Ирән

Ирән — Пермь крайы йылғаһы, Сылва йылғаһының һул ҡушылдығы.
 Географияһы 
Пермь крайының көньяҡ-көнсығышында, Октябрьский районы Үрге Ирән ауылынан көньяҡ-көнбайышта, Барҙым ҡасабаһынан йыраҡ үгел башлана. Октябрьский, Уй, Урҙа һәм Көнгөр райондары биләмәләренән аға. Көңгөр ҡалаһы ситендә тамағынан 26 км үрҙә Сылва йылғаһына ҡоя.

 Тасуирламаһы 
Йылға оҙонлоғо — 214 км, бассейны майҙаны — 6110 км². Уртаса һыу йыйыу бейеклеге — 232 м. Уртаса ауышлығы — 0,4 м/км
Пермской области — Ирень|accessdate=2007-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928004351/http://www.perm1.ru/run/Kl9HotDEux.html?scenary=fT4wgks29D&sdo=tyvCthmTXN|archivedate=2007-09-28}}

Һыу йыйыу майҙанының күлле һәм һаҙлыҡлы булыуы 1%-тан кәмерәк, урманлылығы — 50 % тирәһе. Уртаса һыу йыйыу бейеклеге — 233 мВода России (энциклопедия).

Ирән ярҙары бейек түгел һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. 50 м тиклем бейеклектәге ҡаялар осрай. Ирән йылғаһының уң яры буйлап эзбизташтан торған Ирән тәпәш тау теҙмәләре һуҙыла. Йылға һыуы шуға сағыштырмаса ҡаты. Ирән төбө башлыса ҡомло һәм ҡырсынташлы, башлыса, ә ҡайһы бер урындарҙа — ләмле һәм балсыҡлы.

Ирән йылғаһының уң ярында Пермь өлкәһе Көңгөр районындағы Неволино ауылы янында 1926—1927 йылдарҙа А. АВ. Шмидт ҡурған ҡәберлектәрен тикшерә. Һәм ҡомартҡы Неволин археологик мәҙәниәтеАрхеологические культуры Верхнего Прикамья и этногенез коми-пермяков  тигән исем менән билдәле.

Шулай уҡ Ирәнгә дөйөм оҙонлоғо 155 км тәшкил иткән оҙонлоҡтары 10 км кәмерәк 44 ҡушылдыҡ ҡоя. Барлығы Ирән бассейнында 10 км-ҙан кәм булған 736 йылғасыҡ аға. Йылға селтәренең ҡуйылығы 0,45 км/км². Һыу йыйыу майҙаныда дөйөм майҙаны 2, 78 км² тәшкил иткән 68 күл урынлашҡан.

Төп ҡушылдыҡтары:
 Һул: Уяс, Кесе Тарт, Оло Тарт, Аспа, Сып, Кесе Ашап, Ҡалтағыҙ, Оло Ашап, Төркә, Бым.
 Уң: Үрге Барҙым, Төш, Арий, Көрәҫ, Тәләс, Судинка, Көңгөр.

 Топонимикаһы  
Көньяҡ Урал һәм Урал алды төрки гидронимдарының этимологияһы мәсьәләһен асыҡлау буйынса шундай мәғлүмәтте белеү кәрәк:
{|
|Б. А. Моисеев Оло Һүрәм һәм Кесе Һүрәм йылғаларының атамаһы Сурен исеме менән бәйләй. Әммә был гидронимдың икенсе мәғәнәһе бар — Ирән (Пермь өлкәһе гидронимы). Төрки диалекттарҙа шуға тап килгән һүҙҙәр бар, төрөксә: уrаn — «ағыусы», көнсығыш төрки диалекттарҙа erin — «ағыусы, һыулы», iren — «һыу». Немец диалектында rin — «һыу ағымы». Шуға ҡаҙаҡ телендәге «арна» — йылға «йырҙаһы», инглиз телендәге rain — «ямғыр» тигән төшөнсәләрҙе өҫтәйек.

Тағы бер аңлатмаға иғтибар итер кәрәк. 
Был урында (өҫтәп: башҡорттар) татарҙар йәшәгәнлектән …, айран — «әсегән һөткә һыу ҡушып әҙерләнгән эсемлек», «эремсек һыуы». Урыҫ диалект һүҙе ирень- «әсегән һөткә һыуыҡ һыу ҡушылған эсемлек», «эремсек һыуы»
 да

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Көңгөр (Ирән ҡушылдығы)

 Сығанаҡтар 

 Һылтанмалар 
 Государственный водный реестр РФ: Ирень (неопр.). Архивировано 18 октября 2012 года.
 Форум Сергей Королёв. Происхождение названий кунгурских рек
 К во­про­су о тюрк­ских гид­ро­ни­мах на Южном Урале и в При­ура­лье
 Вода России (энциклопедия)
 Ирән (Әйрән) йылғаһы
 Ирән йылғаһы 
 Ураловед 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Пермь крайы йылғалары
Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы