Санто-Доминго (Доминика Республикаһы)

Санто-Доминго () —  Доминика Республикаһының баш ҡалаһы,  уның иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Ҡалаға  нигеҙ һалынғандан алып 1502  йылға  тиклем  Яңы Изабелла исеме менән атала (),  1961 йылдан алып  1936 йылға тиклем  Сьюдад-Трухильо тип атала ().

 Тәбиғәт шарттары 
Санто-Доминго  Доминика Республикаһының көньяғында, Гаитиҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.  Ҡала Кариб диңгеҙенең яр буйы тигеҙлеге участкаһын  биләй. Климат дымлы, тропик. Уртаса айлыҡ һауа температураһы  йыл дауамында + 24 алып +27 °с градусҡа тиклем тирбәлә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 1460 мм тәшкил итә. Ҡойма ямғырҙар миҙгеле ноябрҙән декабргә тиклем дауам итә, тик һәр йылда уҡ түгел. Ошо уҡ осорҙа йыш тропик циклон була. Декабрь — апрелдә яуым-төшөм бик аҙ. Тәбиғи үҫемлектәр донъяһы ярайһы уҡ ярлы, нигеҙҙә саванна өсөн хас булған ваҡ япраҡлы  ҡыуаҡтар үҫә.

 Ҡаланың үҫеше  тарихы 
Санто-Домингоға 1496 йылдың  5 авгусында билдәле диңгеҙсе Христофор Колумбтың ҡустыһы Осама йылғаһы яры буйында  Бартоломео Колумб нигеҙ һала. Тәүҙә ҡаланың исеме Яңы Изабелла тип атала, әммә һуңынан Изге Доминик хөрмәтенә Санто-Доминго тип атала башлай.

Санто-Доминго европалылар нигеҙ һалған Американың иң боронғо  даими тораҡ пункты була. XVI быуатта был ҡала Яңы Донъяның  бөтә испан  колонияларының баш ҡалаһы була, бында испан короленең резиденцияһы урынлаша. Әммә испандар Перуҙы һәм Мексиканы баҫып алғандан һуң, утрау колониаль биләмәләре, шул иҫәптән Гаити колонизаторҙар өсөн элекке әһәмиәтен юғалта.   XVIII быуатта Санто-Доминго портына Африканан ҡара тәнле ҡолдарҙы алып килә башлайҙар, Гаити утрауҙарындағы плантацияларҙа эшсе көстәр кәрәклеге тыуа.  
слева|мини|275x275пкс|Санта-Мария-ла-Менор соборы
1794 йылда, Гаитиҙа Африка тотҡондарының  ихтилалынан  һуң, бөтә утрау территорияһы баш күтәреүселәр ҡулында була, һәм испандарға Санто-Домингоға китергә тура килә.  1795 йылда Базелдә ҡул ҡуйылған килешеүгә, ҡала  Франция биләмәһенә күсә. 

1801 йылда Санто-Домингоны Гаити революционерҙарының  ҡораллы отрядтары баҫып ала, улар ҡоллоҡто бөтөрөү  һәм утрауҙың француздарҙан бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшкә сыға.  1803 йылда башта еңелгән, әммә көрәште дауам иткән баш күтәреүсе  халыҡ баҫымы аҫтында француз колонизаторҙары Гаити сиктәрен  ҡалдырып китергә мәжбүр була.  Утрауҙың бойондороҡһоҙлоғон  иғлан иткәндән һуң,  1804 йылда испандар уның көнсығыш өлөшөн биләү хоҡуғын үҙҙәренә ҡалдыра һәм Санто-Домингола ныҡлап төпләнә.

1844 йылда Санто-Доминго  Доминика Республикаһының баш ҡалаһы статусын ала.  Әммә  илдә республика идараһын индергәндән һуң да баш ҡалала һәм Гаитиҙың  башҡа тораҡ пункттарында әленән-әле ихтилал тоҡана, сөнки Испания ил территорияһына ҡул һуҙыуын туҡтатмай.

1916 йылда ҡаланы АҠШ  ғәскәрҙәре баҫып ала. Оккупация осоро Доминика Республикаһының яңы Конституцияһы 1924 йылда  йылда ҡабул ителгәнгә  тиклем дауам  итә.

1936—1961 йылдарҙа Санто-Доминго ҡалаһы илдә диктаторлыҡ власын башҡарған Доминика Республикаһы президенты Р. Трухильо хөрмәтенә  Сьюдад-Трухильо исеме менән атала.

1930 йылда Санто-Доминго һәм уның тирә-яҡтары көслө дауылдан һуң етди емерелеүгә дусар була. Артабанғы тиҫтә йыл эсендә баш ҡаланың  архитектура йөҙө тергеҙлә. 1940—1950 йылдарҙа ҡаланың иҡтисады кимәле ярайһы уҡ юғары була, бында яңы юлдар һалына,  ҙур сәнәғәт предприятиеларын төҙөүгә, шулай уҡ халыҡ мәғарифы һәм һаулыҡ һаҡлау системаһын үҫтереү өсөн ҙур финанс средстволары бүленә

1950-се йылдарҙа Санто-Доминго  халҡы  араһында Р. Трухильо сәйәсәте менән  ризаһыҙлыҡ көсәйә.  1956, 1959, 1960 йылдарҙа  ҡалала  юғары ҡатлам вәкилдәренә ҡаршы ҡораллы сығыштар булып үтә. 1965 йылда ҡаланы революцион кәйефле баш күтәреүселәр ғәскәре яулай, улар илдә  конституцион тәртип  булдырыуҙы һәм Санто-Доминго территорияһында урынлашҡан АҠШ ғәскәрҙәре ярҙамына таяныусы  реакцион хунтаны властан төшөрөүҙе талап итә.  1960 йылдар  аҙағында илдә сәйәси хәлде көйләү  һөҙөмтәһендә  баш ҡалала сәнәғәт үҫешә башлай, әммә инфляция һәм эшһеҙлек арҡаһында халыҡтың йәшәү кимәле  ярайһы уҡ түбән булып ҡала.  1980 йылдар уртаһында Санто-Доминго ҡалаһында урындағы халыҡтың хаҡтар артыуына һәм коррупция властарының иҡтисади сәйәсәтенә ҡаршы протест менән йәмәғәт сыуалыштары булып ала.  1990 йылдарҙа хөкүмәт  тарафынан коррупция менән көрәш һәм иҡтисад көрсөгөн бөтөрөү  программаһы тәҡдим ителә, уны тормошҡа ашырыу Санто-Домингоның хужалыҡ тормошо өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була.

 Халҡы, теле, дине 
Санто-Доминго ҡалаһының халҡы 2 200 000 ашыу кеше тәшкил итә.  Ҡала халҡының  70% күберәге  — мулаттар, яҡынса 10 % — негрҙар, ҡалғандары  — европалылар. Европалылар, ҡағиҙә булараҡ, йәмғиәттең юғары ҡатлам вәкилдәре. Дәүләт теле - испан. Баш ҡала халҡының диндарҙар араһында   католиктар өҫтөнлөк итә (95 % ашыу).

 Транспорты 
2008 йылдың 27 февралендә Санто-Домингола ҡала метрополитенының беренсе линияһын  рәсми асыу үткәрелә. Метро ике линиянан тора, береһе Уинстон Черчилль проспектының Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты менән киҫелешендә башлана һәм Апалы-һеңлеле Мирабаль проспектында тамамлана.  Юл хаҡы 30 песо тора.

 Мәҙәни әһәмиәте 
Санто-Домингола  архитектура ҡоролмалары үҙ эсенә готика, ғәрәп һәм роман, шулай уҡ ренессанс  стилдәре элементтарын ала. Колониаль дәүерҙә ҡалала Росарио  сиркәүе (1496 йыл); Осама ҡәлғәһе (көнбайыш ярымшарҙа беренсе, 1507 йылда); Торе-дель-Оменахе башняһы (1507 йылдан); Каса -дель-Альмиранте һарайы (1514 йыл); 1514 йылда Христофор Колумбтың улы Диего  төҙөгән Алькасар замогы;  Каса-де-Энгомбе һарайы (1535 йыл);  Санта-Мария-ла-Менор католик соборы (1520 йыл) унда 1922 йылға тиклем  Христофор Колумбтың кәшәнәһе булған; шулай уҡ  Сан-Николос һәм Сан-Франциско сиркәүҙәре (XVI быуат)  төҙөлгән.  XVI быуаттан  Санто-Доминго даими планға  ярашлы төҙөлгән.  Ҡала диуарҙары Санто-Домингола быуат ярымдан ашыу күтәрелгән —  1543 1702 йылдан йылға тиклем. Баш ҡаланың  архитектура иҫтәлекле урындарына  шулай уҡ монастырҙар һәм госпиталдәр инә, улар  ҙур булмаған таш биналарҙан  ғибәрәт. Ҡала биләмәһендә испан баҫып алыусыларының нығытмаларының   ҡалдыҡтары һаҡлана. 1990 йылдан  Санто-Доминго колониаль ҡалаһы   ЮНЕСКО яҡлауы аҫтында.
слева|мини|275x275пкс|Ҡаланың тарихи үҙәге
1913 йылда Санто-Доминго ҡалаһында театр бинаһы төҙөлә, ә 1943 йылда ҙур ҡунаҡхана  «Ярагуа»  төҙөлә.
справа|мини|277x277пкс|Юлдаштан ҡала һүрәте
1930 йылда һәләкәтле дауылдан һуң төҙөлгән заманса торлаҡ һәм офис биналары,  ҡағиҙә булараҡ, тимер блоктарҙан тора.  1992 йылда ҡалала Колумб маяғы төҙөлгән (ул 1496 йылда төҙөлгән  боронғо маяҡ урынында урынлашҡан). Ошо уҡ йылда Христофор Колумбтың кәүҙәһе менән кәшәнәне Санта-Мария-ла-Менор соборынан күсереп алып  бында урынлаштырлар.   Санто-Доминго — Көнбайыш ярымшарҙа беренсе университет ҡалаһы. Баш ҡалала Америкала иң боронғо Санто-Доминго университеты урынлашҡан.  Ул  1538 йылда дини семинарияһы базаһында асылған.  Студенттар унда  Испания король  Филипп II күрһәтмәһе буйынса 1558 йылда уҡый башлай. Башта университет Фома Аквинский хөрмәтенә атала һәм Доминика монастыры ҡарамағында була. Университетта дүрт факультет  — медицина, юридик, теология һәм философия факультеттары асыу планлаштырыла. Бында  хатта   Панама, Куба, Мексика, Венесуэла һәм башҡа илдәрҙән сит ил студенттары килә башлай. Хәҙерге ваҡытта университет янында студенттар ҡаласығы төҙөлгән. Ҡаланың тарихи үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

 Музейҙар 
Санто-Доминго ҡалаһында шулай уҡ Тарих  академияһы, Нәфис сәнғәттәрҙең  милли  мәктәбе, Милли консерватория урынлашҡан.

Ҡаланың эре музейҙары:

 Колумб маяғы
 Тәбиғәт тарихы музейы
 Хәҙерге заман сәнғәте музейы
 Тарих һәм географияның милли музейы
 Доминикансылар музейы
 Нәфис сәнғәттәрҙең милли  галереяһы
 Король йорттары музейы

 Туғанлашҡан ҡалалар 

  Мадрид, Испания (1982)
  Майами, АҠШ
  Сан-Хуан, Пуэрто-Рико (2017)

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Туристический сервер Санто-Доминго

Категория:Доминика Республикаһында Бөтә донъя мираҫы
Категория:Миллионер ҡалалар
Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы