Мангейм

|

Мангейм (шулай уҡ Манхайм; , алеман. Manne, пфальц. Monnem, Mannem) — ҡала, Германияның ҙурлығы буйынса өсөнсө (Штутгарт һәм Карлсруэ) ҡалаһы, Баден-Вюртемберг федераль ерендә урынлашҡан 2,5 миллионлы «Өсмөйөш Рейн-Неккар» агломерацияһының үҙәге.

 Тарих 
Mannenheim ауылы Лдошр кодексында тәүге тапҡыр 766 йылда телгә алына. 1607 йылда ҡала булып китә, ҡала даға формалы һарайлы булып, урамдары бер-береһенә перпендикуляр төҙөлә Үҙәгенең исеме шул : «квадрат» һүҙенән барлыҡҡа килә. 1720 йылда ҡалаға Гейдельбергтан пфальц курфюрсты резиденцияһы күсерелә, шуның арҡаһында ҡаланың сәйәси әһәмиәте тағы ла ҙурая. XVIII быуатта барокко стилендә Мангейм замогы төҙөлә, был замок Европала иң эреләрҙең береһе.
слева|мини|200x200пкс|Ҡала үҙәге планы — замок (аҫта, ҡыҙыл төҫтә) һәм урам-«квадраттар». Түбәнге һул яҡ мөйөштә — Рейн, юғары өлөшөндә — Неккар.
слева|мини|267x267пкс|«Wasserturm», ҡаланың бер символы
Мангейм уйлап табыу тарихы менән бәйле: Карл Дрез 1817 йылда беренсе дрезина төҙөгән, 1880 йылда электр лифтын беренсе булып Вернер фон Сименс күргәҙмәгә ҡуйған, 1886 йылда беренсе Карл Бенц автомобиле ҡала урамдары буйлап үтә, 1921 йылда — беренсе трактор. Шулай уҡ 1930 йылда — троллейбус хәрәкәте асыла.

Икенсе донъя һуғышынан ҡала бомбаларҙа тулыһынса тиерлек емерелә, һуңынан яңынан төҙөкләндерелә.

 Географияһы 
Мангейм урынлашҡан Баден-Вюртемберг федераль еренең төньяҡ-көнбайышында, Рейнланд-Пфальц һәм Гессен ерҙәре сиктәрендә урынлашҡан. Ҡала «Рейн-Неккар» төбәгенең ҡалаһы, ул Неккар йылғаһының Рейнға ҡушылған ерендә тора. Күрше ҡаршы ярында Людвигсхафен ҡалаһы (Рейнланд-Пфальц федераль ере) тора, ике ҡала үҙәге Рейн йылғаһы аша күпер менән тоташҡан.

 Халыҡ 

Статистика численности населения с 1450 по 2017ГодҺаны14505701572800176624 190177425 093177725 3531961313 890http://www.statistik.baden-wuerttemberg.de/BevoelkGebiet/Bevoelkerung/01515020.tab?R=GS2220001962318 9191963321 0751964323 4441965328 1561966329 3011967323 7441968326 3021969330 9201970332 1631971330 635ГодҺаны1972328 4111973325 3861974320 5081975314 0861976309 0591977305 7411978302 7941979303 2471980304 3031981304 2191982302 6211983298 0421984295 1781985294 9841986294 6481987295 191ГодҺаны1988300 4681989305 9741990310 4111991314 6851992318 4461993318 0251994316 2231995311 2921996312 2161997310 4751998308 9031999307 7302000306 7292001308 3852002308 7592003308 353ГодҺаны2004307 4992005307 9002006307 9142007309 7952008311 3422009311 9692010313 1742011291 4582012294 6272014299 8442013296 6902015305 7802016304 781https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html 2016316 265https://www.mannheim.de/stadt-gestalten/bevoelkerung2017307 997Alle politisch selbständigen Gemeinden mit ausgewählten Merkmalen am 31.12.2018 (4. Quartal) — DESTATIS.

 Мәҙәниәт 
XVIII быуатбыуатта ҡалала Гете, Шиллер һәм Моцарт ҡунаҡта була. 1782 йылдың ғинуарында ҡала театрында Шиллерҙың «Юлбаҫарҙар» драмаһының пермьераһы була, Шиллерға ул уңыш килтерәБөйөк шағир булып китер тип военврач, Neue Zeiten Frankfurt am Main.

