Новгород һәм уның тирә-яғы ҡомартҡылары

Новгород  һәм тирә-яғы тарихи һәйкәлдәре- (ингл. Historic Monuments of Novgorod and Surroundings) — дөйөмләштерелгән исеме, уның менән  ЮНЕСКО 1992 йылда  исемлегенә Новгород ҡалаһының урта быуат архитектура мираҫын Бөтә донъя мираҫы  исемлегенә индерә (1999 йылдан — Бөйөк Новгород):
№ҺүрәттәрИсемеКоординаталар604-001130x130пкс Новгород кремле ҡаланың йәнәшәлә өлөшө менән 604-002130x130пксЯрослав ихатаһы, Знаменский соборы һәм  эргәһендәге  ҡала өлөшө604-003130x130пксЗверин монастыры һәм тирә-яҡтары604-004130x130пксАнтоний монастыры604-005120x120пксХристос Раштыуаһы сиркәүе604-006130x130пксНередицала Спас сиркәүе604-007130x130пксҠаласыҡта Благовещение сиркәүе ҡалдыҡтары604-008104x104пксПерынь монастыры604-009130x130пксЮрьев монастыры604-010110x110пксМячинала Иоанн Милостиый сиркәүе  һәм Благовещение сиркәүе  604-011110x110пкс 
2009 йылдың 1 апрелендә Рәсәй  Үҙәк банкы Бөйөк Новгород һәм ҡала  яны тарихи һәйкәлдәре  һүрәтләнгән коллекцион һәм инвестицион әһәмиәттәге ҡиммәтле  металдарҙан иҫтәлекле тәңкәләр сығара.  Тәңкәләр «Рәсәй ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя  мәҙәни  мираҫында» серияһында сыға һәм Бөйөк Новгородтың 1150- йыллығына арнала. 
2009 йылРәсәй ЮНЕСКО-ның бөтә донъя, мәҙәни һәм  тәбиғи мираҫында:Бөйөк Новгородтың һәм тирә-яғының тарихи ҡомартҡыларыграница|120x120пксграница|120x120пксграница|120x120пксграница|120x120пксграница|120x120пкс"Ярослав ихатаһы""Кожевникила Петр һәм Павел сиркәүе""Новгород кремле""Антоний монастыры""Федор Стратилат сиркәүе 

+ 1992 йылда ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы комитетының юбилей ултырышы ҡарары менән Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән Бөйөк Новгород һәм уның тирә-яҡтары тарихы һәм мәҙәниәте һәйкәлләренең, билдәле универсаль ҡиммәткә эйә булған деталләштерелгән исемлеге  № ЮНЕСКО исемлегендә№Мәҙәни мираҫ объектының исеме  ДатаҺаҡлау категорияһыАдресы һәм урыныМәҙәни мираҫ объекты территорияһы сиктәрен тасуирлау
11Мәҙәни ҡатлам (8 м тәрәнлектә)X-XVII бб.федер.(Р-624)Бөйөк Новгород, урам сиктәрендә: Завальная, Завальная-Кольцевая, ЗапольскаяУрау ҡалаһы валы сиктәрендә  347 га яҡын территорияны биләй
2. Новгород  Кремле ансамбле,  XI-XX   ббРаспоряжение Правительства Российской Федерации  от 06.09.2014 г.  №1753-р 
Стена һәм башнялары, XV-XVII бб. 2- Златоустовская һәм Покровская башнялары араһында стена ҡолғаһыXV-XVII вв.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, КремльҺаҡлау  зонаһы сиктәре ҡәлғә диураҙары менән сикләнгән территорияны, шулай уҡ парк зонаһы менән яҡын-тирәләге Мерецков-Волосов, Газон, Розваж һәм Волхов йылғаһы яр буйы зонаһын үҙ эсенә ала 3- Покровская һәм Кокуй башнялары араһында стена ҡолғаһыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород Новгород, Кремль 4- Кокуй һәм Княжая башнялары араһында стена ҡолғаһыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 5- Княжая һәм Спас башнялары араһында стена ҡолғаһыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 6- Спас һәм Һарай башнялары араһында стена ҡолғаһыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 7- Һарай башняһы һәм Пречистинская аркаһы араһында стена ҡолғаһыXV-XIX вв.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 8- Пречистинская арка һәм Владимирской башнялары араһында стена ҡолғаһыXV-XVII вв.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 9- Владимир һәм Федоровская башняһы араһында стена ҡолғаһыXV-XVII вв.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 10- Федоровская һәм  Митрополит башнялары араһында стена ҡолғаһыXV-XVII вв.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 11- Митрополит башняһы һәм Воскресенская аркаһы араһында стена ҡолғаһыXV-XIX бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 12- Воскресенская аркаһы һәм Златоустовская башняһы араһында стена ҡолғаһыXV-XIX бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 13- Владимир башняһыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 14- Һарай башняһыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 15- Златоустовская башняһыXV-XIX бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 16- Кокуй башняһыXV-XVIII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 17- Княжая башняһыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 18- Митрополит башняһыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 19- Покровская башняһыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 20- Спас башняһыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 21- Федоровская башняһыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 22- башня Борисоглебская башняһы (ҡалдыҡтар)XV-XVIII бб.асыҡланғанВеликий Новгород, Кремль 23- Воскресенская аркаһы1820 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 24- Пречистинская аркаһы1820 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 25- ҡәлғә соҡороXV б.асыҡланғанБөйөк Новгород, Кремль паркы 26- кесе тупраҡ ҡалаXV б.асыҡланғанВеликий Новгород, Кремль паркы
Кремль ҡаралтылары 27- София соборы1045-1050 йй.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 28- София соборы ҡыңғырауыXV-XVII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 29- София манараһы янында йортXVII б.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 4 30- Сергий Радонежский сиркәүе 1463 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 12 31- Покрова сиркәүеXVI б.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 9 32- Андрей Стратилат сиркәүеXV-XVIII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 33- Иерусалимға инеү урыны сиркәүе1759 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 8 34- Иерусалимға Инеү урыны сиркәүе ҡалдыҡтары1336 й.выявленный (приказ от 31.05.2010)Бөйөк Новгород, Кремль 35- часозвоня1673 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 36- Хаким  ихатаһы (ҡалдыҡтар)XV б.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 37- Грановитая палатаһы (Хаким)1433 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 13 38- викарийҙар корпусы (эконом, Иоанновский)1888 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 14 39- Хаким ихатаһында архиепископ Василий палатаһы ҡалдыҡтары1350 г.асыҡланған (приказ от 31.05.2010)Бөйөк Новгород, Кремль 40- Никитский корпусыXV-XIX бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 41- Лихудтар корпусыXVII-XVIII бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 10 42- дини һәм суд бойороҡтары бинаһы1669 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 43- Дәүләт учреждениеһы бинаһыXVII-XIX бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 6 44- Митрополит бүлмәләреXVII-XIX бб.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 5 45- епархиаль йорт1912 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 7 46- Дини училищеһы бинаһы1878 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 6 47- 1-се Суд ҡаласығы корпусыXVIII б.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 1 48- 2-се Суд ҡаласығы корпусыXVIII б.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 2 49- 3-сө Суд ҡаласығы корпусыXVIII б.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 3 50- Воевода ихатаһы (ҡалдыҡтары)XVII б.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 51- Боронғолоҡ музейы1892 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль, 11 52- Архиерей йорто тимерлеге1860-1870 йй.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль 53- карета һәм ат аҙбары1913 й.федер.(Р-1327)Бөйөк Новгород, Кремль
{|width=100% class="standard collapsible collapsed" style="text-align: center"

 Тарихы 
IX һәм XV быуаттар араһһында Новгород урта быуат Русь дәүләтенең иң ҙур ҡалаларының береһе була. Ул «варягтарҙан гректарга сауҙа юлы»нда ята һәм хәҙерге Төньяк-Көнбайыш Рустең ҙур өлөшөн үҙ эсенә алған Новгород Республикаһының үҙәге була. XII быуаттан унда ҡарарҙы ҡала халкы йыйылыш ҡабул итә һәм кенәз һайлай. Айырым алғанда, Новгородта XIV быуатта сиркәү төзөлөшө  әүҙем дауам итә. Новгород архиепискобы резиденцияһы  мөһим мәҙәни үҙәк булып торған. Иң боронғо урыҫ ҡулъяҙмалары Новгородта XI быуатта яҙылған. Рус таш архитектураһы һәм рус рәсем сәнғәте Новгород һәм Псковта барлыҡҡа килгән. Урта быуат рус рәссамдарының иң күренеклеләренең береһе Феофан Грек Новгородта әүҙем эшләгән. 
Новгород архитектура мәктәбенең формалашыуы XI быуат урталарына, Новгородтағы София соборы төҙөлөшө ваҡытына ҡарай. Был һәйкәлдә үк Новгород архитектураһының айырым үҙенсәлектәре — монументаллек, артыҡ декоративлыҡ булмау сһиҙелә. 
Новгородтың сәйәси бүленеш осорондағы ғибәҙәтханалары  ҙур күләмле булмай, әммә уларҙа әлеге архитектура мәктәбенең төп сифаттары һаҡлана. XII быуат аҙағында Синичий тауында Петр һәм Павел сиркәүе (1185), Мячинда Фома ышанысы сиркәүе (1195) төҙөлә. XII быуатта мәктәп үҫешен тамамлаған иҫтәлекле һәйкәл булып Нередицтағы Спас сиркәүе (1198) тора. Бер миҙгел эсендә Новгород кенәзе Ярослав Владимирович ҡаршында төҙөлә. 
Новгород архитектураһының сәскә атыуы XIV быуаттың икенсе яртыһында, Новгород Республикаһының максималь ҡеүәте осоронда була. Был осор архитектураһының иң юғары эталоны булып, Новгородтағы  Федор Стратилат сиркәүе тора. Сиркәү бинаһы - кубик типтағы бина. Фасадтың ҡайһы бер ерҙәрен  элек фрескалар менән биҙәгәндәр.

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 

 Расположение памятников ЮНЕСКО
 Обосновывающие документы
Категория:Рәсәйҙә бөтә донъя мираҫы
Категория:Новгород өлкәһенең мәҙәни мираҫ объекттары