Ҡарасай-балҡар теле

Ҡарасай-балҡар теле (, (ҡарасай, балҡар) теле (къарачай-малкъар тил, таулу тил) — Төньяҡ Кавказдағы төрки телле  ҡарасайҙар һәм балҡарҙар ҡулланған тел.  Хәҙерге атамаһы 1950 йылдарҙа ҡабул ителә, элгәре тау-татар, тау төрки тип атала,
сығатай теле тип тә йөрөтөлә.

 Социолингвистик хәл торошо 
мини
2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, Рәсәй Федерацияһында 305 364 кеше балҡарса һөйләшә.

Ethnologue сайты мәғлүмәттәре буйынса донъяла балҡар теллеләр — 310 730. Рәсәйҙән ситтә ҡарасай-балҡар теле Төркиәлә таралған, ҡайһы бер европа илдәрендә, АҠШ-та таралған.

Ҡарасай-балҡар теле Ҡарасай-ЧеркесЗакон «О языках народов Карачаево-Черкесской Республики», 1996  һәм Ҡабарҙы-Балҡар Республикаларында дәүләт телдәренең береһе булып тора Закон «О языках народов Кабардино-Балкарской Республики», 1995 . Беренсеһендә  ул - ҡарасай  (карач.-балк. къарачай тил), икенсеһендә балҡар (карач.-балк. малкъар тил) тип атала. 

Ҡарасай-балҡар телендә «Заман »Издаются в Кабардино-Балкарии һәм «Къарачай» гәзиттәреИздаются в Карачаево-Черкесии, «Минги тау» журналы , шулай уҡ балалар өсөн «Нюр» һәм «Илячин» баҫмалары нәшер ителә. Ҡөрьән ҡарасай-балҡар теленә тәржемә ителгән. 

 Яҙмаһы 

1920-се йылдарға тиклем ғәрәп яҙма системаһы яраҡлаштырып ҡулланылған. Типография ысулы менән баҫтырып сығарылған  ҡарасай-балҡар телендәге иң беренсе  табылған китап XIX быуат башына ҡарайЖурнал «Bibliotheca Sacra». 1881. Т. 38. С. 657Карачаевцы. Балкарцы (Отв. ред. М. Д. Каракетов, Х.-М. А. Сабанчиев). М.: Наука. 2014. С. 123. 

Ҡарасай-балҡар әлифбаһын латин һәм рус хәрефтәре менән эшләргә ынтылыш 1880-се йылдарҙа башлана. 1924-1939: латиница нигеҙендәге орфография. 1939-ҙан — кириллица нигеҙендә алфавитВопросы совершенствования алфавитов тюркских языков СССР. М., 1972.

Ҡарасай-балҡар әлифбаһы хәҙер кириллица нигеҙендә генә йөрөтөлә.

 Латин әлифбаһы 
1924 йылда ҡарасай-балҡар теле өсөн латин әлифбаһы кабул ителә:
 A a B в C c Ç ç D d E e F f G g Ƣ ƣ I i J j K k Q q L l M m N n Ꞩ ꞩ O o Ө ө P p R r S s Ş ş T t Ь ь U u V v Y y X x Z z Ƶ ƶ
1926 йылда әлифбаға Ꞑꞑ, H h, W w хәрефтәре өҫтәлә.

 Хәҙерге ҡарасай-балҡар әлифбаһы 
 А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Дж дж Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л М м Н н Нг нг О о П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы ь Э э Ю ю Я я

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 

 Боровков А. К. Карачаево-балкарский язык. Л., 1934.

 Алиев У. Б. Синтаксис карачаево-балкарского языка. М., 1973.
 Аппаев А. М. Диалекты балкарского языка в их отношении к балкарскому литературному языку. Нальчик, 1960.
 Ахматов И. Х. Карачаево-балкарский язык. Синтаксис. Ч. 2. Нальчик, 1992.
 Гочиева С. А. Наречия в карачаево-балкарском языке. Нальчик, 1983.
 Грамматика карачево-балкарского литературного языка. Ч. 1. Фонетика и морфология. М., 1979.
 Грамматика карачаево-балкарского языка. Под ред. Н. А. Баскакова. Нальчик, 1966.
 Грамматика карачаево-балкарского языка. Фонетика. Морфология. Синтаксис. Нальчик, 1976.
 Карачаево-балкарско-русский словарь. Под ред. Э. Р. Тенишева. М., 1965.
 Къарачай-малкъар тилни грамматикасы. Нальчик, 1970.
 Отаров И. М. Лексикология карачаево-балкарского языка. Нальчик, 1982.
 Русско-карачаево-балкарский словарь. Нальчик, 1970.
 Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 1. — Нальчик: Эль-Фа, 1995. — 2150 с.
 Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 2. — Нальчик: Эль-Фа, 2002. — 1168 с.
 Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 3. — Нальчик: Эль-Фа, 2005. — 1158 с.
 Урусбиев И. Х. Спряжение глагола в карачаево-балкарском языке. Черкесск, 1963.
 Хабичев М. А. Карачаево-балкарское именное словообразование. Черкесск, 1989.
 Хабичев М. А. Карачаево-балкарское именное формообразование. Черкесск, 1991.
 Хаджилаев Х.-М. И. Очерки карачаево-балкарской лексикология. Черкесск, 1970.
 Чеченов А. А. Историческая фонетика карачаево-балкарского языка. М., 1996.
 Чеченов А. А. Проблемы формирования языка карачаевцев и балкарцев. М., 1996.
 Steve Seegmiller Karachay — Lincom Europa, 1996
 В. И. Филоненко Грамматика балкарского языка (фонетика и морфология) — Кабардино-балкарское государственное издательство, 1940
 Е. А. Лютикова, С. Г. Татевосов, М. Ю. Иванов, А. Г. Пазельская, А. Б. Шлуинский Структура события и семантика глагола в карачаево-балкарском языке — М.: ИМ-ЛИ РАН, 2006.
 Материалы, предоставленные балкарской экспедией ОТиПЛа МГУ (хэндауты и проч.)

 Һылтанмалар 

 Karachay-Balkar // ethnologue.com





Категория:Рәсәй телдәре
Категория:Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы
Категория:Ҡарасай-Черкес Республикаһы
Категория:Балҡарҙар