаһы Омск инә, 1868 йылда ҡайтанан ойошторолған Аҡмола өлкәһенә тапшырыла. Шул уҡ йылда Березовский округынан бүлеп алынған Сорғот округы барлыҡҡа килә.

1876 йылда Омск округынан Төкәле округы барлыҡҡа килә. 1898 йылда губернаның округтары өйәҙҙәр итеп үҙгәртелә.

Тубыл губернаһы 1891—1892 йылдарҙағы аслыҡтан етди зыян күргән 17 төбәк араһында була.

1885 йылда Транссебер магистраленән Екатеринбург — Тура (Төмән ҡалаһы) һәм 1896 Силәбе — Омск — Новониколаевск тимер юлдары буйынса даими хәрәкәт асыла.

 Артабанғы үҙгәртеп ҡороуҙар 
мини|Губерна үҙәге — Тубыл ҡалаһы
1917 йылда большевиктар власҡа килгәндән һуң губернаның илдең алыҫ көньяҡ-көнсығыш территорияһына идара итеү уңайлылығы өсөн Төкәле округының бер өлөшөнән Калачинский өйәҙен ойошторорға тырышып ҡарайҙар. Латыш шағиры, уҡытыусы Яков Мартынович Калнин Калачинский өйәҙенең Аҙыҡ-түлек комитетының тәүге ағзаһы була. 1917—1919 йылдарҙа, Граждандар һуғышының ығы-зығылы осоронда, төрлө властар тарафынан өйәҙ бер нисә тапҡыр бөтөрөлөп — ҡайтанан тергеҙелә, Тубыл губернаһынан алып, Аҡмулла (Омск) өлкәһенә тапшырыла.

1918 йылдың 1 (14) ғинуарында Совет Рәсәйенең НКВД бүлеге ҡарарына ярашлы Төкүле өйәҙенең Троицк олоҫо Аҡмулла өлкәһенең яңы ойошторолған Татар өйәҙе составына индереләПостановление Отдела по делам местного управления НКВД (Российской Советской Республики) от 18 (31) декабря 1917 года о сформировании из 20 волостей Каинского уезда, Томской губ., и Троицкой волости, Тюкалинского уезда, самостоятельного Татарского уезда, с созданием уездного центра в гор. Татарске с присоединением его в политическом, административном и экономическом отношениях к составу Акмолинской области .

1918 йылдың 1-10 февралендә Тубыл губернаһы земство йыйылышының ғәҙәттән тыш Беренсе сессияһыбулып үтә, унда бер нисә кисекмәҫтән хәл итә торған мәсьәләләр ҡуйыла:

 Калачинский өйәҙен Төкәле өйәҙе составынан сығарыу тураһында(мәсьәлә ыңғай хәл ителә);
 Тарск һәм Төкәле өйәҙҙәрен, Тубыл губернаһы составынан сығарып, Аҡмулла өлкәһенә беркетеү тураһында (һуңғы ҡарар киләһе сессияға тиклем ҡалдырылып тора һәм губерна земский управаһының был мәсьәлә буйынса нигеҙле доклады булырға тейешлегенә күрһәтелә);
 Губернаның земство управаһын Тубылдан губернаның башҡа ҡалаһына күсереү тураһында (мотлаҡ Төнмәнгә күсерергә кәрәк тип таныла);
 Березеоский өйәҙенең алыҫ себер вәкилдәре күтәргән бер нисә мәсьәлә (мәсьәлә ыңғай хәл ителә).Протоколы первой чрезвычайной сессии Тобольского губернского земского собрания (1 февраля-10 февраля 1918 года). Тобольская губернская земская управа. Губернская типография. Тобольск. 1918

1918 йылдың июнендә Тубыл губернаһы аҡ ғәскәрҙәр ҡулына күсә.

1918 йылдың сентябрендә Омск Төкәле өйәҙенең һәм яңы хасил булған һәм Тубыл тарафынан танылмаған Калачинский өйәҙенең ситкә китеүе тураһындағы мәсьәләне ҡуҙғата.Сибирский вестник. № 33. 29 сентября 1918 год. Омск

Әммә Чехословакия корпусының фетнәһе мәсьәләләрҙе элекке хәлендә ҡалдыра (статус-кво). Бары тик 1919 йылдың август — ноябрь айҙарында ғына, Көнсығыш фронттың һөжүм башлауы һөҙөмтәһендә, Тубыл һәм Төмән губерналары большевиктар ҡулына күсә һәм гурберна учреждениелары тулыһынса Төмәнгә күсенә.

РСФСР-ҙың Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының 1919 йылдың 27 август Ҡарары менән түбәндәге өйәҙҙәр Тубыл губернаһы составында ҡалдырыла: Обдорский, Березовский, Сорғот, Тубыл, Төмән һәм Ялуторовский. Ишем, Тарский һәм Төкәле өйәҙҙәре Омск губернаһына тапшырыла. Ҡурған өйәҙе губерна органы хоҡуҡтарында Силәбе район идаралығы составына инәПостановление Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета Советов «Об организации гражданского управления Сибири» .

Тубыл губернаһы РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1920 йылдың 2 марттағы махсус ҡарары нигеҙендә рәсми рәүештә Төмән гүбернаһы тип үҙгәртелә.

 Символикаһы 
мини|428x428пкс|Губернаның Александр II (1878) тарафынан раҫланған гербы (тасуирламаһы ла рәсми рәүештә раҫланған) 
Тубыл губернаһы гербы раҫланды 1878 йылдың 5 июлендә раҫлана.

 Халҡы 
1846 йылда губернала 831 151 кеше йәшәй. Губерна халҡының һаны буйынса Рәсәй империяһында 35-се урынды биләй.
мини|Тобольск губернаһының тораҡ пункттары исемлеге
1897 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса губернала 1 433 043 кеше йәшәй, шуларҙың 87 351-е ҡалала йәшәй.

1897 йылда милли составыДемоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей:
КрасноярскурыҫтатарҙарукраиндархантыкоминенецмансыйлатыштарҡаҙаҡтарГуберна буйынса дөйөм алғанда88,6 %4,0 %2,6 %1,3 %……………Березовский17,5 %……51,8 %9,4 %20,7 %………Ишем93,8 %…3,3 %………………Ҡурған98,8 %……………………Сорғот27,8 %……71,7 %……………Новосибирск85,7 %9,0 %2,9 %………………Тубыл77,0 %17,6 %…1,8 %……………Турин93,2 %……………5,1 %……Төкәле81,9 %…9,5 %…………1,4 %2,5 %Төмән87,3 %10,1 %…………………Ялуторовский94,8 %2,9 %……1,3 %…………
Дини йәһәттән күпселеге православие динендә — 89,0 %. 5,1 % һәм старообрядсылар «православиенан ситләшеүселәр», 4,5 % — мосолмандарДемоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Уҡый, яҙа белгәндәр 11,3 % (ир-егеттәр — 17,7 %, ҡатын — ҡыҙҙар- 5,0 %)Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей.

 Административ бүленеше 
справа|мини|524x524пкс|Тубыл губернаһының административ бүленеше
слева|мини|200x200пкс|1893 йылда Тубыл губернаһы олоҫтары (Сорғот һәм Березовский өйәҙҙәренән башҡа)
XX быуаттың Башында губерна составына 10 өйәҙ инә:
№ӨйәҙеӨйәҙ ҡалаһыӨйәҙ ҡалаһы гербыМайҙан,  квн саҡрымХалыҡ һаны (1916), кеше1БерезовскийБерезовый (1301 кеше)604 442,2190 292ИшемИшем (14 226 кеше)37 604,6367 0663ҠурғанҠурған (39 854 кеше)20 281,6359 2234СорғотСорғот
(1602 кеше)220 452,4561 115ТарскийТарский (11 229 кеше)71 542,1268 4106ТубылТубыл (23 357 кеше)108 296,0719 1477ТуринскТуринск (2821 кеше)67 008,6942 968ТөкәлеТөкәле (2702 кеше)55 049,3344 6019ТөмәнТөмән (56 668 кеше)15 608,0171 03210ЯлуторовскийЯлуторовск (3835 кеше)18 944,9792 216

