Селен

Селен (, Se) — Менделеевтың периодик таблицаһының 4-се осор, 16-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 34.Атом массаһы элемент 78,971(8)

Муртыҡ, киҫелештә ялтыраусан, һоро төҫтә (аллотроп формаһы тотороҡло, тотороҡһоҙ формалары — ҡыҙыл төҫтөң төрлө төҫмөрҙәрендә). Халькогендарға ҡарай. Металл түгел.

 Символы 
Селен элементының символы — Se (Селен тип уҡыла).

 Тарихы 
1817 йылда Й. Я. Берцелиус тарафынан асылған.

Берцелиус Готлиб Ган менән бергә көкөрт кислотаһында өлөшсә ҡыҙыл, өлөшсә көрәнһыу ултырмаларын тикшергәндәр. Еңелсә торма еҫе сыҡҡанға күрә, Берцелиус унан теллур эҙләй башлаған, сөнки был тап шул матдәнең бер үҙенсәлеге.

Тикшереүҙәрендә ул әлегә тиклем билдәле булмаған, сифаттары буйынса теллурға оҡшаш металл таба. Теллур — Ер планетаһының исеме, Берцелиус үҙе әйтеүенсә, уны шул аналогия нигеҙендә яңы матдәне Селен (Ай планетаһы) тип атай (грек σελήνη)Цитирование по статье http://www.chemistry.narod.ru/tablici/Elementi/se/Se.htm 

 Үҙенсәлектәре 
Селендың ағыулы булыуы һуңыраҡ асыҡланған. Селен сәнәғәтендә эшләүсе кешеләрҙең, шулай уҡ селенға бай үҫемлектәр ашаған хайуандарҙың ағыуланыу осраҡтары хәбәр ителә.

1954 йылда селендың микроорганизмдар өсөн биологик әһәмиәтенең беренсе билдәләре табыла.. 1957 йылда имеҙеүселәр биологияһында селендың мөһим роле асыҡлана..

1970-се йылдарҙа үҙ-ара бойондороҡһоҙ ике энзим төркемендә селен барлығы асыҡлана, һуңынан аҡһымдарҙа селеноцистеин табыла

 Исеменең килеп сығышы 
Атамаһы  — Ай планетаһынан. Элемент тәбиғәттә уның менән химик яҡтан оҡшаш теллурҙың (Ер хөрмәтенә аталған) эйәрсене булыуы менән бәйле.

 Тәбиғәттә 
мини|300x300пкс|Селен натураль
Ер ҡабығында селен йөкмәткеһе — 500 мг/т. Селен 37 минерал барлыҡҡа килтерә, улар араһында тәү сиратта ашавалит FeSe, клаусталит PbSe, тиманнит HgSe, гуанахуатит Bi2(Se, S)3, хастит CoSe2, платинит PbBi2(S, Se)3 булырға тейеш. Һирәк кенә селен самородогы осрай. Төп сәнәғәт әһәмиәтенә сульфид ятҡылыҡтары эйә. Сульфидтарҙа селен миҡдары  тиклем тирбәлә . Диңгеҙ һыуында селен концентрацияһы Riley J.P., Skirrow G. Chemical Oceanography. Vol. I, 1965.. Кавказ Минераль һыуҙарында селен  йөкмәткеле сығанаҡ барhttp://светоносная.рф/index_htm_files/protocol.pdf .

 Иҫкәрмә 

 Әҙәбиәт 
 Селен// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 23-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

 Һылтанмалар 
 Селен//Большая российская энциклопедия
 Селен на Webelements
 Селен в Популярной библиотеке химических элементов 
 Селен на сайте Петера ван дер Крогта

Категория:Үтә хәүефле матдәләр
Категория:Радиоактив элементтар
Категория:Металл булмаған элементтар
Категория:Химик элементтар
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных