Иридий

Иридий (, Ir) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 9-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 77.

Иридий — бик ҡаты, көмөшһыу-аҡ төҫтәге аҡ алтын төркөмө металы, ауыр ирей, күсеүсән. Тығыҙлығы буйынса осмий менән бер тиерлекThe lattice parameters, densities and atomic volumes of the platinum metals. Crabtree, Robert H. Sterling Chem. Lab., Yale Univ., New Haven, CT, USA. Journal of the Less-Common Metals (1979), 64(1), стр. 7-9.). Хатта 2000 °C температурала коррозияға ифрат сыҙамлы. Ер тоҡомдары араһында бик һирәк осрай, шуға күрә йыһан тоҡомдары (метеорит) сығышлы тип фаразлана ().

 Символы 
Иридий элементының символы — Ir (Иридий тип уҡыла).

 Тарихы 
Иридийҙы 1803 йылда инглиз химигы С Теннант  Көньяҡ Американан килтерелгән аҡ алтын ҡушылмаларында осмий менән бер үк ваҡытта аса.

 Исеменең килеп сығышы 
Иридий ( — йәйғор) үҙенең төрлө төҫтәге тоҙҙары арҡаһында ошондай исем ала.

 Тәбиғәттә табылыуы 
Ер ҡабығында иридий миҡдары бик аҙ (массаһы буйынса 10−7 %). Ул алтын һәм платинанан күпкә һирәгерәк осрай. Уның менән бергә  осмий, родий,рений һәм рутений булыусан. Иң әҙ таралған элементтарға ҡарай. Иридий йыш ҡына метеориттарҙа табыла.

Иридий невьянскит, сысертскит,ауросмирид кеүек минерлдарҙа осрай.

 Ятҡылыҡтар һәм етештереү 
Осмийлы иридий нигеҙҙә перидотит серпентинит ятҡылыҡтарында урынлашҡан була (КАР, Канада, Рәсәй, АҠШ, Яңы Гвинея).

Йылына ер йөҙөндә етештерелгән иридий (2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса) 3 тонна самаһы тәшкил итәЖурнал «Знания Сила» 7/2013. 2015 йылда 7.8 тонна сығарылған (251 мең труа унцияһы). 2016 йылда килограмы 16,7 мең доллар тәшкил итә (труа унцияһы 520 АҠШ доллары)François Cardarelli, Materials Handbook: A Concise Desktop Reference 4.5.4.5 Iridium

Иридий алыуҙың төп сығанағы — баҡыр-никель етештергәндәге анод шламдары.

 Физик үҙенсәлектәре 
Иридий — ауыр көмөшһыу-аҡ металл, ҡаты булыуы арҡаһында механик эшкәртеү ҡыйын. Иреү температураһы — 2739 K (2466 °C), ҡайнаған саҡта 4701 K (4428 °C).
Электр ҡаршылығы — 5,3Ом·м (0 °C-та) һәм 2Ом·м (2300 °C осраҡта); һыҙыҡлы киңәйеүе коэффициенты — 6,5 град; нормаль һығылмалылыҡ модуле — 538 ГПа;
20 °С-та тығыҙлығы — 22,65 г/см3, шыйыҡ иридийҙыҡы — 19,39 г/см3 (2466 °С). Тығыҙлығы буйынса осмий менән сағыштырлыҡ.

 Изотоплы состав 
Тәбиғәттә иридий тотороҡло ике төр изотоп ҡатышмаларында осрай: 191Ir (йөкмәткеһе 37,3 %) һәм 193Ir (62,7 %). Яһалма ысулдар менән масса һаны 164-199 радиоактив изотоп, шулай уҡ күп ядро изомерҙары алынған. Яһалма192Ir таралыу алған .

 Химик үҙенсәлектәре 
Иридий һауа температураһында һәм йылытылғанда тотороҡло. 1200 °C-тан артыҡ булғанда өлөшләтә IrO пар3 рәүешендә быуға әйләнә. Компакт иридий 100 °C температураһына тиклем бөтә билдәле кислоталар һәм уларҙың ҡатышмалары менән реакцияға инмәй. .

 Ҡулланыу 
2010 йылда донъяла иридий ҡулланыу 10,4 тонна тәшкил итә. Төп ҡулланыу даирәһе — монокристалл үҫтереү өсөн ҡорамалдар, уларҙа иридий тигель материалдары сифатында ҡулланыла. Ошо маҡсатта 2010 йылда 6 тонна иридий тотонолған. Яҡынса 1 тоннаны премиаль ҡабыҙыу шәмдәре, химик ҡорамалдар һәм химик катализаторҙар етештереүселәр ҡуллана.

 Биологик әһәмиәте 
Биологияла бер ниндәй ҙә роль уйнамай. Металл ағыулы түгел, әммә ҡайһы бер иридийлы берләшмәләр, мәҫәлән, уның гексафториды (IrF6), бик ағыулы.

 Хаҡы 
Иридийҙың 2018 йылғы донъя баҙарындағы хаҡы — 1 грамм өсөн яҡынса 45 АҠШ доллары.

Рәсәй Федерацияһында иридийҙы ҙур күләмдә (йәғни, хаҡы 2,25 миллион һумдан ашыу булғандаСогласно статье 170.2 УК РФ.) законһыҙ һатып алыу, һаҡлау, ташыу, һатыу һәм өсөнСогласно статье 1 Федерального закона от 26.03.1998 № 41-ФЗ «О драгоценных металлах и драгоценных камнях». 5 йылға тиклем иркенән мәхрүм итеү кеүек енәйәт яуаплылығы ҡаралғанСогласно статье 191 УК РФ ., был иҫәпкә ювелир һәм көнкүреш изделиелары һәм уның һыныҡтары (лом) инмәй.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Иридий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 10-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

 Һылтанмалар 
Иридий//Большая российская энциклопедия

Категория:Күсеүсе металдар
Категория:Химик элементтар
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных