Словен теле

Словен теле (jezik slovenski, slovenščina) — һинд-европа теле, көньяҡ словен теленең көнбайыш тармағына ҡарай. Словен теле, лужица менән бер рәттән, ике һан (двойственное число) һаҡлаған славян телдәренең береһе.

Был телдә һөйләшеүселәр һаны — 2 млн кеше, күбеһе Словенияла йәшәй.

Яҙмаһы — латин алфавиты нигеҙендә, гаевица.

 Атамаһы 
Словен теленең үҙатамаһы (словак теле кеүек) «славян» тигәнде аңлата (сағ. ).

XIX быуатҡа тиклем урыҫ телендә словен телен краинский/крайнский, виндский, карниольской, карнийский, хорутанский, хорутанско-словен/хорутано-словен, крайно-словен. XIX быуат аҙағында словинский исеме өҫтөнлөк итә, артабан хәҙерге словен менән ҡыҫырыҡлап сығарыла.

 Лингвогеография 

 Социолингвистик мәғлүмәт 
Хәҙерге словен теле шундай бүлектәргә бүленә:

 йыйылма тел (jezik zborni): әҙәби мәктәп, театр теле һәм һ. б.;
 дөйөм, йәки китап-йәнле һөйләү теле (knjižnopogovorni splošno jezik ali): әҙәби — һөйләш варианты, башлыса үҙәк Словенияла һәм, ғөмүмән, ҡалаларҙа ҡулланыла;
 төбәк йәнле һөйләү теле, унан диалекттарға күсә.

 Диалекттары 
слева|мини|174x174пкс|Диалект төркөмөтар
Словен теле 48 диалектҡа бүленә, улар ете төркөмгә берләшәләр: каринтия, приморье, ровтар, гореньско, доленьско, штирия һәм паннон уйһыулығындағы. Кочевье һөйләше айырым тора (Кочевье ҡалаһының һәм тирә-яҡтарының ҡатнаш төркөмө, элек немецтар йәшәгән урын).

 Словен теленең ваҡ әҙәби телдәре 
 Прекмурье-словен теле бөгөнгө көндә дөйөм әҙәби тел менән ҡыҫырыҡлап сығарылған тиерлек, әммә Венгрияла ҡулланыла (мәҫәлән, «Porabje» гәзитендә).
 Резьян теле Италияла (rozajanski/jazek rozojanski/langäč, rozajanskë/rumuninjë rozojanskë' po näs, po našin): Резьела лингвистик һәм лингвистик булмаған факторҙар арҡаһында дөйөм словен норма бер ҡасан да ҡулланылмаған, резьяндар үҙҙәренең урындағы һөйләштәрендә яҙғандар. Резьян диалекты XVI быуатҡа тиклем корош төркөмөнөң бер өлөшө булған. Каринтияла кеүек һөйләшәләр .: žená (вм. žéna), vilažej (вм. pomlad), štredi (вм. štirideset), petardu (вм. petdeset), gorica (вм. dvor), čarnjël (вм. rdeč), әммә төньяҡ-көнсығыш Фриулиҙың немец һәм роман колонизацияһынан һуң, тик диңгеҙ алды төркөмдәренең иң төньяҡ диалекттар төркөмө менән генә бәйләнеш һаҡланған. Роман лексикаһының һәм синтаксисының көслө тәьҫире; мәҫәлән, 60- тан алып 99 тиклем иҫәп егермеләп ҡулланыла : štirkrat dwisti dëset nu (« дүрт тапҡыр егерме һәм ун») вм. devetdeset. Ҡара И. А. Бодуэн де Куртенэның ентекле тикшеренеүе «Резья һәм резьяндар», 3- сө том (1- се бүлеге) « Славян йыйынтығы», Пб., 1876, 223—371 стр.

 Словен яҙмаһы 
мини|291x291пкс|Бохоричица
Глаголица һәм кириллицаны файҙаланыу буйынса миҫалдар аҙ, словенса латиница менән яҙғандар, уның етешһеҙлеге булып . [], [] һәм [] тамғаларының юҡлығы тора (йәғни урыҫ өндәренә яҡын «ж», «ш» һәм «ч», тап килә). Был проблемаларҙы төрлө ваҡытта төрлөсә хәл иткәндәр.

 Реформация ваҡытынан 1850 йылға тиклем . «бохоричицаны» ҡулланыу өҫтөнлөк иткән. Адам Бохорич исеме менән йөрөтөлә (1520—1598). Бохоричица системаһында латин хәрефе <b id="mwiw">'S</b> төрлө өн әһәмитендә ике формаһы ҡулланыла һәм шипящийҙарҙы билдәләү өсөн хәреф бәйләнеше ('s [з], ſ [с], z [ц], sh [ж], ſh [ш.], zh [ч]). Был системаның етешһеҙлектәре — [з]/[с], [ж]/[ш] һүҙ башында айырылмауы, әгәр ул баш хәреф менән яҙылһа (у юл хәрефе юл 's/ſ дөйөм баш хәреф 'S). Бохоричица һуңғы яҙған шағирҙарҙың береһе Франц Прешерн (1800—1849).

слева|мини|146x146пкс|Дайнчицасправа|мини|149x149пкс|Метелчица

 XVIII быуаттың беренсе яртыһында «дайнчица» ҡулланылған (Петр Дайнко исеме менән йөрөтөлә , 1787—1873) һәм «метелчица» (Франц Метелко исеме менән йөрөтөлә, 1779—1860), кириллицанан үҙләштергән [], [] һәм [] тамғалар өсөн система.
 XIX быуаттың уртаһынан хәҙерге ваҡытта тиклем модифицирланған (ике хәрефкә ҡыҫҡартылған , Ć һәм Đ) Людевит Гайҙың хорват алфавиты («гаица») ҡулланыла. Хәҙерге словен алфавиты 25 хәрефтән тора (латин Q, W, X башҡа, Y, ләкин Č, Š, Ž өҫтәп) һәм өс диграфтар — DŽ, LJ, NJ — улар статусы буйынса, серб-хорват теленән айырмалы рәүештә,, хәрефтәргә тигеҙ була алмай (мәҫәлән, кроссвордтарҙа).

хәрефтәрөн(МФА)алло-фонA aB bC cČ čD dDž džE. e.F.. f.G gH. h.I iJ jK kL lхәрефтәрөн(МФА)алло-фондарLj ljM mN nNj njO oP. p.R r'S sŠ šT ' tU uV vZ zŽ ž

 Тарихы 
Словен теленең тарихын биш осорға бүлергә мөмкин.:

 1. VI—VIII быуаттарҙа — словен теленең тарих башы, словендарҙың ата-бабалары көньяҡ славян тибындағы праславян диалектында һөйләшкәндәр;
 2. IX—X/XI быуаттарҙа — «альп славян», словен, кайкав һәм йыш ҡына чакав диалекттарын берләштерә ; был ваҡытта шундай үҙгәрештәр барлыҡҡа килә :
 *y: *byti > *biti «быть» юғала;
 редуцияланғандар төшөп ҡала һәм улар көслө позицияла асыҡланалар ;
 оҙон акут ҡыҫҡара: bráta «брата» > bràta;
 баҫымдың күсеше : *dušà > dúša «душа»;
 тартынҡыларҙың йомшаҡлыҡ-ҡатылыҡ буйынса корреляцияһы юғала;
 күсеү *dj > j: *kradja > *kraja;
 сифаттарҙың муж. р. эйәлек килештә флексиялары алмашына -go алмашына -ga: dobrogo > dobroga > dobrega;
 ҡылымдарҙың 3 — сө затта берлектә һәм күплектә аҙаҡта -t юғала: *nesetъ > neset > nese;
 лексикала роман һәм герман телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең барлыҡҡа килеүе;
 3. XII—XIII быуаттарҙа — словен теле тарихының башланыуы; был осорҙоң периодтары:
 баҫымлы ижек алдынан баҫымһыҙ һуҙынҡының редукцияһы;
 циркумфлекстың һуңғы ижеккә күсеүе: prôso > prosô;
 ҡыҫҡа акуттың бер ижеккә һүҙ башына табан алға күсеүе: zvezdá > zvézda;
 дифтонгылашлыуы ě и ô;
 танау һуҙынҡы өндәренең деназализацияһы;
 исемдәрҙең килеш типтарын енес категорияһы нигеҙендә формалаштырыу ;
 1 -се затта, берлек һандағы ҡылым ялғауҙарының (флексии -m) таралыуы ;
 ҡылымдарҙың 3 -сө затта, берлектә -st төшөп ҡалыуы;
 аорист һәм имперфекттың юғалыуы;
 роман һәм герман телдәренән һүҙҙәрҙе үҙләштереү дауам итә;
 4. XIV—XVI века — словен телдәренең диалектлаштырыу осоро;
 5. XVII—XIX/XX быуаттарҙа — хәҙерге словен теленең формалашыуы.

Словен диалектының иң тәүге билдәле яҙма төрө — «Брижин (Фрейзинген) өҙөк» (Brižinski spomeniki); 972 һәм 1093 йылдар араһында Мёлль йылғаһы үҙәнендә Каринтияла яҙылған . Был словен теленең латинса (каролинг минускул) менән яҙылған дини йөкмәткеле боронғо яҙма ҡомартҡыһы . Ғөмүмән, ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған боронғо славян ҡулъяҙмаларҙың береһе булып тора.

XVI быуатта хәҙерге әҙәби словен теленең формалашыуын реформаторҙар Примож Трубарый (1508—1586), Адам Бохорич (1520—1598) һәм Юрий Далматин (1547—1589) эштәре менән бәйләйҙәр. Ул саҡта бөгөнгө Словения Изге Рим империяһының, Австрия империяһы һәм Австро-Венгрияның бер өлөшө булған, уларҙа немец теле элита теле була, ә словенса тик "ябай " кешеләр генә һөйләшкән.

XVIII быуатта әҙәби телдең нигеҙе түбәнге доленьск һәм гореньск диалекттары менән аралаша. Иллиризм һәм панславизм сербхорват, чех һәм урыҫ телдәренән һүҙҙәр алып килә.

1850 йылдарҙа әҙәби словен теленең формалашыуы тамамлана. Әҙәби телдең үҫешенә католик епископы Антоний Сломешек Мартин үҙенең әҙәби эшмәкәрлеге менән ҙур йоғонто яһай. Бөгөнгө словен телендә доленьск консонантизмы һәм гореньск вокализмы бар.

 Лингвистик ҡылыҡһырлама 

 Фонетика һәм фонология 

 Һуҙынҡылар 
справа|мини|250x250пкс|Словен һуҙынҡылары
КүтәрелешРәтАлғыУртаАртҡыҡыҫҡаоҙонҡыҫҡаоҙонҡыҫҡаоҙонЮғарыiiːuuːУртаeːoːУртаɛɛːəɔɔːТүбәнгеaaː
Баҫымһыҙ позицияла 6 ғына һуҙынҡы тора: /i/, /ɛ/, /ə/, /a/, /ɔ/, /u/.

 Тартынҡылар 
Словен теленең тартынҡы өндәре (йәйә эсендә фонемалар аллофондары):
Ирен тартынҡыларыТел осо тарт.Тел уртаһы (аңҡау)Тел артыТанау өндәре//////[]Шартлаулы өндәр////////////Аффрикаттар//[]//[]Фрикатив (ышҡылыулы) өндәр//////////////[]Аппроксиманталар[]//Тел эргәһе өндәре////Ҡалтыраулы өндәр//

 словен һөйләү телендә әҙәби палаталь (аңҡау) тартыңҡылары урынына [ɲ] һәм [ʎ] (nj һәм lj яҙмала) әйтелештә теш араһы [н] һәм [l]
 Бөтә тел белгестәре [dʒ] фонемаһын үҙ аллы фонема тип һанамай...
 Тартынҡылар регрессив рәүештә һаңғырау- яңғырау буйынса ассимиляцияланалар: sladek [ˈslaːdək] «татлы» — sladka [ˈslaːtka] «татлы», glas [ˈɡlaːs] «голос» — glasba [ˈɡlaːzba] «музыка». Һүҙ аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғырауланалар. Өн [л] һүҙ һүҙ аҙағында һәм тартынҡы алдынан [u] күсә : stol [stɔu] «ултырғыс», molčati [mɔuˈtʃaːti] «өндәшмә». [V] өнө күсә [u]. шул уҡ позицияла , ә башында, уртаһында һәм предлогта (бәйләүестәрҙә) v тартынҡыһы алдынан [u] күсә: nov [nɔu], vsak [uˈsaːk] «һәр», predvsem [prɛduˈsɛm] «иң элек- прежде всего», v redu [u ˈreːdu] «в порядке».
 Тартынҡы [н] барлыҡҡа килеү урынына ҡарап ассимиляциялана [ŋ] тел арты тартынҡылары алдынан [k], [g], [x]: angel [ˈaːŋɡɛu] «фәрештә- ангел». Предлог (бәйләүес) k — [x] башланғыс k- [ɣ] g алдынан - (яҙғанда ике осраҡта ла h хәрефе ҡулланыла).

 Просодия 
мини|277x277пкс| Словен телендәге диалекттарҙа динамик һәм музыкаль (тоник) баҫым типтарының таралыуыLencek R. L. The structure and history of the Slovene language. — Columbus: Slavica, 1982. — P. 141. — ISBN 0-89357-099-0
Элек словен теле музыкаль баҫым менән характерланған , әле лә диалекттарҙың бер өлөшөндә ул һаҡлана. Был системала юғары һәм түбән тондар айырыла, ғәҙәттә, оҙон баҫымлы һуҙынҡы [ər]. Тонлы баҫымлы һуҙынҡы транскрипцияла [ər] юғары тон акут (á), ә түбән тон — циркумфлекс (â); ҡыҫҡа һуҙынҡыла юғары тон гравис (à), түбән тон — ике гравис (ȁ) билдәләнә. Ябыҡ һуҙынҡы хәрефтәрҙең аҫтына нөктә ярҙамы менән (ẹ һәм ọ) яҙыла.

 Морфология 
Й.Топоришин словен телендә туғыҙ . һүҙ төркөмөн билдәләй: исем (samostalnik), сифат (pridevnik), рәүеш (prislov), ҡылым (glagol), предикатив (povedkovnik), бәйләүес (predlog), теркәүес (veznik), киҫәксәләр (členek), ымлыҡтар (medmet).

 Исем һүҙ төркөмө 
Словен телендә исемдәр һан һәм килеш менән үҙгәрә, шулай уҡ енес категорияһы менән билдәләнә. Һан өс төрлө: берлек, икеле һәм күплек. Исемдәрҙең тик берлек һандағы төркөмө «<i id="mwAy0">singularia tantum</i>», һәм исемдәрҙең тик күплек һанда торғандары «<i id="mwAy8">pluralia tantum</i>» . Килештәр алты — төп килеш (imenovalnik), эйәлек (rodilnik), төбәү (dajalnik), төшөм (tožilnik), ул (mestnik) һәм сығанаҡ (orodnik). Саҡырыу формаһы юғалған. Енес (род) өс — муж. р., жен. р. һәм сред. р.. Ир-ат енесен ((муж. р.) белдергән берлек һанда торған исемдәр йәнле(одушёвлен.) һәм йәнһеҙ (неодушёвлен.) буйынса айырыла.

Ҡатын-ҡыҙ енесенә (жен. р.) исем һүҙ төркөмөнөң килеш менән үҙгәреш миҫалы voda «һыу-вода», mati «әсә-мать», pesem «йыр-песня», stvar «әйбер-вещь»:
Килеш һәм һанI склонениеII склонениеТөп килеш берлек һандаvôdamátipésemstvárЭйәлек килеш бер.һ.vodémáterepésmistvaríТөбәү килеш бер.һ.vôdimáteripésmistváriТөшөм килеш бер.һ.vodómáterpésemstvárСығанаҡ килеш берлек һандаvodómáterjopésmijostvárjoУрын-ваҡыт килеш берлек һандаvôdimáteripésmistváriТөшөм килеш. ике һандаvodémáteripésmistvaríТөбәү.-сығ. килеш ике һандаvodámamáteramapésmimastvarémaТөп килеш күплек һандаvodémáterepésmistvaríЭйәлек килеш күп. һандаvodámáterpésmistvaríТөбәү килеш күп. һандаvodàmmáterempésmimstvarémТөшөм килеш күп. һандаvodémáterepésmistvaríСығанаҡ килеш күп. һандаvodámimáteramipésmimistvarmíУрын-ваҡыт килеш күп. һандаvodàhmáterahpésmihstvaréh
Й. Топоришин шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ енесенә ҡараған (жен. р.) исем һүҙ төркөмдәрен III төр килеш менән үҙгәртеүгә бүлә, бында килеш менән үҙгәрмәгән исемдәр, һәм IV төр менән үҙгәргән сифат һүҙ төркөмөнән субстантивлашҡан исемдәр инә..

Средний род исемдәренең килеш менән үҙгәреүенә миҫалдар: leto «год», srce «сердце», ime «исем», dekle «девушка», drevo «дерево»:
Килеш һәм һанI склонениеТөп килеш бер. һандаlétosrcéimédeklèdrevóЭйәлек килеш бер. һандаlétasrcáiménadeklétadrevésaТөбәү килеш бер. һандаlétusŕcuiménudeklétudrevésuТөшөм килеш бер.һандаlétosrcéimédeklèdrevóСығанаҡ килеш бер.һандаlétomsŕcemiménomdeklétomdrevésomУрын-ваҡыт килеш бер.һандаlétusŕcuiménudeklétudrevésuУрын-төшөм килеш ике һандаlétisŕciiménideklétidrevésiТөбәү-сығ.килеш ике һандаlétomasŕcemaiménomadeklétomadrevésomaТөп килеш күп.һ.létasŕcaiménadeklétadrevésaЭйәлек килеш күп.һ.létsŕciméndeklétdrevésТөбәү килеш күп.һ.létomsŕcemiménomdeklétomdrevésomТөшөм килеш күп. һ.létasŕcaiménadeklétadrevésaСығанаҡ килеш күп. һ.létisŕciiménideklétidrevésiУрын-ваҡ. килеш күп һ.létihsŕcihiménihdeklétihdrevésih

 Сифат һүҙ төркөмө 
Сифаттарҙың килеш менән үҙгәреүенә миҫалдар nòv «яңы- новый»:
 Килеш
 муж.род
 средний род
 жен. род
  Төп килеш  бер. һ.
 nòv / nôvi
 nôvo
 nôva
  Эйәлек килеш бер. һанда
 nôvega
 nôve
  Төбәү килеш бер. һанда
 nôvemu
 nôvi
  Төшөм килеш бер. һанда
  йәнһеҙ (неодуш.)
 nòv / nôvi
 nôvo
 nôvo
   йәнле(одуш.)
 nôvega
  Сығанаҡ килеш  бер.һ.
 nôvim
 nôvo
  Урын-ваҡыт килеш бер. һ.
 nôvem
 nôvi
  Урын.-төшөм килеш. ике (двойст.)һанда
 nôva
 nôvi
  Төбәң-сығанаҡ килеш ике (дв.)һанда
 nôvima
  Төп килеш күп.һанда
 nôvi
 nôva
 nôve
  Эйәлек килеш күп.һанда
 nôvih
  Төбәү килеш күп.һанда
 nôvim
  Төшөм килеш күп.һанда
 nôve
 nôva
 nôve
  Сығанаҡ килеш күп.һанда
 nôvimi
  Урын-ваҡыт килеш күп.һанда
 nôvih

Төп сифаттар өсөн сағыштырыу дәрәжәһе хас: төп дәрәжә, сағыштырыу дәрәжәһе һәм артыҡлыҡ дәрәжәһе. Сағыштырыу дәрәжәләре морфологик (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм аналитик (тасуирлау) юлдары менән яһалалар.:

 морфологик ысул менән сифаттарҙың сағыштырма дәрәжәһе (primernik / komparativ) -š-, -j- һәм -ejš- суффикстары (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм төп дәрәжәләге нигеҙгә ҡушылыусы үҙгәртеүсе ялғауҙар (окончание) ярҙамында барлыҡҡа килә :
 mlád «йәш-молодой» — mlájši, húd «яуыз-злой» — hújši, sládek «татлы-сладкий» — slájši, krátek «ҡыҫҡа короткий» — krájši, ràd — rájši «иң яҡшы-лучше, тиҙҙән-скорее» (предикатив булараҡ ҡулланыла йәки бер составлы эйәһеҙ һөйләмдәрҙең хәбәре урынында), tánek «йоҡа-тонкий» — tánjši, májhen «бәләкәй-маленький» — mánjši, gŕd «некрасивый» — gŕši, tŕd «ҡаты» — trši, širòk «киң» — širši, ljúb «яратҡан-любимый» — ljúbši, lép «матур-красивый» — lépši, dóber «яҡшы-хорощий» — bóljši, dólg «оҙон-длинный» — dáljši;
 drág «ҡәҙерле-дорогой» — drážji, tíh «тихий» — tíšji, nízek «түбән» — nížji, láhek «еңел» — lážji, vêlik «ҙур» — véčji, visòk «юғары» — víšji, blag — blážji; йәки иҫкергән йәки диалект формалары: kráčji «ҡыҫҡа», méčji «артыҡ йомшаҡ», stárji «өлкән, более старый», globóčji «артыҡ тәрән-более глубокий»;
 bogàt «бай» — bogatéjši, dêbel «толстый-йыуан» — debeléjši, strahopéten «ҡурҡаҡ» — strahopétnejši, globòk «тәрән» — globokéjši, srdít «сердитый» — srdítejši, hláden «һалҡын» — hladnéjši, krêpek «ныҡлы» — krepkéjši, svêtel «светлый» — svetléjši, tèmen «темная» — temnéjši, mêhek «йомшаҡ» — mehkéjši, tôpel «йылы» — topléjši, gôrek «ҡыҙыу» — gorkéjši, stàr «иҫке» — staréjši, nòv «яңы» — novéjši һәм башҡа күп кенә;
 сифаттарҙың сағыштырыу дәрәжәһе аналитик ысул менән һүҙ bolj: bolj slovenski ҡушылмаһы ярҙамында яһала « более словенский».

 Һан 
«Ике-два», «өс-три», «дүрт-четыре», «биш-пять» һандарының килеш менән үҙгәреше:
 Килеш
 «Ике»
 «Өс»
 «Дүрт»
 «Биш»
  мужской род
 средний и женский роды
 мужской род
 Средний и женский роды
 мужской род
 средний и женский роды
  Төп килеш
 dvá
 dvé
 tríje
 trí
 štírje
 štíri
 pét
  Эйәлек килеш
 dvéh
 tréh
 štírih
 pêtih
  Төбәү килеш
 dvéma
 trém
 štírim
 pêtim
  Төшөм килеш
 dvá
 dvé
 trí
 štíri
 pét
  Сығанаҡ килеш
 dvéma
 trémi
 štírimi
 pêtimi


 Алмаштар 
1 — се, 2- се зат алмаштарының (өтөрҙән һуң мөнәсәбәт һүҙҙәр (клитикалар-):
 Килеш
 1-се зат 
 2- се зат
  Мин
 Беҙ
 Беҙ икәүләп (вдвоём)
 Һин
 Һеҙ
 Һеҙ икәүләп (вдвоём)
  Төп килеш
 jàz
 mí (м.), mé (ярай.)
 mídva (м.), médve (ярай.)
 tì
 ví (м.), vé (ярай.)
 vídva (м.), védve (ярай.)
  Эйәлек килеш
 mêne, me
 nàs, nas
 náju, naju
 têbe, te
 vàs, vas
 váju, vaju
  Төбәү килеш
 mêni, mi
 nàm, nam
 náma, nama
 têbi, ti
 vàm, vam
 váma, vama
  Төшөм килеш
 mêne, me
 nàs, nas
 náju, naju
 têbe, te
 vàs, vas
 váju, vaju
  Сығанаҡ килеш
 menój / máno
 nàmi
 náma
 tebój / tábo
 vàmi
 váma
  Урын-ваҡыт килеш
 mêni
 nàs
 náju
 têbi
 vàs
 váju

3 -сө зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше:
 Килеш
 Берлек һаны
 Ике (двойственное число) һанда
 Күплек һаны
  муж. род
 сред. род
 жен. род
  Төп килеш
 òn
 ôno
 ôna
 ônadva (м.), ônidve (сағ.), ônidve (ярай.)
 ôni (м.), ôna (сағ.), ône (ярай.)
  Эйәлек килеш
 njêga, ga
 njé, je
 njíju, ju/njìh, jih
 njìh, jih
  Төбәү килеш
 njêmu, mu
 njéj, jej
 njíma, jima
 njìm, jim
  Төшөм килеш
 njêga, ga
 njó, jo
 njíju, ju/njìh, jih
 njìh, jih
  Сығанаҡ килеш
 njím
 njó
 njíma
 njími
  Урын-ваҡыт килеш
 njêm
 njéj
 njíju
 njìh


 Ҡылым 
 Ҡылым замандары

Заман системаһы словен телендә хәҙерге һәм киләсәк замандан, перфект һәм плюсквамперфекттан тора.

Хәҙерге заман ҡылымдың зат менән үҙгәрешенә миҫал delati «эшләй-делать», govoriti «һөйләй-говорить», imeti «иметь», jesti «есть», biti «быть» һәм ne biti «не быть»:
 Зат һәм һан
 delati
 govoriti
 imeti
 jesti
 biti
 ne biti
  1-се зат бер.һанда
 délam
 govorím
 imám
 jém
 sèm
 nísem
  2-се зат  бер. һ.
 délaš
 govoríš
 imáš
 jéš
 sì
 nísi
  3-сө зат бер.һ.
 déla
 govorí
 imá
 jé
 jè
 ní
  1-се зат ике.һ.
 délava
 govoríva
 imáva
 jéva
 svà
 nísva
  2-се зат ике һ.
 délata
 govoríta
 imáta
 jésta
 stà
 nísta
  3- сө зат ике.һ.
 délata
 govoríta
 imáta
 jésta
 stà
 nísta
  1-се зат күп.һ.
 délamo
 govorímo
 imámo
 jémo
 smò
 nísmo
  2-се зат күп.һ.
 délate
 govoríte
 imáte
 jéste
 stè
 níste
  3-сө зат күп.һ.
 délajo
 govoríjo
 imájo
 jedó
 sò
 níso

Перфект(үткән заман) ҡатмарлы юл менән барлыҡҡа килә: уның формаһы хәҙерге заман. l-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылымдан biti тора. Ҡылым delati "делать " перфектта (үткән заманда) зат менән үҙгәреше:
Зат һәм һанмуж. роджен. родсред. род1-се зат бер.һ.delal semdelala sem*delalo sem2-се зат бер.һ.si delalsi delala*si delalo3-сө зат бер.һ.je delalje delalaje delalo1-се зат ике һ.sva delalasva delali*delali sva2-се зат ике.һ.delala stadelali sta*delali sta3- сө зат ике.һ.delala stadelali stadelali sta1 мн кеше. чsmo delalismo delale*smo delala2 мн кеше. чste delaliste delale*delala ste3-сө зат күп. чso delaliso delaleso delala
Плюсквамперфект формаһы . l-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылым biti перфектта тора:
Зат һәм һанмуж. роджен. родсред. род1-се зат бер.һ.delal bil semdelala bila sem*delalo bilo sem2-се зат бер.һ.delal bil sidelala bila si*si delalo bilo3-сө зат бер. һje delal bilje delala bilaje delalo bilo1-се зат дв. чdelala sva biladelali sva bili*delali sva bili2-се зат дв. чdelala bila stadelali bili sta*delali bili sta3- сө зат дв. чdelala bila stadelali bili stadelali bili sta1 мн кеше. чdelali bili smodelale bile smo*smo delala bila2-се зат күп.һ.delali ste bilidelale ste bile*delala ste bila3-сө зат күп.һ.so delali biliso delale bileso delala bila
Киләсәк заман эш-хәрәкәт тамаланған һәм тамамланған ҡылым төрҙәренән ярҙамсы ҡылымды айырым формаға ҡушыу юлы менән biti l яһала:
Зат һәм һанмуж. роджен. родСред. род1-се зат бер. һbom delalbom delala*delalo bom2-се зат бер.һ.boš delalboš delala*delalo boš3-сө зат бер.һ.bo delalbo delalabo delalo1-се зат дв. чbova delalabova delali*delali bova2-се зат дв. чbosta delalabosta delali*delali bosta3- сө зат дв. чbosta delalabosta delalibosta delali1-се зат күп. һ.delali bomodelale bomo*delala bomo2-се зат күп.һ.boste delaliboste delale*delala boste3-сө зат күп.һ.bodo delalibodo delalebodo delala

 һөйкәлештәр

Словен телендә өс һөйкәлеш: хәбәр һөйкәлеше, теләк һөйкәлеше һәм бойороҡ һөйкәлеше бар.

 Синтаксис 
Һүҙҙәр тәртибе — ирекле, SVO (subject—verb—object) тәртибе база булып тора.

 Лексикаһы 
Словен лексикаһында тәүге үҙләштереү романизмдарға ҡарай,. Уларҙың словен теленә үтеп инеүе Словенияға славяндарҙың күсеү ваҡыты менән башлана, һәм ул Урта быуаттарға тиклем дауам итә. .Беренсе сиратта, топонимдар:  > Koper,  > Soča. Бынан тыш, шундай һүҙҙәр : jambor «мачта» <  «ағас-дерево», golida «подойник» < вульг..-, hlače «ыштан-штаны» < средн.-, fant «егет-парень» < .

Словен теленең һүҙлек составында VIII быуаттан алып XIX быуатҡа тиклем үҙләштерелгән ҙур һандағы германизмдар урын алған : flinta «мылтыҡ-ружьё» < , gmajna «общий» < сред. р. ..-, krompir «картуф» < . Шулай уҡ немец теле аша латин һәм грек сығышлы лексика үтеп ингән: klošter «монастыры», škrinja «сундук», špital «дауахана-больница».

 Өйрәнеү тарихы 
Словен телдәре буйынса өҙлөкһөҙ ғилми-тикшеренеү эштәре 1945 йылда ойошторолған Фран Рамовш исемендәге Словен фән һәм сәнғәт академияһында алып барыла. Академияла тел материалын йыйыу, һүҙлектәр һәм атластар төҙөү, диалекттарҙың тарихи грамматикаһының яҙылышын һәм фонотекаһын өйрәнеү эштәре буйынса ғилми эштәр башҡарыла.Әлеге ваҡытта унда словен теленең төп һүҙлектәре төҙөлгән.

 хәҙерге словен әҙәби теленең һүҙлеге — jezika knjižnega slovenskega Slovar (5 томлы, Ljubljana: 1970—1991; электрон версияһы http://bos.zrc-sazu.si/sskj.html),
 орфографик һүҙлек (130 000 артыҡ һүҙ) (Slovenski pravopis, Ljubljana: SAZU ZRC, 2001. — Электрон версия 1500 стр. http://bos.zrc-sazu.si/sp2001.html),
 этимологик һүҙлеге (F. Bezlaj. Etimološki jezika slovar slovenskega, 1-5, 1976—2007 Ljubljana; M. Snoj. Slovar Slovenski etimološki. Ljubljana; SAZU ZRC, 1997, 2003, 2009; һуңғы баҫма, тулыландырылған һәм киңәйтелгән, 30.000 артыҡ һүҙ словен теленең этимологияһын тәшкил итә.)
 словен теленең фразеология һүҙлеге(J. Keber. Frazemov Slovar slovenskih. Ljubljana: SAZU ZRC, 2011).
 тәүге словен лингвистик атласы (atlas 1 lingvistični Slovenski. Človek — telo, bolezni, družina. Ur.J. Škofic. Ljubljana: SAZU ZRC, 2011).

Ике тел корпусы төҙөлгән: Nova beseda http://bos.zrc-sazu.si/nova_beseda.html һәм Gigafida https://web.archive.org/web/20120712022800/http://demo.gigafida.net/

Словен теленең иң абруйлы тасуирлау грамматикаһы Йоже Топоришич тарафынан яҙылған(Toporišič Jože. Slovenska slovnica. 4., izdaja prenovljena in razširjena. — Maribor: Obzorja, 2004. — Str 923., ilustr. — ISBN 961-230-171-9).

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 



 Һылтанмалар 
 Словен һүҙлектәре шәлкеме
 Словен теле грамматикаһы таблицаларҙа
 Инглиз-словен һүҙлеге онлайн
 Кондрашова Н. А. Словен теле
 Рус-словен тәржемәсе ялған дуҫтар
Категория:Словен теленән тәржемә ителгән мәҡәләләр
Категория:Словен теле
Категория:Словения телдәре