Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы

«Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы» — үҙенсәлекле шиғри әҫәр. Башҡорт шағиры-тарихсы, этнограф Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев тарафынан 1877-1878 йылдарҙа ижад ителгән. Тәү башлап 1897 йылда Ҡазанда нәшер ителгән «Йәдкәр» китабында баҫылып сыға. Уҡытыу туған (башҡорт) телдә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының башҡорт әҙәбиәте буйынса 9-сы класс өсөн тәғәйенләнгән хрестоматияға индерелгән.

 Шиғырҙың әһәмиәте һәм үҙенсәлеге 
Шиғыр үҙенең этнографик мәғлүмәт биреү өҫтөнлөгө менән айырылып тора.

Рәшит Шәкүр шиғырҙың әһәмиәтен түбәндәгесә баһалай:

Автор башҡорт халҡының ҡыҙ оҙатыуға бәйле йоланы шиғри ҡалыпҡа, рифмаға һалып, ябай ғына теҙеп һөйләп бирә:

Беренсе табын (ҡыҫҡартылып бирелә)

Боронораҡ, беҙҙен элгәре заманда,
Башҡорт, татар йолаһы ҡыҙығында,
Әгәр килһә егет ҡыҙҙың туйына,
Китә ғауға, ауыл ҡыҙы йыйыла.
Элегерәк ҡыҙҙы алып йәшерәләр,
Йә сәхрәлә, йә өйҙә бикләнәләр.
Юҡ, булмай ярҙам итеп кейәүгә,
Елә торғас, ҡала эҙләп йәйәүгә.
Егет-елән ошо саҡ бары кейәүҙең
Ҡулын тотоп йүгерәләр йәйәүҙең.
Егеткә үс булалыр ҡыҙ сәменән,
Йөрәк-бәғ(е)ре сығырҙай күкрәгенән.

Өсөнсө табын (ҡыҫҡартылып бирелә)

Килен булғас, тубый ҡашмау рауалылыр¹
Кәрәкмәй, тип ҡыҙы һәм ялуаралыр,
Был һүҙ менән йәнә асыла майҙан,
Егет-ҡыҙҙар ҡалмай килә һәр өйҙән.
«Тубый ҡашмау теҙелде, еңгәһе, бир,
Ҡыҙым, уға ҡарышма, таҡыяң бир..»
Ҡыҙы таҡыяны бирмәйҙер был эштә,
Йолалап ултыра арғы мөйөштә
Ҡыҙ уртала ҡаса, уртала йәшертә,
Ни хәл итһен, йола булғас, эш урта.
Бара торғас, ҡатын-ҡыҙҙарҙы еңә,
Баҫып барып ала таҡыяны еңгә…

Дүртенсе табын (ҡыҫҡартылып бирелә)

Был ғауғанан бер аҙ баш күтәрелгәс,
Тубый ҡашмауҙы ҡыҙ башына элгәс,
Ваҡыт еткәс уға йортҡа күсергә,
Шул ҡыҙҙар йыйыла ғәмен² эсергә.
Былар ҡыҙға өгөт күп һөйләнеләр,
Йәй артынан көҙҙәр етһә, китер ҡош,
Ыласының, шоңҡарың осто — ҡулың буш.
Килендәштәр, был тиңдәштәр — күңелдәш.
Өгөт һөйләр, йәнә көйләр өләңдәш³.
Берәү әйтер, бүтәндәре түҙәлер,
Һуңынан бөтәһе ҡабатлап һыҙалыр.
Һәр саҡ бер-ике саҡрым баралар.
Бара биреп бәхилләшеп ҡалалар.

¹ рауа — лайыҡ, яраҡлы.
² ғәмен — ғәм эсеү, ҡайғы уртаҡлашыу.
³ өләң — йыр, сеңләү.

Башҡорттарҙың көндәлек тормошонан алынған кейем-һалым исемдәре, шоңҡар, ыласын ҡоштар, халыҡтың ҡылыҡ-ғәҙәттәре шиғырға милли колорит бирәләр. Шаян, шат, изге, саф күңелле башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары күҙ алдына килеп баҫа. 

 Шиғырҙың стиле 
Шиғыр сәсәндәр стилендә 11-11 үлсәүе менән яҙылған. Дүрт юлдың беренсе менән икенсе юлдары һәм өсөнсө, дүртенсе юлдары рифмалашҡан. Өноҡшаш һүҙҙәр һайлап алыу арҡаһында талғын музыкаллек, кәрәк саҡта етеҙ темп тыуҙырылған.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Рәшит Шәкүр «Арҙаҡлы башҡорттар» Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев




Категория:Шиғырҙар
Категория:Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев әҫәрҙәре
Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия