Хакастар

Хакастар (хакастар һәм тадарлар атамаһы ҡулланыуҙан сыҡҡан — минусин татарҙары, абака́н (Йәнәсәй) татарҙары, а́чин татарҙары) — Рәсәйҙең Көньяҡ Себерҙә Хакас-Минусин һөҙәк соҡороноң һул яғында йәшәгән төрки халҡы. XIX быуатта күбеһе православие диненә (йыш ҡына көс ҡулланып) күскәнФилатов С. Б., Юззелл Л. Хакасия. Сгусток религиозных проблем Сибири .

 Субэтник төркөмдәр 
Түбәндәге субэтник (диалекттарға) төркөмдәргә бүленә:

 качиндар (хааш, хаас) — урыҫ сығанаҡтарында [ниндәй?] беренсе тапҡыр [кем тарафынан?] 1608&nbsp;йылдан алып, хеҙмәтле кешеләр кенәз Тюлька идара иткән ергә үтеп ингән мәлдән билдәле;
 койбалдар (хойбал) — ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса уларға төрки телле халыҡтарға ҡараған төркөмдән тыш Урал теле ғаиләһенең самодий телдәре төркөмөнөң көньяҡ төркөмсәһенә ҡараған камасин теле диалектын да индерәләр ;
 ҡызылдар (хызыл) — Хакас Республикаһының Ширин, һәм Орджоникидзе райондары биләмәләрендә Ҡара Июс йылғаһы үҙәнендә йәшәгән хакас халҡы төркөмө;
 сагайҙар (сағай) — тәүге тапҡыр Рәшид әд-Диндең монголдар яулап алған илдәр тураһындағы хәбәрҙәрендә телгә алына; урыҫ документтарында тәүге тапҡыр сагайҙарҙы телгә алыу 1620 йыл менән билдәләнә, уларҙың «яһаҡ түләмәүҙәре һәм яһаҡ йыйыусыларҙы туҡмауҙары» күрһәтелә. Сагайҙар составына, этник төркөм булараҡ, бельтырҙар (пилтір) инә, элегерәк бирюсиндар (пӱрӱс) айырып күрһәтелер булған.

Мәҙәниәт һәм тел буйынса теленгиттар, телеуттар, чулымдар, шорҙар хакастарға яҡын.

 Хакастарҙың сеокиһы 

 1926—2010 йылдарҙа Хакасияла хакастарҙың һаны 
2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса Рәсәй Федерацияһында хакастарҙың дөйөм һаны (72 959 кеше) 2002 йыл менән сағыштырғанда (75,6мең кеше) кәмегән. Тик Аскиз муниципаль районында ғына хакастар күпселекте тәшкил итә (50,4 %) .
1926 перепись1939 перепись1959 перепись1970 перепись1979 перепись1989 перепись2002 перепись2010 переписьЧисленность хакасов в Хакасии44,219 (49.8 %)45,799 (16.8 %)48,512 (11.8 %)54,750 (12.3 %)57,281 (11.5 %)62,859 (11.1 %)65,431 (12.0 %)63,643 (12,1 %)

 Хакас теле 
Хакас теле төрки телдәренең көнсығыш-һун (көнсығыш төрки) тармағының уйғыр (иҫке уйғыр) төркөмөнә ҡарай.

Икенсе бер классификацияға ярашлы, ул көнсығыш төрки телдәренең үҙаллы хакас (ҡырғыз-йәнәсәй) төркөмөнә ҡарай, был төркөмгә хакастарҙан тыш шорҙар (мрас шор һөйләше), чулымдар (урта чулым һөйләше), юйгу (һары уйгурҙар) (һары уйғыр теле) инә. Уларҙың тамыры боронғо ҡырғыҙ йәки йәнәсәй-ҡырғыҙ теленә барып тоташа. Бынан тыш кумандиндар, челкандар, тубаларҙар (һәм кондом шор һөйләше һәм түбәнге чулым һөйләше) (көнбайыш-төрки төньяҡ-алтай төркөмөнә ҡараһалар ҙа), шулай уҡ — ҡырғыҙҙар, алтайҙар, телеуттар, теленгиттар (көнбайын-төрки ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ тҡркҡмҡнә ҡараһалар ҙа) хакастарға тел буйынса яҡын.

Хакас телендә дүрт диалект бар: качин, сагай, ҡыҙыл һәм шор диалекттары. Хәҙерге заман яҙмаһы кириллица нигеҙендә булдырылған.

 Хакастарҙың антропонимияһы 

 Генетика 
Хакастарҙа У хромосомы гаплотөркөмө бүленеше
ГаплогруппаТап килеү йышлығы, % (N)Аскиз районыТаштып районыШиринский район(Сагайҙар)(Качинцы)«Полтаков (N= 44)»«Усть-Чуль (I%'=41)»Кызлас (N= 34)Матур (Сагайҙар/ Шорцы) (N= 46)Бутрахтар (N= 35)«Спирин (N = 22)»Топанов (N= 29)Всего (N= 251)"СЗ (хМ77)7 (2)0.8(2)Е (М1)3 (1)0.4(1)N* (хР43,4.5 (2)0.8(2)М178,М128)N1b (Р43)34.5 (15)56 (23)50 (17)15.2 (7)11 (4)86.5 (19)89.5 (2б)44.2 (111)N1с (М178)25 (11)24 (10)15 (5)39.2 (18)14 (5)4.5 (1)19.9 (50)Q (хМ3)2.1 (1)28 (10)3.5(1)4.8 (12)R1a1a (хМ458)36(16)20 (8)32 (11)43.5 (20)36 (13)9 (2)27.9 (70)R1b1b1 (М73)3 (1)б (2)1.2(3)Н0.703 ±0.602 ±0.642 ±0.663 ±0.765 ±0.255 ±0.197 ±± 0.027± 0.055± 0.052± 0.036± 0.042± 0.116± 0.095Н0.942 ±0.931 ±0.959 ±0.957 ±0.985 ±0.792 ±0.704 ±± 0.019± 0.024± 0.021± 0.017± 0.011± 0.086± 0.081

 Материаль мәҙәниәт 

 Рухи мәҙәниәт 
 Алыптыг нымах
 Нымах
 Хакасская демонология

 Халыҡ уйындары һәм ярыштары 
Ҡайһы бер хакас халыҡ уйындары һәм ярыштары

 Тобит

 Физик антропология 
Совет антропологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе — А. И. Ярхо 1920-се йылдарҙа хакастарҙың физик антропологияһын өйрәнә. 1930-сы йылдарҙан башлап, Хакасия халҡының боронғо һәм хәҙерге заман антропологияһын ватаныбыҙҙың абруйлы антропологтары — Г. Ф. Дебец, В П. Алексеев, В В. Бунак һәм башҡалар тикшерә

Хакастар ике антропологик типҡа бүленә. Дөйөм алғанда хакастар килеп сығыштары буйынса монголоид һәм европеоид расаларына барып тоташа [источник не указан 679 дней]:

 Урал расаһы (бирюсиндар, ҡыҙылдары, бельтырҙар, сагайҙарҙың бер өлөшө)
 Көньяҡ Себер расаһы (качиндар, сагайҙарҙың дала өлөшө, койбалдар).

 Килеп сығыштары 
Бик күптәнСм., напр., работы Л. А. Евтюховой, фактически отождествляющей два этноса: 1) Археологические памятники енисейских кыргызов (хакасов). — Абакан, 1948; 2) Южная Сибирь в древности // По следам древних культур. От Волги до Тихого океана. — М., 1954. — С. 193—224.  — C. 207. Йәнәсәй ҡыпғыҙҙары хакастарҙың ата-олаталары булған, тип фаразлана. Башҡа төрлө фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, Себер тарихы буйынса танылған белгес С. В. Бахрушин, Йәнәсәйҙәге «Ҡырғыҙ еркәйен» һүрәтләп (был ерҙәр Рәсәй Федерацияһының Хакас Республикаһынан ситтә лә урынлашҡан), ҡырғыҙҙарҙың халыҡтың бик аҙ өлөшөн тәшкил итеүенә күрһәтә. Артабанғы тикшереүҙәр «Йәнәсәй ҡырғыҙҙары» һәм «Ҡырғыҙ ерҙәре» терминдарын ҡырғыҙҙарға ҡарата ҡулланыуҙың хата булыуын раҫлай. Ысынында иһә бында һүҙ XVII быуатта хакас этносын формалаштырыуға тос өлөш индергән ҡырғыҙ ҡыштымдары тураһында бара.

 Хакастарҙың монголдар менән күҙалланған этник бәйләнеше 
Йәнәсәй ҡырғыҙҙары әҙәбиәттә түбәндәге исемдәр менән дә билдәле: хягас, хагас, сяцзястар һәм башҡалар. Тикшеренеүселәр фаразлауынса, хакастар үҙҙәренең шәхәрә башы булған боронғо хягастар ерендә йәшәй. Боронғо ҡырғыҙҙар монголдар менән тығыҙ этник бәйләнештә булған, тигән фекер ҙә барс. Хакастарҙың ойрат, паратан (фаралауҙар буйынса барындар) һәм халмах (калмак) ырыуҙары монголдарҙан килеп сыҡҡан, тип фаразлай тикшеренеүселәр. Буруттарҙың килеп сығышы ла монголдарға барып тоташа, тигән фараз да йәшәй. Борон был ерҙәргә монголдарҙың кереит, тумат, меркит, ордут (хонгодорҙар йәки удуит-меркиттар) күсенеп килеп төпләнгән һәм үҙҙәрен ҡырғыҙҙар тип атай башлаған.

Урта быуаттағы татарҙарҙың бер өлөшө хакастар составына ингән («тадарҙар»). Хакас риүәйәттәрендә билдәләнеүенсә, минусин ҡырғыҙҙары араһында «тадар» атамаһының таралыуы монгол яуҙарыменән бәйле.

Н. Я. Бичурин фекеренсә, боронғо ҡырғыҙҙарҙың (хягастар) тамырҙары монголдарға, йәки төрки-монголдарға барып тоташа.

В. Я. Бутанаев, хакастарҙың ата-олаталарының монголдар менән мәҙәни йәһәттән тығыҙ аралашып йәшәүе тураһында фактик материалдар күп, тип яҙа. Население Хакасияның халҡы XIII—XIV быуаттарҙа Монгол империяһ составына инә һәм 9-ар меңдән ашыу яугир бирә алған төмәндән (тумен) торған. Формирование этнополитического объединения Хонгорай этно-сәйәси берекмәһенең формалашыуы монгол хәрби-административ системаһы шарттарында башлана.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Баскаков Н. А. Тюркские языки, М., 1960, 2006
 Бахрушин С. В. Енисейские киргизы в XVII в. // Научные труды III. Избранные работы по истории Сибири XVI—XVII вв. Ч. 2. История народов Сибири в XVI—XVII вв. М.: Издательство Академии Наук СССР, 1955.
 Вербицкий В. И. Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка , Казань, 1884
 Карачаков Д. М., Угдыжеков С. А. Хакасы
 Козьмин Н. Н. Хакасы: историко-этнографический и хозяйственный очерк Минусинского края. — Иркутск: Изд. Иркут.секции науч. работников Рабпроса, 1925. — Х, 185 с. — (Краеведческая сер. № 4 / под ред. М. А. Азадовского; вып. V). — Библиогр. в примеч. в конце каждой гл.
 Текин Т. Проблема классификации тюркских языков // Проблемы современной тюркологии: материалы II Всесоюзной тюркологической конференции. — Алма-Ата: Наука, 1980 — С. 387—390
 Языки мира. Тюркские языки, Бишкек, 1997

 Һылтанмалар 
 Хакасы
 Дайджест «Народы Томской области», 2004
 Документальный фильм «Дети белой волчицы»
 ГЕНЕТИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ ХАКАССКИХ И ТЕЛЕУТСКИХ СЕОКОВ. СРАВНИТЕЛЬНАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ПО ДАННЫМ МАРКЕРОВ Y-ХРОМОСОМЫ.
 Анализ родоплеменной структуры хакасов по маркерам Y-хромосомы 
Категория:Хакас Республикаһы
Категория:Себер халыҡтары
Категория:Төрки халыҡтар
Категория:Рәсәй халыҡтары
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных