Илмән (Новгород өлкәһе)

ИлмәнУдарение на первом слоге, см. например:  и  () — Новгород өлкәһенең көнбайыш өлөшөндәге күл. Балтик диңгеҙенең һыу йыйыу бассейнына ҡарай. Боҙлоҡтан һуңғы был һыу сығанағының (иртә һыу системалары урынында) яр буйҙары матур, ул күп мең йыллыҡ үҙләштереү тарихына эйә. Һыу өҫтө майҙаны — 982 квадрат километр.

 Атамаһы 
Күлдең исеме апеллятив (уртаҡлыҡ исем) исемгә әйләнә, ҡағиҙә булараҡ, йылға ташҡанда йәки элекке йылға үҙәне булған уйһыулыҡта йыйылып ҡалған ҡамыш баҫып барған бәләкәй күлдәрҙе шулай атайҙар.

«Сказание о Словене и Русе и городе Словенске» һуң йылъяҙмала күл уларҙың һеңлеһе Илмера исеме менән атала .

Илмән атамаһының фәнни этимологияларынан боронғо рус теленән Ильмень, Илмерь һәм Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. Т. II. С. 128. — «һауа (боҙолоу) күле» йәки «күк (юғары) күл» тигән аңлатма киң таралған.

И. И. Муллонен күл атамаһын төбәктә киң таралған Балтик буйы-фин нигеҙеле *ylä- «үрге (Волховҡа ҡарата)» тигәндән сығара. Илмән һәм Илмер формаларын борон йәшәгән Ylä/järvi, Ylämä/järvi «Үрге күл» һәм Ylimäine, Ylimmäinen «Үрге» варианттары сағылдыра ала.

Ю. В. Откупщик атаманың Балтик буйы-фин версияһын шик аҫтына ҡуя. Уның билдәләүенсә, -järvi рус телендә һәр саҡ ярымкалька итеп -күл (сағ.: Ковдозеро, Водлозеро һ. б.) булараҡ тәржемә ителә. Шуға күрә -järvi үҫеше, Илмер атамаһындағы кеүек, башҡа миҫалдар менән раҫланмай (Селигер, уның фекеренсә, — айырым осраҡ). Урыҫ тигеҙлегендә осраған ҙур булмаған күлдәргә ҡарата ҡулланылған Илмән атамаһы ла айырым аңлатма талап итә. Ю. В. Откупщиков, Илмән терминының киң таралыуын Новгород колонизацияһы менән генә мөмкин түгел, тип билдәләй, өҫтәүенә был атама башлыса төньяҡҡа һәм көнсығышҡа бара, артабан грек сығышлы лиман һүҙе менән алмаштырыла. Ю. В. Откупщиков үҙенең славян этимологияһын тәҡдим итә — тигән ил һүҙенә -мень суффиксы ярҙамында (аналогия буйынса сухмень, раменье һ.б.) «ләмле (күл)» мәғәнәһен ала, был рус теленең көньяҡ һөйләшендәге ильмень «ҙур булмаған күл» тигәнгә тап киләОткупщиков Ю. В. Индоевропейский суффикс *-men-/*-mōn- в славянской топонимике // Откупщиков Ю. В. Из истории индоевропейского словообразования. СПб.: СПбГУ, 2005. С. 243—261..

Карелия менән Ленинград өлкәһе сигендә Ильменйоки йылғаһы бар. Оҡшаш гидроним Германияның төньяғында ла осрай: Ильменау (), ильм тамыры ҡарама («вяз») һүҙенән алынған тип күҙаллайҙар.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Озерецковский Н. Я. «Путешествие академика Н. Озерецковского по озёрам Ладожскому, Онежскому и вокруг Ильменя» (1792 и 1812).

 Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель Науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. Т. 11. Излучение плазмы — Исламский фронт спасения. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — С. 120. ISBN 978-5-85270-342-2 (Т. 11).



Категория:Алфавит буйынса күлдәр
Категория:Новгород өлкәһе күлдәре