Ҡытай йондоҙлоҡтары

Ҡытай йондоҙлоҡтары ( йәки ) — бергә тупланған йондоҙҙар төркөмө, улар традицион ҡытай мәҙәниәтендә телгә алына. Боронғо грек астрономияһына нигеҙләнгән хәҙерге йондоҙлоҡтарҙан улар бик ныҡ айырыла. Оло Етегән һәм Орион кеүек айырым төркөмдәр буйынса ғына оҡшашлыҡтар бар.

 Барлыҡҡа килеүе һәм эволюцияһы 
Боронғо грек астрономияһының нигеҙе булған Вавилон һәм Мысыр астрономияһы, Ҡояшты күҙәтеүҙәргә һәм ҡояш сыҡҡанда һәм байығанда уның йондоҙҙарға ҡарата торошон сағыштырыуға нигеҙләнеп хасил була. Йыл дауамында Ҡояштың йондоҙлоҡтар аша хәрәкәт итеүе зодиакты барлыҡҡа килтергән сәбәп була.

Ә боронғо Ҡытайҙа күк йөҙөн күҙәтеүселәр, киреһенсә, үҙҙәренең иғтибарын Тимерҡаҙыҡ (поляр йондоҙ) йондоҙона йүнәлтә һәм уға ҡарата торошона ҡарап, башҡа йондоҙҙарҙы бүлә: төньяҡ донъя ҡотобо тирәләй өс күк көмбәҙе () (уларҙың йондоҙҙары йыл әйләнәһенә күренеп тора) һәм 28 ай туҡталҡаһы () була, Айҙың хәрәкәтенә ярашлы уның айҙары зодиак төркөмдәренә бүленә.Становление и эволюция 28-и стоянок. Ай туҡталҡалары һиндтарҙың Накшатр системаһына оҡшаш һәм, бер үк ваҡытта, 27 накшатрҙа классик исемлектән айырылып тора.

 Төньяҡ йондоҙлоҡтар һәм астеризмдар 
Ҡытай астрономдары төньяҡ донъя ҡотобо тирәләй урынлашҡан күкте өс күк көмбәҙенә бүлә (короллектәргә, ингл. в.: кәртә): Ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге тыйылған күк көмбәҙе (), Юғарығы һарайы көмбәҙе () һәм Күк баҙары көмбәҙе ()Руководство по астрономии — Mировая цифровая библиотека. Боронғо ҡытайҙар күҙлегенән ҡарағанда, Ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге тыйылған күк көмбәҙе күктең уртаһында урынлаша һәм ҡалған йондоҙҙар тарафынан уратып алына. Юғарығы һарайы көмбәҙе көнсығышта һәм төньяҡта ята, ә Күк баҙары көмбәҙе көнбайышта һәм көньяҡта ята. Өс күк көмбәҙе астеризмдарҙан (йондоҙҙар төркөмөнән) торған «диуарҙар» менән бүленә.

 28 ай туҡталҡаһы 
28 ай туҡталҡаһы дүрт билдәгә бүленгән, уларҙың һәр береһе донъя ҡитғалары менән бәйле, һәм һәр береһендә ете ай туҡталҡаһы бар.
Зодиактың дүрт билдәһеАй туҡталҡаһы№Исеме(пиньинь)Транскрипция,ТәржемәМиҙгелЗәңгәрһыу аждаһаКөнсығышҡа(東方青龍)1角 (Jiăo)Цзян, МөгөҙVir αЯҙ2亢 (Kàng)Кан, МуйынVir κ3氐 (Dĭ)Ди, Тамырα Lib4房 (Fáng)Фан, Покои (Бүлмәһе)π Sco5心 (Xīn)Синь, Йөрәкσ Sco6尾 (Wěi)Вэй, Ҡойроҡμ Sco7箕 (Jī)Цзи, Елгәргесγ SgrҠара ташбаҡаТөньяҡта(北方玄武)8斗 (Dǒu)Доу, Сүмесφ SgrҠыш9牛 (Niú)Ню, Үгеҙβ Cap10女 (Nǚ)Нюй, Ҡыҙыε Aqr11虛 (Xū)Сюй, Бушлыҡβ Aqr12危 (Wēi)Вэй, Ҡыйыҡ башыα Aqr13室 (Shì)Ши, Палатаα Peg14壁 (Bì)Би, Диуарγ PegАҡ юлбарыҫКөнбайыш(西方白虎)15奎 (Kuí)Куй, Ботω AndКөҙ16婁 (Lóu)Лоу, Бәйләүесβ Ari17胃 (Wèi)Вэй, Ашҡаҙанε Ar18昴 (Mǎo)Мао, Сәсле баш17 Tau19畢 (Bì)Би, Сачокε Tau20觜 (Zī)Цзы, Ташбаҡаλ Ori21參 (Shēn)Шэнь, Өс йондоҙζ OriҠыҙыл ҡошКөньяҡта(南方朱雀)22井 (Jǐng)Цзин, ҠоҙоҡGem μЙәй23鬼 (Guǐ)Гуй, ДемонCnc θ24柳 (Liǔ)Лю, Талδ Hya25星 (Xīng)Син, Йондоҙα Hya26張 (Zhāng)Чжан, Асыҡ селтәрυ1 Hya27翼 (Yì)И, Ҡанатα CrtЕгерме һигеҙ軫 (Zhěn)Чжэнь, АрбаCrv γ

 Көньяҡ йондоҙлоҡтар һәм астеризмдар 
Боронғо Ҡытайҙа көньяҡ донъя ҡотобо билдәле булмай һәм уны өс Кәртәгә һәм 28 ай йортона индермәйҙәр. Мин империяһы аҙағында, Сюй Гуанци, эллиндарҙың йондоҙҙар картаһына таянып, тағы ла 23 астеризмды индерә.
№Ҡытайисеме(пиньинь)ТранскрипцияТәржемәИҫәптәнйондоҙҙар1海山Һайлыҡ6Мерв/Центавр/Муха/Парус2十字架Тәре4Көньяҡ Тәре3馬尾Ат ҡойроғо3Центавр4馬腹Ат ҡорһағы3Центавр5蜜蜂Бал ҡорто4Муха6三角形Өсмөйөш3Көньяҡ Өсмөйөш7異雀Сәйер ҡош9Ожмах Ҡоштары / Октант8孔雀Тауис11Тауис9波斯Фарсия11Индеецтар / Телескоп10蛇尾Йылап ҡойроғо4Октант / Көньяҡ Гидра11蛇腹Йылан эсе4Көньяҡ Гидра12蛇首Йылан башы2Көньяҡ Гидра / Селтәре13鳥喙Ҡош суҡышы7Тукан14鶴Торна12Торна / Тукан15火鳥Утлы ҡош10Феникс / Скульптор16水委Һыу ағымы3Эридан / Феникс17附白Аҡ йыйылма2Көньяҡ Гидра18夾白Аҡ тапИкеСелтәре / Алтын Балыҡ19金魚Алтын балыҡ5Алтын Балыҡ20海石Диңгеҙ ҡаяһы5Мерв21飛魚Осар балыҡ6Балыҡ22南船Көньяҡ караб5Киль23小斗Бәләкәй сүмес9Хамелеон

 IAU йондоҙлоҡтарына тап килеше 
Түбәндәге исемлектә IAU тарафынан ҡабул ителгән йондоҙлоҡтарҙың ҡытай системаһына тап килеүе күрһәтелә.

 Андромеда (仙女座)
 Райская Птица (天燕座)
 Водолей (寶瓶座)
 Орёл (天鷹座)
 Жертвенник (天壇座)
 Овен (白羊座)
 Возничий (御夫座)
 Волопас (牧夫座)
 Жираф (鹿豹座)
 Рак (巨蟹座)
 Гончие Псы (獵犬座)
 Большой Пёс (大犬座)
 Малый Пёс (小犬座)
 Козерог (摩羯座)
 Киль (船底座)
 Кассиопея (仙后座)
 Центавр (半人馬座)
 Цефей (仙王座)
 Кит (鯨魚座)
 Хамелеон (蝘蜓座)

 Голубь (天鴿座)
 Волосы Вероники (后髮座)
 Южная Корона (南冕座)
 Северная Корона (北冕座)
 Ворон (烏鴉座)
 Чаша (巨爵座)
 Южный Крест (南十字座)
 Лебедь (天鵝座)
 Дельфин (海豚座)
 Золотая Рыба (劍魚座)
 Дракон (天龍座)
 Малый Конь (小馬座)
 Эридан (波江座)
 Печь (天爐座)
 Близнецы (雙子座)
 Журавль (天鶴座)
 Геркулес (武仙座)
 Гидра (長蛇座)
 Южная Гидра (水蛇座)
 Индеец (印第安座)

 Ящерица (蝎虎座)
 Лев (獅子座)
 Малый Лев (小獅座)
 Заяц (天兔座)
 Весы (天秤座)
 Волк (豺狼座)
 Рысь (天貓座)
 Лира (天琴座)
 Микроскоп (顯微鏡座)
 Единорог (麒麟座)
 Муха (蒼蠅座)
 Октант (南極座)
 Змееносец (蛇夫座)
 Орион (獵戶座)
 Павлин (孔雀座)
 Пегас (飛馬座)
 Персей (英仙座)
 Феникс (鳳凰座)
 Рыбы (雙魚座)
 Южная Рыба (南魚座)

 Корма (船尾座)
 Компас (羅盤座)
 Сетка (網罟座)
 Стрела (天箭座)
 Стрелец (人馬座)
 Скорпион (天蝎座)
 Скульптор (玉夫座)
 Щит (盾牌座)
 Змея (巨蛇座)
 Секстант (六分仪座)
 Телец (金牛座)
 Телескоп (望远镜座)
 Треугольник (三角座)
 Южный Треугольник (南三角座)
 Тукан (杜鵑座)
 Большая Медведица (大熊座)
 Малая Медведица (小熊座)
 Паруса (船帆座)
 Дева (室女座)
 Летучая Рыба (飛魚座)

 Шулай уҡ ҡара 
 Китайский календарь
 Четыре знака зодиака
 У-син
 Накшатра


 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Книга Цзинь (Book of Jin) — главы 11-13 (晉書·天文志)
 Хуайнань-цзы — глава 3 (淮南子·天文訓)
 :Файл:Guide to Astronomy WDL11430.pdf



 Һылтанмалар 
 Гонконгский музей Космоса: Английско-китайский голоссарий звездных областей, астеризмов и имён звёзд
 天丈 Астрономия

Категория:Ҡытай астрологияһы
Категория:Ҡытайҙа астрономия
Категория:Зодиак билдәләре
Категория:Ҡытай йондоҙлоҡтары