Шор теле

Шор теле (, ) — шор халҡы теле, Рәсәйҙең  Кемерово өлкәһендә киң таралған — башлыса, Алтай тауҙарының төньяҡ итәгендә, Кузнецк Алатауында, Томь йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйында, Хакасия һәм Алтай Республикаһы сигендә йәшәйҙәр.

Шор телендә һөйләшеүселәр һаны — 6 меңдән ашыу кеше (2002,  халыҡ иҫәбе).

Төрки телдәрҙең төньяҡ-көнсығыш төркөмө хакас төркөмсәһенә ҡарай.

 Диалекттары 

Ике диалектлы: мрас, йәки «з» менән һөйләшкәне әҙәби тел нигеҙендә ята ( 20-30-сы йй. ҡулланылған), икенсеһе - кондом, «й-диалект»; уныһы  үҙ сиратында бер нисә һөйләшкә бүленгән. Мрас диалекты - хакас, ә кондом — төньяҡ алтай һөйләшенә ҡарай.

 Шор яҙмаһы 

Шор яҙмаһы 1927 йылдан урыҫ алфавитына нигеҙләнгән булған, һуңғараҡ, 1929—1938 йылдарҙа —  латин графикаһы нигеҙендә эшләнгән булған. 1938 йылда кириллица нигеҙендә яңы алфавит  төҙөлә.

1885 йылда миссионерҙар сығарған әлифба билдәле.

Хәҙерге шор алфавиты:
А аБ бВ вГ гҒ ғД дЕ еЁ ёЖ жЗ зИ иЙ йК кҚ қЛ лМ мН нҢ ңО оӦ ӧП пР рС сТ тУ уӰ ӱФ фХ хЦ цЧ чШ шЩ щЪ ъЫ ыЬ ьЭ эЮ юЯ я

 Лингвистик мәғлүмәттәр 

 Фонетика 
Шор фонетикаһында 16 һуҙынҡы һәм 25 тартынҡы фонема. Һуҙынҡылар оҙон һәм ҡыҫҡа әйтелешле: ҡыҫҡа  (а, э/е, ы, и, ӧ, ӱ, о, у) һәм оҙон (аа, ээ/ее, ыы, ии, ӧӧ, ӱӱ, оо, уу).

Баҫым көс һалып әйтелә. Һуҙынҡылар гармонияһы күҙәтелә.

 Һуҙынҡылар 
  Алғы рәт Артҡы Ябыҡи [i] ии [iː]
ӱ [y] ӱӱ [yː]ы [ɯ] ыы [ɯː]у [u] уу [uː] Уртаe [e] ee [eː]
ö [ø] öö [øː]o [o] oo [oː]Асыҡa [a] aa [aː]

 Тартынҡылар 
БилабиальДентальЛатеральПалатальВелярПлозивтарТауышһыҙп [p]т [t]к [c]қ [k]Тауышлыб [b]д [d]г [ɟ]ғ [ɡ]ФрикативТауышһыҙc [s]ш [ʃ]x [x]Тауышлыз [z]ж [ʒ]АффрикатТауышһыҙч [tʃ]Тауышлыҷ [dʒ]Назальм [m]н [n]ң [ŋ]Ликвидлы p [r]л [l]Аппроксимантй [j]
Донидзе Г. И. Шорский язык / Языки мира. Тюркские языки. — М., 1997., стр. 498-499.

 Ижек 
Ижектәрҙең асығы ла  (V, CV), ябығы ла (VC, CVC, VCC, CVCC) осрай. Урыҫ теленән үҙләштерелгәндәрендә бөтә төрө лә булыуы мөмкин.

 Морфологияһы 
Башҡа төрки телдәрҙәге кеүек, юҡ род (енес) категорияһы, синыф, йәнле-йәнһеҙгә бүлеү юҡ. Һан категорияһы бар. Күплек аффикстары  (-лар/-лер, -нар/-нер, -тар/-тер) исемдәргә, ҡылымдарға, 3-сө зат исемдәргә  ҡушыла.

Ете  килеш бар Тадар Тили - Уроки от Л.И.Чульжановой 

Телде өйрәнеү
 Кемерово дәүләт университетының Новокузнецкиҙағы институтында  (филиал) уҡытыусылар әҙерләнәКафедра русского языка, литературы и методики обучения НФИ КемГУ Информация о гранте РФФИ язык и регионы, опыт комплексного филологического исследования 

 Шор телен өйрәнгән сит ил кешеләре
Эрдаль, Марсель

 Әҙәби тел 
Шор телендә Чиспияков Фёдор Степанович ижад иткән (1906—1978)

 Ҡарағыҙ 
 Кондом шор һөйләше
 Төрки ҡатнаш телдәр
 Шор исемдәре
 Шор диалекты

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Амзоров М. П. Грамматика шорского языка. Новокузнецк, 1992.
 Дыренкова Н. П. Грамматика шорского языка. М.:Л., 1941.
 Курпешко-Таннаташева Н. Н., Апонькин Ф. Я. Шорско-русский и русско-шорский словарь. Кемерово 1993.

 Һылтанмалар 

 Шорский язык
 Шорско-русский словарь 
 Корпуса на Шорском языке
 Шорский язык на сайте НФИ КемГУ
 Чиспиякова Ф. Г. Учебное пособие по диалектологии шорского языка (23 М)

Категория:Рәсәй телдәре
Категория:Шорҙар
Категория:Төрки телдәр