Дәүләт оборона комитеты

Дәүләт оборона комитеты (ГОКОВ военное время «Государственный комитет обороны» сокращённо писался — «ГОКО». Только с 30.06.1941 по 03.1992 года в номере Постановления писалось «№ ГКО- …». См. оригиналы документов., ГКОСовременное сокращение.) — СССР-ҙа Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ойошторолған бөтә хәрби, сәйәси һәм хужалыҡ власы тулылығына эйә ғәҙәттән тыш идара итеү органы. СССР Дәүләт оборона комитетының барлыҡҡа килеүе ыңғай әһәмиәткә эйә була: һуғыштың тәүге көндәрендә ауыр шарттарҙа ул СССР етәкселегенең илбаҫарҙарға ҡаршы көрәштә көсөн һәм тәүәккәллеген күрһәтә. Дәүләт оборона комитеты эшмәкәрлегенең төп маҡсаты — илде хәүефле дошманға ҡаршы торорға һәм еңергә һәләтле хәрби көскә әүерелдереү.

Дәүләт оборона комитеты (ГКО) ҡарарҙары бөтә граждандар, ойошма һәм власть органдары өсөн мотлаҡ булған. ВКП (б) Үҙәк Комитетының генераль секретары һәм СССР халыҡ комиссарҙары советы рәйесе вазифаларын биләгән И. В. Сталин Дәүләт оборона комитетын да етәкләй. Һуңынан Юғары Баш командование ставкаһы рәйесе (1941 йылдың 10 июленән) һәм СССР оборона халыҡ комиссариаты рәйесе (1941 йылдың 19 июленән) вазифаларын биләй.

 Дәүләт оборона комитетын булдырыу 
Сәйәси етәкселектең Дәүләт оборона комитетын ойоштороу тураһында ҡарары алдан ВКП(б) Үҙәк Комитеты Сәйәси бюроһының 136-сы «Оборона дәүләт комитетын ойоштороу тураһында»ғы ҡарарыРГАСПИ. Ф. 17. — Оп. 3. — Д.1041. — Л. 38.. булараҡ рәсмиләштерелде. Дәүләт оборона комитеты 1941 йылдың 30 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы, СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы һәм ВКП(б) Үҙәк комитетының берлектәге ҡарары менән ойошторолған. Юғары идара итеү органы булараҡ Дәүләт оборона комитетын (ГКО) ойоштороу кәрәклеге фронтта ауыр хәлдә булыу, ил менән етәкселек итеүҙе мөмкин тиклем үҙәкләштереүҙе талап итеү менән аңлатыла

Дәүләт оборона комитетын булдырыу идея 1941 йылдың 29 июнендә Кремлдә Молотов Вячеслав Михайловичта үткән кәңәшмәлә тәҡдим ителә, унда шулай уҡ Берия Лаврентий Павлович, Маленков Георгий Максимилианович, Ворошилов Климент Ефремович, Микоян Анастас Иванович һәм Вознесенский Николай Алексеевич ҡатнаша. Көндөң икенсе яртыһында кәңәшмәлә ҡатнашыусылар Яҡын дачаға юллана, унда ойошма ағзалары Сталин менән берлектә бурыстар билдәләнә, бүлеп биреләКонстантин Плешаков. Ошибка Сталина. Первые 10 дней войны / Пер. с англ. А. К. Ефремова. — М.: «Эксмо», 2006. — С. 293—304. — ISBN 5-699-11788-1. Гусляров Е. Н. Сталин в жизни. Систематизированный свод воспоминаний современников, документов эпохи, версий историков. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Звездный мир, 2002. — 749 с. — Тираж 5000 экз. — ISBN 5-94850-034-91941 год: В 2 кн. Кн. 2 / Сост. Л. Е. Решин и др. —Т. 93 / Под ред. В. П. Наумова; Вступ. ст. акад. А. Н. Яковлева. — М.: Междунар. фонд «Демократия», 1998. — С. 498. — 752 с. — («Россия. XX век. Документы» / Под ред. акад. А. Н. Яковлева). — ISBN 5-89511-003-7Куманев Г. А. Рядом со Сталиным. — Смоленск: Русич, 2001. — С. 31—33. — 528 с.: ил. — (Мир в войнах). — ISBN 5-8138-0191-XХрущёв Н. С. Время. Люди. Власть. (Воспоминания). Книга I. — М.: ИИК «Московские Новости», 1999. — С. 301. (Интервью с английским историком Саймоном Сибегом Монтефиоре ).

Ошонда уҡ Дәүләт оборона комитетын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ҡарарҙың ҡулъяҙма варианты Үҙәк башҡарма комитеттың Политбюро фондтарында һаҡланып ҡалған. Әлеге ваҡытта документ Рәсәй дәүләт социаль-педагогия институты фондтарында һаҡлана.

 Дәүләт оборона комитеты функциялары 
Дәүләт оборона комитеты һуғыш осоронда бар хәрби һәм хужалыҡ мәсьәләләренә етәкселек иткән. Дәүләт Оборона комитеты һуғыш осоронда бар хәрби һәм хужалыҡ мәсьәләләренә етәкселек иткән. Дәүләт оборона комитеты ойоштороу үҙәктә һәм урындарҙа власть органдарының ҡаушап ҡалыуын һәм ведомстволылығын еңеп сығыуҙы, дәүләт эшмәкәрлегенең бөтә мөһим мәсьәләләрен берҙәм оператив үҙәктә туплауҙы маҡсат итеп ҡуйылды. Тәүҙә Дәүләт Оборона комитеты СССР-ҙа власть тулылығына эйә булған ғәҙәттән тыш орган булараҡ ойошторолған. Уның күрһәтмәләре һәр совет, хужалыҡ, партия, комсомол һәм хәрби орган, шулай уҡ бөтә СССР граждандары өсөн мотлаҡ була. Тап Дәүләт Оборона комитеты һуғыш осоронда илдең иҡтисади үҫеш планын билдәләгән һәм көн һайын уларҙың үтәлешен контролдә тотҡан. Дәүләт Оборона комитетының теләһә ниндәй документы законлы көскә эйә була.Гришко Н. С. ГКО постановляет… // Военно-исторический журнал. — 1992. — № 2. — С.31-35.

Юғары Баш командующий Ставкаһы үҙенең башҡарма органы — Генераль штаб аша һуғыш хәрәкәттәренә етәкселек иткән.

 Дәүләт оборона комитеты составы 
СССР Юғары Советы Президиумының, СССР Халыҡ комиссарҙары советының һәм ВКП(б) Үҙәк комитетының 1941 йылдың 30 июнендәге берлектәге ҡарары менән Оборона дәүләт комитеты түбәндәге составта ойошторола:
 Дәүләт оборона комитеты рәйесе — Сталин Иосиф Виссарионович,
 Дәүләт оборона комитеты рәйесе урынбаҫары — Молотов Вячеслав Михайлович,
 Дәүләт оборона комитеты рәйесе ағзалары — Ворошилов Климент Ефремович, Маленков Георгий Максимилианович, Берия Лаврентий Павлович.

Һуңынан Дәүләт оборона комитеты составы бер нисә тапҡыр үҙгәрә:
 1942 йылдың 3 февралендә Дәүләт оборона комитеты ағзалары итеп Н. А. Вознесенский (ул саҡта СССР Дәүләт планы рәйесе) һәм Микоян Анастас Иванович тәғәйенләнә ;
 1942 йылдың 20 февралендә Дәүләт оборона комитеты составына Каганович Лазарь Моисеевич индерелә;
 1944 йылдың 16 майында Берия Лаврентий Павлович Дәүләт оборона комитеты рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә;
 1944 йылдың 21 ноябрендә Дәүләт оборона комитеты ағзаһы итеп Ворошилов Климент Ефремович урынына Булганин Николай Александрович тәғәйенләнәПостановление Политбюро от 21.XI.1944 // РГАСПИ. Ф. 17. — Оп. 3. — Д. 1051. — Л. 46..

1941 йылдың 22 октябрендә Дәүләт оборона комитеты ҡала оборона комитеттарын (ГорКО) ойоштороу тураһында 830-сы ҡарар сығарҙы, унда «бөтә гражданлыҡ һәм хәрби власты туплау һәм фронт районының эргә-тирәләге тылында ҡаты тәртип булдырыу өсөн» ГорКО булдырылыуы билдәләнгәйнеРГАСПИ. Ф. 644. — Оп. 1. — Д.12. — Л. 180.. Ҡала оборона комитеттары (ГорКО) килеп тыуған проблемаларҙы хәл итеү өсөн граждандар һәм хәрби власть органдары эшен яраштырып көйләргә тейеш булған. Уларҙың составына совет, партия органдары вәкилдәре, Эске эштәр Хәрби Комиссариаты органдары һәм хәрби командование етәкселәре ингән. Дәүләт оборона комитеты органдары бер үк ваҡытта власть һәм идара итеүҙең конституцион органдары аша ла эшләгән. 1941 йылдың 23 октябрендә Дәүләт оборона комитеты Советы ойошторола.

 Дәүләт оборона комитеты постановлениеһы 
Дәүләт оборона комитетының тәүге ҡарары («Красное Сормово» заводында Т-34 урта танктар етештереүҙе ойоштороу тураһында) — 1941 йылдың 1 июледә, һуңғыһы («СССР Дәүләт оборона комитетында һәм Хәрби-Диңгеҙ Флоты Халыҡ Комиссариаты (НКВМФ) базаһында булған комплектланмаған боеприпастар элементтары ҡалдыҡтарына хаҡ түләү тураһында» 9971-се) 1945 йылдың 4 сентябрендә сығарыла. Бындай ҡарарҙар нумерацияһы үтәнән-үтә һаҡланған.

Дәүләт оборона комитеты ҡабул ителгән 9971 ҡарарҙың һәм бойороҡтоң 44-е әлеге ваҡытта ла серле һаҡлауҙа ҡала (19 документ химик ҡорал етештереү менән бәйле һәм 17 документ Германиянан ҡорамалдарҙы сығарыуға арналған).

Дәүләт оборона комитеты ҡарарҙарының күбеһенә Сталин ҡул ҡуйған йәки мисәт менән нығытылған, ә ҡайһы берҙәре — Дәүләт оборона комитеты урынбаҫары Молотов һәм Дәүләт оборона комитеты ағзалары Микоян һәм Берия тарафынан раҫланған.

Дәүләт оборона комитетының үҙенең аппараты булмаған, уның ҡарарҙары тейешле наркоматтарҙа һәм ведомстволарҙа әҙерләнгән, ә эш башҡарыу ВКП(б) Үҙәк комитетының Айырым секторы тарафынан алып барылған.

Дәүләт оборона комитеты ҡарарҙарының күп өлөшө «Йәшертен», «Бик йәшерен», «Бик йәшерен/айырыуса әһәмиәтле» (бөтәһе 57 документ) йәки «Бик йәшерен/махсус папка» (бөтәһе ете документ) [номерынан һуң «с», «сс», «сс/ов» һәм «сс/оп» тигән билдәләр ҡуйылған] грифына эйә булған, ләкин ҡайһы бер положениелар асыҡ булған һәм матбуғатта баҫылған (мәҫәлән, Постановление ГКО № 813 от 19.10.41 «О введении в Москве осадного положения»).

Дәүләт оборона комитеты ҡарарҙары һаны илдең юғары етәксе структуралары эшмәкәрлегенең әүҙемләшеү процесын йылдар буйынса сағылдыра: 1941 йылдың алты айында — 1087, 1942 йылда — 1592, 1943 йылда — 2396, 1945 йылдың һигеҙ айында 2711 ҡарар һәм бойороҡ ҡабул ителгән.

Дәүләт оборона комитеты ҡарарҙарының күпселеге һуғышҡа бәйле мәсьәләләргә ҡағылған:

 халыҡ һәм сәнәғәт эвакуацияһыДокументальный фильм «Эшелоны идут на восток» (2 серии) — режиссёр Андрей Дутов. (Бөйөк Ватан һуғышының беренсе осоронда);
 мобилизации промышленности, выпуска вооружений и боеприпасов;
 гвардия частарын ойоштороуФормирования ГМЧ КА и ВДВ.;
 ҡоралландырыуға ҡоралдарҙың һәм боеприпастарҙың яңы төрҙәрен алыу;
 ғәнимәт булараҡ алынған ҡорал һәм боеприпастар менән эш итеү;
 ғәнимәт итеп алынған техника өлгөләрен, сәнәғәт ҡорамалдарын, репарацияларҙы өйрәнеү һәм СССР-ға алып сығыу (һуғыштың һуңғы этабында);
 хәрби хәрәкәттәр, ҡоралдарҙы бүлеүҙе ойоштороу һәм башҡалар;
 Дәүләт оборона комитеты вәкилдәрен тәғәйенләү;
 «уран буйынса эштәр» башланыуы тураһында (ядро ҡоралын булдырыу);
 Дәүләт оборона комитетының үҙендә структура үҙгәрештәре.

 Дәүләт оборона комитеты структураһы 
Дәүләт оборона комитеты составына бер нисә структур подразделение (бүлексә) ингән. Эшмәкәрлеге алып барылған осорҙа Комитет структураһы идара итеүҙең һөҙөмтәлелеген күтәреү һәм ағымдағы шарттарға яраҡлашыу маҡсатында бер нисә тапҡыр үҙгәртелде.

[[Файл:Выставка образцов трофейного вооружения.jpg|слева|мини|250px|

 Әҙәбиәт 
 Государственный комитет обороны СССР. Постановления и деятельность. 1941—1945 гг. Аннотированный каталог. В 2-х тт. Т. 1: 1941—1943. — М.: Политическая энциклопедия, 2015. — 1222 с. — (Серия «Труды РГАСПИ»).
 Государственный комитет обороны СССР. Постановления и деятельность. 1941—1945 гг. Аннотированный каталог. В 2-х тт. Т. 2: 1944—1945. — М.: Политическая энциклопедия, 2015. — 1342 с. — (Серия «Труды РГАСПИ»).


 Девятов С. В., Шефов А. Н., Юрьев Ю. В. Ближняя дача Сталина. Опыт исторического путеводителя. / Под ред. Ю. В. Сигачёва. — М.: Kremlin Multimedia, 2011. — 536 с., илл.
 Кризисный орган власти / Интервью директора Российского государственного архива социально-политической истории (РГАСПИ) А. К. Сорокина // Историк, 2016, № 7—8.
 Лазарев С. Е. Государственный комитет обороны // Российская историческая энциклопедия в 18 томах / Глав. ред. А. О. Чубарьян. Т. 5. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2017. — С. 221—222.

 Һылтанмалар 
 Постановление ГКО от 30 мая 1942 года № 1837сс «Вопросы партизанского движения»
 Сведения о рассекречивании
 Бюллетень рассекреченных документов федеральных государственных архивов Выпуск 6
 Постановления ГКО на сайте Солдат.ru


Категория:Икенсе донъя һуғышы йылдарында СССР