Яҫауыл

Яҫауыл () — 1970-се йылдарға тиклем Башҡортостандың Балаҡатай районында йәшәп килгән ауыл. Яҫауыл ауыл Советының административ үҙәге. Хәҙерге ваҡытта Урғалы ауылы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1672 кеше. Почта индексы — 452570, ОКАТО коды — 80210834001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 52 км
 Златоуст ҡалаһына тиклем: 64 км

Хәҙерге көндә Әй бассейнына ҡараған Оло Урғыла йылғаһы буйында торған тимер юл станцияһы ауылы Урғалы составына ингән Яҫауыл ауылы район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 52 километр алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

 Тарихы 
1837 йылда Ырымбур казак ғәскәренә инеүҙән баш тартҡан һәм әйлеләр еренә күсеп килгән 6-сы кантон (Силәбе өйәҙе) башҡорттары Яҫауыл (Есаулова) ауылына нигеҙ һалған. Исеменең барлыҡҡа килеүе тәүге төпләнеүселәрҙең яҫауыл хәрби дәрәжәһе менән бәйле.

Яҫауыл ауылына 1725—1755 йылдарҙа Ҡыр-Йылан улусындағы Балтай һәм Түбәнге Бишенде ауылдарына керҙәштәр сифатында нигеҙ һалған, һәм Әйле улусында ергә биләү хоҡуғын һаҡлап ҡалған һәм ҡабаттан тыуған еренә әйләнеп ҡайтҡан Әйле башҡорттары нигеҙ һала.

XIX—XX быуат башында йәшәгән халыҡтың традицион шөғөлдәре — малсылыҡ һәм игенселектән тыш, ағас күмере яндырыу, ағас әҙерләү, һалабаш әҙерләү, мискә яһау менән шөғөлләнгән. Һалабаштан бау ишкәндәр, сүс яһағандар. Яҫауылда һәм башҡа тирә-яҡ ауылдарҙа оҫта быйма баҫыусылар, балта оҫталары, ағас мискә яһаусылар (бондари), тире иләүселәр йәшәгән. 1858 йылда мәсет төҙөлә. Күрше Ҡуҫа, Златоуст, Өпәйле ҡалалары менән сауҙа бәйләнештәре урынлаштырылған булғанСело Ургала .

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт1847  2-се Әйле улусы  4-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе   Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  2-се Әйле улусы  4-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  2-се Әйле улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  2-се Әйле улус Советы (1918 й.), Яҫауыл ауыл Советы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы 20px РСФСР1926  Яҫауыл ауыл Советы (1923 йылдан)  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Яҫауыл ауыл Советы  Балаҡатай районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  яҫауыл ауыл Советы Балаҡатай районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Урғалы ауыл советы  Балаҡатай районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Яҫауыл ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше 
Яҫауыл 4-се башҡорт кантонының 2-се Әйле улусына ингән.

1832 йылда аҫаба башҡорттар һәр ир-ат башына 40 дисәтинә (артабан 60-ар дисәтинә) ер бүлеү, шул уҡ ваҡытта аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан йәки башҡа улустарҙың ерендә йәшәгән керҙәш башҡорттарға — 15-әр дисәтинә ер бүлеү тураһында закон сығарыла. Шул саҡта башҡорттар һәм башҡа ҡатламдар араһында ер хоҡуҡтарын асыҡлау хәрәкәте башлана ла инде. Троицк өйәҙенең 5-се кантон идарасыһы тарафынан зауряд-хорунжий Ҡолшәриповҡа бирелгән губернаторҙың 1851 йылдың 25 ноябрендә донъя күргән бойороғонда Бәләбәй өйәҙенең 13-сө кантоны башҡорттарынан 55 кешегә «әлеге ваҡытта йәшәп ятҡан урындарында ер биләмәләре етмәү сәбәпле, Троицк өйәҙендәге Урғыла йылғаһы буйындағы үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә күсеп ултырырға рөхсәт итергә һәм яңы Яҫауыл ауылында, тәҡдим ителгән араны һаҡлап, йорттар төҙөргә, сыуал урынына голланд мейестәр талап итмәҫкә» тип яҙылған. Яҫауыл ауылы атамаһы аҫаба ерҙәренә кире әйләнеп ҡайтҡан ике зауряд-яҫауыл Сәйетбаттал менән Сәйетборхан Ҡотлояровтарҙың хәрби дәрәжәһе менән бәйле, тип аңлатыла.

1837 йылда, Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы рөхсәте менән, Бәләбәй өйәҙе Ҡыр-Йылан улусы Балтай һәм Түбәнге Бишенде ауылдарынан бер төркөм әйлеләр Троицк өйәҙенә ҡайтып, Арыҫлан ауылына (Әбдрәзәк, Кесе Туғыҙлы) нигеҙ һала. Ҡыр-Йылан еренә күсеп киткән әйлеләр башлыса Туғыҙлы ауылы кешеләре була  564, 568 б..

1859 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Яҫауылдағы 40 йортта 234 аҫаба башҡорт йәшәгән.

1870 йылда Яҫауыл ауылындағы 37 йортта 230 кеше донъя көткән.

XIX быуат аҙағында Яҫауыл ауылында земство һәм 1890 йылдан урыҫ-башҡорт мәктәптәре эшләгән. Мәсет булған.

Яҫауыл ауылы ҡыҙыл балығы менән дан тотҡан Оло Урғыла йылғаһы буйында урынлашҡан. Игенселек өсөн бында яраҡлы шарттар булмаған. «Һөрөнтө ерҙәр урман менән ҡапланған тауҙар менән уратып алынған уйһыулыҡта урынлашҡанлыҡтан, ямғырлы йылдарҙа урын һаҙлыҡҡа әйләнгәнлектән, еүешләнгән игенде ҡырау һуҡҡан». Ер бер төрәнле көңгөр һуҡа ярҙамында эшкәртелгән. XIX быуат аҙағында бер генә елгәргес булған. Өс йорт хужаһы мал аҫырамаған. Йыл һайын 20-гә яҡын кеше күрше заводтарға аҡса эшләргә киткән 564, 568 б..

 Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше 
1905 йылда Яҫауыл ауылындағы 113 хужалыҡта 520 кеше йәшәгән.

Яҫауыл эргәһендә 1911 йылда Златоуст өйәҙе территорияһында Көнбайыш Урал (хәҙер — Көньяҡ Урал) тимер юлының Бирҙәүеш-Дружинин участкаһын төҙөгәндә Урғалы станцияһы ҡасабаһы барлыҡҡа килә. Уралдың сәнәғәт үҙәген ТрансСебер тимер юл магистрале менән тоташтырыу маҡсатында, Бирҙәүештән Наҙы-Петровск йүнәлешендә 1910—1919 йылдарҙа тимер юл тармағы төҙөлә 568 б.. в 1912—533, в 1917—809 (148 дворов).

1920 йылдан алып — 2-се Әйле улусы составындағы Яҫауыл ауыл Советы үҙәге, 1930 йылдан — Балаҡатай районында Яҫауыл ауыл Советы үҙәге. 1930-1940-сы йылдарҙа Булашев исемендәге колхоздың (артабан — «Октябрҙең 20 йыллығы»), 1950 йылдар башынан «Ҡыҙыл партизан» колхозының (Калинин исемендәге) үҙәк усадьбаһы.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Яҫауылдан, Урғалынан һәм башҡа тирә-яҡтағы ауылдарҙан 418 кеше фронтҡа китә, 271 кеше һәләк була. Яҡташ яугирҙарға һәйкәл 1991 йылда ҡуйылғанСело Ургала .

Заманында Яҫауыл ауылында урта мәктәп, Мәҙәниәт йорто, участка дауаханаһы, поликлиника була. 1970-се йылдарҙа һыу үткәргес төҙөләИстория д. Есаулово .

XX быуаттың 70-се йылдарында 1837 йылда 6-сы кантон башҡорттары нигеҙ һалған Яҫауыл (Есаулово) ауылы Урғалыға ҡушыла.

2007 йылдан ҡушылған ауыл рәсми сығанаҡтарҙа Урғалы атамаһы менән билдәле 568 б..

 Халыҡ һаны 
Урғалы ауылында башҡорттар, урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август154 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар321 1959 йыл 15 ғинуар1024 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар

 Билдәле кешеләре 

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары

Тауҙар:
 Аҡҡашҡа тауы

Йылғалар:
 Оло Урғыла

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Башҡа урын-ер атамалары:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Аҡҡашҡа тауы
 Урғалы

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 

  564, 568 б.
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7
 Село Ургала 
 История д. Есаулово 
 Поселок Есаулово Белокатайского района Республики Башкортостан 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Балаҡатай районы
Категория:Балаҡатай районы ауылдары