Вепстар

Вепстар (вепс. vepsläižed; 1917 йылға тиклем рәсми рәүештә — чудьПименов В. В. Вепсы: очерк этн. истории и генезиса культуры. М.; Л., 1965.) — Карелияла, Вологда һәм Ленинград өлкәләрендә йәшәүсе аҙ һанлы фин-уғыр тел төркөмөнә ҡараған халҡы. 2006 йылдың апрелендә Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығышының аҙ һанлы аҫаба халыҡтар исемлегенәРаспоряжение Правительства РФ от 17 апреля 2006 г. N 536-р .халыҡтар индерелгән.

 Атамалары һәм этнотөркөмсәләре 
Үҙатамалары — vepsä, vepsläižed, bepsä, bepsaažed, lüdinikad, lüdilaižed, tägalaižed. 1917 йылға тиклем вепстар рәсми рәүештә чудь тип аталған. «Вепс» этнонимы хәҙерге заманда тарала башлаған. Шулай уҡ урыҫ көнкүрешендә мәрәкәләп йәки мыҫҡыллап, «чухарь»Название «чухари» употреблялось в 1920-е годы и в этнографической литературе, напр.: Старый и новый быт. Л., 1924. йәки «» атамаһы ҡулланылғанhttp://elar.urfu.ru/bitstream/10995/55659/1/iurg-2017-169-05.pdf.

Өс вепс этнографик төркөмдәре бар:

 төньяҡ (Онега буйы) вепстары —Ленинград өлкәһе сигендә;
 урта (оять) вепстары — Ленинград өлкәһе төньяҡ-көнсығышы һәм Вологда өлкәһе төньяҡ-көнбайышы.
 көньяҡ вепстар — Ленинград өлкәһе көнсығышы һәм Вологда өлкәһе төньяҡ-көнбайышы.

 Теле һәм яҙмаһы 

 Тарихы һәм генезисы 
Хәҙерге көндә тарихсыларҙа вепс этносының килеп сығышы (генезисы) тураһында тулы мәғлүмәт юҡ. Ғалимдәрҙең фараздары буйынса вепстар башҡа балтик буйы халыҡтарының формалашыуы менән бәйле һәм, күрәһең, уларҙан б.э. 1-се мең йыллыҡтың икенсе яртыһында айырылып сыҡҡандарҙыр. .Был мең йыллыҡ аҙағында көньяҡ-көнсығыш Ладога буйында төпләнгәндәр. X—XIII быуаттарҙа ҡурған ҡәберлектәрен боронғо вепстарҙыҡы булараҡ билдәләргә мөмкин.

Вепстар беренсе тапҡыр б.э. VI быуатында телгә алына тип фаразлана (остгот тарихсыһы Иордан вас ҡәбиләһе тураһында яҙа). Ибн Фаҙлан (X быуат) вису ҡәбиләһе тураһында телгә ала. Урыҫ йылъяҙмалары, моғайын, ошо уҡ халыҡты XI быуаттан башлап весь тип атап йөрөтә башлағандыр. Башҡа урыҫ сығанаҡтары нигеҙҙә уларҙы чудь тип атап яҙа.
мини|Гиморец ғибәҙәтханаһы — вепстарҙың үҙенсәлекле ағас архитектураһы өлгөһө.
Телдәре — урал ғаиләһе фин-уғыр төркөмө вепс һәм рус телдәре.

Онега һәм Ладога күлдәре араһындағы үҙҙәренең төп этник территорияһында вепстар I мең йыллыҡ ахырынаса йәшәгәндәр, әкренләп көнсығышҡа күсенгәндәр. Вепстарҙың ҡайһы бер төркөмдәре сығып китеп башҡа этник төркөмдәр менән ҡушылалар, мәҫәлән, XII—XV быуаттарҙа Свирьйылғаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан төбәктәргә үтеп инәләр һәм карел этносының бер өлөшө булып китәләр. Уларҙан айырмалы , һуңыраҡ килеп урынлашҡан төньяҡ вепстар карелдар менән ҡушылмаған.

 Дине 
Динлеләренең күпселеге — православ христиандар. Элекке инаныстарын һаҡлаусылар ҙа бар.

 Вепстарҙың Рәсәй империяһындағы һаны 
Рәсәйҙәге вепстар һаны беренсе тапҡыр академик П. И. Кеппен тарафынан VIII ревизия (1835) материалдарына нигеҙләнеп билдәләнә . Уның иҫәпләүҙәре буйынса, ул ваҡытта Европа Рәсәйендә 15 617 вепс йәшәгән, шул иҫәптән Олонец губернияһында — 8550, Новгород өлкәһендә — 7067Кёппен П. И. Об этнографической карте Европейской России. Спб., 1851.

 Рәсәй федерацияһы һәм СССР-ҙа вепстар һаны динамикаһы 
 Республика һәм өлкәләр
 1926
 1937
 1939
 1959
 1970
 1979
 1989
 2002
 2010
  СССР
 785 32
 842 29
 679 31
 374 16
 8281
 8094
 501 12
 ...
 ...
  РСФСР / Рәсәй Федерацияһы
 783 32
 585 29
 442 31
 170 16
 8057
 7550
 142 12
 8240
 5936
  Карелия Республикаһы
 8587
 9007
 9388
 7179
 6323
 5864
 5954
 4870
 3423
  Ленинград өлкәһе
 290 17
 146 15
 343 15
 8026
 650
 774
 4273
 2019
 1380
  Вологда өлкәһе
 6888
 5432
 4976
 117
 282
 65
 728
 426
 412
  Санкт-Петербург
 5
 0
 198
 848
 154
 208
 368
 318
 271
  башҡа төбәктәрҙән
 13
 0
 1316
 648
 639
 819
 607
 450
  ҡалған союз республикаһы
 2
 257
 237
 204
 224
 544
 359
 ...
 ...

1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәй империяһында 25 820 вепс кешеһе йәшәгән (туған тел тураһындағы мәғлүмәттәр буйынса).
справа|мини|250x250пкс|слева|Шелтозерск вепс этнография музейы 

Вепстарҙың этник биләмәһенең иң ҙур өлөшө Ленинград өлкәһенең өс административ округ биләмәләре ҡушылған урында урынлашҡан (Подпорожье, Тихвин һәм Бокситогорск)Lost redirect. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәлә 2019 вепс йәшәгән, 1989 йәниҫәптә 4273 кеше теркәлгән булған.Перепись 1989 г. Национальный состав Лен.обл.

Вепс теле 2009 йылда ЮНЕСКО тарафынан донъяның юғалып барған телдәр атласына "юғалыу хәүефе көслө " булараҡ индерелгән.
мини|Вепс теле әлифбаһы
Вепстар йәшәгән урындарҙа уларҙың һаны. 2002 й.http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert  База микроданных Всероссийской переписи населения 2002 года:

 Карелия Республикаһы:
 Петрозаводск (ҡала) 2698
 Шелтозеро (ауыл) 385
 Рыбрек (ауыл) 322
 Кварцитный (ҡасаба) 183
 Кондопога(ҡала) 155
 Шокша(ауыл) 119
 Ленинград өлкәһе:
 Винница (ауыл) 309
  Подпорожье (ҡала)118
 Курба (ҡасаба)  111
 Лукинская (ауыл) 101
 Санкт-Петербург:
 Санкт-Петербург 318

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 w:ru: Вепсское имя
 w:ru: Вепсский лес
 w:ru: Вепсская литература
 w:ru: Вепсская мифология
 w:ru: Калитки

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Вепсы в проекте Этнонациональные общности России
 Вепсское общество в Санкт-Петербурге
 История и культура Вепсов
 Вепсский праздник — «Древо Жизни», проходит каждый год в селе Винницы Ленинградской области
 Комитет Совета Федерации по делам Севера и малочисленных народов
 Шелтозерский Вепсский этнографический музей
 Вепсы. Краткая историческая справка на официальном сервере Республики Карелия
 Вепсский край на сайте Введено-Оятского монастыря
 [http://www.etnocenter.ru/life/kul-turno-dosugovye-uchrezhdenija/ Центр национальных культур и народного творчества Республики Карелия]
 Вепсская газета «Kodima» 
 Сайт «Коренные народы Карелии»
 Дорога от язычества к христианству
 Вотчина Вира
 Статья о вепсах в газете «Вечерний Петербург» от 27.09.2013 
 Музей вепсской культуры и быта «Вепсская изба» («Vepsoiden Pert`») Частное собрание В. А. Кипрушкина
 Вепсские сказки — Посеяли репу на крыше избы 

 Әҙәбиәт 
 Богданов Н. И. К истории вепсов. По матер. топонимики. — Изв. Карело-Фин. филиала АН СССР, 1951, № 2, с. 24—31 с карт.
 Богданов Н. И. Народность вепсы и их язык. — Тр. Карел. филиала АН СССР, 1958, вып. 12, с. 63—75.

 Винокурова И. Ю. Календарные обычаи, обряды и праздники вепсов (конец XIX — начало XX веков). — СПб., 1994. — 122 с.
 Винокурова И. Ю. Традиционные праздники вепсов Прионежья (конец XIX — начало XX в.). — Петрозаводск: ПетрГУ, 1996. — 139 с.: ил.
 Клементьев Е. И. Вепсы: современная этноязыковая ситуация // Прибалтийско-финское языкознание. — Петрозаводск, 2003.
 Королькова Л. В. Люди леса. — СПб.: Любавич, 2013. — 412 с.
 Косменко А. П. Народное изобразительное искусство вепсов / Отв. ред. И. П. Работнова. — Л.: Наука, 1984. — 200 с.

 Майнов В. Н. Приоятская чудь. (Весь — Вепсы) // Древняя и новая Россия. 1877, т. 2. № 5, с. 38—53; № 6, с. 133—143.
 Макарьев С. А. Вепсы. Этнографич. очерк. — Л.: Кирья, тип. «Кирьяпая», 1932. — 40 с.
 Макарьев С. А. Вепсский фольклор // АКНЦ. Ф. 26.
 Малиновская 3. П. Из материалов по этнографии вепсов, в кн.: Западнофинский сб. Л., 1930
 Патрушев В. С. Финно-угры России. Йошкар-Ола, 1992
 Пименов В. В. Вепсы. Очерк этнич. истории и генезиса культуры. — М.; Л.: Наука, 1965. — 264 с.
 Проблемы истории и культуры вепсской народности: [Сб. ст. / Отв. ред. В. В. Пименов]. — Петрозаводск, 1989. — 171 с.
 Рябинин Е. А. Финно-угорские племена в составе Древней Руси. Спб., 1997.
 Строгальщикова З. И. Вепсы. Очерки истории и культуры. Документирование языка, — СПб.: ООО "Издательский дом «Инкери», 2014 г. — 264 с.: ил.


Категория:Төньяҡтың төп халыҡтары
Категория:Фин-уғыр халыҡтары
Категория:Рәсәй халыҡтары