Лахденпохья

ЛахденпохьяГеографический энциклопедический словарь — М.:Советская энциклопедия, 1982 — с. 248. (1918 йылға тиклем —  Якимвар станцияһы; шулай уҡ Лахденпохья станцияһы; ) — Рәсәйҙә Карелия Республикаһы составындағы  ҡала (1945 йылдан алып). Лахденпохья  районының административ үҙәге, Лахденпохья ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә

Карелдарҙың Якимвар ҡултығында йәшәгән тарихи урыны, үҙенең атамаһын швед полковолецы Якоб Делагарди иҫтәлегенә ала. Башта Новгород еренең Кирьяж погосына инә; Буталсыҡ ваҡытынан алып  Төньяҡ һуғыш тамамланғанға тиклем был урын  ҡулдан-ҡулға күсә. XIX быуаттан батша дәүерендә  — Выборг  губернаһында пункт, Сортавала почта трактының транспорт үҙәге. 1917 йылғы революциянан һуң  Ҡышҡы һуғышҡа тиклем  Якимвар  станцияһы бойондороҡһоҙ  Финляндия  составында;  Икенсе донъя һуғышы йомғаҡтары буйынса РСФСР составына инә һәм ҡала булып иғлан ителә.

 Этимологияһы 
1924 йылға тиклем пункт  фин сығанаҡтарында  Си́еклахти («Сито-залив»)  тип аталған  һәм Яккима ҡасабаһы составына инә; урыҫ сығанаҡтарында 1918 йылға тиклем Якимвар станцияһы тип аталғанПутеводитель по Финляндіи: с описаніем городов и замѣчательных в ней мѣст. СПб., 1862. С. 11.. 1924 йылда  Лахденпохья үҙ аллы ҡасаба булып  айырыла. Уның исемендә   «ҡултыҡ» һәм  «алыҫ мөйөш, ҡултыҡ аҙағы, бухта», һүҙмә-һүҙ: «ҡултыҡ сиге», был ҡаланың ысынлап Ладога күленең ҡултығы төпкөлөндә  урынлашыуы тураһында һөйәләй (ҡултыҡтың алыҫ мөйөшө йәки аҙағы)Географические названия России .

 Географияһы 
Ҡала Ладога күленең Якимвар ҡултығы яры буйында  Аура-йоки йылғаһында урынлашҡан.

 Тарихы 
Был крайҙа кеше эҙҙәре яҡынса б.э. тиклем 2000 йылда була.

800—1100 йылдарға тәүге ауылдар барлыҡҡа килгән, Ладога күле яры буйында нығытмалар төҙөлгән.

1323 йылда хәҙерге Лахденпохья районы территорияһы  Новгород Республикаһы Кирьяж погосының бер өлөшө була, ул XV быуат аҙағында башҡа Новгород ерҙәре менән  бергә Рус дәүләте составына инә.

1500 йылда буласаҡ Лахденпохья ҡалаһы урынында Кирьяж погосы составына инеүсе Яккима ауылы була, унда 168 ғаилә йәшәй. 70 йылдан һуң унда  ней бары 6 ғаилә генә ҡала,  ҡалгандары, швед баҫҡынсыларынан  монастырҙарға ҡаса

Столбово солохо шарттары буйынса 1617 йылда, Кирьяж погосы биләмәһе Швеция короллеге составына инә

1721 йылда  Төньяҡ һуғыш  һөҙөмтәһендә район биләмәһе рус  ғәскәрҙәре тарафынан  азат ителә һәм ҡабаттан Рәсәйгә ҡушыла.

1809  йылдан территория Рәсәй империяһының Бөйөк Финляндия кенәзлеге  составында.

1845—1850 йылдарҙа  Лахденьпохья архитектура доминантаһы —  3 мең кеше һыйҙырышлы Яаккима мәхәлләһенең лютеран сиркәүе төҙөлә (архитекторы — Карл Энгель).

 Финляндия составында 
1918 йылдан (Финляндияның бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң)  1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышы тамамланғанға тиклем Лахденпохья — кунта (йәки Финляндияның муниципалитеты йәки улусы).

1924 йылға тиклем ҡала  Сиеклахти тип атала (1600 йылдан  алып билдәле.), Яаккима ҡасабаһы составына инә.

1920—1930 йылдарҙа  ағас эшкәртеү комбинаты,  бысыу һәм целлюлоза заводтары төҙөлә. АО «Лаатокан Пуу» сәнәғәт предприятиелары базаһында  Лахденпохья ҡасабаһы барлыҡҡа килә; 1924 йылда  ҡасаба ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала.

1925 йылда Финляндия ҡала советы  Лахденпохья фанера комбинаты төҙөүҙе раҫлайLahdenpohja .

1930 йылдарҙа ҡасаба  популяр туристик урын була, унан  Валаам архипелагына караптар китә

 1941-1944  һәм 1939-1940  совет-фин һуғышы йылдарында 
Совет-фин һуғышы һөҙөмтәләре  буйынса (1939—1940) Лахденпохья СССР-ға  1940 йылғы  Мәскәү тыныслыҡ килешеүе шарттары  нигеҙендә китә; Карелия-Финляндия ССР-ы  составына индерелә. Финляндия тарафынан бөтөн Төньяк Ладога буйынан  фин халҡын эвакуациялау үткәрелә

1941 йылдың авгусында Икенсе донъя һуғышы (Совет-фин һуғышында (1941-1944)) фин ғәскәрҙәре Ладогаға сыға һәм Яаккима һәм Лахденпохьяны биләй.   1942 йылда 70 % ашыу кунта (фин улусының) кешеһе  үҙ йортона ҡайта. Совет тарих фәне 1941 йылдың сентябренән 1944 йылдың  сентябренә тиклем  Лахденпохьяны фин ғәскәрҙәре оккупациялай тип һанай.

1944 йылда ваҡытлыса Мәскәү тыныслыҡ килешеүенән һуң Лахденпохья тағы СССР-ға күсә, уны тағы ла фин халҡы  ташлап китә.

 СССР составында 
Лахденпохья СССР-ға күскәс, лютеран кирхаһы бинаһында хәрби әсирҙәр лагеры була. Лахденпохья 1956-91 йылдарҙа — ҡала составында Карел АССР-ы составындағы ҡала. Лютеран сиркәүен ятаҡ, ә һуңынан ҡала сауҙаһының келәте булараҡ ҡулланалар. 1977 йылда  сиркәү яна.

 Совет осоронан һуң 
1990 йылдар башында кирха емереклектәренә 1918 йылда  һәләк булған урындағы фин яугирҙәре һәйкәленең  ике гранит блогы кире ҡайтарыла, иҫтәлекле тәре ҡуйылған.

Финляндия ҡатнашлығында храм стеналарын консервациялау тормошҡа ашырылаЦерковь (kirkko) в г. Лахденпохья — Ладога. Приладожье — Ладожская Хроника .

 Иҡтисады 
Лахденпохья фанера комбинаты «Бумэкс»BUMEX — О комбинате  1950 йылдарҙа элекке фин фанера заводы  фин фанера заводы —«Ladoga Timber Ab компанияһының  Laatokan Puu Oy  акционерҙар подразделениеһы нигеҙендә ойошторола.

Урман хужалығы, урман пункты, икмәк заводы бар. 2003 йылда  «Аалто» ликер-араҡы заводы эшләй башлайЛикероводочный завод «Аалто» 

РФ Хөкүмәтенең  29.07.2014 (24.11.2015. ред.) «Моноҡалалар исемлеген раҫлау тураһында», N 1398-р бойороғо менән ҡала  социаль-иҡтисади хәл насарайыу ҡурҡынысы булған Рәсәй Федерацияһы  моноҡалалары исемлегенә индереләРаспоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 N 1398-р «Об утверждении перечня моногородов».

 Транспорт 
Санкт-Петербург -Сортавала юлының Элисенваара- Сортавала участкаһында  Октябрьский тимер юлының Яккима тимер юлы станцияһы.

Урындағы әһәмиәттәге автомобиль юлдары. Район буйлап А — 121 «Санкт-Петербург — Сортавала» федераль юлы үтә.

Ҡалала бер ҡала  автобус маршруты №1 «Яккима станцияһы — Хуухканмяки» йөрөй. Шулай уҡ ҡала яны һәм ҡала-ара   маршруттар йөрөй

 Иҫтәлекле урындары 

 1941 йылдың июнь аҙағында —авгусында фин ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышта Төньяҡ (Ленинград) фронты  23-сө армияһының  һәләк булған яугирҙәренең туғандаш ҡәберлеге. Бында 600-ҙән ашыу совет һалдаты һәм офицеры ерләнгәнБратская могила советских воинов. Был туғандаш ҡәберлегендә Советтар Союзы Геройы, пулеметсы А. И. Заходскийҙың да ҡәбере барВеликая Отечественная война в Карелии: памятники и памятные места. — Петрозаводск, 2015. — 334 с.: ил..
 Лахденпохьяла Яккима общинаһының  лютеран  кирхаһы емереклектәре.

 Билдәле шәхестәре 

 Геннадий  Александрович Корниенко (1954) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, генерал-полковник.

 Фотогалерея 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Нейкен Л. Л. Лахденпохья. — Петрозаводск: «Карелия», 1989 — 96 с.: ил. — (Города и районы Карелии)
 Лахденпохья: Рек. указ. лит. / Гос. публ. б-ка КАССР; Сост.: Л. Л. Нейкен, Л. С. Баранович. — Петрозаводск: Б. и., 1991. — 35 с. — (Города Карелии).

 Һылтанмалар 

 Сайт города Лахденпохья
 Сайт администрации МСУ Лахденпохского района
 Сайт Лахденпохского городского поселения
 Яаккима — Лахденпохья
 Финский сайт о Лахденпохья
 Топографические карты

Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма
Категория:Карелия тарихы
Категория:1600 йылда барлыҡҡа килгәндәр
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары