Лезгин яҙмаһы

Лезгин яҙмаһы  () — лезгин телендә яҙыу өсөн ҡулланылған яҙма. Төрлө ваҡытта төрлө  графикалаға нигеҙләнеп  йәшәй, бер нисә тапҡыр реформаға дусар була. Әлеге ваҡытта лезгин яҙмаһы кириллицала тормошҡа аша. Лезгин яҙмаһының тарихында түбәндәге баҫҡыстар айырыла:   

 XIX быуат башы  — 1928 йыл —   ғәрәп  алфавитына  нигеҙләнгән яҙма
 1860-сы — 1910-сы йылдар —  кириллицалағы яҙыу (ғәрәп яҙмаһы менән йәнәш)
 1928—1938 йылдар —  латин алфавитындағы яҙма
 1938 йылдан алып —  кириллица алфавитына нигеҙләнгән хәҙерге заман яҙыуы.

 Ғәрәп яҙмаһы 
Хәҙерге Дағстан  авторҙарының хеҙмәттәрендә   агван теле  менән ул ҡулланған яҙма  лезгин теле менән тиңләп күрһәтелә. Ләкин күпселек ғалимдар агван телен «уди теленең иҫкесә торошо» тип иҫәпләй.

Лезгин яҙмаһының иң боронғо ҡомартҡылары   XIX быуаттың беренсе яртыһына ҡарай. Был ҡулъяҙмаларҙа өлөшләтә дағстан телдәре (аджам) фонетикаһына яраҡлаштырылған  ғәрәп алфавиты ҡулланыла.  XIX быуатта лезгин телендә ғәрәп шрифты менән байтаҡ нәфис һәм  поэтик әҫәр яҙыла  (Етим Эмин шиғриәте һ.б.).

1917 йылғы революциянан  һуң ғәрәп графикаһында фәнни нигеҙҙәге беренсе норматив лезгин алфавитын төҙөү буйынса  эш башлана. Ошондай тәүге  алфавитты  Касумкент уҡытыусыһы Абу-Джафар Мамедов эшләй. Алфавиттың икенсе бер вариантын  Г. А. Гаджибеков   әҙерләй.  Был алфавитта бер нисә китап нәшер ителә, шул иҫәптән  «Лезгин шағирҙарының йырҙары» (1927), әммә был ваҡытҡа ғәрәп яҙмаһы урынына латин яҙмаһын ҡулланыу тураһындағы мәсьәлә ҡалҡып сыға.

Ғәрәп яҙмаһына нигеҙләнгән лезгин алфавиты  түбәндәге күренештә була (хәрефтәрҙең урынлашыу тәртибе һаҡланмаған):
آبچجڃداهٱفگغﻫاىىکلمناۊپڢڠقرسصشتطتطاواۈوخڅزژڗ

 Услар кириллицаһы 
справа|мини|300x300пкс|1871 йылғы әлифбалағы алфавит
справа|мини|300x300пкс|1911 йылғы әлифбалағы алфавит
1860-сы йылдарҙа, Дағстан Рәсәй империяһына ҡушылғандан һуң,  этнограф һәм лингвист П. К. Услар тарафынан беренсе  лезгин грамматикаһы эшләнә (1896 йылда баҫылып сыға). Был грамматикала  бер нисә латин һәм грузин хәрефе өҫтәлгән һәм модификацияланған кириллица  алфавиты  ҡулланыла. 1871 йылда ошо  алфавитта  Темир-Хан-Шурала беренсе лезгин китабы — «Кюринская азбука» нәшер ителә, Усларҙың ярҙамсыһы  Казанфар Зульфикаров уның авторы була.

XX быуат башында Услар алфавитында тағы бер нисә китап баҫылып сыға. Улар араһына «Ҡөрьәндә телгә алынған һигеҙ пәйғәмбәрҙең тарихы» һәм Абу-Джафар Мамедов  төҙөгән  «Ќу̇ре ჭалан елифарни аҳпа гw æниз қелдаj ђуз» әлифбаһы була; әлифба  Тифлиста 1911 йылда нәшерләнгән була. Әммә Услар алфавиты артабан үҫтерелмәй.

 Латин алфавиты 
1920-се йылдарҙа СССР-ҙа алфавиттарҙы  латинлаштырыу башлана.  1925—1926 йылдарҙа  Мәскәү юғары уҡыу йорттарында уҡыған лезгин студенттары  «лезгин түңәрәге» ойоштора, уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә  «Лезгинса яҙырғамы?» тигән брошюра баҫтырыла, ошо китапта  латинлаштырылған  алфавиттың проекты бирелә. Бер ни тиклем ваҡыттан дағстан телдәре өсөн Г. А. Гаджибеков һәм А. Л. Шамхалов тарафынан беренсе  «яңы дағстан алфавиты» төҙөлә. Уның  модификацияларының береһе   лезгин теленә тәғәйенләнә.

