Приозерск

ПриозерскГрамотару — Проверка слова — Рәсәйҙә ҡала, Ленинград өлкәһенең Приозерский районы административ үҙәге, Приозерск ҡала биләмәһе.

 Исеме 
Нығытма тураһында беренсе тапҡыр телгә алыныу 1295 йылға ҡарай. Рус йылъяҙмаһында Корела, ә шведтарҙа  Кексгольм тип атала

XIV быуатта 1611 йылға тиклем  Корела  булараҡ билдәле. 1580  йылдан 1595 йылға тиклем, 1611 йылдан 1918 йылға тиклем Кексгольмтип  атала.  1860 йылдан башлап  Бөйөк Финляндия кенәзлеге рәсми ҡағыҙҙарында  фин Кякисалми варианты тарала, был турала  почта  штамптары  һөйләй.   1918 йылдан  ҡала бойондороҡһоҙ Финляндия составында швед исеме Кексгольм менән бер рәттән  Кякисалми исемен ала.1940 йылда  [[совет-фин һуғышы (1939—1940) ҡала СССР составына инә,  Кексгольм исеме кире ҡайтарыла.  1941—1944 йылдарҙа совет-фин һуғышы ваҡытында ҡаланы фин ғәсекәрҙәре биләй һәм ҡала   Кякисалми тип атала.  1944 йылда ваҡытлыса Мәскәү  тыныслығынан һуң ҡала ҡабаттан Советтар Союзына күсә.  1948 йылда  Приозерск тип аталаКак Приозёрск стал Приозерском.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 1 октябрендәге протоколына ярашлы Кексгольм районы Приозерский районы , Кексгольм район үҙәге Приозерск ҡалаһы тип үҙгәртелә 

 Тарихы 

 Борон замандан XV быуатҡа тиклем 
Узерва йылғаһы буйында карел ауылына нигеҙ һалыныу ваҡыты теүәл билдәле түгел,  әммә А. Н. Кирпичников үткәргән күп һанлы ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә Корела ҡәлғәһе янында карел ауылының XII быуаттарҙа булыуы тураһында һығымта яһарға мөмкин. Йылъяҙмалар буйынса 1295 йылда ниндәйҙер нығытылған пунктты Вуокса тамағында швед отрядының рыцарҙары ҡыйрата. Күрәһең, был ауыл корела ҡәбиләһенең сауҙа һәм сәйәси үҙәге була. Шул уҡ йылда новгородлылар уны кире яулап ала, ә 1310 йылда иҫке ҡәлғәне емереп, яңы ныҡ ҡәлғә төҙөй.Лихая М. П. Кексгольм 1295 года глазами шведского и русского летописцев. .

Көслө ҡала-ҡәлғә, Новгородта ҡеүәтле форпост булараҡ, Карел муйынында, шведтарҙың агрессияһына юл ҡуймай

Корела аша «запас» һыу сауҙа юлы маршруты үтә.  Вуоксааша булған Фин ҡултығына һәм  Финляндияға эләгергә мөмкин. Был мөһим стратегик  маршрутта Швеция үҙ контролен булдырырға маташа, XIII быуат аҙағында Корела  шведтарҙың йыш  һөжүменә  дусар була.

 Новгород  ере 
XV быуат аҙағында Корела Новгород республикаһы Водская пятинаһының төньяҡ өлөшөндә административ үҙәге була, һуңыраҡ — Корела өйәҙенең.  Өйәҙ составына 7 административ берәмек (погост) инә, унда 300-ҙән ашыу торама пункт иҫәпләнә.  Ҡала  үҙе һәм уға яҡын ерҙәр   Городенский погосына инә.

Корела ерҙәренең  Мәскәү Бөйөк кенәзлеге составына инеүе Кореланың  нығыныуына  һәм артабанғы үҫешенә булышлыҡ итә. 1568 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡалала  406 ихата, наместник  йорто, хаким (округы башлығы сиркәү), дворяндар  һәм баяр йорттары иҫәпләнә. Дүрт  монастырь һәм бер сиркәү була

 Швеция власы аҫтында (1580—1595) 
мини|232x232пкс|Кексгольм герцоглығы гербы (1580)
1580 йылдың көҙөндә Кореланы швед ғәскәрҙәре яулай. Шведтарҙың артиллерияла өҫөтнлөк итеүе яҙмышты тигҙ хәл итә: янғын ялмап, ағас ҡаралтылар  һәм нығытмаларҙың стеналарын ялмап алған янғын гарнизонды  бирелергә  мәжбүр  итә. Корела  өйәҙе лә Швеция власы аҫтында була. Әммә 1595 йылда, рус-швед һуғышында ул  Тявзин килешеүе буйынса Рус дәүләтенә кире ҡайтарылаКорела — центр уезда в составе Московского централизованного государства (1478—1611 гг.)//Приозерск.ru .

