Дортмунд

Дортмунд (нем.Dortmund, нем.Düörpm) — Германияның көнбайышында Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендәге ҡала.  Халҡы   

 Географияһы 

 Хәле 
Дортмунд Германияның   көнбайышында  Рур өлкәһендә урынлашҡан.

Ҡаланан көньяҡтараҡ Ардай тау теҙмәләре урынлашҡан, төньяҡта Мюнстерланд өлкәһе менән сиктәш. Көнсығышта Зост тигеҙлеге, көнбайышта Рур бассейны ята. Дортмунд Эмшерҙың үрге ағымында һәм Рурҙың урта ағымында ята. Төньяҡта Липпе йылғаһы аға. Дортмунд — Эмс каналы Дортмундты йылға порты каналдары селтәре менән тоташтыра.

Дортмундтың иң юғары нөктәһе Зибург районында урынлашҡан Клузенберг (нем.Klusenberg) (254 м) тауы  булып тора, иң түбән нөктәһе — ҡала сигенең Эмшер йылғаһы менән киҫешкән урында 50 метр бейеклектә урынлашҡан.

 Күрше ҡалалары 
Төньяҡ-көнбайышта Дортмунд  Реклингхаузен округына ингән  Кастроп-Рауксель һәм Вальтроп  ҡалалары менән сиктәш. Көнсығыш күршеләре — Люнен, Камен, Унна.   Хаген сиге артында  Эннепе-Рур округы килә (Хердеке, Виттен). Көнбайыш сиге буйлап  Бохум һуҙыла.

 Административ структураһы 
Дортмунд ҡалаһы 12 ҡала  округынан тора (stadtbezirk): өс үҙәк, һәм ун башҡа  ҡулсанан тора.
справа|350x350пкс
 Инненштадт-Вест
 Инненштадт-Норд
 Инненштадт-Ост
 Эвинг
 Шарнхорст
 Браккель
 Аплербекк
 Хёрде
 Хомбрух
 Лютгендортмунд
 Хуккарде
 Менгеде

 Тарихы 
мини|300x300пкс|1618 йылда Дортмунд Гравюра.
мини|300x300пкс|Дортмунд открыткалары, 1913 йыл.
Тәүге ауыл биләмәһе  Дортмундта  бронза быуатына ҡарай.   Тротмани (нем.Throtmanni)  исеме аҫтында беренсе тапҡыр 880 йылда телгә  алынаRudolf Kötzschke (Hrsg.): Die Urbare der Abtei Werden a. d. Ruhr (= Publikationen der Gesellschaft für rheinische Geschichtskunde XX: Rheinische Urbare). Bd. 2: A. Die Urbare vom 9.-13. Jahrhundert. Hrsg. von Rudolf Kötzschke, Bonn 1908, Nachdruck Düsseldorf 1978, Bd. 3: B. Lagerbücher, Hebe- und Zinsregister vom 14. bis ins 17. Jahrhundert, Bonn 1908, Nachdruck Düsseldorf 1978, Bd. 4,I: Einleitung und Register. I. Namenregister. Hrsg. von Fritz Körholz, Düsseldorf 1978, Bd. 4,II: Einleitung, Kapitel IV: Die Wirtschaftsverfassung und Verwaltung der Großgrundherrschaft Werden. Sachregister. Hrsg. von Rudolf Kötzschke, Bonn 1958.  990 йылда сауҙа итеү хоҡуғы бирелә

IX—XI быуаттар дауамында ҙур булмаған ауыл була. 1152 йылда Фридрих Барбаросса   бында төпләнә һәм   янғындан һуң ҡаланы үҙгәртеп ҡора. Дортмунд Ганза лигаһына инә, империя ҡалаһы статусын ала.  1293 йылда һыра  етештереүгә рөхсәт ала.  1320 йылдан һуң ҡала исеме документтарҙа хәҙерге исеменә яҡын була  — Дорпмунд (Dorpmunde).

Утыҙ йыллыҡ һуғыш ҡалаға кире йоғонто яһамай ҡалмай.  1793 йылда Дортмунд халҡы барлығы  4500  кеше тәшкил итәДортмунд в XVIII веке  — информация с официального сайта города.

1803 йылға тиклем Түбәнге Рейн-Вестфалия  округының ирекле империя ҡалаһы булып иҫәпләнә, һуңынан Ораниен-Нассау кенәзлегенең эксглавы була.   1806 йылда Дортмунд, бөйөк   француз Берг герцоглығының өлөшө булараҡ Рурдепартамент  префектураһы  составына инә.

Наполеонды еңгәндән һуң  ҡала  прус провинцияһы Вестфалияға күсә.  Бында Дортмунд Арнсберг төбәгенең округ үҙәге була, унан  1875 йылда,   ер буйһоноуындағы ҡала булып киткәс, унан төшөрөлә.

XIX быуат уртаһынан ҡорос итереү  һәм күмер сығарыу индустрияһы арҡаһында Дортмунд индустриаль ҡалаға әйләнә.   1847 йылда Кельн -Минден  тимер юлы асылғандан һуң  Дортмунд Рур төбәгендә ҙур тимер юл узелы була.  1899 йылда Дортмунд-Эмс  судоходство каналы һәм йылға порты асыла.

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында  ҡала (шул иҫәптән тарихи һәм уның өлөштәре) тулыһынса тиерлек емерелә.  Әммә   бөтә доъяла күмер һәм ҡоросҡа булған  ихтыяж арҡаһында  ҡала тиҙ тергеҙелә.   1945 йылда  бөтә күмер шахталары һәм  тәүге домна мейесе тергеҙелә.   1950 йылда инде Дортмундта 500 000 кеше иҫәпләнә.

 Халҡы 

 Һаны 
мини|350x350пкс|Ҡала панорамаһы
XIV быуат Дортмунд яҡындағы Кельн һәм Зост менән бер рәттән,  Германияның   иң эре ҡалаларының береһе булған. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса шул осорҙа ҡала халҡы 15 000 кеше булған, әммә   күпселек тарихсылар 6-10 мең кеше тип сикләй.

Урта быуаттар дауамында һуғыштар һәм эпидемиялар  һөҙөмтәһендә халҡы   4000 тиклем кәмей,   ләкин индустриаллаштырыү арҡаһында  1895 йылға 110 000 тиклем арта.

Тирә-яҡ ауыл һәм поглощения. херде күп йылдарҙан һуң, 1929 йылда Дортмунд 000 536 кеше йәшәй. Икенсе донъя һуғышындағы юғалтыуҙар һәм халыҡтың яҡынса яртыһын үҙеңә ҡалдырырһың, ҡала тулыһынса тиерлек емерелә. Ул бында 340 000 кеше тамамлаған мәлдә һыуҙа ғына йәшәй.
ЙылХалыҡЙылХалыҡЙылХалыҡ130015 0001 декабрь 1885 1435 7825 сентябрь 1956 1885 60713808 0001 декабрь 1890 1663 896 июнь 1961 1480 6411480500 72 декабрь 1895 1232 11131 декабрь 1965657 80416004 0001 декабрь 1900 1733 14227 май 1970 1639 63417003 0001 декабрь 1905 1175 57731 декабрь 1975630 60917934 5001 декабрь 1910 1214 22631 декабрь 1980608 2971825794 51 декабрь 1916 1268 07731 декабрь 1985572 0941 декабрь 1834 1860 65 декабрь 1917 1250 53625 май 1987 1584 0893 декабрь 1849 1515 108 октябрь 1919 1295 02631 декабрь 1990599 0553 декабрь 1858 122 09916 июнь 1925 1743 32131 декабрь 1995598 8403 декабрь 1861 1300 2316 июнь 1933 1875 54031 декабрь 2000994 5883 декабрь 1864 1400 2717 май 1939 1261 54231 июль, 2005939 5843 декабрь 1867 1500 3331 декабрь 1945433 15631 декабрь 2011 1571 4031 декабрь 1871 1420 4429 октябрь 1946 1436 49131 декабрь 2013944 5751 декабрь 1880 1544 6613 сентябрҙә 1950 1349 50731 декабрь 2014580 511
Халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре

 Демографияһы 
Дортмунд ҡалаһында  ир-ат халҡы  48,4 %, ҡатын-ҡыҙҙар  51,6 % тәшкил итәJahresbericht Dortmunder Bevölkerung 2005, Stadt Dortmund — Amt für Statistik und Wahlen.

Сит ил кешеләре  12,7 процент тәшкил итә. Иң ҙур диаспора булып төрөктәр, унан һуң  югославтар һәм поляктар тора.

 Дине 
Дортмундтың 34,6 % халҡы   инжил сиркәүенә (протестантизм) ҡарай, 29,6 % — католиктар һәм 0,7 % — йәһүдтәр. Мосолмандар тураһында  айырым   статистика  юҡ,  әммә тикшеренеүселәр уны  6-8 процентҡа баһалай. 34,8 % халҡы   был конфессияларҙың береһенә лә ҡарамай.

 Транспорты 

 Алыҫ юл транспорты 
мини|300x300пкс|Дортмунд вокзалы — Дортмундтың  иң юғары бинаһынан күренеш RWE-Tower
мини|300x300пкс|Дортмунд аэропорты
Дортмунд Вестфалияла иң эре транспорт үҙәктәренең береһе булып тора. Ҡала аша үткән алты автобан  (A1, A2, A40, A42, A44, A45) һәм биш тиҙ йөрөшлө трасса  (B1, B54, B234, B235, B236) арҡаһында яҡшы  үҫешкән ҡала селтәрҙәре   магистраль юлдары селтәре менән тоташтырылған.

Дортмунд вокзалы йыл һайын 41  миллион кешене хеҙмәтләндерә. Алыҫ юл маршруттарын  тиҙ йөрөшлө һәм үтә тиҙ йөрөшлө поездар хеҙмәтләндерә. Ҡалала ҡала яны поездарының  23 станцияһы һәм  25 'S-Bahn станцияһы бар.

Дортмунд аэропорты Төньяҡ Рейн-Вестфалияның ҙурлығы буйынса өсөнсө халыҡ-ара аэропорты. Төрлө авиакомпаниялар Германия эсендә лә, шулай уҡ Бөйөк Британия, Венгрия, Украина, Испания, Италия, Польша, Тунис, Франция һәм Швейцарияға сосштар яһай.

Рейн һәм Төньяҡ диңгеҙ менән тоташҡан Дортмунд — Эмс каналы Европала иң ҙур порттарҙың береһе булып тора.

 Ҡала һәм ҡала яны транспорты 
мини|300x300пкс|аҫылмалы H-Bahn юлы
Ҡала яны-ҡала  тимер юл  транспортын  Рейн-Рур төбәгенең  S-Bahn электропоездарының  дүрт   һыҙығы, шулай уҡ күп һанллы экспресстар  тәьмин итә .

Ҡала эсендә пассажирҙарҙы тиҙ йөрөшлө трамвайҙар һәм автобустар хеҙмәтләндерә.

Ҡала транспортына ҡыҙыл ике ҡатлы омнибустар, шулай уҡ тулыһынса автоматлаштырылған аҫылмалы тимер юлы  H-Bahn инә.

Ҡалала  велосипед юлдары селтәре күп.

 Мәғарифы 

 Дортмунд техник университеты

 Спорты 
Ҡала  «Боруссия Дортмунд» футбол клубының  «йорто» булып тора. Ул немец футбол клубтарының  иң яҡшыларының  береһе. Боруссия — Германияның күп тапҡыр чемпионы, кубоктар  Кубогына эйә,   чемпиондар  Лигаһы еңеүсеһе.  2008 йылда таратылғанға тиклем   G-14 лигаһы ағзаһы. Үҙ стадионы — Park Iduna Signal (2005 йылдың 1 декабренә тиклем  — Вестфаль стадионы, нем. Westfalenstadion) — Германияла иң ҙур футбол стадионы,  81359 кешене һыйҙыра.

 Иҫтәлекле урындары 
мини|300x300пкс|Ҡала ситендәге һарай

 Иҫке  баҙар
 Иҫке ратуша
 Изге Ринальд сиркәүе
 Изге Эвальд сиркәүе
 Изге Петр сиркәүе 
 Пастор сиркәүе (Propsteikirche)
 Изге Мария сиркәүе 
 Иоанн Креститель сиркәүе
 Изге Бонифаций сиркәүе
 Бөркөт башняһы
 Вассер һарайы
 Florianturm телебашняһы
 Опера театры
 Индустриаль музей
 «Цоллерн» шахтаһы — Zollern Zeche
 «Ганза» кокс заводы  — Kokerei Hansa
 «Hoesch» ҡорос музейы Музей стали «Hoesch» (Дортмунд) — Hoesch Museum
 «Brauerei-Museum Dortmund» һыра ҡайнатыу музейы Музей пивоварения (Дортмунд) — Brauerei-Museum Dortmund
 ике ҡатлы омнибустар
 H-Bahn аҫылмалы тимер юлы

 Туғанлашҡан ҡалалар 

 : Буффало (Нью-Йорк)
 : Амьен
 : Лидс
 : Дондағы Ростов
 : Нетанья
 : Нови-Сад
 : Сиань
 : Трабзон

 Галереяһы 

 Ҡыҙыҡлы факттар 

 «Дортмунд» — «Барбаросса»  операцияһын башлауға сигнал булып хеҙмәт итеүсе шартлы һүҙ

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Официальный сайт города Дортмунд
 Обширная частная коллекция фотографий Дортмунда 

Категория:Ганза
Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Страницы с непроверенными переводами
Категория:Германия ҡалалары