Ҡараим теле

Ҡараи́м теле — ҡараимдарҙың теле, был тел төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған ҡыпсаҡ-половец төркөмсәһенә инә.

 Диалекттары 
Ҡараим телендә өс диалект бар: траҡай (Литва ҡараимдары диалекты), галич (Көнбайын Украина ҡараимдары диалекты) һәм ҡырым. Э. Р. Тенишев фекеренсә, өс диалект та ғәмәлдә үҙаллы телдәр булып тора:Э. Р. Тенишев. К ИЗУЧЕНИЮ ТЮРКСКИХ ЯЗЫКОВ КРЫМА // Известия АН СССР. Серия литературы и языка. — Т. 54. — № 1. — М., 1995. — С. 41-48
Ҡырым диалекты — къарай тили, тракай диалекты — karaj tili. Телдең ҡараимса аталышы: Лашон Кедар ( — «күсмәндәр теле»), Лешон Татар ( — «татарҙар теле»), татар һөйләше, төрөк-татар теле.

ХХ быуат башында Ҡырымда милләт-ара аралашыу теле булараҡ ҡулланылған урыҫ теле ҡараим телен ҡулланылыштан тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығараЦитата: «…В настоящее время татарский язык у крымских караимов вытесняется языком русским, так что молодое поколение, в особенности во внекрымских городах, его почти не понимает, а в самом Крыму он употребляется в домашнем быту только в бедных, мало культурных семьях.». Казас И. И. Общие заметки о караимах // Караимская жизнь. — М., 1911. — Кн. 3-4, август-сентябрь. — С. 37-72.
Әлеге ваҡытта ҡараим теленең бөтә диалекттары, траҡай диалектынан тыш, бөтөнләй юғалғанToday, the only living variety of Karaim is spoken in Lithuania. While it is highly endangered, the two other major varieties, those of the Crimea and Halich, are practically extinct. // Csató, Éva Á. and Nathan, David (2007) 'Multiliteracy, past and present, in the Karaim communities.' Language Documentation and Description, 4. pp. 207—230.. Ҡараим теленең лексик составы гебраизмдарҙың бик күп булыуы менән айырылып тора.

 Траҡай һәм галич диалекттары араһындағы айырма 
Фонетикала — тап килеүҙәр ö/э, ÿ/и, ‘ä/е, ш/с, ж/з, ч/ц, дж/дз, эй/ай, нъл/лл, й/н(<нъ), ауслауте х/к(<къ): öп‑/эп‑ «үбеү», кельгяньляр/кельгенлер «улар килде», баш/бас «баш», тережя/терезе «тәҙрә», ач/ац «ас», джан/дзан «күңел», бармах/бармак «бармаҡ», булэй/булай «шулай», энъли/элли «илле», майа/манъа «миңә»; тап килеү и, е алдынан т’/к: тис/кис «зуб», келди/келги «ул килде»;

морфологияла — хәбәрлек һәм эйәлек аффикстары төрлө формала килә: ‑мын, ‑мин / ‑мен, ‑м; ‑сын, ‑син / ‑сен, ‑с; ‑й / ‑н; ‑йыз, ‑йиз, ‑йуз, ‑йÿз / ‑ныз, ‑низ, ‑нуз, ‑нÿз; ике диалектта ла сифат ҡылым ҡулланыла ‑адогъон: барадогъон « шунда бара торған»;

синтаксиста славян телдәре йоғонтоһонда үҙгәрештәр күҙәтелә;

лексикала — үҙгәрртелеп йәһүд һүҙҙәре, славянизмдар, бер ни тиклем ғәрәп-фарсы һүҙҙәре ҡулланыла.

 Яҙмаһы 
XX быуатҡа тиклем ҡараимдар ғәҙәттә яҙмала йәһүд алфавитын ҡуллана. Күп кенә ҡараим ғаләләрендә өле булһа йәһүд яҙмаһы менән ҡулдан яҙылған төрлө йөкмәткеле йыйынтыҡтар һаҡлана, улар меджума тип атала. XX быуат барышында ҡараим общинлары латин алфавитының төрлө модификацияларын (Яналиф, литва һәм поляк алфавиты) һәм кириллицаны файҙалана.
справа|мини|Страница журнала Karaj Awazy, польский алфавит, луцкий диалект, 1931 год
Ҡырым ҡараимдарының латин алфавиты (1920-1930-сы йылдар)
A aB ʙC cÇ çD dE eF fG gH hI iJ jQ qƢ ƣL lM mN nꞐ ꞑO oƟ ɵP pS sŞ şЬ ьK kU uV vY yR rT tX xZ zƵ ƶ
Хәҙерге ваҡытта литва ҡараимдары латин алфавитының литвай вариантын , ә Ҡырым ҡараимдары кириллица ҡуллана.

Ҡырым ҡараимдарының кирилица алфавиты
А аБ бВ вГ гГъ гъД дДж джЕ еЖ жЗ зИ иЙ йК кКъ къЛ лМ мН нНъ нъО оӦ ӧП пР рС сТ тУ уӰ ӱФ фХ хХъ хъЦ цЧ чШ шЪ ъЫ ыЬ ьЭ эЮ юЯ я

 Я, Ю хәрефтәре бик һирәк ҡулланыла, ЙУ, ЙА диграфтары (дифтонгтары) менән алмаштырыла.
 Ь хәрефе Л-де йомшартыу өсөн ҡулланыла.
 Щ урыҫ теленән ингән һүҙҙәрҙә генә осрай.
 Ӱ Ӧ хәрефтәре [ү] һәм [ө] кеүек әйтелә.

 Ҡараим телен өйрәнеү һәм уҡытыу 
2003 йылдан алып Траҡай (Литва) ҡалаһында Кельн университеты һәм Уппсала университеты ярҙамында ҡараим теленең траҡай диалектын өйрәнеү буйынса йәйге мәктәп эшләйШкола Караимского Языка. Ева Чато Йохансон, Дэвид Натан һәм Карина Фиркавичюта UNESCO ярҙамы менәнSpoken Karaim (CD-ROM); 2003 телде өйрәнеү буйынса мультимедиа әсбабын — Spoken KaraimCsató. Éva Á. and David Nathan 2004. Multimedia and the documentation of endangered languages. In Peter K. Austin (ed.) Language documentation and description, Vol. 1, 73-84. London: School of Oriental and African Studies. булдыра. Проекттың нигеҙен ҡараим телен белеүселәр ҡатнашлығында яҙҙырылған юғары сифатлы цифрлы аудиояҙмалар һәм видеоклиптар тәшкил итә. Ошо яҙмалар нигеҙендә транскрипция, һүҙлек, грамматика һәм һүҙҙәрҙең үҙ-ара ярашыуы биреләCsató. Éva Á. and David Nathan [with Karina Firkavičiutė] 2004. Spoken Karaim (version So1) [Interactive multimedia CD-ROM].

2006 йылда ҡараим теле Украинала өйрәнелгән 16 төбәк теленең береһе тип таныла, сөнки 72 кеше ҡараим телен үҙенең туған теле тип таный.

Ҡырым инженер-педагогия университетының ҡырым-татар әҙәбиәте кафедраһында ҡырым-татар һәм ҡараимтелдәрен сағыштырып тикшереү үткәрелә . Әлеге ваҡытта университетта ҡараим телен уҡытыу тураһындағы мәсьәлә тикшерелә. Ҡырым ҡараимдарының «Крымкарайлар» ассоциацияһы 3 йәкшәмбе мәктәбен ойошторған, уларҙа 25 уҡыусы ҡараим телен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнә. 2011 йылда Евпаторияла ҡараим телен өйрәнеү буйынса факультатив эшләйДруга періодична доповідь України про виконання Європейської хартії регіональних мов або мов меншин . Мелитополдә Софья Гелиевна Ялпачик балаларға ҡараим теленең ҡырым диалектын уҡыта.

2011 йылда Ягеллон университетында (Краков, Польша) күренекле ҡараим яҙыусыһы һәм драматургы Сергиуш Рудковскийҙың туғаны Михал Немет луцко-галич диалектында ҡараим әҙәбиәте буйынса дисмсертация яҡлай. Познандә Адама Мицкевич исемендәге университетта өлкән ғилми хеҙмәткәр Хенрик Янковски ҡараим телен өйрәнеүгә етәкселек итә. Һуғышҡа тиклем ҡараим теленең луц диалектында сығып килгән Karaj Awazy журналында күренекле мәғрифәтсе һәм филолог Александр Мардковичтың донъя күргән әҙәби әҫәрҙәре ҡайтанан халыҡҡа ҡайтарыла.

 Иҫкәрмәләр 

 Шулай уҡ ҡара 
 Галичский диалект караимского языка
 Крымский диалект караимского языка
 Тракайский диалект караимского языка

 Әҙәбиәт 
 Прик О. Я. Очерк грамматики караимского языка (крымский диалект) — Махачкала: Дагучпедгиз, 1976. —12 печ. листов.
 Ялпачик Г. С. 21 урок караимского языка (крымский диалект)  — Симферополь, 2004
 Kocaoglu T. Karay: The Trakai dialect  — Берлин, 2006. — 244 с.
 Баскаков Н. А., Зайончковский А., Шапшал С. М.  Караимско-русско-польский словарь  — Москва, 1974. — 688 с.
 Мусаев К. М. Краткий грамматический очерк караимского языка  — Москва, 1977. — 100 с.
 Леви Б. З. Русско-караимский словарь  — Симферополь, 2005. — 148 с.
 Фирковичюс М. Я учу караимский язык  — Вильнюс, 1996. — 133 с.
 Москович В. А., Тукан Б. П. «hаЛашон hаКараим» = Обзор караимского языка (на иврите). — Пеамим, 1980.
 Хафуз М. Э. Русско-караимский словарь: Крымский диалект  / М. Э. Хафуз; Отв. ред. Д.&nbsp;Д.&nbsp;Васильев; РАН. Об-во востоковедов. — М.: Изд-во ин-та востоковедения, 1995. — 216 с. ISBN 5-201-00819-3.
 Лавринович М. М. Русско-караимский словарь  — Тракай, 2007. — 347 с.
 Юхневич С. И. Podreczny slownik polsko-karaimski  — Вроцлав, 2008. — 272 с.
 Kowalski, Tadeusz. 1929. Karaimische Texte im Dialekt von Troki. Krakow: Polish Academy of Sciences
 Московская общественная организация «Культурно-просветительское общество караимов». Караимская народная энциклопедия. — Т.3. Язык и фольклор караимов  — Москва, 1997. — 370 с.
 Юзефович Г. Slownik polsko-karaimski  — Троки-Вильнюс-Вроцлав-Гданськ-Нешвил, 2008. — 654 с.
 Филоненко В. И. Атлар созы — караимские пословицы и поговорки// Известия Таврического общества истории, археологии и этнографии. — Симферополь, 1927.- № 1

 Һылтанмалар 
 Русско-караимский и караимско-русский онлайн словарь (Тракайский диалект)
 Караимский язык на ethnologue.com
 Перевод Торы на татарский (караимский) язык
Категория:Йәһүд телдәре
Категория:Израиль телдәре
Категория:Польша телдәре
Категория:Украина телдәре
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных