Атауальпа Юпанки

Атауальпа Юпанки (, тыуғас та бирелгән исем-шәрифе Héctor Roberto Chavero Aramburo; Пергамино, 31 ғинуар 1908 — Ним, 23 май 1992) — аргентин автор-башҡарыусыһы, , гитарист, ,  фольклор йыйыусы һәм яҙыусы.

 Биографияһы 
мини|Атауальпа Юпанки.
Атауальпа Юпанки, тыумыштан Эктор Роберто Чаверо Арамбуро,  Пергаминола (Буэнос-Айрестың провинцияһы), аргентин пампасында, Буэнос-Айрестан яҡынса 200 километрҙа донъяға килә. Атаһы ерле сығышлы метис була,  әсәһе Басктар Илендә тыуған була. Ғаилә малайҙың 9 йәшлек сағында  Тукуманға күсә. Инкаларҙың ике легендар хакимы иҫтәлегенә  Атауальпа Юпанки тигән сәхнә псевдонимы ала һәм донъяға ошо исем менән билдәле була.

Йәшлек йылдарында   Аргентинаның төньяғы буйлап сәйәхәт итә, гаучо һәм индеецтарҙың фольклорын өйрәнә. Аргентина Коммунистар партияһы  ағзаһы була.   1931 йылда  властан ҡыуылған президент Иполито Иригойенды яҡлау сараларында ҡатнаша һәм   Уругвайға  ҡасырға мәжбүр була. 1934 йылда Аргентинаға ҡайта. 1935 йылдан алып  пианист Антониета Паула Пепин Фицпатрик менән бергә сығыш яһай, тиҙҙән өйләнешәләр.  

Президент Перон идараһы ваҡытында цензура Юпанкиға   бер нисә тапҡыр сығыш яһауҙы тыя; коммунистар менән бәйләнештәре өсөн бер нисә тапҡыр ҡулға алына. 1949 йылда  Францияға китә, шунда саҡта  Европалағы тәүге дискын сығара.  

1952 йылда Аргентинаға ҡайта,  Кордова провинцияһындағы Серро-Колорадола төпләнә,   Коммунистар партияһы ағзалығынан сыға. 1963—1964 йылдарҙа Колумбия, Япония, Марокко, Мысыр, Израиль, Италия буйлап гастролдәрҙә була.  1967  йылда Испания буйлап йөрөй, шунан һуң  Парижда төпләнә, ҡыҫҡа сәфәрҙәр менән Аргентинаға барғылап тора. 
1985 йылда Аргентинаның Konex фонды уға, һуңғы тиҫтә йыл эсендә илдәге иң популяр йырсы булараҡ,  Аргентиналағы иң абруйлы наградаларҙың береһе һаналған Diamond Konex премияһын тапшыра. 

1989 йылда Францияның мөһим мәҙәни үҙәге булып торған Нантер Университеты   Юпанкиҙан Француз революцияһының 200 йыллығына бағышланған лирик  кантата яҙыуҙы үтенә.  «Изге һүҙ» (Parole sacrée) тип аталған был әҫәр было  юғары француз  властары алдында башҡарыла. Әҫәр тарихи ваҡиғаны иҫкә алыу ғына түгел, иҙелгән халыҡтарҙың бөтәһенә хөрмәт билдәһе тип ҡабул ителә.  

Атауальпа Юпанки 1992 йылдың 23 майында, 84 йәшендә, Францияның көньяғындағы Ним ҡалаһында вафат була. Йырсы кәүҙәһенең көлө 1992 йылдың 8 июнендә  ул яратҡан Колорадо тәбиғәт паркындағы бер ҡалҡыулыҡта һибелә.

Юпанкиҙың йырҙарын  Факундо Кабраль, Мерседес Соса һәм башҡалар башҡара һәм халыҡҡа тарата.

 Иң яҡшы әҫәрҙәре 

 «Basta Ya»Simon Broughton, Mark Ellingham — World Music: The Rough Guide. Latin and North America, .2000 -.. — Page 371 «A fine retrospective released after Yupanqui’s death in May 1992, featuring the best of his repertoire, including the classic „Basta ya“ („Enough of the Yankee telling us what to do“). Magia de Atahualpa Yupanqui (Toshiba. EMI, Japan).»
 «Los Hermanos»
 «Viene clareando»
 «El arriero»
 «Zamba del grillo»
 «La añera»
 «La pobrecita»
 «Milonga del peón de campo»
 «Camino del indio»
 «Chacarera de las piedras»
 «Recuerdos del Portezuelo»
 «El alazán»
 «Indiecito dormido»
 «El aromo»
 «Le tengo rabia al silencio»
 «Piedra y camino»
 «Luna tucumana»
 «Los Ejes De Mi Carreta»
 «Sin caballo y en Montiel»
 «Cachilo dormido»
 «Tú que puedes vuélvete»
 «Nada mas»
 «Preguntitas sobre Dios»

Йыйынтыҡтар
Piedra sola (1940)
Aires indios  (1943)
Cerro Bayo (1953)
Guitarra (1960)
El canto del viento (1965)
El payador perseguido (1972)
La Capataza (1992)

Альбомдар
Hits Collection Yupanqui Atahualpa
Basta Ya 2006
 ¡Soy Libre! ¡Soy Bueno! (1968)

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Fundación Atahualpa Yupanqui  Атауальпа Юпанки фондының рәсми сайты.
Категория:Сәнғәт һәм әҙәбиәт француз ордены командорҙары
Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр
Категория:1992 йылда вафат булғандар
Категория:23 майҙа вафат булғандар
Категория:1908 йылда тыуғандар
Категория:31 ғинуарҙа тыуғандар
Категория:Аргентина йырсылары