1610 авгусынан 1611 йылдың февраленә тиклем Яков Делагарди командованиеһы аҫтында швед ғәскәрҙәренең ҡамауына бирешмәй. Батша Василий IV Шуйский поляк  интервенцияһы һәм фетнә осоронда шведтарға хәрби ярҙамдары өсөн Кореланы  тапшыра. Берләшкән урыҫ-швед  отряды шулай уҡ  Троица-Сергиев монастырын ҡамауҙан ҡотҡарыуҙа ҡатнаша.

 Швеция власы аҫтында (1617—1721) 
слева|мини|Xvii быуат картаһы Кексгольм Швеция
1617 йыл төҙөлгән Столбово солохонан һуң   өйәҙе менән бергә Корела  Швецияға бирелә 1634 йылдан  ҡала — Швеция составында Кексгольм ленаһының административ үҙәге

1710 йылдың 8 сентябрендә Төньяҡ һуғыш ваҡытында Кексгольм ҡәлғәһе (Кореланың швед  исеме) рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. Кексгольмды алыу   хөрмәтенә иҫтәлекле миҙал булдырыла

1721 йылда Төньяҡ һуғыш тамамланғас Ништадт тыныс килешеүе  шарттарына ярашлы Швеция  Кексгольм ленаһының   һәм Карелия өлөшөнөң Рәсәйгә ҡушылыуын таный

 Рәсәй империяһы составында 
Кексгольм Рәсәй баш ҡалаһы — Санкт-Петербург сигендә хәрби форпост  ролен үтәй. Кексгольм ҡалаһы Кексгольм провинцияһының үҙәге була, ә 1743 йылда Выборг губернаһы составына инә.

XVIII быуатта ҡәлғә төрмә ролен үтәй башлай

 Бөйөк Финляндия кенәзлеге (1811—1917) 
справа|мини|320x320пкс|1843 йылда Кексгольм планы
1811 йылдың 23 декабрендә  император Александр I Кексголмь өйәҙе ингән Финляндия губернаһын Манифест об именовании старой и новой Финляндии совокупно Финляндией  Бөйөк Финляндия кенәзлегенә ҡушылыу тураһында указ сығара.  Был шәхси Густав Мориц Армфельт инициативаһы менән башҡарыла . Кексгольм фин идаралығына күсә. Финляндия губернаһына Выборг  губернаһы тигән исем ҡайтарыла.

XIX быуаттың уртаһында  Вуокса төп йүнәлешен үҙгәртә, Кексгольм районында балыҡ тотоу ҡырҡа кәмей, ҡала халҡы һаны ла кәмейМатериалы для статистики Финляндии. — , 1859. — С. 222.  . Шул ваҡытта, XIX быуат урталарында, ҡалала беренсе  сәнәғәт предприятиелары барлыҡҡа килә.

 Бойондороҡһоҙ Финляндия (1917—1940) 
слева|мини|Аҡ һәм немец интервенттарының һуғыш аҙағында һөжүме
мини|«Кякисалми — Кексгольм» почта штемпеле, 1921.
1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң   император Николай II тәхеттән баш тарта.  Ә Бөйөк Октябрь революцияһынан һуң Бөйөк кенәзлек  парламенты Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. 1917 йылдың 31 декабрендә В. И. Ленин рәйеслеге аҫтында  Халыҡ Комиссарҙары Советы   Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон таный.

1920 йылдың октябрендә РСФСР һәм Финляндия араһында солох төҙөлә. . Яңы совет-фин сиге  Кексгольмдан бер аҙ  көньяҡтараҡ урынлаша.

1930 йылда иҫке  сиркәүгә  алмашҡа яңы Лютеран кирхаһы  Кякисалми төҙөлә. Ул архитектор Армас Линдгрен проекты буйынса төҙөләЛютеранская церковь Кякисалми.

1931 йылда ҙур сульфит- целлюлоза Waldhof заводы эшләй башлай, ул ҡаланың иң ҙур сәнәғәт предприятиеларына әүереләWaldhofin tehtaat Käkisalmessa (1931) .

1938—1939  йылдарҙа  Кякисалми халҡы 5000 кешегә тиклем арта

 Хәрби осор (1939—1944) 
Совет-фин һуғышынан һуң  1939—1940 йылдарҙа   1940 йылдың 12 мартында тыныслыҡ килешеүе һөҙөмтәһендә  ҡала Советтар Союзына тапшырыла

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1941 йылдың 21 авгусынан  1944 йылдың 24 сентябренә тиклем ҡаланы  фин ғәскәрҙәре оккупациялай һәм  тулыһынса тиерлек емерелә.

1944 йылдың сентябрендә  Финляндия һәм  СССР ваҡытлыса Мәскәү тыныслыҡ килешеүе төҙөй. 1944 йылдың 24 сентябрендә  Кексгольм СССР-ға кире ҡайтарыла. Элекке совет-фин сиге 1940 йылда тергеҙелә.

 СССР 
1944 йылдың ноябрендә Выбор, Кексгольм һәм Яскин төньяҡ райондары  Ленинград өлкәһенә күсә

1947 йыл уртаһына Waldhof Ab компанияһы заводы тергеҙелә, ул һуңынан Приозерск   целлюлоза заводы  исемен ала. 1986 йылда завод экологик яҡтан хәүефле тип ябыла. Хәҙер  элекке завод урынында «Лесплитинвест» ОАО урынлашҡан  .

1948 йылдың октябрендә Кексгольм Приозерск ҡала итеп үҙгәртелә, ә киләһе йылдың февралендә, Приозерск районының башҡа топонимдары үҙгәртелә

 Географияһы 
Ҡала өлкән  төньяҡ өлөшөндә Карел муйынында, Вуокса йылғаһының төньяҡ тармағында, Ладога күле менән Вуокса күле араһында урынлашҡан.

Санкт-Петербург — Хийтола линияһында тимер юлы станцияһы.

Санкт-Петербургтан — 145 км алыҫлыҡта ятаАдминистративно-территориальное деление Ленинградской области. — СПб., 2007. С. 24. Архивировано 17 октября 2013 года..

 Иҡтисады 

 Сәнәғәте 
Ҡала аша  тимер юлдары һәм шоссе юлдары үтә, ул  өлкә ҡалалары  менән тоташтыра. Сәнәғәте үҫешкән.  Иъ ҙур предприятие булып Приозерс ағас эшкәртеүсе завод һәм  «Лесплитинвест» ОАО тора.

 Сауҙа һәм хеҙмәттәр өлкәһе 

 «Пятерочка» универсамы 
 «Магнит» универсам селтәре
 Бөй!өк Луки ит комбинаты магазины 
 «Евросеть» элемтә салондары
 «Мегафон» абоненттарҙы хеҙмәтләндереү офисы
 «МТС» абоненттарҙы хеҙмәтләндереү офисы 
 «Билайн»  абоненттарҙы хеҙмәтләндереү офисы
 «Tele2» абоненттарҙы хеҙмәтләндереү офисы
 «Позитроника» электроника магазины
 Дарыухана селтәрҙәре «Невис»
 Мебель үҙәге «Калина»
 «Магнит Косметик маркет» селтәре магазиндары 
 «Сбербанк РФ» бүлеге 
 «Россельхозбанк» бүлеге 
 Универсам «7Я ғаилә» универсамы 
 СтройМаг

 Элемтә 
Халыҡ өсөн мобиль элемтә операторҙары үҙ хеҙмәттәрен тәҡдим итә:

 «МегаФон» (3G)(4G)
 «Скайлинк»
 «Билайн» (3G)
 «МТС» (3G)
 «Tele2» (3G)
 «YOTA» (3G)(4G)

 Киң мәғлүмәт саралары 

 Телевидение 
Приозерск территорияһында  «Беренсе канал», «Россия-1», «НТВ» һәм «Life78» трансляциялана. Кабель телевидениеһы һәм урындағы Приозерск ТВ  бар .

 Радио 

 103,6 FM — Русское радио
 107,2 FM — Приозерск FM
 107,6 FM — Дорожное радио
 102,9 FM — Love Radio

 Иҫтәлекле урындары 

 Корела ҡәлғә:
 Пресвятая  Богородица Раштыуаһы сиркәүе —  1847 йылда  архитектор Луи Висконти проекты буйынса төҙөлгән.
 Лютеран  кирхаһы Кякисалми —  1930 йылда төҙөлгән, архитектор Армас Линдгрен
 Пётр I һәйкәле 1910 йылда төҙөлгән
 Маугли һәйкәле  1967 йылда йәш  скульптор Борис Карагод төҙөгән. 

 Фото 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 





 Һылтанмалар 


 Приозерск на сайте «Малые города России»
 Приозерск в энциклопедии «Мой город»
 Кякисалми.

Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары
Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма