Ҡурғаш

Ҡурғаш (; символы Pb, ) — Менделеевтың химик элементтарҙың периодик системаһы буйынса 6-сы осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 82

Ябай матдә булараҡ ҡурғаш — еңел сүкелә, сағыштырмаса тиҙ ирей торған ауыр металл, зәңгәрһыу.- көмөш аҡ төҫтә Тығыҙлығы — 11,35 г/см3.

Ҡурғаш ағыулы. Борондан билдәле металл.

 Тарихи мәғлүмәт 
Ҡурғаш күп мең йыллыҡтар ҡулланыла, сөнки ул киң таралған, еңел табыла һәм эшкәртелә. Ул бик еңел сүкелә һәм эшкәртелә. Ҡурғаш иретеү кешегә металлургия процесстары йәһәтенән беренсе табылған. Б.э. тиклем 6400 йылда эшләнгән муйынсаҡ бөртөгө Чатал-Һүйүк мәҙәниәтендә табылған.Ҡурғаштан яһалған иң боронғо предмет тип йыш ҡына Мысырҙың беренсе династияһы осорҙарына ҡараған оҙон итәкле ҡатын-ҡыҙҙың статуэткаһы һанала: ул б. э. тиклем 3100-2900 йылдарҙа ҡойолған, Британия музейында һаҡлана (EA инвентарь номеры 32138)см. фото статуэтки в книге: .

мини|Ҡурғаш һыу үткәргес торбаларында боронғо рим яҙыуы
Алхимияла ҡурғаш Сатурн планетаһы менән ассоциациялана һәм уның символы ♄ булып тора . Борон аҡ ҡурғаш, ҡурғаш һәм һөрмә йыш ҡына бер-береһенән айырылмай, уларҙы бер үк металлдың төрлө төрҙәре тип һанағандар, ә бит шул ваҡытта уҡ әле Өлкән Плиний аҡ ҡурғаш һәм ҡурғашты айырымлап, тәүгеһен «plumbum album», ә ҡурғашты "plumbum nigrum"тип атаған була:8-9.

 Этимологияһы 
Урыҫса «Свинец» һүҙенең килеп сығышы аңлашылмай. Был металл болгарса «олово» тип атала, славян телдәренең күпселегендә (серб-хорват, чех, поляк) шуға оҡшаш: волава, olovo, ołów һ.б.), шулай уҡ бер нисә славян - рус, украин(свинець), белорус (свінец), словен (svinec) телдәрендә оҡшаш һүҙҙәр бар.

Г. М. Тележко фекеренсә, барыһына ла туғандаш һүҙ «свин», йәғни ҡурғаш — «бысраҡ металл», «чушка» (урыҫса сусҡанан тыш ҡойолма киҫәкте аңлатһа, был һүҙ беҙгә сусҡа тип аңлашыла)Анализ названий свинца в языках разных этносов. Тележко Георгий Михайлович

Латин plumbum һүҙе инглизсә plumber — һыу үткәреүсе тигәндән килеп сыҡҡан (тап боронғо Римда был металл һыу үткәргес торбалар өсөн ҡулланылған).

 Тәбиғәттә 

Ер ҡабығында — массаһы буйынса 1,6·10-3 %

Самородоҡ ҡурғаш һирәк осрай, ул тупланған матдәләр даирәһе ултырма тоҡомдарҙан алып интрузив тоҡомдарға тиклем шаҡтай киң.

 Ҡурғаш миҡдары
справа|мини|206x206пкс|Галенит, Дальнегорский ятҡылыҡтары
Был таблицала тәбиғәт шарттарында ҡурғаш таралыуының ҡайһы бер параметрҙары килтерелә (А. П. Виноградов буйынса)Войткевич Г. В., Мирошников А. Е., Поваренных А. С., Прохоров В. Г. Краткий справочник по геохимии. — : Недра, 1970.:
ТоҡомТаш метеоритДунит һ. б.Базальт һәм башҡалар.Диорит һ. б.Гранит һ. б.Балсыҡ һ. б.Ер ҡабығындаЙөкмәткеһе, күләме.%2×10−51×10−58×10−41,5×10−32×10−32×10−31,6×10−3
ОбъекттарТере матдә ЕрҙәЛитосфераТупраҡҮҫемлектә (көлдә)Һыу океан (мг/л)Йөкмәткеһе, күләме.%5×10−50,00160,0010,0010,00003
Был таблица минералдарҙа элементтар концентрацияһының дөйөмләштерелгән концентрацияһы күрһәтелгәнМакаров В. П. Некоторые методологические проблемы геохронологии. Мат-лы XI научного семинара «Система планета Земля». М.: РОО «Гармония строения Земли и планет». 2003, С.71- 95..
МинералдарҠурғаш (дөйөм)УранТорийНастуран4,750 (308)58,87 (242)2,264 (108)Монацит0,6134 (143)0,2619 (160)6,567 (150)Ортит0,0907 (90)0,1154 (88)6,197 (88)Циркон0,0293 (203)0,1012 (290)0,1471 (194)Сфен (Титанит)0,0158 (12)0,0511 (14)0,0295 (21)
Ҡурғаш алыу өсөн, нигеҙҙә, галенит булған мәғдән ҡулланыла.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
Свинцово-кислотный аккумулятор
Интерметаллиды свинца

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

Свинец//Большая российская энциклопедия
 Свинец
Свинец.Крайне токсичен и защищает от радиации // "Наука и жизнь".

 Әҙәбиәт 

 Свинец// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 23-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Категория:Үтә хәүефле матдәләр
Категория:Металдар
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных