Албан ҡатын-ҡыҙы

Албан ҡатын-ҡыҙҙары — Албанияла йәшәгән һәм донъяға килгән ҡатын-ҡыҙҙар. Албанияла беренсе ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһына 1909 йылда нигеҙ һалына.

Албан ҡатын-ҡыҙҙары Гег төньяҡ төбәгендә консерватив һәм патриархаль йәмғиәттә йәшәй. Бындай традицион йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙҙар икенсе дәрәжәләге роль уйнай, улар «ир-аттарҙың өҫтөнлөк итеүенә» ышана. Был демократия килеүенә һәм коммунистик хеҙмәт партияһы осоронан һуң Албанияла ирекле баҙар иҡтисадына күсеүгә ҡарамаҫтан. Албан Гег мәҙәниәте 500 йыллыҡ Леке Дукаджини ҡанунына, гегтарҙың традицион үҙ-үҙен тотоу кодексына нигеҙләнгән, унда ҡатын-ҡыҙҙарҙың төп роле — балалар тураһында хәстәрлек күреү һәм тыуған ер тураһында хәстәрлек күреү

 Тарихы 

 Ҡорал йөрөтөү хоҡуғы 
1878 йылда Бостонда сыҡҡан «Әҙәби донъя» () баҫмаһына ярашлы, албан ҡатын-ҡыҙҙарына ҡорал йөрөтөү хоҡуғы бирелгән булған

 Тоскыла традицион социаль статус 
Албанияның көньяҡ һәм үҙәк өлөшөндәге Тоск төбәгендә матриархаль албандар тарихи рәүештә енси, дини һәм йәһәттән сексуаль йәһәттән тиң хоҡуҡлыҡты таныған.

 Гегта традицион социаль статус 
Эдит Дарем 1928 йылда, албан ауыл ҡатын-ҡыҙҙары, Боронғо Грецияла йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙар кеүек, үс алыуға саҡырыу кеүек традицияларҙы хуплау йәһәтенән консервативыраҡ булып тора.
Икенсе донъя һуғышына тиклем ҡайһы бер гег албанлы ҡатын-ҡыҙҙар йыш ҡына таулы райондарҙа йәшәүсе ир-егеттәрҙең «өйҙәштәре» генә булып йәшәгән
. Гег ир-аттарҙың никахҡа инәсәкә ҡыҙҙың сафлығын һаҡлауына әһәмиәт биреүе ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡыҙлығын тергеҙеү өсөн түләүҙәренә китерә. Инфекциялар һәм ялҡынһыныуҙар ҡурҡынысы булыуға ҡарамаҫтан, актив сексуаль гег ҡатын-ҡыҙҙар Гег ҡалаларында яңынан «ғиффәтле» булыу өсөн «ябай 20 минутлыҡ гинекологик операция» уҙа .Шул уҡ клиникалар хәбәр итеүенсә, ҡайһы бер кәләштәрҙе уларҙың кейәүҙәре никахлашыу төнөндә ҡан булманы тип, ғиффәтлелеккә тикшереү өсөн алып килә икән.Ҡатын-ҡыҙҙарҙан уларҙың ирҙәренә тоғро булыуы көтөлә, әммә никахлашҡан ҡатын-ҡыҙҙар ир-егеттәрҙең үҙ милке тип иҫәпләнә. Гег албандарҙың патриархаль йәмғиәтендә ҡыҙыл бала тыуыуы хупланылмайAlbania

 Лаберияла традицион социаль статус 
Лаберияның тормош рәүеше патриархаль йәмғиәт, ләкин гегтар һымаҡ уҡ түгел.  Черногориялағы кеүек үк, Лабериялағы ҡатын-ҡыҙҙар бөтә ауыр эште башҡарырға мәжбүр ителәGarnett, Lucy Mary jane and John S. Stuart-Glennie, The Women of Turkey and their Folk-lore, Vol. 2. D. Nutt, 1891.

 Гегтарҙа ҡыҙлыҡ анты  
Борон ир-ат булмаған ғаиләләрҙә, албан ҡатын-ҡыҙҙары "ҡыҙлыҡ анты биреп", ир-ат ғаилә башлығы ролен үҙ өҫтөнә ала алған, - ир-ат булараҡ йәшәргә, ир-ат булараҡ эшләргә, ҡорал-ҡорамал йөрөтөргә, мөлкәткә эйә булырға, ирекле хәрәкәт итергә, ир-ат кеүек кейенергә, әгәр улар быны теләһә, ир-ат кеүек исемдәр алырға,  үҙҙәренең үҙаллылыҡ шәхесен яҡларға, килешеү буйынса никахтарҙан ҡасырға һәм улар менән ир-ат кеүек мөрәжәғәт иткәндә, ир-ат компанияһында булырға мөмкин булған.

Ул табыу өҫтөнлөрәк һаналған өсөн, йөклө албан ҡатын-ҡыҙҙарын осратҡанда  ғәҙәттә "të lindtë një djalë", йәғни "улың тыуһын" фразаһы менән сәләмләйҙәр. Төньяҡ Албанияла, мәҫәлән, Мирдитта һәм уға яҡын таулы райондарҙа, албан ҡатын-ҡыҙҙары традиция буйынса беренсе ул тапҡандан һуң ғына никахҡа инә алған.

 Аш-һыу әҙерләү 
Билдәле булғанса, үҙәк Албания ҡатын-ҡыҙҙары, бигерәк тә Эльбасан һәм яҡын-тирәләге төбәктәрҙәге ҡатын-кыҙҙар, 14 мартта билдәләп үтелә торған яҙғы Dita e Verës фестивале ваҡытында баллы балакумэ әҙерләйҙәр. Икенсе яҡтан, мосолман албан ҡатын-ҡыҙҙары, бигерәк тә бекташи ислам сектаһына ингән ҡатын-ҡыҙҙар, ашура (ғәшүрә) тип аталған пудинг әҙерләйҙәр, уны ваҡланған бойҙай, шәкәр, киптерелгән еләк-емеш, ваҡланған сәтләүек һәм дәрсен кеүек ҡушылмаларҙан ураҙаның унынсы көнөндә (ғәшүрә көнөндә) эшләйҙәр.

 Албанияла ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары сәйәсәте  

Урани Румбо (1895-1936) албан феминисткаһы, педагог һәм драматург, белем алыуға булышлыҡ иткән ҡатын.
1920 йылда Урани Румбо һәм башҡалар Гирокастерҙа иң мөһиме феминистик ойошмаларҙың береһе - албан ҡатын-ҡыҙын эмансипацияға әйҙәгән Лидхья-э-Груас (Ҡатын-ҡыҙҙар союзы) ойошмаһын төҙөй. Улар Drita гәзитендә белдереү баҫтыра, ҡатын-ҡыҙҙы дискриминациялауға, социаль шарттарға ҡаршы протест белдерә. Шулай уҡ 1923 йылда Урани Румбо ҡыҙҙарҙы Гирокастерҙағы «ирҙәр» лицейыйына йөрөргә рөхсәт талап итеү кампанияһында ҡатнаша  

Зог I идара иткән ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары Груадж Шик-Киптаре (1928-1939) законы нигеҙендә дәүләт тарафынан яҡланған, ул прогрессив  сәйәсәт үткәргән һәм ҡатын-ҡыҙҙарға белем һәм һөнәри тормош хоҡуғын гарантиялаған, ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәрәмдә (гаремдарҙа) тотоу; шулай уҡ мираҫҡа тиң хоҡуҡлылыҡ урынлаштырыла, айырылышыу, иҫәпкә ҡоролған йәки көсләп мотлаҡ никахтарға индереү, шулай уҡ полигамия тыйылаBiographical dictionary of women's movements and feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th centuries. G - Reference,Information and Interdisciplinary Subjects Series. Central European University Press. .. Мәгәр ғәмәлдә был прогрессив космополит ҡала элитаһына ғына ҡағылған һәм Албанияның күпселек ҡатын-ҡыҙҙары тормошона йоғонтоһо әҙ булған 

1920 йылда ҡатын-ҡыҙҙарға сикләнгән һайлау хоҡуғы бирелгән, ә 1945 йылда тауыш бирергә тулы хоҡуҡ алған. .Коммунистик хөкүмәт мәлендә Албания рәсми рәүештә гендер тигеҙлеге идеологияһы пропагандалана. Коммунистик Албанияның һуңғы парламентында 75 ҡатын-ҡыҙ булһа, коммунистик ҡоролош бөткәндән һуң парламентта беренсе демократик һайлауҙарҙа ҡатын-ҡыҙҙар һаны 9-ға тиклем кәмей. 1991 йылдан һуң тынысһыҙ осорҙа ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле насарая.Албандар араһында дин тергеҙелеү күҙәтелә, мосолмандарҙа был ҡайһы бер осраҡта ҡатын-ҡыҙҙарҙың әсә булыу һәм йорт эштәрен үтәү кеүек традицион роленә әйләнеп ҡайтыуы тигәнде аңлата.2013 йылға ҡарата ҡатын-ҡыҙҙар парламенттың 22,9 процентын тәшкил иткәнBiographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries — Central European University Press, 2006. — P. 454. — ISBN 978-963-7326-39-4.

 Никах, түллелек һәм ғаилә тормошо 
Түллелек коэффициенты бер ҡатынға 1,5 бала тәшкил итә (2015 йылға баһа) , ә тергеҙелеү коэффициенты 2,1-гә тиң, тимәк, кәмеү күҙәтелә. Ауырға ҡалыуға ҡаршы сараларҙы файҙаланыу кимәле ярайһы уҡ юғары: 69,3% (2008 / 09 йыл)  Албан ҡатын-ҡыҙҙарының күбеһе 20-25 йәшендә үҙ ғаиләләрен булдыра: 2011 йылға беренсе никахҡа инеүҙең уртаса йәше 23,6 йәш һәм ир-егеттәр өсөн 29,3 йәш булған .

Албанияның ҡайһы бер ауыл райондарында никахтар әле лә ныҡ патриархаль ҡанундар буйынса төҙөлә . Албанияла урбанизациябашҡа Европа илдәре менән сағыштырғанда түбән: халыҡтың дөйөм һанының 57,4 % - ы (2015 йыл). Йәмғиәт дөйөм алғанда көсләп никахлауҙы хупламаһа ла, был "илдә, бигерәк тә ауыл һәм алыҫ райондарҙа яҡшы билдәле факт", һәм был райондарҙа ҡыҙҙарҙы һәм ҡатындарҙы "бик йыш патриархаль менталитет һәм хәйерселек арҡаһында никахҡа инергә мәжбүр итәләр".

Албанияла аборттар 1995 йылдың 7 декабрендә тулыһынса рәсмиләштерелә. Ҡатын-ҡыҙҙар процедураға тиклем аҙна эсендә консультация үтергә тейеш, ә аборт эшләүселәргә уларҙың ниндәй ҡатындарҙың дауалауы тураһында мәғлүмәт бирергә рөхсәт ителмәйAborti – vrasje e fëmijës së palindur (in Albanian)  Nr. 8045, data 07. 12. 1995, që është mbështetje e nenit të ligjit nr. 7491, të vitit 1991 "Për dispozitat kryesore kushtetuese" me propozimin e Këshillit të Ministrive, miratuar në Kuvendin Popullor të Shqipërisë..

Энвер Ходжи Коммунистик Албанияға идара иткән ваҡытта, ҡатын-ҡыҙҙарҙы законһыҙ рәүешьә аборттар эшләүгә йәки уларҙы үҙаллы хәл итеүгә этәргән, наталистик сәйәсәт үткәргән . Һөҙөмтәлә Албания  бөтә Европала әсә үлеме кимәле буйынса икенсе урында, һәм барлыҡ йөклөләрҙең 50% - ы аборт менән тамамланған тип иҫәпләнә.

 Мәшғүллек 
Коммунистик осорҙа ҡатын-кыҙҙар күп һанда ялланып эшләйҙәр. Албанияла күсеш осоро бик тиҙ иҡтисади үҙгәрештәр һәм ышанысһыҙлыҡ менән билдәләнә.  Хеҙмәт баҙары күпселек күсеш осоро илдәренең иҡтисады өсөн уртаҡ булған күп кенә проблемалар менән осраша, күп секторҙарҙа  эш урындары юғалтыла, улар яңы секторҙар барлыҡҡа килеү иҫәбенә ҡаплана алмай. 2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса, йәш ҡатын-кыҙҙар араһында мәшғүллек дәрәжәһе 51,8% тәшкил иткән, йәш ир-аттар араһында 65,6% булған.

 Белем алыу 

1946 йылда халыҡтың 85 проценты тиерлек белемһеҙ була, сөнки албан телен ҡулланған мәктәптәр 1912 йылда бойондороҡһоҙ булып киткәнгә тиклем илдә лә булмай. Ун етенсе быуат уртаһына тиклем ғосман хакимиәте мәктәптәрҙә албан телен ҡулланыуҙы тыйған . Коммунистик режим халыҡҡа белем биреүгә, шулай уҡ мәктәптәрҙә социалистик идеологияны үҫтереүгә ҙур иғтибар бирә S.T. Dhamko. Boboshtica. Historie. Boboshtica, 2010 (dorëshkrim). Ff. 139-140.. 2015 йылға ҡарата ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем кимәле ир-егеттәргә ҡарағанда бер аҙ түбәнерәк булған: ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем кимәле 96,9 процент, ир-егеттәрҙең 98,4 процент булған.

 Ҡатын-ҡыҙҙарҙа ҡарата көс ҡулланыу 
Һуңғы йылдарҙа Албания ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу мәсьәләһен хәл итеү өсөн аҙымдар яһай. Был 9669 / 2006-сы Законды ҡабул итеү (ғаилә мөнәсәбәттәрендә көс ҡулланыуға ҡаршы көрәш буйынса саралар тураһындағы закон)индерелде һәм Истанбул конвенцияһы ратификацияланды.

 Иҫкәрмәләр 

Тышҡы һылтанмалар

 Association of Albanian Girls and Women (AAGW)
 Women and Children in Albania, Double Dividend of Gender Equality  (PDF), Social Research Centre, INSTAT 2006
 World Vision promotes the equality of women in Albania 
 The Women's Program , Open Society Foundation for Albania
 OSCE Presence in Albania , osce.org

Категория:Албания мәҙәниәте