Литвалар

Литвалар (, , ед. ) — балт халҡы, уларҙың ҙур өлөшө Литвала йәшәй.

 Һаны һәм йәшәгән төбәктәре 
Әлеге ваҡытта 3,2 миллион самаһы кеше үҙҙәрен литва милләтле тип һанай (шул иҫәптән литва телен белмәгән кешеләр ҙә). Уларҙың күбеһе Литвала йәшәй. Республика Хөкүмәте ҡарамағындағы статистика буйынса департамент мәғлүмәттәре буйынса, литвалар Литва халҡының 84,6 % тәшкил иткәнStatistics Lithuania  (Статистика Литвы): Population and social statistics 

Литоваларҙың ҙур төркөмдәре АҠШ, Канада, һәм Шотландия Англия, Бразилия, Рәсәй дәүләттәрендә һәм элекке СССР-ҙың ҡайһы бер республикаларында йәшәй. Хәҙерге Литванан ситтә бер аҙ автохтон литва халҡы боронғо этник ерҙәрендә көн итә. Тәү сиратта ул — Белоруссияның Төньяҡ-көнбайышы (Витебск өлкәһенең Браслав районында Опса ауылы янында, Гродно өлкәһе Островец районындағы Гервяты ауылы, Гродно өлкәһе Воронов районындағы Пеляс ауылы һәм башҡалар), Латвияның көньяҡ-көнсығышы (барыһынан да алда Литва-Латвия сиге менән Даугава йылғаһы араһында) һәм Польшаның төньяҡ-көнсығышы (Пуньск ауылы, Подляс воеводалығында Сейны һәм Сувалки ҡалалары янында).

 Рәсәйҙә 
Рәсәйҙә йәшәүселәр:

 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 45,6 мең литва. Күпселеге — 13 937 кеше — Калининград өлкәһендә йәшәй.
 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 31,4 мең литва, уларҙың 9769-ы — Калининград өлкәһендә.

Барыһы ла тиерлек — 99,6 % — урыҫ телен белгән.

Литвалар йәшәгән төбәктәр (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса):

 Калининград өлкәһе — 9769

 Мәскәү — 1775

 Санкт-Петербург — 1294

 Красноярск крайы — 1277

 Иркутск өлкәһе — 1046

 Коми республикаһы — 977

 Мәскәү өлкәһе — 962

 Карелия — 733

 Краснодар крайы — 679

 Свердловск өлкәһе — 540

 Ленинград өлкәһе — 535

 Ростов өлкәһе — 429

 Алтай крайы — 382

 Ханты-Манси автономиялы округы — 378

 Силәбе өлкәһе — 358

 Мурманск өлкәһе — 354

 Кемерово өлкәһе — 346

 Омск өлкәһе — 332

 Пермь крайы — 330

 Приморье крайы — 2

 Томск өлкәһе — 329

 Смоленск өлкәһе — 322

 Архангел өлкәһе — 287

 Төмән өлкәһе — 267

 Волгоград өлкәһе — 252

 Ырымбур өлкәһе — 239

 Татарстан — 222

 Псков өлкәһе — 221

 Вологда өлкәһе — 218

 Саха Республикаһы — 206

 Новгород өлкәһе — 145

 Белгород өлкәһе — 135

 Ямал-Ненец автономиялы округы — 133

 Сахалин өлкәһе — 114

 Магадан өлкәһе — 105

 Еврей автономиялы өлкәһе — 51

 Түбәнге Новгород өлкәһе — 32

 Этногенез 
альт=|слева|мини|1200 йыл тирәһендә йәшәгән балт ҡәбиләләре картаһы
Беҙҙең эраның XI—XIII быуаттарынан бирле ике балт этносы («литва»Археология СССР. Литовские племена һәм «жамойть») хәҙерге Урта Литва уйһыулығы һәм Балтик тауҙар теҙмәһе майҙандарын тотош тиерлек биләп йәшәгән. XIII—XVI быуатта литва ҡәүеменә литванан тыш ятвягтарҙың бер өлөшө, Жемайт ҡалҡыулығында йәшәгән Грунт ҡәберлектәре мәҙәниәтенең тотош ҡәбиләһе, сел, земгал һәм курш ҡәүемдәренең көньяҡ өлөштәре, шулай уҡ скальв, прустар һәм башҡа ҡайһы бер балт ҡәбиләләре ҡушылған.

2004 йылғы популяция генетиктарының генетик тикшеренеүҙәре (ике енескә лә әсәләренән күсә торған митохондриаль ДНК буйынса ла, шулай уҡ бары тик ир-ат яғы буйынса ғына нәҫелгә күсә торған Y-хромосома буйынса ла) тарихи этнолингвистик территориаль төркөмдәр араһында генетик айырмалар булмауын күрһәтә, тикшеренеүселәр фекеренсә, был һуңғы мең йыллыҡта литва этносына берләшкән балт ҡәбиләләре араһында була алған айырмалар тулыһынса юҡҡа сыҡҡан тигәнде аңлата.

Шулай уҡ тикшеренеү авторҙары литвалар араһында һаҡланған диалект һәм этнографик айырмалар төбәк мәҙәни айырмаларын консервациялауға булышлыҡ иткән оҙайлы феодаль-крепостной осор һөҙөмтәһе булыуын билдәләй.

Икенсе яҡтан, Европа популяциялары контексында литвалар айырым урын алып тора, ләкин авторҙарҙың тикшеренеүе әсәнән ике енескә лә нәҫел буйынса күсә торған митохондриаль ДНК-һын тикшеренеүҙәре литваларҙың славян популяцияларына ла (поляктар һәм урыҫтар), фин-уғыр (эстондар һәм финдар) менән дә генетик яҡын туғанлығын күрһәтә, шулай уҡ был популяцияларҙың артыҡ ҙур булмаған географик яҡынлығын да сағылдыра, авторҙарҙың Y-хромосома (ир-аттар ДНК-һы) буйынса тикшеренеүҙәре литваларҙың фин-уғыр төркөмдәренә (эстондар һәм финдар) яҡыныраҡ икәнен күрһәткән.

 Этник төркөмдәр 
Хәҙерге литвалар араһында ике төп этник төркөм — аукштайттар (аукштайтийҙар) һәм жемайттар (жемайтийҙар, иҫкесә — жмудь) бар, улар үҙ сиратында ваҡ этнографик төркөмдәргә бүленә. Аукштайттар араһынан көньяҡтыҡылар — дзуки (дзукийҙар) һәм Неман аръяғында йәшәүсе сувалкиҙар (сувалкийҙар, судувтар) айырым урын алып тора.

Жемайттар араһында шулай уҡ Кесе Литва (Клайпеда крайы) һәм хәҙерге Калининград өлкәһенең — кесе литвалар (летувинниктар) тип аталған өлөшө айырым урын тотаAnita Rozentāle. Vācu gars un «mazlietuviešu» sīkstums

 Мәҙәниәт 
слева|мини|210x210пкс|Литвалар
Европала Туфан тураһында риүәйәт осраған аҙ һандағы халыҡтарҙың береһеФрэзер Дж. Дж. Фольклор в Ветхом Завете. — М.: Политиздат, 1989. — (Библиотека атеистической литературы) — С. 157—158. — ISBN 5-250-01011-3.

 Клумпакоис — литва халыҡ бейеүе.
 Сутартинес — күп тауыш менән башҡарылған литва йыры.

 Дин 
XIV быуат аҙағына тиклем литваларҙың ата-бабалары күбеһенсә мәжүсиҙәр булып ҡалған, бер аҙ өлөшө православие динен тотҡан. Литва (Аукштайтия) 1387 йылда — католицизм ҡабул иткән, ә Жемайтия иһә унан да һуң — 1413 йылда сумдырылған (суҡындырыу йолаһы үткәрелгән). XVI—XVII быуаттарҙа Литва буйынса Реформация тулҡындары, һуңғараҡ контрреформация тулҡындары күҙәтелә, улар башлыса Литва аҡһөйәктәренә ҡағыла. Әлеге ваҡытта диндар литвалар күбеһенсә католицизм тота. Күпмелер протестант, православ һәм «яңы мәжүсиҙәр» () бар. Православ традициялар, башлыса, юғалған, шул уҡ ваҡытта грек сығышлы исемдәр (Никодим, Поликарп һәм башҡалар) XX быуат уртаһына тиклем үк популяр булған әле.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Аукштайты (племена)
 Литва (племя)
 Прусские литовцы
 Литовцы в Великобритании

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 77


 Литовцы  // Большая российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2010. — Т. 17. Лас-Тунас — Ломонос. — С. 652—654.

Категория:Литва
Категория:Рәсәй халыҡтары