Шымкент

Шымке́нт ( 1992 йылдың 8 сентябренә тиклем ЧимкентПостановление Верховного Совета от 08.09.1992 "О переименовании и упорядочении транскрибирования на русском теле наименований отдельных административно-территориальных единиц республики Казахстан"; ) — Ҡаҙағстандың көньяғындағы ҡала, республика әһәмиәтендәге статусҡа эйәПостановление Верховного Совета от 08.09.1992 "О переименовании и упорядочении транскрибирования на русском теле наименований отдельных административно-территориальных единиц республики Казахстан". «Ҡаҙағстан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо тураһында» законы нигеҙендә,  халыҡ һаны 1 миллиондан ашыу өс ҡала  айырым дәүләт әһәмиәтенә эйә булып тора. Былар: Алматы, Астана һәм Шымкент,уларҙың статусы өлкәгә тиң. Шымкент айырым   административн-территориаль берәмек, (республиканың 17-се регионы ), үҙен уратып алған өлкә составына инмәй  Публичное подписание Указа «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан»

Шымкент — халыҡ һаны буйынса илдә өсөнсөСписок_городов_Казахстана_по_численности_населения һәм биләгән майҙандары буйынса беренсе урында тора  , иң эре сәнәғәт, сауҙа һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе; халыҡ һаны буйынса икенсе урында торған Шымкент агломерацияһы. 

2018 йылдың 19 июненә тиклемПубличное подписание Указа «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан» —  Көньяҡ-Ҡаҙағстан (хәҙерге  Төркөстан өлкәһе) өлкәһенең административ үҙәге булған.

 Этимологияһы 
Ҡаланың әлеге атамаһы Шымкент ике өлөштән тора:  «кент» терминыВ современном казахском теле кент — посёлок городского типа, поэтому в разговорном теле часто город упоминается как Шымқала. (фарсы телдәрендә — ҡала, ҡасаба, төйәк) һәм «чим/шым» билдәләмәһеПопова В. Н. http://www.ruslang.ru/doc/voprosy/voprosy2000-3.pdf  Ареально-ретрогрессивный метод А. П. Дульзона в исследовании субстратной топонимии] // Вопросы телознания. — 2000. — № 3. — С. 52-53..«Шым/чим»  компонентының тарихи рәүештә  «чем», «чеменьгень», «чиминь», «чиминъгень» тигән варианттары ла булған һәм фарсы телдәрендә «болон, сиҙәм» тигәнде аңлатҡан.
 В. В. Бартольд һәм Э. М. Мурзаев фекеренсә,  «чиминь/чемень» сөғд теленән (болон, сәскәле үҙән) «кент» һүҙе ҡушып эшләнгән.
 В. В. Радлов  «чаман» һүҙенән - ғәрәпсә  «ағаслыҡ» тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай.
 Сәйәхәтсе Г. Н. Потанин 1830 йылда «Чимкеть» тигән атаманы теркәгән («кеть» варианты).
 Э. М. Мурзаев  1984 йылда ( Л. И. Розоваға һәм В. И. Савинаға һылтанып)  «чамен/чемен» һүҙен «сиҙәм» һүҙе менән бәйләй.

 Тәүге мәғлүмәттәр 
Хәҙерге заман Шымкент  биләмәләре территорияһында  XI−XII быуаттар арауығында кеше йәшәгән булған. Шуның менән бергә, уның  бынан иртәрәк барлыҡҡа килеүе тураһында ла гипотеза бар, был фараз  археологик ҡаҙыныу эштәре барышында тәҡдим табылған ҡәберҙәрҙе өйрәнеү  нигеҙендә барлыҡҡа килгән, белгестәр баһаһы буйынса, улар V - VI быуаттарға ҡарай тип баһаланған. Шымкент тураһында яҙма сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр Шәрәф-әд-дин Йәзди (1425 йыл) китабы «Зәфәр-намә» («Еңеүҙәр китабы») китабында Аҡһаҡ Тимер яуҙарын һүрәтләгәндә телгә ала. , эргәһендә хәрби походтары һүрәтләнгән ТимурШЫМКЕНТ: ПРОШЛОЕ, НАСТОЯЩЕЕ, БУДУЩЕЕ.

 Халҡы 

 XIX быуат аҙағы 
1897 йылғы йәниҫәп буйынса Чимкентта 11 194Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. кеше йәшәгән (6185 ир-ат һәм 5009 ҡатын-ҡыҙ).

1897 йылда туған телдәре буйынса ошолай яҙылғандар:

 һарттар — 84,6 %
 урыҫтар — 5,7 %
 ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар — 4,0 %
 украиндар — 1,8 %
 йәһүдтәр — 1,6 %
 татарҙар — 1,1 %
 поляктар — 0,6 %
 немецтар — 0,2 %
 ҡараҡалпаҡтар — 0,2 %
 үзбәктәр — 0,08 %.

Чимкент өйәҙендә 1897 йылда 285 059 кеше йәшәгән, туған телдәр буйынса ошолай булғандар Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.:
  ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар — 78,8 %
 һарттар — 11,2 %
 үзбәктәр — 7,3 %
 украиндар — 1,5 %
 урыҫтар — 0,8 %
 татарҙар — 0,2 %
 йәһүдтәр — 0,07 %.

 XX быуаттың икенсе яртыһында 
1939 йылғы йәниҫәп буйынса Чимкент ҡала советында (дөйөм халыҡ һаны 91 867 кеше) Чимкент ҡалаһы үҙе (74 421 кеше), шулай уҡ Ильич эшсе ҡасабаһы булған — 17 446 кешеВсесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР.
 Милләт  тотош ҡала советы   Чимкент ҡ.  Үҙәк өлөш  Калинин( Свинцовый з-ды р-ны)  Ильич э.ҡ. Урыҫтар  47,26 %  49,28 %  48,95 %  51,13 %  38,63 % Ҡаҙаҡтар  14,64 %  13,09 %  11,33 %  22,80 %  21,25 % Үзбәктәр  14,38 %  16,71 %  18,45 %  7,09 %  4,41 % Украиндар 9,65 %  10,39 %  10,26 %  11,07 %  6,49 % Татарҙар  4,20 %  4,27 %  4,17 %  4,83 %  3,89 % Корейҙар 1,39 %  1,41 %  1,65 %  0,10 %  1,31 % Әзербайжандар  1,24 %  0,03 %  0,04 %  0,01 %  6,37 % Финдар  0,83 %  -  -  -  4,37 % Немецтар  0,59 %  0,38 %  0,43 %  0,10 %  1,50 % Тажиктар  0,22 %  0,07 %  0,07 %  0,05 %  0,84 % башҡалар 6,44 %  4,37 %  4,64 %  2,83 %  15,30 %

XXI быуат башы 
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡала халҡы  1 011 511 кеше тип иҫәпләнә Об изменении численности населения Республики Казахстан с начала 2018 года до 1 января 2019 года 
+ Ҡушылған биләмәләрҙе иҫәпкә алып:  2015 йыл башынаЧисленность населения РК по отдельным этносам на начало 2015 года ЭтносҺаныӨлөшөҠаҙаҡтар547 29763,78 %Үзбәктәр16122218,78 %Урыҫтар93 60710,91 %Әзербайжандар15 3571,79 %Татарҙар10 2571,19 %Корейҙар65980,77 %Украиндар30610,36 %Төрөктәр66560,78 %Уйғырҙар15900,19 %Ҡырғыҙҙар15000,17 %Чечендар13870,16 %Немецтар11180,13 %Курдтар26070,30 %Гректар6130,07 %Фарсылар10020,12 %Тажиктар6260,07 %Башҡорттар4080,05 %башҡалар32410,38 %ВСЕГО858 147100,00 %
+Шымкенттың этник составы  1 ғинуар 2011 йылЧисленность населения РК по отдельным этносам на 1 января 2011 года ЭтносҺаныӨлөшөҠаҙаҡтар407 378 64,76 %Урыҫтар91 31714,52 %Үзбәктәр86 18013,70 %Әзербайжандар11 6761,86 %Татарҙар97001,54 %Корейҙар63041,00 %Украиндар33770,54 %Төрөктәр25680,41 %Уйғырҙар13900,20 %Ҡырғыҙҙар11340,18 %Чечендар11220,18 %Немецтар10290,16 %Курдтар8820,14 %Гректар5720,09 %Фарсылар5030,08 %Тажиктар4880,08 %Төркмәндәр1000,02 %башҡалар33490,53 %ЙӘМҒЕҺЕ629 069100,00 %

Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоҡ осоронда  Шымкент ҡалаһында халыҡ һаны ҙур үҫеш кисерҙе.Мәҫәлән, 2011 йылға ҡала халҡы һаны 2000 йыл менән сағыштырғанда 44,5 процентҡа үҫә  (629,1 мең һәм 435,3 мең кеше - ярашлы рәүештә)Программа развития города Шымкента на 2011—2015 годы .

2015 йылға Шымкентҡа  эргә-тирәһендәге райондарҙы ҡушалар, шул сәбәпле  ҡала халҡы һаны 858 147 кешегә етәЧисленность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам на начало 2015 года .Шымкенттың элекке ерҙәрендә 711 783 кеше йәшәгән булғанЧисленность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам на 1 января 2015 года . 

Биләмәләр өҫтәлеү менән халыҡтың этник составы ла үҙгәрә. Мәҫәлән, үзбәктәр һаны 86 180-дән 161 222 кешегә етә. 

 Агломерация 
Шымкент агломерацияһына 367 тораҡ пункт инә, улар 1573,5 мең га территорияла урынлашҡан.  Шымкент агломерацияһында йәшәүселәр һаны 2017 йыл аҙағына 1,8 млн кеше булған (Ҡаҙағстан Республикаһы халҡының 10 проценты), был уны дәүмәле буйынса илдәге икенсе агломерация кимәленә күтәрә ( Алматыныҡынан ҡала - 2,5 млн кеше)Проект развития агломерации Шымкента обсудили в акимате ЮКОПрограмма развития регионов 
2020 йылға был һан 1,9 млн кешегә етер тип көтөлә, ә 2030 — йылға - 2,3 млн тирәһеПрограмма развития регионов 

Изохрон ысулын файҙаланып (1,5- сәғәтлек транспорт менән файҙаланыу мөмкинлеге) агломерация структураһы билдәләнгән. Уның йоғонтоһона инә : үҙәк (төйөн) — Шымкент ҡалаһы, Арыс ҡала администрацияһы (Арыс ҡалаһы менән), Байҙыбәк, Төлкөбас, Ҡаҙығорт (Ҡаҙығорт ауылы менән), Толебий (Ленгер ҡалаһы менән), Ордабасы һәм Сайрам райондары (шул иҫәптән Манкент һәм Сайрамды ҡушып)Программа развития регионов 
 Динамикаһы 

 Телдәр 

Ҡаҙаҡ теле дәүләт теле статусына, урыҫ теле —  рәсми тел статусына эйә  ( ҠР Конституцияһы, ст 7.2). 2012 йылға Шымкенттағы өлкәндәрҙең 74 % урыҫ телен, 72 % — ҡаҙаҡ, 9,5 % — инглиз телен белгән, өс телде лә белеүселәр (ҡаҙаҡ, урыҫ, инглиз) — 9,5 %.

 Климаты 
 Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы — +13,0 °C
 Һауаның сағыштырма дымлылығы  — 57 %
 Елдең уртаса тиҙлеге — 2,2 м/с

 Туғандаш ҡалалар 
  Могилёв (Белоруссия)
  Стивенидж(Бөйөк Британия)
  Ахарнон (Греция) 
  Измир (Төркиә) 
  Истанбул (Төркиә)
  Адана (Төркиә)
  Эрзинджан (Төркиә)
  Паттайя (Таиланд)
  Гроссето(Италия)
  Байинь] (Ҡытай)
  Худжанд (Тажикстан)
  Эскишехир (Төркиә) 

 Галерея 

 Шулай уҡ ҡара 
 Этномузей «Кылует»
 Заражение ВИЧ-инфекцией жителей Шымкента

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 
 Акимат Южно-Казахстанской области 
 Подушкин Н. П. Когда родился Шымкент? / Шымкент. Историко-информационный путеводитель. — Шымкент: Китап, 1998. — ISBN 5-605-00263-5
 Управление статистики Южно-Казахстанской области 

 Һылтанмалар
 Официальный сайт акимата города Шымкента 


Категория:Ҡаҙағстан ҡалалары