Ҡарасы

Ҡарасы - урта быуаттардағыПротокол Общего Собрания 20 апреля 1914 года // Известия Общества археологии, истории и этнографии. Казань, 1915. С.20. татарҙар составындағы төркөм менән булған субэтник. Төньяҡ мишәрҙәрҙә, себер татарҙарында «ҡарацы» йәки «ҡараца» булараҡ та билдәле. Әлеге ҡарасы-татарҙарҙың тыуған теле өҫтәрәк татар теле һаналған.Ахметзаки Валиди Тоған. История башкир. Өфө: Китап, 2010 ISBN 978-5-295-05000-8 стр.222

 Тарихы 
Ҡайһы бер сығанаҡтар Сынғыҙхан һәм уның күп кенә ҡәрҙәштәре тап ошо «карача, ҡазан, ҡара, харин» субэтник төркөмөнән булған тип күрһәтәләр.Армянские источники о монгол. Извлечения из рукописей XIII-XIV вв. / Пер. с древнем., пред. и прим. А.Г.Галстян., М., 1962, с.44 Ҡарасы титулы дә нәк шулай сыңғыҙҙар менән бәйле була.

Ҡарасы йәмғиәтенә ҡараған төмәнәр башлыҡтары һәм уларҙың яһаҡлы татарҙар булараҡ та билдәле. Сағатай һәм Жуси улыстарында улар даими ғәскәргә ҡарағандар. Улар сығып, мәҫәлән өфө татарҙары, ғаиләләре менән хәрби хеҙмәттә булғандар.

Монгол яуҙары осоронда ҡараусылар ғәскәр составында Кесе Азия ерлегендә урынлашалар, XIV быуатла был ерҙәр Аҡһаҡ Тимер-томор тарафынан яулап алынғас ҡараусылар Хәрәзем ерлегенә һәм Иссык күле буйҙарына күсереләләр. Һуңыраҡ, Хәрәзем ерҙәренән һәм Иссык күле буйҙарынан ҡараусылар Алтын Урда территорияһына күсенеп килә.

ҪҪҪ быуатта уҡ Ҡытай тарихсылары Сыңғыҙхан ысын монголдары «хэй-ҙа», йәғни «ҡара татарҙар».

1221 йылда Ҡытай тарихсыһы Мэн-ла Бэй-лу «Монгол-татарҙарҙы туп-тулы һүрәтләү» тигән китабында Сыңғыҙханды киләһе тасуирлай:

 Сығанаҡтар 

 Иҫкәрмәләр 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Ҡарасайҙар

Төркөм:Татарҙар
Төркөм:Монгол империяһы