Һилейә (һырт)

Һилейә () — Көньяҡ Уралда тау һырты. Рәсәй Федерацияһы Башҡортостандың Салауат районы һәм Силәбе өлкәһенең Һатҡы районы территорияһында урынлашҡан.

Һилейә һырты һуҙылған һырттары меридианға параллель рәүештә Башҡортостандың Салауат районында һәм Силәбе өлкәһендә Оло Һатҡы йылғаһынан (Әй ҡушылдығы) алып Зилғаға (Йүрүҙән ҡушылдығы) тиклем һуҙылған.

Оҙонлоғо — 50 км, киңлеге — 7 км. Һырттың максималь түбәләре: Силәбе өлкәһендәге Уҫаҡлы (Осиновая) тауы, бейеклеге — 768 м, Ҡыңғыраусы (Звонарка), Ҡыҙыл Шалҡан (Красная Репка) түбәһе, Сулея бейеклеге 600 м алып 765 м тиклем булған Һилейә тауы.

Рельефы тәпәш таулы, үҙәндәр менән йырғыланған.

Ҡомташтарҙан, алевролиттарҙан, һәүерташтарҙан, өҫкө рифейҙың елмерҙәк доломиттары свитаһынан (бер заманда һәм бер шартта яралған тау тоҡомдары ҡатламы) тора.

Һырттан Сәлейәз йылғаһы башлана. Ландшафты ҡарағай, ҡарағас һәм ҡайын урмандарынан тора.

 Топонимикаһы 
Һилейә һүҙе башҡорт телендәге һил  — тымыҡ, тыныс, уя  — үҙән һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.

Уй һүҙенең аңлатмаһын 2 томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге» былай тип бирә: Уй — һуҙылып киткән түбән ер, уйһыу; уяҙБашҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 460-сы бит

Сулея (Сулея-Тау), хребет в междуречье Ая и Юрюзани между хребтом Жука-Тау и городом Юрю-зань Длина — около 50 км Наиболее значительные вершины — Красная Репка и Сулея

П. С. Паллас упоминает кряж Силиас-Аркассе около реки Ай (о географическом термине аркассе см. Бакальские горы). Очевидно, он имеет в виду именно Сулею. Немецкий путешественник геолог Г. Розе, посетивший эти места в 1829 г., пишет о хребте Силия, через который идет большая дорога из Уфы в Златоуст. На картах XIX в. обычно также Силия (реже Сулия, Сулея). Формы Силиас, Силия первичны. Им точно соответствует башкирское название хребта hилейэ (Силия), которое авторы «Словаря топонимов Башкирской АССР» переводят «Тихая долина» (hил — «тихий», «спокойный», уя — «долина»).
Һилейә тураһында легенда ла бар.

Көтөүсе башҡорт тауҙарҙа ат өйөрөн көткән. Эргәһендә тоғро ярҙамсыһы һылыу ҡыҙы булған. 

Ҡыҙ зифа буйлы, һөйкөмлө, йәш көмөш ай кеүек сибәр һәм үҙе кеүек ярлы көтөүсе егеткә ғашиҡ була. Ҡыҙ уға кейәүгә сығырға ла йыйына. Әммә атаһы уны тыңлағы ла килмәй. 

Көндәрҙән бер көндө тирә-йүндә билдәле — туҡ, тәкәббер, суйын ҡаҙан кеүек түңәрәк бай уны ҡоҙалап килә. Бай ҡалым да килтергән ти.

Көтөүсе ҡарт бай менән туғанлашыуынан үҙен бик бәхетле итеп тойған, шатланған. Һәм ҡыҙына балсыҡ кувшинға тултырып ҡымыҙ килтерергә, буласаҡ туғанын һыйларға ҡушҡан.

Ҡыҙ үҙенең бәләгә тарығанын аңлаған һәм ҡурҡышынан кувшинды төшөрөп ебәргән. Нескә һауыт ватылған, ҡымыҙ ергә түгелгән. Ҡымыҙ күбеге сылатҡан ерҙәрҙә кипмәй торған һаҙлыҡ барлыҡҡа килгән. 

Ҡыҙ оҙаҡ итеп әсе күҙ йәштәрен түккән. Уның түгелеп илаған гонаһһыҙ күҙ йәштәренән, ҡаты таштар араһынан күп һанлы тау шишмәләре ағып сыҡҡан һәм нәҙек йәнле таҫмалар булып йылға үҙәндәренә йүгергән. 

Атаһы һүҙенән ҡайтмаған, һәм ҡыҙ шым ғына, бер тауыш та сығармай, үтә күренмәле шишмә һыуҙарында иреп, юҡҡа сыҡҡан.

Бәхетһеҙлеген һуңлап аңлаған көтөүсе ҡарт үҙенең ҙур юғалтыуын бик ауыр кисергән һәм был хоҙай ҡарғаған тауҙарҙы, урмандарҙы һәм үҙәндәрҙе мәңгелеккә ташлап киткән. Элекке туплауҙа бығаса күҙәтелмәгән маҙа, тынлыҡ урынлаша. Халыҡ был һаҙлыҡлы һил урынды бик оҙаҡ ваҡыт урап үтер булған, унда торлаҡ та төҙөмәгән, был урынды Һиллеккә эйә, йәғни «тын уя» тип атаған. Һуңыраҡ был урындың атамаһы — Һилейә булып киткән. 

Һилейәлә, ысынлап та, шишмәләр, инештәр бик күп, тирә-яғы еүеш, һаҙлыҡлы. Тимәк, бәхетһеҙ һылыу ҡыҙҙың көршәге йомарт, күҙ йәштәре әсе, таҙа һәм мул булған.

Шул уҡ легенданың икенсе вариантында һылыу ҡыҙҙың исемен Нурия тип алғандар.

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
.

 Һылтанмалар 
 https://web.archive.org/web/20131230234210/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/3189-suleya
 https://web.archive.org/web/20131230233413/http://perevalnext.ru/predanya/legendi/hrebet-suleya
 http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html
 Боронғо күпер һәм Ҡайынлытау
 Һилейә тураһында легенда. Виталий Чернецов 
 Көньяҡ Урал легендалары 
 Һилейә һырты фотолары. Һилейә тураһында легенда 
 Краеведение. Топонимика
 Ноғман Мусин. “Мораҙым” повесының авторы кем? Һәҙиә Дәүләтшинамы, Ғәйнан Әмириме?.. 2011 йыл

Категория:Башҡортостан тау һырттары
Категория:Урал тау һырттары
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы