Әзербайжандың ауыл хужалығы

Әзербайжандың ауыл хужалығы — Әзербайжан иҡтисадының тармағы.  Ауыл  хужалығы нигеҙҙә виноград үҫтереүҙә, баҡсасылыҡта, тәмәке үҫтереүҙә, йәшелсәселектә, малсылыҡта һәм ебәкселектә махсуслаша.  Төп техник культуралар — мамыҡ, тәмәке, сәй. 

Әзербайжан Республикаһының  территорияһы 86,6 мең кв. км (12 % — урман, 1,6 — һыу бассейны, 52,3 % — ауыл хужалығы өсөн яраҡлы ерҙәр,  34,1 % — башҡа ерҙәр) тәшкил итә. Бөтә ерҙәрҙең (8,7 миллион гектар) 4,6 миллион гектарын ауыл хужалығы ерҙәре   биләй. Шуның 1,8 миллион гектары — һөрөнтө ерҙәр,  2 миллион гектарҙы  йәйге һәм ҡышҡы көтөүлектәр алып тора,  ауыл хужалығы ерҙәренең бер өлөшөндә күп йыллыҡ үҫемлектәр үҫтерелә. Һөрөнтө ерҙәрҙең яртыһы тиерлек —  Кура-Аракс  уйһыулығында. 

Әзербайжандың эске тулайым продуктында ауыл хужалығының өлөшө — 5,7 % (2012 йыл).  Әзербайжандың  ауыл хужалығында, Һунарсылыҡ тармағында һәм урмансылығында  тулайым өҫтәмә ҡиммәт күләме  — 2318 миллион манат (2012 йыл).

 Тарихы 
1995 йылда  үткәрелгән аграр реформалар ил иҡтисадында баҙар мөнәсәбәттәрен урынлаштырыуға,  ерҙе һәм мөлкәтте файҙаланыуға, тармаҡ ҡоролошон булдырыуға, йүнселлек хасил  итеүгә  етди йоғонто яһай. Ауыл хужалығында ер биләмәләренә, мал-тыуарға, етештереү һәм етештереүгә ҡарамаған өлкәләргә, ауыл хужалығы техникаһына дәүләт милекселеге урынына шәхси милекселек  килә. Ауыл хужалығы производствоһында  1.208,7 кеше иҫәпләнә, уларҙың  99,98% — шәхси производствола, 0,02%  дәүләттекендә эшләй;  66,8% — ғаилә, 32,8% — йорт, 0,2% фермер хужалығы була.

2006 йылда  ЭТП-ла  ауыл хужалығындағы, Һунарсылыҡтағы һәм  урман хужалығындағы өҫтәмә ҡиммәттең удель ауырлығы  7,1% тәшкил итә,  был  2005 йыл  менән сағыштырғанда 0,9 процентҡа артыҡ. Үҫемлекселектә  0,8 процентҡа кәмеү, малсылыҡта 2,9 процентҡа үҫеш күҙәтелә.   Был тармаҡтарға булышлыҡ йөҙөнән бюджеттан бүленгән аҡса суммаһы  3,5 процентҡа, ә  2005 йыл   менән сағыштырғанда  37,2 процентҡа арта.

2006 йылда   аҙыҡ-түлек импорты һәм экспортының  удель ауырлығы  ярашлы 10,6% һәм 5,1% була.

2007 йылда  ауыл хужалығы  структураһы (сағыштырыу хаҡтарында, йомғаҡта): үҫемлекселек  — 56,2 %, малсылыҡ  — 43,8 %.

2007 йылда иген —  2 млн т самаһы (652 мең  га), мамыҡ — яҡынса 100 мең т, тәмәке — 2,8 мең т, шәкәр сөгөлдөрө — 137 мең т, картуф — 1036 мең  т, йәшелсә — 1219 мең  т, емеш — 675 мең т, виноград — яҡынса 100 мең т, ит (шул иҫәптән ҡош ите) — 147 мең т, һөт — 1330 мең  т, йомортҡа 573 млн дана етештерелә.

Барлыҡ ауыл хужалығы продукцияһының хаҡы  (ғәмәлдәге хаҡтарҙа) — 2318 млн манат (яҡынса 2,9$ млрд) — ЭТП-ның 5,7 % самаһы.
центр|мини|955x955пкс|Диаграмма — Әзербайжан ЭТП-һында  ауыл хужалығы өлөшө, йылдар буйынса

 Ауыл хужалығы тармаҡтары 
Әзербайжандың ауыл хужалығында малсылыҡтың етештереүсәнлеге — 39%, ер эшкәртеү 61 % тәшкил итә.  

 Игенселек 
Игенселектә  Шеки, Исмаиллы, Шәмәхә, Джәлилабад, Сабирабад, Агджабеди, Балакан һәм Бейлаган төбәктәре айырылып тора. Уларҙа сарыбугда, гүргәни, гарагылчыг, һырдабугда, гүлүсәр, кәрә, Ҡарабах бугдасы, агбугда, сәкиләбугда, гарагиләбугда, топбашбугда, аг арпа, гара арпа, шешәри арпа, гылыджы арпа кеүек культуралар игелә.

 Үҫемлекселек 

 Мамыҡсылыҡ 
мини|304x304пкс|Мамыҡ сәсеүлеге
Мамыҡсылыҡ  — ауыл хужалығының боронғо һәм стратегик әһәмиәткә эйә тармағы. Гәнжәлә, Гекчайҙа, Агдашта, Саатлыла, Сабирабадта, Сальянда  һ.б. үҫешкән.

 Тәмәке игеү 
Тәмәке —  мамыҡтан ҡала икенсе төп техник  культура.  Шекиҙә, Огузда, Ҡабалала, Закаталала, Балакендә, Масаллыла, Ярдымлыла, Лериктә, Ҡубатлыла, Зангеланда,  Таулы Ҡарабахта, Кельбеджереҙә һәм Нахчиванда үҫтерелә.

 Сәй үҫтереү 
Әзербайжан  сәй үҫтереү буйынса Кавказда  Грузиянан ҡала икенсе урынды биләй. Башлыса көньяҡ төбәктәрҙә — Ленкорандә, Астарала, Масаллыла, өлөшләтә Закаталала игелә. 

 Йәшелсәселек һәм ҡауын-ҡарбуз баҡсасылығы 
Бөтә төбәктәрҙә лә тиерлек үҫешкән.

 Картуф үҫтереү 
Көнбайыш төбәктәрҙә – Кедабекета, Товузда, Шамкирҙа, бер аҙ Дашкесанда, Гөйгөлдә, Гусарҙа алға киткән. Картуфҡа минималь ихтыяж нигеҙҙә эске етештереү иҫәбенә ҡәнәғәтләндерелә.
слева|мини|264x264пкс|Виноград баҡсаһы

 Виноградсылыҡ 
Иң үҫешкән һәм иң табышлы тармаҡ.   Виноград   Гәнжә-Газах, Кура-Аракс, Шемәхә һәи Нахчиван  зоналарында үҫтерелә. Республиканың төрлө төбәктәрендә  Франция, Италия, Испания, Иран, Грузия, Молдова, Украина, Үзбәкстан  һәм башҡа яҡтарҙан ҡайтарылған 70-тән ашыу иң яҡшы төр үҫтерелә. 

 Емешселек 
Бөтә төбәктәрҙә лә тиерлек үҫешкән; алма – Губа-Хачмаз зонаһы, сәтләүек, каштан – Шеки-Закатала зонаһы, цитрустар (лимон, әфлисун, мандарин, фейхоа) – Ленкорань-Астарала, тут ағасы —  Аран  зонаһында.

 Ебәкселек 
Аран зонеаһында, тау алды райондарында, Балакенда, Закаталала, Гахта алға киткән.

 Малсылыҡ 
мини|303x303пкс|Һарыҡтар, һыйырҙар
Малсылыҡ  Әзербайжан ауыл хужалығының иң мөһим тармаҡтарынан һанала, әммә ил халҡының ит-һөткә ихтыяжын яртылаш ҡына ҡәнәғәтләндерә.  Малсылыҡ  Әзербайжандың таулы төбәктәрендә, айырыуса Ширва һәм Кельбаджар-Лачин  зоналарында алға киткән. 

 Эре мал үрсетеү 
Бөтә төбәктәрҙә лә тиерлек үҫкән. Төп урынды  Һыйыр малы биләй. Аран һәм Шеки-Закатала төбәктәрендә буйволдар үрсетелә. Эре малдың 70 процентын һыйыр малы һәм буйволдар тәшкил итә.  

 Һарыҡсылыҡ 
Һарыҡ малы йәйге һәм ҡышҡы көтөүлектәрҙә тотола. Йөнө һәм тиреһе еңел сәнәғәт сеймалы булып тора.   

 Ҡошсолоҡ 
Башсыла Баҡының, Гәнжәнең, Нахчивандың  шәхси хужалыҡтарына үҫкән. Халыҡтың ҡош итенә һәм йомортҡаға ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә. Аҙыҡ базаһының наҡыҫлығы ҡошсолоҡ үҫешенә ҡамасаулай.

 Статистика 
Ауыл хужалығы культуралары сәсеү майҙандары:
Күрһәткес  (бөтә төр хужалыҡ категориялары буйынса)2016 йылБөтә төр ауыл хужалығы продукттары сәсеү майҙаны1628.3 (мең гектар)Иген культуралары сәсеү майҙаны997.5 (мең гектар)Техник үҫемлектәр сәсеү майҙаны 73.6 (мең гектар)Мамыҡ сәсеү майҙаны51.4 (мең гектар)Тәмәке сәсеү майҙаны2.4 (мең гектар)Картуф сәсеү майҙаны62.8 (мең гектар)Йәшелсәләр сәсеү майҙаны73.7 (мең гектар)Ҡауын-ҡарбуз сәсеү  майҙаны26.4 (мең гектар)Шәкәр ҡамышы сәсеү майҙаны7.1 (мең гектар)Мал аҙығы культуралары сәсеү майҙаны394.1(мең гектар)Емеш-еләк сәсеү майҙаны171.6 (мең гектар)Виноград сәсеү майҙаны16.0 (мең гектар)Сәй сәсеү майҙаны1.0 (мең гектар)
Ауыл хужалығы продукцияһын етештереү:
Күрһәткес  (бөтә төр хужалыҡ категориялары буйынса)2016 йылИген культуралары етештереү3065.1 (мең тонна)Дөйөм мамыҡ йыйыу күләме89.4 (мең тонна)Дөйөм тәмәке йыйыу күләме3.6 (мең тонна)Дөйөм картуф йыйыу күләме902.4 (мең тонна)Дөйөм йәшелсә йыйыу күләме1270.6 (мең тонна)Дөйөм ҡарбуз-ҡауын йыйыу күләме464.8 (мең тонна)Дөйөм еләк-емеш йыйыу күләме882.8 (мең тонна)Дөйөм виноград йыйыу күләме136.5 (мең тонна)Дөйөм шәкәр ҡамышы йыйыу күләме312.6 (мең тонна)Дөйөм сәй йыйыу күләме1.0 (мең тонна)
Эре мал һаны:
Күрһәткес  (бөтә төр хужалыҡ категориялары буйынса)2017 йыл (1 ғинуарға)Эре мал һаны2698.5 (мең баш)Һыйыр көтөүҙәре һаны2484.3 (мең баш)Буйвол көтөүҙәре һаны214.2 (мең баш)Һыйыр малы һаны1196.2 (мең баш)Буйволдар һаны102.8 (мең баш)Һарыҡ-кәзә һаны8614.8 (мең баш)Һарыҡ һаны7966.5 (мең баш)Кәзә һаны648.3 (мең баш)Сусҡа һаны4.4 (мең баш)Ҡош-ҡорт һаны28009.5 (мең баш)Йылҡы һаны71.6 (мең баш)Дөйә һаны0.2 (мең баш)Мул һаны0.1 (мең баш)
Төп аҙыҡ-түлек тауарҙары етештереү:
Күрһәткес  (бөтә төр хужалыҡ категориялары буйынса)2016 йылҺуғым ите етештереү302.2 (мең тонна)Һөт етештереү2009.9 (мең тонна)Йомортҡа етештереү1609.8 (мең тонна)Йөн етештереү16.7 (мең тонна)Ҡуҙы етештереү0.2 (мең тонна)

 Иҫкәрмәләр 

 Тышҡы һылтанмалар 

 Официальная страница Министерства Сельского Хозяйства Азербайджана
 Министерство сельского хозяйства
 Аграрно-Промышленный Комплекс Азербайджана

Категория:Әзербайжан иҡтисады
Категория:Страницы с непроверенными переводами
Категория:Әзербайжандың ауыл хужалығы
Категория:Илдәр буйынса ауыл хужалығы