Арль

Арль (франц.Arles, окс.Arle) — Францияның көньяҡ-көнсығыштында   Прованс — Альп — Зәңгәрһыу Яр төбәгендәге ҡала һәм коммуна, Буш-дю-Рок департаменты,  Арль округы,   Арль кантоны.

 Географик урыны 
Ҡала Рона йылғаһының  ярында,  уның дельтаһының башында,  Марсель ҡалаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан.

Коммунаның майҙаны — 758,93 км², халыҡ һаны — 51 970 кеше (2006) тотороҡлолоҡ тенденцияһы менән : 52 439 кеше (2012), халыҡ тығыҙлығы — 69,1 кеше/км².

 Халҡы 
2011 йылда коммунаның халҡы 52 510 кеше тәшкил итә, ә 2012 йылда — 52 439 кеше.Халыҡ һаны динамикаһы:

 Иҡтисады 
2010 йылда 33 137. кеше эшкә яраҡлы йәштә (15 йыл 64-кә тиклем), 22 479  иҡтисади яҡтан әүҙем,10 658  — әүҙем булмаған (әүҙемлек  күрһәткестәре 67,8 %, 1999 йылда — 66,4 %). 22  479   әүҙем эшләргә яраҡлы кешенән 18749  (8801 ҡатын-ҡыҙ,  9948 ир-егет), 3730 эшһеҙ иҫәпләнгән (1787  ир-егет һәм 1943 ҡатын-ҡыҙ).  10658 эшкә яраҡлы әүҙем булмаған   граждандар араһынан 3190   уҡыусы  йәки студент, 3017 — хаҡлы ялда, ә тағы 4451 —   башҡа сәбәптәр арҡаһында әүҙем булмағандар (последние данные приведены за 1999 год, временная занятость учтена частично) (последние данные приведены за 1999 год, временная занятость учтена частично).

2010 йыл дауамында коммунала  23  603   йорт хужалығы иҫәпләнгән, унда 51 544,5 кеше йәшәгән . Шул уҡ ваҡытта килем медианаһы бер һалым түләүсегә 15 876  евро тәшкил иткән Примечание: дети и внуки, которые проживали в двух местах учтены как 0,5 человека. Глава домашнего хозяйства — один налогоплательщик (НП), другие взрослые члены семьи — по 0,5 НП, дети до 14 лет — по 0,3 НП..

 Тарихы 
Ҡаланың боронғо исеме — Арелат (Arelat). Уның беренсе кешеләре лигурҙар. Б.э. тиклем 800 йылдарҙа бында күсеп ултырғандар. Ҡала  римлеләргә күскәнгә тиклем мөһим финикий сауҙа порты булған.
справа|мини|250x250пкс|Арль ҡалаһында амфитеатр.
справа|мини|250x250пкс|Рим аренаһы
Римляндар ҡаланы б.э. тиклем 123 йылда  баҫып алған. Арелат  б.э. тиклем 104 йылда Урта диңгеҙ менән тоташтырған  канал төҙөлгәндән һуң  ҙур әһәмиәткә эйә була, әммә ул яр буйында урынлашҡан Массилиянан ҡалыша. Граждандар һуғышы ваҡытында Арелат Помпейға ҡаршы Цезарь яғына күсә, Массилия Помпейға ярҙам итә. Цезарҙың еңеүенән һуң Арелат бүләк сифатында Массилииянан тартып алған өҫтөнлөктәрҙе ала. Ҡалала VI легион лагеры һәм ветерандар колонияһы урынлашҡан була.

Арелат Нарбон Галлияһы провинцияһының мөһим ҡалаһы була. Ул   99 акр (400 мең м²) , майҙанды биләй һәм стеналар менән уратып алынған. Ҡалала һәйкәлдәр, амфитеатр, триумфаль арка, цирк, театрҙар күп булған.

Боронғо Арелат диңгеҙгә яҡын урынлашҡан, шуға ла мөһим порт булып  хеҙмәт иткән, бынан тыш Рона аша бында күпер һалынған. Әммә был күпер стационар булмаған, был римляндар өсөн хас түгел, ә понтонлы һыу аша сығыу ҡулайламаһы кеүек ҡулланылған.  Якорь  тотоп торған кәмәләр башнялар һәм һәр осонда күтәрелә торған күперҙәр менән тәьмин ителгән. Күперҙең бындай төҙөлөшө Ронала стационар күпер төҙөүҙе ҡатмарлаштырыусы йыш көслө ташҡындар менән аңлатыла. Был рим күперенән бөгөнгө көндә бер ни ҙә ҡалмаған. .
справа|мини|210x210пкс|Арль: рим театры емереклектәре
Рим империяһы ваҡытында Арелат мөһим мәҙәни  һәм дини үҙәк булған.  Бында философ Фаворин тыуған.  Ҡала Галлияла христианлыҡты таратыуҙың иң мөһим үҙәге булған.  Беренсе  епископ апостол изге Трофим һаналған  (б.э. тиклем I быуатта) һәм  һуңынан Арелат епископтарының араһында  бер нисә атаҡлы клирик була. .

Ҡала  йоғонтоһоноң иң юғары нөктәһе  IV һәм  V быуаттарҙа була, рим императорҙары  хәрби кампаниялар ваҡытында ставка өсөн йыш ҡына Арелатты һайлай. 395 йылда ҡала Галлияның преториан префектының йәшәгән урыны була. Император  Константин I Арелатты ныҡ яратҡан һәм бында мунсалар төҙөгән, улар өлөшләтә бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Уның улы, Константин II Арелатта тыуған. Узурпатор Константин III үҙен Көнбайыш императоры тип иғлан итә һәм   Арелатты үҙенең баш ҡалаһы итеп һайлай (408 йыл).

VI  быуатта ҡала вестготтар тарафынан баҫып алына һәм емерелә, яҡынса 730  йылда уны ғәрәптәр талай.

934—1032 йылдарҙа Арль  ҡеүәтле Арль короллекгенең баш ҡалаһы була, һуңынан бында күпмелер ваҡыт  итальян өлгөһө буйынса сауҙагәр- республика идаралығы өҫтөнлөк итә.  1239 йылда Арль  сәйәси үҙаллылығын юғалта һәм Прованс графлығы составына инә.  Тиҙҙән ул Көньяҡ Францияның төп порты әһәмиәте  буйынса Марселдән ҡалыша. 
справа|мини|280x280пкс|Эңер төшкәс Арль әйтерһең Ван Гогтың төҫтәрендә, ә ысынында Ван Гог Арль һәм Прованстың буяуҙарын  алған.
1888 йылдың февраленән алып  1889 йылдың  майына тиклем Арль ҡалаһында рәссамдар  Поль Гоген һәм Винсент Ван Гог эшләгән, һуңғыһы өсөн был осор тормошонда иң емешле була.

 Иҫтәлекле урындары 
слева|мини|251x251пкс|Винсент Ван Гог, Кафеның төнгө террасаһы (1888). Арль ҡалаһында.
Арль ҡалаһында   антик төҙөлөштәр күп — ҡала стенаһының бер өлөшө, театр һәм амфитеатр  (беҙҙең эраға тиклем Iбыуат), ул 20 меңгә тиклем тамашасыны һыйҙыра (өсөн әлегә тиклем коррида үткәреү өсөн ҡулланыла ). Ҡаҙыныуҙарҙа күп ҡиммәтле  сәнғәт әҫәрҙәре табыла (мәҫәлән, «Венера Арлезианская»,  Луврға килтерелә).  Изге Трофим   соборы  XII быуатта роман стилендә төҙөлгән, XV быуатта уның архитектураһына  бер нисә   готика элементы өҫтәлә. Антик Арелаттың емереклектәре  1981 йылда кешелектең Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.

Ҡаланың бер майҙаны рус яҙыусыһы Берберова Нина Николаевна исеме менән аталған  (). Ул майҙанда урынлашҡан «Sud Actes» нәшриәтенең  даими автор булған.

 Билдәле шәхестәре 
Арль ҡалаһында тыуғандар:

 Жанна Кальман — Ерҙә иң оҙаҡ йәшәгән кешеләрҙең береһе.
 Николя Рейес  һәм Бучикх Чико — вокалистар, гитарасылар,   Арль ҡалаһынан сиған Gipsy Kings фолк-төркөмөнә нигеҙ һалыусылар
 Пьер-Антуан Антонель — ҡаланың беренсе  мэры, талантлы журналист һәм Бөйөк француз революцияһы эшмәкәре эшмәкәре.

 Туғандаш ҡалалар 
ссылка=ЮНЕСКО|75x75пкс|Флаг ЮНЕСКОБөтә донъя мираҫы ЮНЕСКО, объект № 164урыҫ. • ингл. • фр.
  Вервье (франц.Verviers, ), Бельгия
  Верчелли (италь.Vercelli), Италия
  Йорк (ингл.  York), Пенсильвания, АҠШ
  Калимнос (грек.Κάλυμνος, ингл.  Kalymnos), Греция
  Кувельес (исп. Cubelles), Испания
  Псков, Рәсәй
  Санье (франц.Sagné), Мавритания
  Уисбеч (ингл.  Wisbech), Англия
  Херес-де-ла-Фронтер (исп. erez de la Frontera), Испания
  Чжоучжуань (3ыт.  周庄, пиньинь: Zhōuzhuāng), Ҡытай
  Фульда (нем.Fulda), Германия

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 



 Һылтанмалар 

 Арль коммуна мэрияһының рәсми сайты 

Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы
Категория:Элекке баш ҡалалар
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Страницы с непроверенными переводами
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары