Уран (элемент)

Уран (, U) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 92.

Атом массаһы — 238,029; актиноидтарға ҡарай. Уранда радиоактив элементтар аҙ, тотороҡло изотоптары юҡ. Уның иң киң таралған изотобы уран-238 (146 нейтронлы, тәбиғи уранда 99,3 % тәшкил итә) һәм уран-235 (143 нейтронлы, тәбиғи уранда миҡдары 0,7204 %).

 Символы 
Уран элементының символы — U (Уран тип уҡыла).

 Тарихы 
Уран 1789 йылда Клапрот Мартин Генрих тарафынан асыла.

Боронғо заманда уҡ тәбиғи уран окисы һары һауыт-һаба яһау өсөн ҡулланылған. Мәҫәлән, Неаполь янында һары быяла ярсығы табылған, унда 1 % уран оксиды бар булып сыҡҡан, быяла беҙҙең эраның 79-сы йылында эшләнгән булған Уран тарихында беренсе мөһим дата — 1789 йылда немец натурфилософы, химик Мартин Генрих Клапрот Саксония настуран мәғдәнен ҡаҙып алып, алтынһыу-һары «тупраҡтан» металға оҡшаш ҡара матдә тергеҙеүе. Клапрот уны яңы элемент тип иҫәпләп, Уран планетаһы хөрмәтенә шундай исем бирә.

Уран илле йыл металл тип иҫәпләнеп йөрөй. 1841 йылда ғына француз химигы Эжен Пелиго (1811—1890) металға оҡшаш ялтырауыҡлы булһа ла, Клапрот уран элемент түгел, UO2 оксиды тип иҫбатлай. 1840 йылда Пелиго ябай матдә уранды айырып ала һәм уның атом ауырлығын билдәләй.

Уранды өйрәнеүҙә киләһе мөһим аҙымды 1874 йылда Д. И. Менделеев яһай. Ул үҙе эшләгән периодик системаһына таянып, уранды таблицаһының иң алыҫ шаҡмағына урынлаштырған. Элек урандың атом ауырлығын 120-гә тигеҙ тип һанағандар. Менделеев был миҡдарҙы ике тапҡыр арттыра. 12 йылдан һуң уның фекере немец химигы Циммерман (J. Zimmermann) тәжрибәләре менән раҫлана .

1896 йылда, уран тикшергәндә, француз ғалимы Антуан Анри Беккерель осраҡлы рәүештә радиоактив тарҡалыуҙы (радиоактивный распад) аса.

 Тәбиғәттә 
справа|мини|200x200пкс|Уран мәғдәне
Уран — күп һанда осрай торған иң ҙур номерлы элемент. Ер ҡабығы йөкмәткеһенең 0,00027 % (ауырлығы) тәшкил итә, диңгеҙ һыуында концентрацияһы — 3,2 мкг/л (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 3,3·10-7 %). Литосферала уран миҡдары 3 йәки 4 ·10−4% тип баһалана .

 Уран сығарған илдәр 
 №
 Исеме ятҡылығы
 Илдә
 Запасы, т
 Оператор ятҡылығы
 эшләй башлаған
  1
 Төньяҡ Хорасан
  200 000
 Казатомпром
 2008
  2
 Мак-Артур-Ривер
  160 000
 Cameco
 1999
  3
 Сигара-Лейк
  135 000
 Cameco
   4
 Көньяҡ Эльконское
  600 112
 Атомредметзолото
   5
 Инкай
  900 75
 Казатомпром
 2007
  6
 Стрельцовский
  50 000
 Атомредметзолото
   7
 Зоовч Овоо
  50 000
 AREVA
   8
 Моинкум
  700 43
 Казатомпром, AREVA
   9
 Мардая
  22 000
 Resources Khan, Атомредметзолото, Монголия Хөкүмәт
   10
 Ирколь
  18 900
 Казатомпром, China Guangdong Nuclear Power Co
 2009
  11
 Һары Һыу
  12 000
 ВостГок
 1959 12
 Олимп-Дэм
    1988 13
 Россинг
    1976 13
 Доминион
    2007 13
 Рейнджерс
    1980

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Разделение изотопов
 Ядерное топливо
 Урановое стекло
 Ядерная силовая установка
 Урановые минералы

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Уран// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.





 Һылтанмалар 
 Уран//Большая российская энциклопедия








Категория:Металдар
Категория:Радиоактив элементтар
Категория:Химик элементтар
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных