Боронғо Мысыр календары

Нил үҙәнендә Мысыр цивилизацияһы менән бергә яҡынса 4 мең йыллыҡ йәшәгән календарь төҙөлгән. Был календарҙың сығышы тропик күк йөҙөнөң иң яҡты йондоҙо — Сириус менән бәйле. Боронғо Мысырҙа йәйге ҡояш торошо һәм Нилдың ташыу алдына тура килгән Сириустың ике гелиактик ҡалҡыуҙары араһындағы ваҡыт осоро 365,25 тәүлек тәшкил итә. Әммә мысырлыларға үҙ йылының оҙонлоғо итеп бөтөн һан алынған — 365 көн. Шулай итеп 4 йыл һайын миҙгел күренештәре календарҙан 1 тәүлеккә арҡа ҡалып барған. Кәбисә йылдары булмағанда Яңы йыл 1460 (365 × 4) йыл эсендә бөтә миҙгелдәрҙе үтә һәм башланғыс һанға ҡайта. 1460 йыл осоро сотис осоро, циклы йәғни Сотистың бөйөк йылы тип аталған.

 Рәсми календарь (рәсми документтар өсөн) 
Боронғо Мысырҙа рәсми календарь буйынса йыл һәр береһе 4-шәр ай булған 3 миҙгелгә бүленгән:
 Ташҡын ваҡыты (ахет) — июль уртаһынан ноябрь уртаһына тиклем
 Сығыу ваҡыты (перет) — ноябрь уртаһынан март уртаһына тиклем
 Ҡоролоҡ ваҡыты (шему) — март уртаһынан июль уртаһына тиклем
Миҙгелдәрҙең атамаһы ауыл хужалығы эштәренә (мәҫәлән, «Сығыу» миҙгелендә уңыштың үҫеүе барған, ә «Ҡоролоҡ» миҙгелендә уңыш йыйылған),
Названия сезонов связаны с сельскохозяйственными работами (например, в сезон «Всходы» происходило созревание урожая, а в сезон «Засуха» производился сбор урожая), шулай уҡ игенселеккә туранан тура йоғонто яһаған йыл һайын Нил йылғаһының ташыуына бәйле (шунлыҡтан миҙгелдең атмаһы «Ташҡын»). Айҙар һан менән билдәләнгәндәр (Ташҡындың беренсе айы, Ташҡындың икенсе айы һәм башҡалар). Һәр бер айҙа 30 көн булған (был Ерҙең юлдашы Айҙың фазаһына бәйле булмаған). Мысырҙар йылда 360 көн (30-шар көн менән 12 ай) түгел, 365 көн икәнен белгәндәр, шунлыҡтан календарға инмәгән ҡалған 5 көндө һуңғы ай аҙағына өҫтәгәндәр. Был көндәр Hrj.w-rnp.t (хериу-ренпет) тип аталғандар, ул һүҙмә-һүҙ әйткәндә «йыл өҫтөндәгеләр» тип аңлатылған. Бындай һәр бер көн тура килгән илаһты тыуған көнө булараҡ билдәләнгән: Осирис, Гор, Сет, Исида һәм Нефтида. Ҡайһы саҡта беренсе айҙы билдәләү өсөн tpj (тэпи) тигән махсус һүҙҙе ҡулланғандар, ул «беренсе/тәүге» тип аңлатыла, ә һуңғы айҙы arky (арки) тип атағандар, ул «һуңғы/аҙаҡҡы» тип тәржемә ителә. Боронғо батшалыҡ аҙағынан мысырҙар йылды хисаплауҙы яңы хакимдың тәхеткә ултырыу мәленән алып барған. Рәсми документтарҙа дата артабанғы схема буйынса яҙылған: 1) «хакимлыҡ йылы» (rnpt-Hsb) һәм йылдың һаны; 2) айҙың билдәһе һәм миҙгелдә айҙың һаны; 3) миҙгелдең атамаһы; 4) көндөң билдәһе һәм тәртип буйынса көндөң һаны; 5) «ике ерҙәр батшаһы хакимлыҡ итеү ваҡытында» (xr Hm n nswt-bjt); 6) картушта батшаның тәхет исеме.

Мәҫәлән:

M4-t:O50-Z1-Z1-N11:Z2-M8-x: t-N5:Z1-x: r-U36-Z1:n-M23:t-L2:t-<-N5:n-C10-> rnpt-Hsb 2 (jbd) 3 Axt (sw) 1 xr Hm n nswt-bjt n(j)-mAat-ra
Ике ерҙәр батшаһы Аменемхет III-нөң хакимлыҡ итеүенең икенсе йылы, Ташҡын миҙгеленең өсөнсө айының беренсе көнөJ.Couyat and P.Montet, Les Inscriptions Hieroglyphiques et Hieratiques du Ouadi Hammamat, in Memoires… d’l Institut Francais d’Archeologie Orientale du Caire, 2 vols. Cairo, 1912 — 13, p. 43, 1

Календарҙы индергәндә йылдың башы Сириустың гелиакик ҡалҡыуы (йылда Ҡояш ҡалҡыуы алдынан тәүге килеп сығыуы) менән синхронлаштырылған. Сириустың мысырса атамаһы — spd.t (Сопдет). Әммә кәбисә көндәре өҫтәлмәгәнгә күрә, һәр 4 йыл һайын мысыр Яңы йылы 1 көнгә алдараҡ килгән, һәм тик 1460 йылдан һуң («Сотис» циклы) ул йәнә Сириус йондоҙо «ҡалҡыуы» көнөнә тура килгән. Рәсми календарҙы индереү ваҡтын иҫәпләп сығырға мөмкин: мәҫәлән, Сириус йондоҙо «ҡалҡыуы» беҙҙең эраның 136 йылдан 139 йылдар осорона Яңы йылдың беренсе көнөнә тап килгәнJames P. Allen, Middle Egyptian. An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs/ Second Edition, Revised. — Cambridge University Press 2010, p. 111. Бындай күренеш беҙҙең эраға тиклем 1317—1314 һәм 2770—2767 йылдарҙа булған тип фаразларға мөмкин. Сөнки бындай календарҙы Боронғо Батшалыҡта уҡ ҡулланылған икәне билдәле булғас, һуңғы осор бик ихтимал булыуы мөмкинГелиактический восход Сириуса и разлив Нила .

Птолемейҙар осоронда реформа уҙғарылған — дүрт йыл һайын кәбисә йылы индерелгән. Беҙҙең эраға тиклем 238 йылда Птолемей III Эвергеттең батшалыҡ итеүенең туғыҙынсы йылына ҡарай Дельтаоа жрец декреты иғлан ителгән. Ул элекке быуатта Таниста табылған һәм Каноп декреты (календарь реформаһын әҙерләгән урындың атамаһы буйынса аталған) булараҡ билдәлелек алған. Розеттанан таш кеүек ул өс телле (грек тексы, иероглифтар һәм мысыр демотик яҙыуы) булған. Мысыр йылы (365 көн) урта быуат һәм иртә яңы ваҡыт астрономдары өсөн ваҡытты үлсәү берәмеге булып хеҙмәт иткән.

 Ай календары 
Ай календары дини һәм көнкүреш маҡсаттарҙа файҙаланылған (мәҫәлән, дини байрамдарҙың көнөн билдәләү өсөн йәки шәхси хаттарҙа), шулай уҡ ауыл хужалығы эштәренең төрлө этаптары башланыуын билдәләү өсөн ҡулланылған. Ай календары буйынса айҙар рәсми календарҙың айҙарына тап килмәгән, сөнки рәсми календарь буйынса «Сотис» циклына ярашлы Нил ташыуының башланыуы һәр төрлө айға тура килеүе мөмкин булған, әммә ай календары буйынса Нил ташыуының башланыуы һәр ваҡыт Тот айына тап килгән. Ай календарында һәр бер ай киләһе айҙа билдәләнгән дини байрам буйынса аталған. Яңы батшалыҡ осоронда ҡайһы бер айҙарҙың атамаһы Үрге Мысырҙың баш ҡалаһы Фивта билдәләнгән урындағы байрамдарҙың атамаһына ярашлы үҙгәртелгән. Һирәк осраҡта ай календары айҙарының атамалары рәсми календарь буйынса датаны билдәләгәндә административ документтарҙа ҡулланылған. Ай календары үҙенә һәр береһе 29-30 көндән торған 12 айҙы индергән. Һәр бер айҙың беренсе көнөнә айырым атама булған  — psDntjw (песджентиу), был «яңы ай байрамын» аңлатҡан. Артабанғы көндәр уларҙың иҫәбенә ярашлы (шундай айҙың икенсе, өсөнсө, дүртенсе һәм башҡа көнө). Хәҙерге календарҙың айҙарына тап килеүен билдәләр өсөн ай календарының айының башланыуы төбәккә бәйле булыуын иҫәпкә алғанда ғына билдәләп була (сөнки Нилдың ташыуы Боронғо Мысыр территорияһында бер үк ваҡытта башланмаған): Элефантинаға ҡарағанда Мемфиста ай иртәрәк башланған (түбәндәге таблицала яҡынса тура килешлеге бирелгән).

 Боронғо Мысырҙың ай календары буйынса айҙарҙың атамаһы 
№ п/пУрта батшалыҡЯңы батшалыҡГрекКопт латин транскрипцияһындағәрәпХәҙерге календарьБашҡорт транскрипцияһыГрек транскрипцияһыЛатин транскрипцияһыҒәрәп транскрипцияһы1  Техи (Тот)  Джехути  Тот Θώθ  Thout  Tout  توت  июль — август2  Менхет (кейем)  Панипет  Паофи  Φαωφί/Φαῶφι  Paopi  Baba  بابه  август — сентябрь3  Хут-Херу (Хатор сәйәхәте)  Хут-Херу  Хатир  Ἀθύρ  Hathor  Hatour  هاتور  сентябрь — октябрь4  Нехеб-Кау  Ка-хер-Ка  Хойак  Χοιάκ/Χοίακ  Koiak  Kiahk  كياك  октябрь — ноябрь5  Шеф-Бедет (бойҙайҙың бүртеүе)  Та-Аабет  Тиби  Τυβί/Τῦβι  Tobi  Touba  طوبه  ноябрь — декабрь6  Рекех-Вер (ҙур янғын) (Па-Эн-Па) Мехеру  Мехир  Μεχίρ/Μεχείρ  Meshir  Amshir  أمشير  декабрь — ғинуар7  Рекех-Неджес (бәләкәй янғын)  (Па-Эн) Имен-Хетеп  Фаменот  Φαμενώθ  Paremhat  Baramhat  برمهات  ғинуар — февраль8  Ренен-Утет (Ренутет)  (Па-Эн) Ренен-Утет  Фармути  Φαρμουθί/Φαρμοῦθι  Paremoude  Baramouda  برموده  февраль — март9  Хенсу (Хонсу)  (Па-Эн) Хенсу  Пахон  Παχών  Pashons  Bashans  بشنس  март — апрель10  Хенет-Хети-Перти  (Па-Эн) Инт  Паини  Παϋνί/Παῦνι  Paoni  Ba’ouna  بئونه  апрель — май11  Ипет-Хемет  Ипи-Ипи  Эпифи  Ἐπιφί/Ἐπείφ  Epip  Abib  أبيب  май — июнь12  Упет-Ренпет (йылды асыу)  Месут-Ра  Месоре  Μεσορή  Mesori  Mesra  مسرا  июнь — июль

Беҙҙең эраға тиклем 25 йылда Александрия (Копт) календары урынлаштырылған, ул юлиан календары менән синхронлаштырылыған һәм уның һәр бер дүртенсе йылына бер көн өҫтәлгән, әммә айҙарҙың элекке атамаларын һаҡлап ҡалған. Хәҙерге замандала урындағы сиркәүҙәр тарафынан ҡулланылған копт һәм эфиоп календарҙары Боронғо Мысыр календары нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Мысыр календарының ҡоролошо Француз инҡилаби календары тарафынан үҙләштерелгән.

 Комментарийҙар 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 James P. Allen, Middle Egyptian. An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs/ Second Edition, Revised. — Cambridge University Press 2010, p. 108—111


Категория:Боронғо Мысыр:Фән