Сайғаҡ

СайғаБанников А. Г., Флинт В. Е. Отряд Парнокопытные (Artiodactyla) // Жизнь животных. Том 7. Млекопитающие / под ред. В. Е. Соколова. — 2-е изд. — : Просвещение, 1989. — С. 493—495. — 558 с. — ISBN 5-09-001434-5Данилкин А. А. Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Полорогие (Bovidae). — : Товарищество научных изданий КМК, 2005. — С. 101. — 550 с. — ISBN 5-87317-231-5 (инә зат), маргач йәки сайғаҡ (ата зат; ) — ысын антилопалар ярым ғаиләһенә ҡараған ҡуштояҡлы һөтимәрҙәр (үҙенсәлекле анатомияһынан сығып, ҡайһы берҙә уны тибет антилопаһы менән бергә айырым Saiginae ярым ғаиләһенә теркәйҙәр).

2002 йылда Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (МСОП) был төрҙө «CR» категорияһына, йәғни «бөтөүгә дусар булған» төргә теркәй. Башта был хайуандар Карпат тауҙары итәге һәм Кавказдан алып Джунгария һәм Монголияға тиклем Евразия далаларында һәм ярым сүллектәрендә ҙур территорияларҙы биләп йөрөй. Хәҙер сайғаҡтар Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан, Төркмәнстандың, Рәсәйҙең (Ҡалмыҡстан, Әстерхан өлкәһе, Алтай республикаһы) һәм көнбайыш Монголияның бер өлөшөндә йәшәй. Украинаның Аскания-Нова ҡурсаулығына башҡа ерҙән алып килеп ебәргәндәр..

 Тасуирламаһы 
слева|мини|250x250пкс|СССР-ҙың почта маркаһында сайғаҡ, 1974
Ҡуштояҡлы ваҡ мал, кәүҙәһенең оҙонлоғо 110—146 см, ҡойроғо 8 — 12 см, бейеклеге 60 —79 см. Ауырлығы 23 — 79 кг. Оҙонайып торған кәүҙәле, сағыштырмаса нәҙек ҡыҫҡа тояҡлы. Йомшаҡ, көмрө томшоҡло (бер аҙ фил томшоғона оҡшаңҡырап тора). Ҡолаҡ остары йомро. Тояҡтарының урталағылары ситтәгеләренә ҡарағанда ҙурыраҡ. Мөгөҙ тик ата хайуандарҙа ғына була. Мөгөҙҙөренең оҙонлоғо баш оҙонлоғо менән бер тигәндәй, 30 сантиметрға етә. Һарғылт-аҡ төҫтәге хайуандың мөгөҙҙәре дөрөҫ булмаған формала, аҫтан өстән бер өлөшөндә арҡыры дуңгәләктәр бар һәм башына ҡарата вертикаль рәүештә тора тиерлек.

Йәйге тиреһе һарғылт-ерән, арҡаһының уртаһы ҡоңғорт ҡара төҫтә һәм ҡорһағына табан асыҡ һары төҫкә инә бара, сағыштырмаса һирәк йөн менән ҡапланған. Ҡышҡы тиренең йөнө ҡуйыраҡ та, оҙонораҡ та, бик яҡты, асыҡ һоро төҫтә. Сайға йылына ике тапҡыр: яҙ һәм көҙ йөнөн алмаштыра.

Имсәктәре — 2 пар.

 Көн итеү рәүеше 
Сайғаҡтар төрлө миҙгелдә далала, ярымсүллектәрҙә ҙур меңәрләгән баш хайуан йыйылған көтөүҙәргә тупланаСайғаҡ  һәм төрлө үләндәр менән (алабута, әрем, аҡтамыр, билсән һәмбашҡа), шул иҫәптән башҡа төр хайуандар өсөн ағыулы булған үҙемлектәрҙе лә утлай. Сайғаҡтар алыҫ араларға күсенә һәм киң йылғаларҙы йөҙөп сыға ала. Әммә текә битләүҙәр һәм ҡаялы тауҙарҙан ҡасырға тырыша. Сайғаҡтар йүгергәндә сәғәтенә 80 километрға тиҙлеккә өлгәшәСайғаҡ .

Тороҡтороу миҙгеле ноябрҙән башлана, Тәкәларе сайғаның иғтибарың яулау өсөн үҙ-ара һуғыша. Алышта еңгән тәкә 5-50 инә сайғанан торған «һәрәмгә» эйә була. Яҙ аҙағында — йәй башында сайға быҙаулай.

 Таралған урыны 
1920-се йылдарҙа сайғалар күпләп ҡырыла, әммә күрелгән саралар һөҙөмтәһендә 1950-се йылдарҙа сайғалар һаны 2 миллиондан ашыу тәшкил итә, улар ярымсүллектә һәм һәм далала йәшәй. Хайуандарҙы яҡлау буйынса бер төркөм — Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды сайғаҡҡа һунарҙы дәртләндереү яҡлы була, сөнки уларҙың мөгөҙө мөгөҙморон мөгөҙөнә тиң, тигән һығымтаға киләләр. Һаны тағы ла кәмей, һәм хәҙер Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы төҙөгән исемлектә улар юғалыуға дусар ителгән хайуан төрөнә ҡарай.

мини|230x230пкс|Ҡаҙағстандың почта маркаһында сайға, 2013

 Ҡаҙағстан 
мини|300x300пкс|Сайғаҡтарҙың Яйыҡ буйында йәшәгән төрө 

 Классификацияһы 
Көнбайыш Монголияла йәшәгән популяцияны айырым төрсәгә — монгол сайғаһына(saiga tatarica mongolica) индерәләр, уларҙың һаны 750 башҡа етәSsp saiga tatarica. mongolica (монгол сайга)  сайтында МСОП-ТЫҢ Ҡыҙыл исемлегендә. Ҡалғандары номинатив төрсәгә индерелә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, монгол сайғаһы плейстоцен төрсәһенә ҡарай һәм Saiga mongolica borealis тип йөрөтөләSaiga tatarica (сайга)  сайтында список МСОП-ТЫҢ Ҡыҙыл (Mallon, D. P. 2008)Mongolica Saiga borealis  тигән китабын Уилсон E. D. & m. d. Reeder (editors). 2005. Species Mammal of the World. Reference Geographic and A Taxonomic (3rd ed.). — Baltimore: University Press Johns Hopkins, 2 vols. (Pp 2142.) ISBN 978-0-8018-8221-0 .

 Хужалыҡтағы әһәмиәте 
Сайғаҡтар һанының кәмеүе йыш ҡына һунарсылыҡ кәсебе менән бәйле. Сайғаҡ итен, һарыҡ ите кеүек үк, ашарға ярай. Уны бешерәләр, быҡтыралар, ҡураларСАЙҒАҠ АШАМЛЫҠ .

 Галерея 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Соколов В. Е. Систематика млекопитающих. Том 3 (китообразные, хищные, ластоногие, трубкозубые, хоботные, даманы, сирены, парнокопытные, мозоленогие, непарнокопытные). — М.: Высшая школа, 1979. — С. 449—452. — 528 с.
 «Промысловые охоты у киргизов» («Охотн. газета», 1897, № 31);
 Н. Коратов, «О каратегинских борзых» (там же, № 47);
 Я. Полферов, «Охота в Тургайской обл.» (Оренбург, 1896);
 А. Силантьев, «Обзор промысловых охот в России» (СПб., 1898);
 И. Железнов, «Сайгачники» («Отеч. записки», 1857).

 Тикшеренеүҙәр 
 Проняев А. В. Фенотипическая, генотипическая характеристики и современное состояние популяций сайгака 1985
 Букреева О. М. Европейская популяция сайгака (Saiga tatarica L.) и факторы, определяющие её состояние 2002

 Һылтанмалар 
 Позвоночные животные России: Сайга 
 Уникальные копытные
 Сайгак под угрозой вымирания 
 Меморандум о Взаимопонимании по Сохранению Антилопы Сайги
 ARKive — изображения и видео антилопы сайги (Saiga tatarica) 
 Информационное обеспечение программ по сохранению сайгака 
 CIC — Международный Совет по Сохранению Диких Животных
 Альянс по Сохранению Сайгака 
 Браконьерство — основная причина деградации популяций сайгаков
 Охота на сайгаков в Астраханской губернии, 1856 г.
 Сайгаки в Западно-Казахстанской области 

Категория:Евразия эндемиктары
Категория:Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл китабы
Категория:Евразия һөтимәрҙәре
Категория:1766 йылда тасуирланған хайуандар
Категория:Ҡыуыш мөгөҙлөләр
Категория:Юҡҡа сығыусы төрҙәр
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Страницы с непроверенными переводами