Маратһи теле

Категория:Языки и диалекты по алфавиту

Маратхи (деванагари: मराठी, ) — индо-арий теле, маратһаларҙың теле. Маратһи телендә яҡынса 83 миллион кеше (2011 йыл) һөйләй, улар башлыса Һиндостанда һәм Маврикийҙа йәшәй. Һиндостандың 22 рәсми теленең береһе булып тора һәм донъяла иң киң ҡулланылған 20 тел иҫәбенә инә.

Маратһи боронғо әҙәби традицияларға эйә.  Махараштраның төп теле булып тора. Маратһи яҡынса 1000 йыл элек үҙ төркөмөнөң башҡа телдәренән айырылғандан һуң үҙаллы тел булып китә. Маратһи яҙмаһының иң боронғо дәлилдәре — Һиндостандың көньяғындағы Шраванабелагола ҡалаһындағы мең йыллыҡ гигант статуяла.  Яҙмала статуяны төҙөү өсөн аҡса түләгән Гангарая батшаһы, шулай уҡ бина менән етәкселек иткән уның командиры Чамундарая тураһында бәйән ителә. Маратһаның төп әҙәби эшмәкәре — урта быуат яҙыусыһы Днянесвар, уны Һиндостанда юғары баһалайҙар.

 Статусы һәм таралыуы 
справа|мини|Маратһиның таралыуы
Маратһи Һиндостандың Махараштра штатында һәм күрше Гуджарат, Мадхья-Прадеш, Гоа, Карнатака, Андхра-Прадеш һәм Даман, Диу, Дадра һәм Нагар Хавели территорияларында осрай. Маратһи телле общиналар Вадодара, Сурат, Хәйҙәрабад, Ахмедабад, Белгаум, Индор, Гвалиор кеүек ҡалаларҙа урынлашҡан. Бынан тыш, телде бөтә донъя эмигранттары ҡуллана, башлыса АҠШ, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Бөйөк Британия, Австралия, Сингапур һ. б.

Маратһи Махараштрала рәсми статусҡа эйә, шулай уҡ Даман һәм Диу, Дадра һәм Нагар-Гавели телдәрендәге башҡа телдәр менән бер рәттән рәсми статусҡа эйә. Гоала, конкани теленең рәсми статусына ҡарамаҫтан, Маратһи бөтә рәсми маҡсаттарҙа ла ҡулланыла ала. Бынан тыш, Һиндостан Конституцияһына ярашлы, Маратһи — илдең рәсми телдәренең береһе.

 Диалекттары 
Ғалимдар телдең 42-гә яҡын диалектын айыра, улар араһында төп айырма — лексик һәм фонологик. Шуға ҡарамаҫтан, был диалекттарҙың күбеһе бер-береһенә ярайһы уҡ оҡшаш һәм үҙ-ара аңлайышлы. Төп диалект төркөмдәре: ахирани, хадеш, зади-боли, вадвали, самауэди һәм аре-маратһи.

 Яҙмаһы 
справа|мини|210x210пкс|Маратһи телендәге гәзит
Яҙма Маратһи XI быуат тирәһендә таштарҙа һәм баҡыр плиталарҙа яҙыу рәүешендә барлыҡҡа килгән. XIII быуаттан XX быуат уртаһына тиклем Моди имләһе яҙма тел булараҡ ҡулланыла. 1950 йылдан деванагари алфавиты, һинд һәм башҡа һинд телдәрендәге кеүек, ҡулланыла. Билдәле бер тарихи этаптарҙа документацияла ғәрәп теленә нигеҙләнгән яҙма ҡулланылған.

 Лексикаһы 
Маратхи лексикаһының яҡынса 50 проценты теге йәки был ысул менән санскритҡа барып тоташа, был башҡа төньяҡ һинд телдәренә ҡарағанда күберәк. Бындай лексика төрлө дәрәжәлә үҙгәреш кисергән. Миҫалдар: nantar (nantaram — «һуң»), puṣkaḷ (puṣkalam — «күп»), satat (satatam — «һәр ваҡыт»), prayatna (prayatnam — «ынтылыш»), ghar (gṛham — «өй»), vāgh (vyāghram — «юлбарыҫ»).

Лексикаға шулай уҡ күрше дравид телдәре, фарсы, ғәрәп, инглиз һәм португал телдәре лә йоғонто яһай. Миҫал:

 Begeen «иртә» — каннада теленән;
 Estek «мөлкәт» — инглиз теленән estate;
 Jaahiraat «реклама» — ғәрәп теленән zaahiraat;
 Shiphaaras «тәҡдимдәр» — фарсы теленән sefaresh;
 Marjii «теләк» — фарсы теленән marzi.

Күп кенә инглиз һүҙҙәре тел һүҙлегенә ныҡлап инеп, һөйләш телмәрендә киң ҡулланыла.

 1-ҙән алып 10-ға тиклем иҫәп 
1. Ek एक 

2. don दोन 

3. tin तीन 

4. ch-ar चार 

5. pa-ch पाच 

6. sa-ha सहा 

7. saa-th सात 

8. aa-th आठ 

9. nau नऊ 

10. da-ha दहा

 Ҡыҫҡа фразаларға миҫалдар 
Һүҙ/һөйләмТранслитерацияТәржемәNamaskār«Сәләм/һаумы»Āhāt Tumhī kase?«Хәлдәр нисек?»Āhes Tū kasā?«Ни хәлдә? (ир-егеткә)»Āhes Tū kaśī?«Ни хәлдә? (ҡатын-ҡыҙға)»«Һеҙҙең эштәр нисек? (формаль рәүештә)»«Һеҙҙең менән танышыуыма шатмын.»«Һау булығыҙ (һүҙмә һүҙ.: «Беҙ тағы осрашабыҙмы»)»Dhanyavād«Рәхмәт»Ho«Эйе»Nāhī«Юҡ»Nako«Юҡ, рәхмәт»Kitī?«Нисә?»Kuthe?«Ҡайҙа?»Kase?«Нисек?»Kevha?«Ҡасан?»Kon?«Кем?»Kaay?«Нимә?»Śhubh Ratri«Тыныс йоҡо»

 Иҫкәрмә 

 Һылтанмалар 


Категория:Һинд-арий телдәре
Категория:Һиндостан телдәре