Академик музыкала Мангейм мәктәбе, тип аталған хәрәкәт бар, шул иҫәптән Мангейм капеллаһы (симфоник оркестры — XVIII быуат уртаһында Европалағы иң яҡшы оркестр). Был мәктәп барокко стиленән Вена мәктәбенең (Гайдн, Моцарт, Бетховен) классицизм стиленә күсеү сраһы була.. Мангеймский оркестры етәксеһе булып Ян Стамиц — билдәле композитор, дирижер һәм скрипкасы торған. Ул мәктәптең сағыу вәкилдәр булып Мангейм, композиторҙары менән бер рәттән уның өлкән улы К. Стамиц, Х. Каннабих, Ф. К. Рихтер, А Фильц тораМәҡәлә Германия в БСЭ.

1952 йылдан алып йыл һайын Халыҡ-ара Мангейм — Гейдельберг кинофестивале үткәрелә.

 Иҫтәлекле урындар 

 Мангейм һарайы 
мини|300x300пкс|Мангейм һарайы
Мангеймский һарайы (нем. Mannhemier Schloss) — Европала, XVIII быуатта иң ҙур һарай була, ул курфюрст Пфальцтың резиденцияһы. Һарай Мангейм ҡалаһының үҙәгендә тора — ҙурлығы буйынса Штутгарттан һуң Баден — Вюртемберг иң ҙур һарай.

Мангеймский 1720-1760-сы йылдарҙа. курфюрст Карл Филипп (III von Karl Philipp der Pfalz, 1661-1742) һәм Карл Теодор (Karl Theodor Philipp, 1724-1799) идара иткән осорҙа төҙөлә, Мангейм һарайы улапҙың ҡышҡы резиденцияһы булып хеҙмәт итә, 6.гектар майҙанды биләй, һарай фасадының оҙонлоғо 450 метр тәшкил итә. Мангейм һарайы күләме буйынса — Европала Версалдән һуң икенсе урынды биләүсе бароккоһы һарайы.

Әлеге ваҡытта һарайҙа китапхана һәм музей (2007 йылда реставрациянан һуң бина асылған) урынлашҡан, бинала офис һәм лекция залдары бар; төньяҡ ҡанатын — Һарай сиркәүе һәм суд палатаһы биләй. Һарайҙың ҙур өлөшө Мангейм университетына ҡарай (Германияныңиң яҡшы юғары уҡыу йорто)
слева|мини|200x200пкс|Luisenpark
мини|200x200пкс|Luisenpark

 Спорт 
Ҡалала «Вальдхоф», «Мангейм» футбол клубтары төпләнгән. Шулай уҡ ҡалала иң көслө немец хоккей клубы «Адлер Мангейм» урынлашҡан..

1969 йылда Мангеймда Германияның иң билдәле теннисисткаһы Штеффи Граф тыуған.

 Хәҙерге заман 
мини|200x200пкс|Мангейм майҙанындағы фонтан
ХХ быуаттың. Мангейм иң эре индустриаль ҡала, Европаның мөһим транспорт үҙәге булып тора .

Мангеймда бик күп завод һәм фабрикалар, юғары уҡыу йорттары урынлашҡан.

2007 йылда Мангейм (ҡала) үҙенең 400 йыллыҡ юбилейын билдәләй.

 Туғанлашҡан ҡалалары 

  Суонси (), Великобритания (с 1957 года)
  Тулон (), Франция (с 1959 года)
  район Берлина Шарлоттенбург (), Германия, (с 1961 года)
  Уинсор (), Канада, провинция Онтарио (c 1980 года)
  Риза (город) (), Германия, земля Саксония (c 1988 года)
  Кишинёв (), Молдавия (c 1989 года)
  Быдгощ (), Польша (c 1991 года)
  Клайпеда (), Литва (c 2002 года)
  Чжэньцзян (, ), Китай (c 2004 года)
  Улан-Удэ (), Россия

 Уйлап табыу 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Мангеймский замок
 САП-Арена
 Мемориальная трасса имени Берты Бенц

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Мангейм ҡалаһының рәсми сайты
Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Страницы с непроверенными переводами