1928 йылдың 27 июнендә Бөтә Союз яңы алфавит үҙәк комитетының ғилми советы  тәҡдим ителгән алфавитты хуплай. Яңы яҙманың үҙенсәлектәренең береһе булып баш хәрефтәрҙең булмауы тора. Алфавит үҙе ошондай күренештә була: a, b, c, cc, 7x7пкс, ç, d, e, ə, f, g, ƣ, h, i, j, k, kk, ⱪ, l, m, n, o, ө, p, pp, 10x10пкс, q, ꝗ, r, s, ş, t, tt, 14x14пкс, u, v, x, 9x9пкс, 7x7пкс, y, z, ƶ, ꞩ, ꞩꞩ, ⱬ, '

1932 йылда лезгин алфавитына бер нисә үҙгәреш индерелә — хәрефтәр һаны ҡыҫҡартыла, баш хәрефтәр индерелә. 1930-сы йылдар уртыһына ул ошондай ҡиәфәткә инә:
A аB bC cÇ çD dE еF fG gƢ ƣH hI iJ jK kⱩ ⱪL lM mN nO оP p15x15пкс 14x14пксQ qꝖ ꝗR rS sŞ şꞨ ꞩT t17x17пкс 17x17пксU uV vX x19x19пкс 12x12пкс15x15пкс 11x11пксY yZ zƵ ƶⱫ ⱬ'
2018 йылда  Әзербайжанда латинлаштырылған  алфавит проекты эшләнә, уны  ошо илдә йәшәгән лезгиндарға  ғәмәлдәге кириллица алфавиты урынына ҡулланыуға тапшырырға  ниәт ителә  [неавторитетный источник?]

 Хәҙерге  алфавит 
1930-сы йылдар аҙағында СССР-ҙа яҙмаларҙы кириллицаға күсереү башлана. Уның барышында  1938 йылдың 5 ғинуарында  ВКП(б)-ның Дағстан өлкә комитеты бюроһы Дағстан халыҡтары алфавиттарын да   кириллицаға күсереү тураһында ҡарар сығара. 8 февралдә был ҡарар партияның Дағстан АССР-ы  өлкә комитеты тарафынан раҫлана. 11 февралдә яңы лезгин алфавиты  «Дагестанская правда» гәзитендә баҫылып сыға.

Артабан алфавитҡа ҙур булмаған үҙгәрештәр индерелә (Ё ё хәрефе индерелә, ә  УӀ уӀ хәрефе  Уь уь менән алмаштырыла). Әлеге ваҡытта лезгин алфавиты түбәндәгесә:
А аБ бВ вГ гГъ гъГь гьД дЕ еЁ ёЖ жЗ зИ иЙ йК кКъ къКь кьКӀ кӀЛ лМ мН нО оП пПӀ пӀР рС сТ тТӀ тӀУ уУь уьФ фХ хХъ хъХь хьЦ цЦӀ цӀЧ чЧӀ чӀШ шЩ щЪ ъЫ ыЬ ьЭ эЮ юЯ я
Хәҙерге орфография 1962 йылдан бирле йәшәп килә. 1962 йылға тиклем /k/, /p/, /t/, /t͡s/,  /t͡ʃ/  ышҡылыуһыҙ тартынғылары икеләтелгән хәреф менән билдәләнгән була: кк, пп, тт, цц, чч,  ччил /t͡ʃil/ «ер» менән чил /t͡ʃʰil/ «селтәр» кеүек парҙар хасил ителә. Кәм тигәндә   19 ошондай пар була. Хәҙерге орфографияла бындай һүҙҙәр   омограф булып тора: чил — бер үк ваҡытта /t͡ʃil/ «ер» ҙә,   /t͡ʃʰil/ «селтәр» ҙә.

 Алфавиттарҙы тап килтереү таблицаһы 
ҒәрәпУслар кириллицаһы Латиница 1932-1938 йылдарҙаХәҙерге кириллицаМФАآаA aА аaبбB bБ бbوвV vВ вwگгG gГ гgغг̧Ƣ ƣГъ гъʁﻫhH hГь гьhدдD dД дdاهеE e, JeЕ еje, e - - -Ё ёjoژжƵ ƶЖ жʒزзZ zЗ зzاىiI iИ иiىjJ jЙ йjکкK kК кkʰ, kڠқQ qКъ къqقqꝖ ꝗКь кьq'گkⱩ ⱪКӀ кӀk'لлL lЛ лlمмM mМ мmنнN nН нnاوоO oО оoپпP pП пpʰ, pڢԥP̡ p̡ПӀ пӀp'رрR rР рrسсS sС сsتтT tТ тtʰ, tطҭT̨ t̨ТӀ тӀt'اوуU uУ уuاۊу̇Y yУь уьyفфF fФ фfخхX xХ хχڅħӾ ӿХъ хъqʰؼh̑Ҳ ҳХь хьxصцS̷ s̷Ц цʦڗწⱫ ⱬЦӀ цӀʦ'چчC cЧ чʧجჭÇ çЧӀ чӀʧ'ش -Ş şШ шʃ - - -Щ щ - - -'ъʔ - - -Ы ы - - - -ь -اهеE eЭ эʔe, e - -juЮ юju - -jaЯ яja, æ

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Нах-дағстан телдәренең имләләре
Категория:Кириллик алфавиттар