Ҙур совет энциклопедияһы

Ҙур сове́т энциклопе́дияһы (сығанаҡ белешмәләрҙә — Ҙур Совет Энциклопедияһы; , ҡыҫҡартмаһы БСЭ) — иң билдәле һәм тулы совет универсаль энциклопедияһы. 1926 йылдан (беренсе сығарылыштың беренсе томы) 1990 йылға тиклем (һуңғы йыллыҡ том) «Советская энциклопедия» нәшриәте (хәҙер — «Большая Российская энциклопедия» нәшриәте) тарафынан сығарыла.

Өс сығарылышы була:

 беренсе сығарылыш (1926—1947) 65 томдан һәм «СССР» тигән номерһыҙ өҫтәмә томдан тора;
 икенсе сығарылыш (1949—1958) 49 томдан, «СССР» тигән 50-се томдан, өҫтәлгән 51-се томдан һәм номерһыҙ «Алфавит күрһәткесе» тигән ике китаплы томдан тора (1960);
 өсөнсө сығарылышта (1969—1978) 30 том (24-се том ике китаптан тора: икенсе өҫтәмә китап — «СССР») һәм номерһыҙ «Алфавит буйынса исемле күрһәткес» тигән өҫтәмә томдан тора (1981).

 Сығарылыштары 

 Беренсе сығарылыш 
1923 йылда Госиздатта "Ҙур совет энциклопедияһы"н (БСЭ) нәшер итеү фекере тыуа, уның инициаторы академик Отто Юльевич Шмидт була. Отто Шмидт 1921—1924 йылдарҙа мөхәрририәт рәйесе вазифаһын башҡара. БСЭ-ны әҙерләү төркөмөнә марксист тарихсы М.Н. Покровский, тәнҡитсе һәм публицист Н. Л. Мещеряков, шағир В. Я. Брюсов, профессор В. Ф. Каган, К. С. Кузьминский һәм башҡалар инә. Политбюроның энциклопедия сығарыу тураһындағы 1924 йылдың 17 апреле ҡарары менән О. Ю. Шмидт баш мөхәррир итеп тәғәйенләнә.
мини|«Советская энциклопедия» ҡатнаш акционерҙар йәмғиәтенең СССР Госбанкы исеменә бирелгән 1000 һумлыҡ акцияһы. Мәскәү, 1928 йыл
1925 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитеты һәм СССР Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән Коммунистик Академия ҡарамағында «Большая Советская Энциклопедия“ дәүләт ғилми баҫмаһы» ҡатнаш акционерҙар йәмғиәте төҙөлә, уға энциклопедия сығарыу йөкмәтелә .

Беренсе том 1926 йылда донъя күрә. Әммә энциклопедияның тулы сығарылышын (65 том һәм тулыһынса СССР-ға арналған бер өҫтәмә том) әҙерләүгә 21 йыл китә, эш 1947 йылда ғына тамамлана. «Советская энциклопедия» акционерҙар йәмғиәте 1930 йылда Дәүләт һүҙлек-энциклопедия нәшриәтенә, ә 1937 йылда «Советская энциклопедия» дәүләт ғилми институтына үҙгәртелә.

Энциклопедияның беренсе сығарылышына йәмғеһе 65 мең статья, 12 мең иллюстрация һәм 1 меңдән ашыу карта инә. Дөйөм күләме 4,3 мең автор баҫма табағы тәшкил итә. Һәр томға уртаса 8—10 төҫлө географик карта һәм 20-ләп иллюстрация (төҫлөләре лә бар) ингән, улар айырым биттәрҙә бирелгән. Һалынма биттәрҙән тыш текст эсендә лә һүрәттәр һәм карталар күп. Иллюстрацияларҙың күпселеге билдәле совет рәссамдары тарафынан ағас гравюрала эшләнгән. Томдар алтын менән баҫып төшөрөлгән биҙәкле ледерин тышлыҡ һәм ярымкүн төп менән тышланған. Һәр том 50—80 мең дана траж менән сығарылған.

1924—1941 йылдарҙа академик Отто Юльевич Шмидт баҫманың баш мөхәррире була. Энциклопедия редакцияһы Мәскәүҙә Петровка менән Кузнецкий Мост урамдары сатындағы Анненковтар йортон биләй. Бүлектәрҙең мөхәррирҙәре һәм эре статьяларҙың авторҙары араһында — күренекле совет ғалимдары һәм дәүләт эшмәкәрҙәре: Н. Н. Баранский, А. Н. Бах, Г. И. Бройдо, А. С. Бубнов, Н. Н. Бурденко, Н. И. Бухарин, В. Р. Вильямс, К. Е. Ворошилов, И. М. Губкин, И. Э. Грабарь, Г. М. Кржижановский, Л. Н. Крицман, В. В. Куйбышев, Н. Я. Кун, Ю. Ларин, А. В. Луначарский, Н. Л. Мещеряков, В. П. Милютин, М. Ф. Нестурх, Н. М. Никольский, В. А. Обручев, Н. Осинский, М. Н. Покровский, Е. А. Преображенский, К. Радек, Н. А. Семашко, И. И. Степанов-Скворцов, В. Г. Фесенков, П. А. Флоренский, М. В. Фрунзе һәм башҡалар.

63-сө том ике вариантта сығарыла: 1933 йылда (тиражы 31 000 дана) 776 бағана менән, 1935 йылда (тиражы 20 200 дана) 768 бағана менән (2 табаҡҡа күберәк); ҡайһы бер статьяларҙың йөкмәткеһе төрлө була.   Томдар йөкмәткеһе
  ТомАтамаСыҡҡан йылыБиттәр һаны1А — Аколла19264162Аконит — Анри19264003Анрио — Атоксил1926, 19304004Атоллы — Барщина1926, 19303865Барыково — Бессалько19274046Бессарабия — Больм19274167Больница — Буковина19274168Буковые — Варле19274089Варлен — Венглейн192842610Венгрия — Вильно192840711Вильом — Водемон193041612Воден — Волховстрой192841613Волчанка — Высшая192940314Высшее — Гейлинкс192943015Гейльброн — Германия192941416Германия — Гимн192943217Гимназия — Горовицы193040618Город — Грац193043219Грациадеи — Гурьев193042220Гурьевка — Дейки193043921Дейли — Джут193142422Джуца — Договор торговый193542023Доде — Евразия193141524Евреи — Железняков193240025Железо — Зазор193240026Зазубные — Зерновые193340827Зерновые — Империализм193348028Империалистическая война — Интерполяция193740229Интерполяция — Историческое языковедение193538330История — Камбиформ193740031Камбоджа — Кауфмана пик193740432Каучук — Классон193643233Классы — Конкуренция193848034Конкурс — Крестьянская война193738435«Крестьянская газета» — Ларсон193738436Ларте — Лилло193841637Лилль — Маммалогия193842038Маммилярия — Мера стоимости193841639Мерави — Момоты193837640Монада — Нага193839241Наган — Нидерландское искусство193943242Нидерланды — Оклахома193941643Окладное страхование — Палиашвили193941644Пализа — Перемычка193941645Перемышль — Пол194044046Пола — Призмы оптические194040847Признаки делимости — Равенстон194044848Рави — Роббиа194144049Робер — Ручная граната194145650Ручное огнестрельное оружие — Серицит194444051Серна — Созерцание194542452Сознание — Стратегия194747253Стратиграфия — Телец194639254Телецкое озеро — Трихофития194641655Трихоцисты — Украинское искусство194798656Украинцев — Фаянс193671857Феаки — Флор193636358Флора — Франция193640059Францоз — Хокусаи193543260Холангит — Цянь193440061Ч — Шахт193444862Шахта — Ь193341663Э — Электрофон1933, 1935776, 76864Электрофон — Эфедрин193340065Эфемериды — Яя1931455НомерһыҙСоюз Советских Социалистических Республик1947487

 Икенсе сығарылыш 
мини
мини|Икенсе сығарылыш
Икенсе сығарылыш СССР Министарҙар Советы ҡарарына ярашлы (1949 йылдың 20 феврале) әҙерләнә һәм «Большая советская энциклопедия» дәүләт ғилми нәшриәте тарафынан 1950—1958 йылдарҙа нәшер ителә. Сығарылыш 51 томдан тора (49 томда статьялар, 50-се том — «СССР», 51-се том — өҫтәмә), ә 1960 йылда 2 китаплыҡ предмет исемдәренең алфавит буйынса төҙөлгән күрһәткесе менән тулыландырыла.

Икенсе сығарылышта йәмғеһе 100 мең статья,  һәм  була. Дөйөм күләме — 4,9 мең автор табағы. Тышлығы рельефлы. Һәр томдың тиражы 250—300 мең дана була.
слева|мини|Биттәрҙе алмаштырыу тураһында үтенес

Социаль, сәйәси темаларға һәм ғәмәлдәге дәүләт эшмәкәрҙәре тураһындағы мәҡәләләр совет идеологияһына ярашлы әҙерләнә. Ҡайһы берҙә илдәге үҙгәрештәргә бәйле темларҙы яҡтыртыу ҙа үҙгәрә. Мәҫәлән, 1953 йылда СССР эске эштәр министры Л. П. Берияны эштән алғас, энциклопедияға яҙылыусыларға уның тураһындағы статья урынына «Берингово море» статьяһының киңәйтеп яҙылған яңы варианты ебәрелә һәм был кеше тураһындағы статьяны алып ташларға тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта иллюстрациялар исемлегендә Л. П. Берия портреты телгә алына.

Сығарылыштың баш мөхәррирҙәре — академиктар Сергей Иванович Вавилов (1—7-се томдар, 1949—1951) һәм Борис Алексеевич Введенский (8—51-се томдар, 1951—1958), баш мөхәррир урынбаҫарҙары — А. А. Зворыкин һәм Л. С. Шаумян. Бүлек мөхәррирҙәре һәм статьяларҙың авторҙары араһында — шул замандың күренекле совет ғалимдары һәм фән эшмәкәрҙәре: Н. Н. Аничков, И. П. Бардин, А. А. Благонравов, В. В. Виноградов, Б. М. Вул, А. А. Григорьев, Е. М. Жуков, Б. В. Иогансон, А. Н. Колмогоров, Ф. В. Константинов, О. Б. Лепешинская, Т. Д. Лысенко, А. А. Михайлов, А. И. Опарин, К. В. Островитянов, Н. М. Страхов, С. П. Толстов, Е. А. Чудаков һәм башҡалар.Томдарҙың йөкмәткеһе
ТомАтамаСыҡҡан йылыБиттәр һаны1А — Актуализм19496332Акты — Ариетта19506523Аризона — Аяччо19506264Б — Березко19506405Березна — Ботокуды19506446Ботошани — Вариолит19516437Вариолоид — Вибратор19516438Вибрафон — Волово19516459Вологда — Газели195161910Газель — Германий195261511Германик — Голубь195264212Голубянки — Гродовка195263013Гроза — Демос195266914Демосфен — Докембрий195265515Докеры — Железняков195265116Железо — Земли195267117Земля — Индейцы195263118Индекс — Истон195361919Историзм — Канди195360620Кандидат — Кинескоп195364321Кинестезия — Коллизия195362722Коллиматор — Коржины195362723Корзинка — Кукунор195363524Кукуруза — Лесничество195361825Лесничий — Магнит195462926Магнитка — Медуза195465127Медузы — Многоножка195466128Многоножки — Мятлик195466029Н — Николаев195462730Николай — Олонки195465331Олонхо — Панино195564532Панипат — Печура195564633Печь — Польцин195566934Польша — Прокамбий195565335Прокат — Раковины195567036Раковник — «Ромэн»195567037Рона — Самойлович195566638Самойловка — Сигиллярии195566539Сигишоара — Соки195666140Сокирки — Стилоспоры195764541Стилтон — Татартуп195665742Татары — Топрик195666543Топсель — Уженье195666944Ужи — Фидель195666145Фидер — Фурьеризм195667046Фусе — Цуруга195766947Цуруока — Шербот195766948Шербрук — Элодея195766949Элоквенция — Яя195767850Союз Советских Социалистических Республик195776451А — Я (дополнения)1958460

 Өсөнсө сығарылыш 
Өсөнсө сығарылыш КПСС Үҙәк Комитетының 1967 йыл 2 февраль ҡарарына ярашлы әҙерләнә һәм «Советская энциклопедия» нәшриәте тарафынан 1969—1978 йылдарҙа баҫыла. Сығарылыш 30 томда 31 китаптан тора (24-се том ике китаплы итеп әҙерләнә — тулыландырылған икенсеһе СССР-ға арнала). Өсөнсө сығарылыш өсөн 7-се кегле булған яңы шрифт — «Кудряшевская энциклопедическая гарнитура» ҡулланыла. Өсөнсө сығарылыштың тиражы 630 мең дана тәшкил итә. 1981 йылда алфавитлы атама күрһәткесе менән тулыландырыла, ул 50 мең дана тираж менән баҫтырыла. Сығарылышты әҙерләүҙә 10 мең белгес ҡатнаша. Консультанттарҙың күбеһе ғилми дәрәжәле була. Өсөнсө сығарылыштың төп принциптарының береһе — фәнде популярлаштырыу.

Сығарылышта йәмғеһе 95 279 статья, 29 120 иллюстрация, 3701 портрет һәм 524 төҫлө карта бар. 14-се томда «Ленин Владимир Ильич» статьяһына уның телмәрҙәре яҙылған һығылмалы грампластинка беркетелә. Сығарылыштың дөйөм күләме 3800 авторлыҡ табағы тәшкил итә. Сығарылыш энциклопедияның статьяларына һылтанмалар системаһы менән айырылып тора.

Академик Александр Михайлович Прохоров (1969—1978) баш мөхәррир була.

Өсөнсө сығарылыш инглиз теленә тәржемә ителә һәм «Macmillan Publishers» нәшриәте тарафынан АҠШ-та 1973—1982 йылдарҙа 31 томда баҫтырып сығарыла. Айырым илдәрҙә (ГДР, Бөйөк Британия һәм башҡалар) «СССР» тигән бер томлыҡ тәржемәләнеп нәшер ителә.

Шулай уҡ өсөнсө сығарылыш герк теленә тәржемә ителә һәм «Акадимос» (греч. Ακάδημος) нәшриәте тарафынан 1977—1989 йылдарҙа 34 төп һәм 1 өҫтәмә том итеп баҫтырыла. Томдарҙың йөкмәткеһе
ТомАтамаСыҡҡан йылы1А — Ангоб19692Ангола — Барзас19703Бари — Браслет19704Брасос — Веш19715Вешин — Газли19716Газлифт — Гоголево19717Гоголь — Дебит19728Дебитор — Евкалипт19729Евклид — Ибсен197210Ива — Италики197211Италия — Кваркуш197312Кварнер — Конгур197313Конда — Кун197314Куна — Ломами197315Ломбард — Мезитол197416Мезия — Моршанск197417Моршин — Никиш197418Никко — Отолиты197419Отоми — Пластырь197520Плата — Проб197521Проба — Ременсы197522Ремень — Сафи197523Сафлор — Соан197624 (кн. 1)Собаки — Струна197624 (кн. 2)Союз Советских Социалистических Республик197725Струнино — Тихорецк197626Тихоходки — Ульяново197727Ульяновск — Франкфорт197728Франкфурт — Чага197829Чаган — Экс-ле-Бен197830Экслибрис — Яя1978

 Электрон версия 
1998 йылда «Аутопан» ЯАЙ-һы («Студия Multimedia.ru»), «Гласнет» ЯАЙ-һы һәм «Лукойл-Информ» ЯАЙ-һы («Большая Российская энциклопедия» нәшриәте менән хеҙмәттәшлектә) БСЭ-ның өсөнсө сығарылышын цифрлаштырыу проектын башлай. 2001 йылға текстарҙың һәм иллюстрацияларҙың төп корпусы сканлана, таныла һәм тикшерелә. Интернет-сығарылышҡа хоҡуҡты «Russ Portal Company Ltd.» компанияһы һатып ала, ул 2001 йылдың апрелендә «Рубрикон» энциклопедия онлайн-проектын башлай. 2002 йылда Мәскәүҙәге Халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһендә өс компакт-дискҡа яҙҙырылған энциклопедия күрһәтелә. Электрон версияның нәшерсеһе һәм дистрибьюторы сифатында «Новый диск» ЯАЙ-һы компанияһы сығыш яһай; энциклопедия «Рәсәй энциклопедияларының алтын фонды» серияһы сиктәрендә нәшерләнә.

Беренсе һәм икенсе сығарылыштарҙың электрон версиялары «„Электронные и традиционные словари“ һүҙлек нәшриәте» ЯСЙ-һы тарафынан 2010 һәм 2012 йылдарҙа сығарыла. CD/DVD-дисктарға яҙҙырып таратыусы һәм һатыусы — «БукаСофт» ЯАЙ-һы.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Петров Ф. Н. Первые советские энциклопедии // Книга. Исследования и материалы. Сб. 3. М., 1960.
 Фёдоров П. В. Статуи и постаменты: Имперский некрополь Санкт-Петербурга (Смоленское православное кладбище) в зеркале энциклопедической биографии. — СПб.: Международный банковский институт, 2018. — 214 с., ил., табл. — ISBN 978-5-4391-0382-9

 Һылтанмалар 
 Выходные данные всех томов всех трёх изданий БСЭ и всех ежегодников БСЭ 
 Степанов В. Исключение «Большой Советской Энциклопедии» из словарей «Яндекса» убило тысячи ссылок русскоязычной «Википедии» . // TJournal, 23.12.2014
 Ежегодники Большой Советской Энциклопедии 
 Онлайн-версия Большой Советской Энциклопедии
 Главная книга страны. Журнал «Коммерсантъ Власть» № 41 от 21.10.2002

Категория:Алфавит буйынса китаптар
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Энциклопедиялар