Әбү Бәкер Әр-Рази

Әр-Рази, Әбү Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәриә әр-Рази (, 865, Рей, Иран — 925, шунда уҡ) — күренекле фарсы энциклопедиясы–ғалимы, табиб, алхимик, фәйләсуф. Европала латинлаштырылған Разес (Rhazes) исеме менән билдәле. Әр-Разиҙың күп кенә хеҙмәттәре X-XIII быуаттарҙа латин теленә тәржемә ителгән. Улар Көнбайыш Европа табибтары һәм алхимиктар тарафынан танылған. Әр-Разиҙы «табибтарҙың атаһы» тип йөрөткәндәр.

 Биографияһы 
мини|Европа күҙаллауында Әр-Рази
мини|«Тыйб китабы»ның һуңғы бите
Әбү Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәриә әр-Рази Бөйөк Фарсы иленең Тәһран янындағы Рей ҡалаһында тыуған. Персияның үҙендә, хәҙерге Үзбәкстан һәм Тажикстан ерҙәрендә урынлашҡан боронғо ҡалаларҙа уҡып, төплө ғилем алған, метафизика, философия, шиғриәт, алхимияны үҙләштергән. Йәштән үк металдарҙы ҡиммәтләндереүсе «эликсир» табыу тәжрибәләре үткәргән. Утыҙ йәшендә Бағдадҡа  (медицина) өйрәнергә киткән. Оҫта ҡуллы табиб булараҡ танылыу алған. Рей ҡалаһында, Бағдадта клиника менән етәкселек иткән.

Әр-Разиҙың философия, этика, теология, логика, медицина, астрономия, физика һәм алхимия фәндәре буйынса яҙған 184 әҫәре билдәле, 61-е хәҙерге заманға тиклем һаҡланып килгән.

 Табиблыҡ эшмәкәрлеге 
Беренселәрҙән булып, сәсәк ауырыуы () менән ҡыҙамыҡтың () танырға, күп кенә химик матдәләрҙе , шул иҫәптән алкоголь менән ккәрәсинде айырырға өйрәнгән. Эдвард Гранвидь Браун уны «беренсе һөнәри табиб булған», тип һанай. Медицина өлкәһендә ғәрәп телендә яҙылған төп китаптары — «Әл-Хәви» (Тыйб фәне буйынса китап) һәм 10 томлыҡ «Мансурға арналған медицина энциклопедияһы». Латин теленә тәржемә ителгәс, улар бер нисә йөҙ йыл буйына табибтар өсөн өҫтәл китабы булып торған. Әр-Рази шулай уҡ хастаханалар төҙөү, бының өсөн урын һайлау тураһында тәҡдимдәрен яҙып ҡалдырған. Табибтарҙың берәй йүнәлеш буйынса махсуслашыуын яҡлап, бер нисә китап яҙған («Бер табиб бар ауырыуҙы ла дауалай алмай»). Медицина ярҙамы күрһәтеү һәм ярлыларҙың бер-береһенә ярҙам итеүе кәрәклеге тураһында ла хеҙмәттәр ҡалған («Медицина табибы булмаған кешеләр өсөн»).

 Хеҙмәттәре 
Инглизсәгә тәржемә ителгән әҫәрҙәре:

 Mofid al Khavas, The Book for the Elite.
 The Book of Experiences
 The Cause of the Death of Most Animals because of Poisonous Winds
 The Physicians' Experiments
 The Person Who Has No Access to Physicians
 The Big Pharmacology
 The Small Pharmacology
 Gout
 Al Shakook ala Jalinoos, The Doubt on Galen
 Kidney and Bladder Stones
 Ketab tibb ar-Ruhani, The Spiritual Physik of Rhazes.Muhammad ibn Zakariya al-Razi
 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
Рази// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 21-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

 Хусам Диб. Путеводитель по Исламу. Презентация книги «Путеводитель по Ислам» (Muhammad Pocket Guide). М.: Издательство ДУМ г. Москвы, 2016. ISBN 978-5-9908782-0-4

 Һылтанмалар 
А. Е. Бертельс, В. И. Бородулин Рази//Большая российская энциклопедия
 Әбү Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәриә әр-Рази 

Категория:Алфавит буйынса математиктар
Категория:Химиктар
Категория:табибтар
Категория:Философтар
Категория:Алфавит буйынса астрономдар
Категория:Алфавит буйынса ғалимдар
Категория:Иранда вафат булғандар
Категория:Иранда тыуғандар
Категория:Алфавит буйынса шәхестәр