Будённовск

Буденновск — ҡала . Рәсәйҙең Ставрополь крайы ҡалаһы, Буденновский районының административ үҙәге.

Буденновский муниципаль районы составында Буденновск ҡала биләмәһе ҡалаһ муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә.

 Исеме 
Ҡала совет хәрби начальнигы Буденный Семен Михайлович хөрмәтенә уның исеме менән атала. Ҡала хөрмәтенә ракеталы катер «Буденновск»тип аталған.

 Элекке исемдәре

 1799 йылда Павел I Указы менән ауыл ҡала статусы ала «наименованием оного Святой Крест» (шул саҡтағы башҡа әрмән телендәге исеме Карабаглы тип күрһәтелә).
 1921 йылдың 28 декабрендә СССР НКВД коллегияһы ҡарарына ярашлы Святой Крест исеме Прикумск ҡалаһы тип үҙгәртелә.
 1935 йылдың 29 апрелендә СССР Үҙәк Башҡарма комитеты ҡарары менән Прикумск ҡалаһы Буденновск тип үҙгәртелә.
 1957 йылдың 14 ноябрендә тере юлбашсы исемен йөрөтөүҙе тыйыу тураһындағы ҡарар сығыу менән бәйле, к Буденновск ҡалаһы Прикумсктип үҙгәртелә
 1973 йылдың 30 ноябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы ҡарары менән Прикумск ҡалаһы Буденновск ҡалаһы тип үҙгәртелә .

 Географияһы 
Кума йылғаһы буйында, Ставрополдән 220 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Минераль Һыу һәм Ставрополь станциялары араһында тимер юлының ике тармағы бар. Яҡын Халыҡ-ара аэропорты Минераль Һыу ҡалаһында (автотрассанан 125 км өҫтәрәк) һәм Ставрополдә Шпаковский аэропорты (автотрассанан 200 км өҫтәрәк) тора.

Буденновск ҡалаһы Төньяҡ Кавказдың үҙенсәлекле даланан ярымсүллеккә күсеш зонаһында урынлашҡан, ул Европа һәм Азия араһындағыь буфер булып тора. Рельефы тигеҙ, убалы. Ҡаф тауы унан күренмәй.

 Климат 
Ҡоро климат, уртаса-континенталь. Сентябргә тиклем оҙайлы йәй, ҡыш — декабрҙең икенсе декадаһының аҙағынан алып февраль—март башына тиклем була.

 Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — 10,8 °C.
 Уртаса һауа дымлылығы — 73 процент.
 Уртаса ел тиҙлеге — 2,8 м/с.

Климат Буденновск (1981—2010 йылдарҙа нормалары)КүрһәткестәреДек.Ғин.МартАпра.МайИюньИюльАвг.Сена.Окт.Нояб.Февр.ЙылАбсолют максимум, °C17,019,726,134,236,740,143,841,639,432,923,916,243,8Уртаса температура, °C-2,4-2,43,310,816,721,925,124,318,411,24,0-1,110,8Абсолют минимум, °C-34-36,5-29,5-10,1-4,14,06,32,9-3,6-11,1-33,4-29,7-36,5Яуым-төшөм нормаһы, мм242228405260384231373230436Сығанағы:ФГБУ «ВНИИГМИ-МЦД» (недоступная ссылка) сентябрь 2017 21 тикшерелде. күсермәһен Архивы июль, 31 2017 н Machine Wayback 1981—1983 йылдарҙа өсөн мәғлүмәт ЮҡҺауа температураһының абсолют минимумы-күҙәтеү өсөн иң бөтә ваҡытын һәм белешмәһе «Рәсәйҙә Климат» (недоступная ссылка) сентябрь 2017 21 тикшерелде. архив күсермәләре 6 апрель 2017 н Wayback Machine

 Тарих 
мини|1793 йылда маджар кәшәнәһе емереклектәре.
мини|Мәңгелек ут янындағы «Тыуған ил-Әсә» монументы 
1795 йылда һарытау губернаһының Иҫке Мажара ауылынан бында бер нисә әрмән ғәиләһе күсеп килгән, улар ауылды Карабаглы тип атаған.

1799 йылдың 28 октябрендә Рәсәй императоры Павел I әрмәндәргә Иҫке Мажара ауыл урынында Святой Крест ҡалаһын төҙөргә рөхсәт иткән . Әрмәндәр «Изге Тәре» исемен үҙҙәренең телдәрендә XIX быуат аҙағына тиклем Карабаглы тип йөрөткән.

1920 йылда ҡала совет хәрби етәксеһе Буденный Семен Михайлович исеме менән атала (шул арала Прикумск тип тә атала. 1973 йылда Буденновск тип яңынан үҙгәртелә.

Ставрополь крайының Буденновск ҡалаһы совет осоронда эре сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәгенә әйләнә, бында химия сәнәғәте үҙенсәлекле үҫеш ала.

1995 йылдың июнендә ҡалаға Шамил Басаев бандаһы һөжүм итә, ул бөтә ил буйынса киң ижтимағи резонанс тыуҙыра.

Ставрополь крайының башҡа Пятигорск, Кисловодский, Железноводский һәм Георгиевский ҡалалары менән бергә Буденновск ҡалаһы Рәсәй федерацияһының тарихи ҡалалары исемлегенә индерелгәнПамятники культуры .

 Халыҡ 

 Милли составы

2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бында йәшәүсе халыҡтың милләте:
МилләтеҺаныПроцентРус993 5485,10Әрмәндәр46157,14Даргиндар7711,19Украиндар7021,09Башҡаабазиндар (9), абхаздар (6), аварҙар (202), агулдарҙың (9), адыгеец (12), әзербайджандар (255), алтаец (5), ассирий (8), балҡарҙар (17), башҡорттар (49), белорустар (167), болғар (13), бүрәт (5), гректар (62), грузиндар (140), йәһүдтәр (15), ингуштар (9), кабардинец (60), казактар (12), ҡаҙаҡтар (43), ҡалмыҡтар (11), (33), ҡырғыҙҙар (8), корей (90), кумык (91), лакец (39), лезгиндар (131), мариҙар (20), молдавандарҙа (44), мордвалар (46), немец (108), ҡарағалпаҡ (116), осетиндар (196), поляктар (15), рутулдар (13), табасаран (273), татарҙар (281), төрөктәр (20), төркмән (24), удино (12), удмурттар (22), үзбәк (28), сиған (309), черкестар (5), чечендар (108), сыуаштар (51), милли сығышы тураһында яуап биргән башҡа (119), милли сығышы күрһәтә алмайһың (244)35435,48Йәмғеһе624 64100,00

 Туғанлашҡан ҡалалар 
  1992 — Кизляр (Рәсәй, Дағстан). 
  1996 — Маршалтаун (штат Айова, АҠШ). 
  Георгиевск (Рәсәй, Ставрополь крайы).
  2002 — Тверь (Рәсәй) .
  2002 — анклавтан серб Косовска-Митровица, Косово 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Теракт в Буденновске

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Р. Е. Аджимамедов «Страницы истории Прикумья с древнейших времён», Будённовск, 1992
 Карибов Г. Напоминание о городе Святого Креста // Вестник архивов Армении. 2005. № 2. С. 27-53 
 От Святого Креста до Святого Воскресения. Сборник документов и материалов. Город Будённовск (Святой Крест), 2010 год 

 Һылтанмалар 
 Официальный сайт города 
 Будённовск в энциклопедии «Мой город»
 Неофициальный сайт города Будённовска 
Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Ставрополь крайы ҡалалары