Түмәрүткәүел

Түмәрүткәүел () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк районындағы ауыл. Административ үҙәге — Түмәрүткәүел ауыл Советы.

 Географияһы 
Ауыл Илек йылғаһының һул ярында, район үҙәге Соль-Илецк ҡалаһынан көньяҡҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

 Тарихы 
Түмәрүткәүел 1918 йылда ҙур булмаған ҡаҙаҡ ауылдары берләшеүенән барлыҡҡа килгән.

Ауыл барлыҡҡа килгәнгә тиклем әле был урында Илек йылғаһы аша кисеү булған һәм шулай аталып йөрөгән.

 Этимологияһы 
Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында бәйән итеүенсә, борон Илек йылғаһы буйлап ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар менән сик уҙған була, Илек аша бер ниндәй күперҙәр булмай, әгәр теге яҡтан кемдер һалһа, сик һаҡлаған казактар юҡ итеп тора. Бында, Илек йылғаһы үҙәнендә, башлыса уң яғында, кисеү ҡаршыһында күп быуатлыҡ ҙур ағастарҙан торған ҡара урмандар үҫә. Ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар яғынан юлбаҫарҙар урман эсенән йәшенеп кенә килеп Илек йылғаһы аша үтеп, тоҙ сығарған ергә һөжүм иткәндәр, тоҙ ташыған ылауҙарҙы талағандар, малдарҙы ҡыуып алып киткәндәр, кешеләрҙе лә аманат итеп алғандар. Шуға күрә казактар, асыҡ урында дошманды тиҙерәк табыу һәм уға баҫып алыу өсөн һәр ваҡыт кисеү янындағы ағастарҙы яндырып торғандар. Урман янғындарынан һуң төпһәләр (түмәрҙәр) ҡала. Бына шул кисеү буйынса Түмәрүткәүел атамаһы килеп сыҡҡан да инде, йәғни, түмәрле үтеп йөрөй торған ер. 1918 йылда ҡаҙаҡ ауылдары берләшеп бер торама барлыҡҡа килгәс, ауылға ошо атаманы биргәндәрВ прошлом по реке Илек проходила граница с киргиз-кайсаками, никаких мостов через Илек не было, а если они появлялись, то уничтожались казаками, охранявшими границу. Здесь, в долине реки Илек, преимущественно на правой стороне, напротив брода произрастали дремучие, труднопроходимые леса, состоявшие из огромных многовековых деревьев. Разбойничьи шайки киргиз-кайсаков, переправившись через Илек по указанному броду, под прикрытием леса подкрадывались к Илецкой Защите, нападали на соляной промысел, на обозы с солью, грабили их, угоняли скот, захватывали в плен людей. Поэтому казаки постоянно выжигали лес около брода, чтобы на открытой местности быстрее обнаружить врага и дать ему отпор. Недалеко от с. Тамаруткуль находится озеро Погорелое; вокруг него тоже рос густой лес, казаки выжгли и его, с тех пор озеро стало называться Погорелым. После лесных пожаров оставались пеньки, обычно высокие; если точнее говорить, это были ко́мли (ко́мели). Комель — это часть дерева, прилегающая к корню. Территория на правобережье Илека, примыкавшая к броду и покрытая высокими пеньками (комлями) от сожжённых деревьев, стала называться урочище Комели (Комли) — «высокие пеньки». По этому урочищу брод получил название Томаруткуль — брод (переправа) Комели («высокие пеньки»). И поселение, возникшее позднее около брода, названо было по этому броду — Томаруткуль — Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки / Б. А. Моисеев; Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1

Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегендә «Үткәүел» һүҙенә ошондай аңлатма бирелә: Тау, урман һыу, һаҙҙан аша үтә торған тар ер. Ошо үк мәғәнәлә диалект үткел тигән һүҙ ҙә барБашҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 505-се бит бит

 Халҡы 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки / Б. А. Моисеев; Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1
 Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит

Категория:Соль-Илецк районы тораҡ пункттары
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы