Тотьма

Тотьма — Рәсәй ҡалаһы, 1137 йылда нигеҙ һалынған, Вологда өлкәһе Тотьма районының административ үҙәге. Ҡала Сухона йылғаһының һул ярында, уға Песья Деньга йылғаһы ҡушылған урында, Вологданан 215 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы — 9895 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Рәсәйҙең тарихи айырыуса ҡиммәтле 41 ҡалаһы исемлегенә керә, уның планлаштырылыуын һәм боронғо төҙөлөш өлөшөн һаҡлау ҡаралғанПриказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 «Об утверждении перечня исторических поселений». Ҡала территорияһында бик күп федераль һәм төбәк әһәмиәтендәге ҡомартҡылар урынлашҡанПеречень объектов культурного наследия федерального и регионального значения, расположенных на территории Вологодской области и состоящих под государственной охраной: г. Тотьма .

 Тарих 
Тотьма исеме, моғайын, фин-уғыр телдәренән (коми «тод» — «ҡарағай, ҡыуаҡтар һәм шыршылар үҫкән еүеш урын», «-ма» -«ер» һүҙенән алынған)Кузнецов А. В. Дославянские топонимы тотемского края // Тотьма. Историко-литературный альманах. Под ред. А. В. Камкина. Вып.1 Вологда, 1995, с.48. Фән күҙлегенән ҡарағанда, был рәсми ҡараш булып тора. Әммә ҡалала ашҡа топонимик легендалар ҙа бар. Шуларҙың береһе Петр I менән бәйле. Йәнәһе ул Тотьма тураһында «То не город — то тьма» тип әйткән имеш. Әммә легенда аныҡ дәлил бирә алмай, сөнки ҡала Петр заманына тиклем үк ошо исемде йөрөткән.

 Иртә тарихы 
слева|мини|300x300пкс|Ковда йылғаһында тоҙло һыу күтәргес торбаның ҡалдығы .
слева|мини|300x300пкс|Спас-Суморин монастыры ХХ быуат башында.
Тотьма ҡалаһына нигеҙ һалыу датаһы тип 1137 йылды һанайҙар.Феодосийальт=|граница|центр|260x260пкс| XVIII быуат иконаһы XVIII быуат иконаһы

альт=|граница|центр|260x260пкс| XIX быуат иконаһы XIX быуат иконаһы

альт=|граница|центр|260x260пкс| XХ быуат башындағы икона XХ быуат башындағы икона


 Тотьма Романовтар заманында 
слева|мини|161x161пкс|Тотьманың 1781 йылғы тарихи гербы
XVII быуат Тотьма өсөн үҫеш осоро була, сөнки ул Төньяҡ-Двина һыу юлы буйында тора. Урыҫ дәүләтенең барлыҡ тышҡы сауҙаһы Балтик диңгеҙенә сығыу булмағанлыҡтан, Вологда, Тотьма, Бөйөк Устюг һәм Архангельск аша башҡарыла, был ҡаланың үҫешенә килтерә. Ҡала аша йыл әйләнәһенә . 500-ҙән алып 1000-гә тиклем караптарүтәКузнецова С. В., Филиппова Е. В. Тотьма / 2-е изд., испр. и доп. — Вологда: Полиграфист, 2005. Тоҙ кәсептәре әһәмиәте көсәйә , был ҡаланы ныҡ байыта. Йылына бында 200 мең бот тоҙ сығарылаСоляные источники на р. Ковда .

Өс тапҡыр Тотьмаға Петр I килә, ул тоҙ сығарыу эшен күҙәтәСоболев А. И. Тотьма. Архангельск: Северо-Западное книжное издательство, 1987.Аҡрынлап Тотьманың Санкт-Петербург барлыҡҡа килеү һәм шулай уҡ Эльтон һәм Баскунчак күлдәрендә тоҙ табылыу арҡаһында иҡтисади үҫеше түбәнәйәИерусалимға инеү сиркәүе (хәҙер бинала диңгеҙселәр музейы урынлашҡан)альт=|граница|центр|160x160пкс 
альт=|граница|центр|160x160пкс 
альт=|граница|центр|160x160пкс 
альт=|граница|центр|160x160пкс 
альт=|граница|центр|160x160пкс 
справа|мини|350x350пкс|XХ быуат башында Тотьма үҙәге. Сретенский Урамы. 

 Совет власы 
слева|мини|196x196пкс|Входоиерусалимский ғибәҙәтханаһы, ликер заводына әйләндерелә (1960-сы йй.)
Вологда губернаһы, Тотьма өйәҙ бөтөрөлгәндән һуң, 1929 йылда ҡала яңы барлыҡҡа килгән Тотьма районының үҙәгенә әйләнә һәм башта Төньяҡ крайына (1929—1936), артабан — Төньяҡ өлкәһнәе (1936—1937), ә аҙаҡ — бүленә һәм Вологда өлкәһе (1937 йылдан алып) составына инә. Индустриялаштырыу ҡаалға ҙур йоғонто яһамай, бында урман һәм аҙыҡ етештереү киңәйә, электр станцияһы төҙөлә, әммә иҡтисадтың төп өлөшөндә ауыл хужалығы йүнәлеше һаҡланып килә.Новосёлов А. М. Утраченные храмы Тотьмы. Вологда: МДК, 2012:1-3.

 Хәҙерге осор 
1990-сы йылдарҙа ҡалала бер нисә предприятие (леспромхоз, мебель фабрикаһы, етен заводы) ябылаНовосёлов А. М. Тотьма. Путеводитель по достопримечательностям. Вологда: МДК, 2012:18. Шулай ҙа, финанс ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан, нәҡ ошо ваҡытта Входоиерусалимский, Раштыуа һәм Успение сиркәүҙәре тергеҙелә, туризмды үҫтереү өсөн яңы идеялар барлыҡҡа килә.
2000 йылда Тотьмала физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөләТотьма музейҙарыальт=|граница|центр|160x160пкс| Диңгеҙселәр музейы (элекке Сиркәү инеп Иерусалим) Диңгеҙселәр музейы (элекке Иерусалимға инеү сиркәүе)

альт=|граница|центр|160x160пкс|элекке Успение ҡорамы)Сиркәү боронғоһо музейы

альт=|граница|центр|160x160пкс| Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Тотьма урта мәктәбе № 3)Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Тотьма № 3 урта мәктәбе)

альт=|граница|центр|160x160пкс|Музей-күргәҙмә үҙәге.Музей-күргәҙмә үҙәге

альт=|граница|центр|160x160пкс| Йорт-музей И. А. Кусковтың йорт-музейы И. И. А. Кусковтың йорт-музейыГраждандар архитектураһы ҡомартҡыларыальт=|граница|центр|140x140пкс| Дини училище бинаһы Дини училище бинаһы

альт=|граница|центр|140x140пкс|Малофеев усадьбаһыМалофеев усадьбаһы

альт=|граница|центр|140x140пкс| Петр һөнәрселек мәктәбе (ХХ быуат башы.) Петр һөнәрселек мәктәбе (ХХ быуат башы.)

альт=|граница|центр|140x140пкс| Петр һөнәрселек мәктәбе бинаһы (2006) Петр һөнәрселек мәктәбе бинаһы (2006)

альт=|граница|центр|140x140пкс| Кузнецов йорто Кузнецов йорто

альт=|граница|центр|140x140пкс| Холодилов йорто Холодилов йорто

справа|мини|300x300пкс|Вознесенский соборы
Спас-Суморин монастырыальт=|граница|центр|140x140пкс 
альт=|граница|центр|140x140пкс 
альт=|граница|центр|140x140пкс|  
альт=|граница|центр|140x140пкс 
альт=|граница|центр|140x140пкс 
альт=|граница|центр|140x140пкс 

 Башҡа иҫтәлекле урындлары 

 Туғанлашҡан ҡалалары 
  Бодега Бэй
  Величка
  Соликамск
  Соль-Илецк
  п. Некрасовское (ярославль өлкәһе)
  Солигалич
  Сольвычегодск

 Билдәле кешеләре 
альт=|граница|центр|160x160пкс| Иван Кусков экспедицияһы көньяҡ һәм төньяҡ америкала иң урыҫ ауылына сәйәхәт ойошторолдо. 54 йыл — Форт-Росс. Иван Кусков экспедицияларҙа 54 йыл йөрөгән һәм Төньяҡ Американың көньяғында рус ауылына нигеҙ һалған — Форт-Росс.

альт=|граница|центр|160x160пкс| Мәғариф халыҡ комиссары була .В. Луначарский бында байтаҡ эштәр буйынса полиция ҡаты күҙәтеү аҫтында яҙылған һәм эстетикаКохно И. П. Вологодская ссылка А. В. Луначарского // Литературное наследие. Т. 82. М., 1970. С. 603—619 Мәғариф халыҡ комиссары .А. В. Луначарский бында байтаҡ эштәр буйынса полиция ҡаты күҙәтеү аҫтында торғанКохно И. П. Вологодская ссылка А. В. Луначарского // Литературное наследие. Т. 82. М., 1970. С. 603—619

альт=|граница|центр|160x160пкс| Народниктар Лавров Петр бында өҫтөндә эш башлаһын үҙенә билдәле «Тарихи яҙма» Народниктар Лавров Петр бында ббилдәле үҙенең «Тарихи яҙма»һын яҙған

альт=|граница|центр|160x160пкс| Рәссам Вахрушов Феодосий үҙе бында этюд һәм картинаһын яҙа, ә тормош ҡиммәттәренә ҡотҡарыу аҙағында сәнғәт Спас-Суморин монастыры Рәссам Вахрушов Феодосий бында үҙенең этюдтарын һәм картиналарын яҙа, ул Спас-Суморин монастырының художество ҡиммәттәрен ҡотҡара

|}

 Вахрушов Феодосий Михайлович (1870—1931) — рәссам-реалист, Е. Репиндың уҡыусыһы. Тотьмала тыуа һәм ғүмеренең күп өлөшөн йәшәй. Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейына үҙенең байтаҡ картиналарын ҡалдырған.
 Григоров Дмитрий Александрович (1860—1929) — яҙыусы, крайҙы өйрәнеүсе, «Тотьма һәм уның тирә-яғы» очерктар китабы авторы.
 Зайцев Станислав Михайлович (1939—1992) — Тотьмала тыуған, крайҙы өйрәнеүсе, тарихсы, И. А. Кусков йорт-музейына нигеҙ һалыусы, рәссам һәм шағир.
 Иваницкий Николай Александрович (1847—1899) — этнограф-фольклорсы, шағир, ботаник, Тотьмала тыуған
 Копос Дмитрий Александрович (1925—1987) — Совет Армияһының инженер ғәскәрҙәре генерал-майоры, Тотьмала тыуған
 Кусков Иван Александрович (1765—1823) — күренекле рус тикшеренеүсеһе Аляска һәм Калифорнияны тикшергән, Форт-Росс ҡа нигеҙ һалыусы . Тотьмала мещан ғаиләһендә тыуып үҫкән.
 Лавров Пеытр Лаврович (1823—1900) — яҙыусы, публицист, народник, Тотьмала һөргөндә саҡта «Тарихи яҙма» китабын яҙа.
 Леонтьев Константин Михайлович (1849—1904) — табип, суд медицинаһы профессор.
 Луначарски Анатолий Васильевич (1875—1933) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, тәржемәсе, публицист, тәнҡитсе, беренсе мәғариф халыҡ комиссары. 1903—1904 йылдарҙан Тотьмала һөргөндә ултыра.
 Мадисон Андрей Освальдович (9 июнь 1952 — ғинуар 2009) — шағир һәм аҡыл эйәһе, — https://www.chitalnya.ru/commentary/2476/
 Попов Василий Тимофеевич (1828—1899) — күренекле урыҫ либералы, Тотьма өйәҙ земство управаһы рәйесе.
 Раков Михаил Дмитриевич (1892—1971) — скульптор-миниатюрсы. Тотьмала тыуған һәм үҫкән.
 Рубцов Николай Михайлович (1936—1971) — күренекле рус шағиры..
 Савинов Феодосий Петрович (1865—1915) — рус шағиры.
 Сажин Николай Прокопиевич (ырыу.1936) — рәссам-реалист, Тотьма районында тыуған.
 Токарев Николай Ильич (1836—1916) — Тотьмала тыуған, сауҙагәр-меценат..
 Феодосий Тотемский (Суморин) (1530—1568) — Тотьмалағы Спас-Преображенск монастыры эргәһендә Изге Илия Рус православие сиркәүен һала.
 Трутнев Иван Васильевич (09.08.1951 — н в.) — ун тапҡыр гер спорты буйынса донъя чемпионы.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 


 Галушкина В. Н. Малый город с большой историей: [текст обзорной экскурсии]. Тотьма, 2005
 Григоров Д. А. Тотьма и её окрестности // Тотьма: Историко-литературный альманах / Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др.; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.] — Вып.1. — Вологда: Русь, 1995.
 Кузнецова С. В., Филиппова Е. В. Тотьма / 2-е изд., испр. и доп. — Вологда: Полиграфист, 2005
 Новосёлов А. М. Тотьма. Путеводитель по достопримечательностям. Вологда: МДК, 2012
 Новосёлов А. М. Утраченные храмы Тотьмы. Вологда: МДК, 2012
 Попов В. Т. Город Тотьма Вологодской губернии : Ист. очерк / [Предисл. А.&nbsp;В.&nbsp;Быкова]. — Вологда: Изд. центр «Ардвисура», [1995]. — 127с. — (Летопись русской провинции).
 Соболев А. И. Тотьма. Архангельск: Северо-Западное книжное издательство, 1987
 Тотьма: Историко-литературный альманах /Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др.; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.]. — Вологда: Русь, 1995. — Вып.1. — 428,[3] с.
 Тотьма: Краеведческий альманах / Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др. ; [Редкол. : Гл. ред. А. В. Камкин и др. ]. — Вологда: Русь, 1997. — Вып. 2. — 664,[4] с.
 Тотьма: Краеведческий альманах / Администрация Тотем. района Вологод. обл., Тотем. краевед. музей, Вологод. гос. пед. ун-т; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.]. — Вологда: Легия. — 2001. — Вып. 3. — 294,[2] с.

 Һылтанмалар 
 Официальный сайт муниципального образования «город Тотьма»
 Официальный сайт администрации Тотемского муниципального района
 Районная газета «Тотемские вести»
 Виртуальный тур по городу Тотьме 
 Тотьма на сайте «Малые острова России»
 Страница Тотемского муниципального района  на официальном сайте Правительства Вологодской области
 Карта города Тотьмы 
 Филиппов С. А. Тотьма — соль земли Русской
 Список памятников культурного наследия Тотьмы в Викигиде
Категория:Рәсәйҙең тарихи ултыраҡтары
Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары
Категория:Вологда өлкәһе ҡалалары
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных