Ишем (йылға)

Ишем - (, ) — Ҡаҙағстандағы һәм Рәсәй Федерацияһындағы йылға,  Иртыштың һул яғынан ҡойған, иң оҙон ҡушылдығы.

Оҙонлоғо — 2450 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 177 000 км² (163 000 км²). Йылғаның уртаса йыллыҡ ҡойған һыуы яҡынса 2,5 км³.  Ишем тамағы Иртыштың һул яғында, уның 1016-сы километрында.

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса  ул ҡарарға Иртыш һыу бассейны округына инә;  йылға бассейны — Иртыш; бәләкәй йылға бассейны — Иртыш йылғаһының Ишем ҡушылған урынға тиклемге ҡушылдыҡтары; һыу хужалығы участкаһы — Ишем Рәсәйҙең Ҡаҙағстан сигенән Оло Уват гидроузелына тиклем.

 Дөйөм физик-географик тасуирлама 
слева|мини|Йылға йырҙаһы схемаһы
слева|мини| Ишем йылғаһындағы Петропавловск гидроузелы. Петропавловск ҡалаһы эргәһендә

Йылға Ҡаҙағстандың ваҡ сусаҡлы бейек булмаған Нияз тау массивынан башлана, 775 км буйы  төньяҡ-көнбайышҡа ағып, бер нисә эре йылға ҡушылдығы менән ҙурая бара.

Державинск ҡалаһы янында ағымының 1578  километрында (Ишем йылғаһының үрге ағымының шартлы сиге ) йырҙаһын ҡырҡа  меридианаль йүнәлешкә үҙгәртеп — көньяҡтан төньяҡҡа аға башлай. Сергеевка ауылынан түбәндәрәк Төньяҡ Ҡаҙағстан тигеҙлегенә барып сыға һәм Ишемтамаҡ (Усть-Ишим% ауылы янында Иртышҡа барып ҡоя. 

Ишем ҡар һыуҙары менән туйына. Йылға ноябрь башында туңа, апрель — майҙа асыла. Орехово ауылы янында тамағынан 61 км өҫтәрәк уртаса  һыу тотоноу күләме — 83,1 м³/с, иң күбе — 712 м³/с.

 Экологияһы 
Ишем һыу ныҡ бысраҡ. Түбәнге ағымында ( Рәсәй территорияһы) нефть продукттары балыҡсылыҡ хужалығында ҡаралған ПДК-нан 6 тапҡыр артып китә. Тамағына табан нефть продукттары концентрацияһы үҙгәреү ПДК-нан 2-нән 3 тапҡырға тиклем артыҡ була, тимер — һыу ПДК-һынан 4-7 тапҡырға тиклем юғары. Баҡыр балыҡҡа ҡаралған ПДК сиктәренән 6-7 тапҡырға артыҡ, йылғаның буйынан-буйына марганецтың балыҡ ПДК-һынан хатта 20 тапҡырға артыҡ булыуы билдәләнгән. бөтә йылғаларҙың һыу буйы. Пестицидтар концентрацияһы (ДДТ  тибындағы) уртаса   0.001 - 0.03 мкг/л тура килә.

 Ишемтамаҡ кешеһе 
Усть-Ишим ауылы янында 2008 йылда хәҙерге заман тибындағы (Homo sapiens) кеше һөлдәһе табылған : янбаш һөйәгенә 45 мең йыл булып сыҡҡан, унан сифатлы ДНК алыуға өлгәшелгән. Усть-Ишим кешеһе Y-хромосомалы, К*(xLT) гаплогруппалы, митохондриаль R гаплогруппалы булып сыҡҡан.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 






Категория: Иртыш ҡушылдыҡтары
Категория:Төмән өлкәһе йылғалары
Категория:Омск өлкәһе йылғалары
Категория:Ҡаҙағстан йылғалары