Шпайер

Шпайер (шулай уҡ Шпейер; , пфальц. Schbaija) — Германияла,  Рейнланд-Пфальц ерендәге ҡала.

Рейн йылғаһы буйында урынлашҡан (Рейн-Неккар төбәгендә). Халҡы яҡынса 50 мең кеше тәшкил итә.

 Исеме 
Археологик мәғлүмәттәр  беҙҙең эраға тиклем  500 йыл элек ҡалала кельттар ултырған тип фаразларға мөмкинлек бирә, башта ул  Новиомаг (Noviomagus) исемен йөрөтә, һуңыраҡ, рим дәүерендә, ҡала  Аугуст Неметум һәм Цивитас Неметум (Неметер ҡәбиләләре ҡалаһы) исеме аҫтында, был өлкәлә йәшәгән герман ҡәбиләһе исеме буйынса билдәле була. VI быуатта ҡала үҙенең биләмәһе аша аҡҡан Шпайербах йылғаһы исеменән Спира (Spira) исемен ала. 

Урта быуатта  Шпайер  бик мөһим була.

 Географияһы 
Шпайер Үрге Рейн уйһыулығында урынлашҡан, Людвигсхафендан һәм Маннхаймдан көньяҡҡа табан 20 км алыҫлыҡта  һәм Карлсруэнан төньяҡҡа табан 34 км  алыҫлыҡта, Шпайер йылғаһының Рейнға ҡойған ерендә ята. Ҡапма-ҡаршы яҡта,  йылғанан көнсығышҡа табан Хоккенхаймға ҡараған Зигельхайн (Siegelhain) ултырағы урынлашҡан.

 Тарихы 

 б. э.10 й.—  Шпайер биләмәһендә рим хәрби лагерына нигеҙ һалына. 
 346 — беренсе тапҡыр ҡала епископы тураһында телгә алына
 496 йылдан  506 йылға тиклем— тәүге  тапҡыр «Спира» исеме барлыҡҡа килә.
 1030 —  Изге Рим империяһы императоры Конрад II   Шпайер соборын ҡора башлай.  Бөгөнгө көндә был — роман стилендәге һаҡланып ҡалған  иң ҙур сиркәү, 1981 йылдан — объект ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
 1076 — император Генрих IV үҙенең  баш ҡалаһы Шпайерҙан Каноссаға данлыҡлы походын яһай.  
 1096 — беренсе тәре походы ваҡытында билдәле йәһүд погромдары  
 1294 — Шпайер үҙенең элекке баш ҡала хоҡуғын юғалта һәм Изге Рим империяһының ирекле ҡалаһы була. 
 1526 —   ҡалала Беренсе Шпайер рейхстагы үтә.
 1529 — Шпайерҙа съезда лютеран немец кенәзлеге вәкилдәре антиреформацион резолюцияға ҡаршы протест белдерә. Ошонан   протестантизм төшөнсәһе барлыҡҡа килгән. 
 1689 — ҡала француз отрядтары тарафынан ныҡ емерелә. 
 1792 һәм 1814 йылдар араһында Шпайер француз идаралығы аҫтында була.
 1990 — Шпайер үҙенең 2000-йыллығын билдәләй. 
 1991 — Зинсхайм техника музейы үҙенең филиалын  Шпайерҙа аса.

 Административ ҡоролошо 
Үҙидара субъекты коды — 07 18 3 000. Ҡала дүрт ҡала районына бүленә.

 Билдәле шәхестәре 

 Георг Фридрих Кольб (1800—1884) — билдәле немец статистигы һәм публицисы
 Ансельм Фейербах   (1829—1880) — немец тарихи рәссамы
 Ойген Йегер (1842—1926) — иҡтисадсы һәм публицист.
 Герман Децнер (1882—1970) — колониаль ғәскәрҙәр офицеры, Яңы Гвинеяны тикшереүсе.

 Туғандаш ҡалалары 

  Курск (Рәсәй)
  Шартр (Франция)
  Равенна (Италия)
  Гнезно (Польша)
  Явне (Израиль)
  Каренгера (Руанда)

 Фотоһүрәттәр 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Рәсми ҡала сайтында
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Страницы с непроверенными переводами
Категория:Германия ҡалалары