 Губернаһы етәкселеге 

 Беренсе етәкселәр 

 Губернаторҙар (1796—1917) 
 Ф. И. О. Титул, чин, звание Время замещения должности Толстой Александр Григорьевич действительный статский советник 1796—28.07.1797 Кошелев Дмитрий Родионович статский советник 28.07.1797—20.03.1802 Гермес Богдан Андреевич действительный статский советник 1802—1806 Корнилов Алексей Михайлович действительный статский советник 1806—12.1807 Шишков Михаил Антонович действительный статский советник 1808—02.04.1810 Брин Франц Абрамович действительный статский советник 26.07.1810—28.07.1821 Осипов Александр Степанович действительный статский советник 08.1821—12.12.1823 Тургенев Александр Михайлович статский советник 12.12.1823—03.1825 Бантыш-Каменский Дмитрий Николаевич действительный статский советник 03.1825—30.07.1828 Нагибин Василий Афанасьевич статский советник, и. д. 30.07.1828—19.02.1831 Сомов Пётр Дмитриевич статский советник 19.02.1831—17.10.1831 Вакансия 17.10.1831—30.10.1832 Муравьёв Александр Николаевич статский советник, председатель губернского правления,  исполнявший обязанности губернатора 30.10.1832—21.12.1833 Вакансия 21.12.1833—05.05.1835 Копылов Василий Иванович статский советник 05.05.1835—23.06.1835 Ковалёв Иван Гаврилович действительный статский советник 23.06.1835—25.06.1836 Повало-Швейковский Христофор Христофорович статский советник, и. д. 06.07.1836—17.02.1839 Талызин Иван Дмитриевич действительный статский советник 17.02.1839—18.06.1840 Ладыженский Михаил Васильевич действительный статский советник 18.06.1840—03.03.1844 Энгельке Кирилл Кириллович действительный статский советник 04.04.1845—04.03.1852 Прокофьев Тихон Федотович действительный статский советник 04.03.1852—16.03.1854 Арцимович Виктор Антонович камер-юнкер (действительный статский советник) 16.03.1854—27.07.1858 Виноградский Александр Васильевич действительный статский советник 20.03.1859—23.11.1862 Деспот-Зенович Александр Иванович действительный статский советник 23.11.1862—28.07.1867 Чебыкин Порфирий Васильевич генерал-майор 28.07.1867—10.07.1868 Соллогуб Андрей Степанович генерал-майор 10.07.1868—24.08.1874 Пелино Георгий Петрович действительный статский советник (тайный советник) 29.11.1874—01.01.1878 Лысогорский Владимир Андреевич действительный статский советник (тайный советник) 07.06.1878—17.02.1886 Тройницкий Владимир Александрович действительный статский советник 06.03.1886—10.12.1892 Богданович Николай Модестович статский советник, и. д. 10.12.1892—08.03.1896 Князев Леонид Михайлович действительный статский советник 12.04.1896—29.01.1901 Лаппо-Старженецкий Александр Павлович действительный статский советник 29.01.1901—28.12.1905 Гондатти Николай Львович действительный статский советник 13.01.1906—19.09.1908 Гагман Дмитрий Фёдорович статский советник 19.09.1908—08.02.1912 Станкевич Андрей Афанасьевич действительный статский советник 08.02.1912—11.11.1915 Ордовский-Танаевский Николай Александрович действительный статский советник 13.11.1915—1917

 Революция етәкселәре (1917—1919) 
 Пигнатти, Василий Николаевич (1917—1918) Йәмәғәт тыныслығы комитеты рәйесе, губерна комиссары, (1918—1919) Тубыл губернаһы идарасыһы
 Хохряков, Павел Данилович (1918), губерна Советы рәйесе

 Икенсе етәкселәр 

 Вице-губернаторҙар (1796—1823) 
Ф. И. О.Титулдар, чиндар, исемеВазифа ваҡыттаДмитрий Родионович Кошелевстатский советник1796-28.07.1797Николай Михайлович Картвелинстатский советник28.07.1797—18.07.1799Бер Николай Михайловичстатский советник18.07.1799—1802Иван Фердинандович Штейнгельстатский советник1802-1808Мини Васильевич Гавриилколлежский советник1808-1810Николай Евдокимович Расказовколлежский советник1810-1813Непряхин Федор Петровичколлежский советник (статский советник)1813-1823

 Губерна идаралығы рәйестәре (1824—1895) 
Ф. И. О.Титулдар, чиндар, исемеВазифа ваҡыттаЖуковский Николай Васильевичколлежский советник01.02.1824—19.01.1829Серебренникова Григорий Степановичколлежский советник19.01.1829—06.02.1830Петр Иванович Кириловколлежский советник06.02.1830—06.09.1831Василий Иванович Копыловстатский советник26.09.1831—24.10.1831Александр Муравьевстатский советник25.06.1832—21.12.1833Иван Игнатьевич Дейнекоколлежский советник24.10.1835—12.03.1840Соколовкәңәшсе хофрат12.03.1840—11.08.1842Иосиф Петрович Дубецкийколлежский советник11.08.1842—28.02.1844Владимиров Александр Николаевичколлежский советник28.02.1844—20.05.1852Виноградский Александр Васильевичстатский советник20.05.1852—11.08.1855Николай Петрович Милордтулы хоҡуҡлы статский советник11.08.1855—23.12.1858Соколов Михаил Григорьевичколлежский советник23.12.1858—08.04.1863Курбановский Михаил Николаевичстатский советник08.04.1863—10.03.1872Петр Матвеевич Залесскийколлежский советник (ғәмәли статский советник)10.03.1872—27.02.1881Дмитриев-Мамонов Александр Ипполитовичкәңәшсе хофрат27.02.1881—08.08.1885Дмитрий Алексеевич Северцовстатский советник (ғәмәли статский советник)19.12.1885—13.07.1891Константин Платонович Фредериксбарон, коллежский советник27.07.1891—01.11.1895

 Вице-губернаторҙар (1895—1917) 
Ф. И. О.Титулдар, чиндар, исемеВазифа ваҡыттаКонстантин Платонович Фредериксбарон, статский советник01.11.1895—25.04.1896Николай Васильевич Протасьевтулы хоҡуҡлы статский советник25.04.1896—23.03.1902Александр Николаевич Тройницкийколлежский советник30.05.1902—05.04.1908Гаврилов Николай Ивановичстатский советник (ғәмәли статский советник)05.04.1908—1917

 Тубыл губерна комиссары ярҙамсылары 
1917 А. А. Благоволин, В С. Ланитин

1918 В. С. Ланитин, С С. РезанСибирский вестник. № 42. Пятница 11 октября 1918 год. Омск

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Адрес-календарь Тобольской губернии на 1900 год. — Тобольск, 1899.
 Атлас географических карт, статистических таблиц, видов и типов Тобольской губернии. Издание Тобольского губернского книжного склада. Типография епархиального братства. Тобольск. 1917.
 Губернии Российской империи. История и руководители. 1708—1917.  — М.: Объединённая редакция МВД России, 2003. — Часть 2. — С. 76-78.
 Губернии Российской империи. История и руководители. 1708—1917. — М.: Объединённая редакция МВД России, 2003. — Часть 3. — С. 78.

 Описание Тобольской губернии. — Петроград: Издание Переселенческого Управления, 1916. — С. 78.






 Һылтанмалар 
 ЭСБЕ:Тобольская губерния
 Библиотека Царское Село, книги по истории Тобольской губернии XIX—XX века (Памятные книжки), PDF 
 Библиография Тобольской губернии

Категория:Төмән өлкәһе тарихы
Категория:РСФСР губерналары
Категория:Омск өлкәһе тарихы
Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы