Япон календары

1873 йылдың 1 ғинуарында Японияла григориан календары ҡабул ителә. 1873 йылға тиклем япон традицион ай-ҡояш календары киң ҡулланылған, ул ҡытай календарында нигеҙләнгән. Хәҙерге ваҡытта традицион календарь башлыса церемониаль, астрологик һәм мәҙәни маҡсаттарҙа файҙаланыла. Ә традицион япон йыл хисаплауы (императорҙар буйынса йылдар хисабы) әле лә көндәлек тормошта киң ҡулланыла.

 Йылды хисаплау 

Григориан календарын ҡабул иткәндән һуң Японияла фактик рәүештә өс төрлө йыл хисабы системалары тиң ҡулланыла:
  — боронғо календарь система, уның башланыу нөктәһе беҙҙең эраға тиклем 660 йыл булып тора, риүәйәт буйынса был ваҡытта император Дзимму Япон дәүләтенә нигеҙ һалған;
  — йылдар император хакимлыҡ итеү йылынан алып хисаплана, мәҫәлән 2012 йыл — Хэйсэйҙың 24 йылы;
 .

Өс системаларҙан һуңғы икеһе бөгөндә ҡулланыла. Японияны нигеҙләгәндән алып хисапланған система 1873 йылдан Икенсе донъя һуғышы тамамлағанға тиклем файҙаланылған.

 Айҙар 

 Хәҙерге 
Япон айҙарының хәҙерге атамалары һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә «буренсе ай» (Ерҙең юлдашы мәғәнәһендә), «икенсе ай» һам башҡалар, бында тап килеүсе һан  суффиксы менән ҡушыла:
Ғинуар    итигацуФевраль    нигацуМарт    сангацуАпрель    сигацуМай    гогацуИюнь    рокугацуИюль    ситигацуАвгуст    хатигацуСентябрь    кугацуОктябрь    дзю: гацуНоябрь    дзю: итигацуДекабрь    дзю: нигацу

Көндәрҙе билдәләү өсөн япон һандары урынына ғәрәп һандарын ҡулланыу (3月, 2月 һәм башҡалар) киң таралған һәм ғәмәлдә норма булып тора.

 Традицион 
Япон традицион календары өсөн һәр ай тик уға хас булған бер нисә атамаға эйә, улар йыл ваҡыты һынамыштарын, ауыл хужалығы шөғөлдәренең ҡылыҡһырламаһын, йолаларҙы һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙесағылдыра.

Иҫке япон календары ҡытай ай календарында нигеҙләнгән. Ай календары буйынса йыл григориан календарынан 3-7 аҙнаға һуңыраҡ башлана, шулай итеп традицион календарҙың тәүге айы ғинуарға тура килмәй.

 1-се ай    муцуки  дуҫлыҡ айы 2-се ай   йәғни   кисараги йәғни кинусараги  кейем айы, йәғни тюсюн — яҙҙың уртаһы 3-се ай    яёи  үҫеп сығыу айы 4-се ай    удзуки  унохана йәғни уцуги айы, унохана — ҡыуаҡ (дейцияның бер төрө) 5-се ай   йәғни  йәғни   сацуки  дөгө ссеүлектәре көнө, йәғни тюка — йәйҙең уртаһы 6-се ай    минацуки йәғни минадзуки  һыуһыҙ ай 7-се ай    фумидзуки йәғни фудзуки  шиғриәт яҙыу айы 8-се ай    хадзуки  (ҡойолоусы) япраҡ айы, йәғни цукимидзуки — Ай (Ерҙең юлдашы) менән һоҡланыу айы, йәғни тюсю — көҙҙөң уртаһы 9-се ай    нагацуки  оҙон төндә айы, йәғни кикудзуки — хризантемалар айы 10-се ай    каминадзуки йәғни каннадзуки  илаһһыҙ айҙар, йәғни каминари — күк күкрәмәгән ай, йәғни каминасу — сакэ әҙерләү айы 11-се ай    симоцуки  боҫ айы, йәғни тюто — ҡыштың уртаһы 12-се ай    сивасу  эш тамамланыу айы

 Миҙгелдәр 

Бынан башҡа ҡытайҙарҙан алынған календарь буйынса йыл 24 айға бүленә. Хәҙерге ваҡытта был миҙгелдәр кимононы һәм сәс биҙәүестәрен һайлағанда (бигерәктә гейшалар тарафынан) иҫәпкә алына.

 Аҙналар 
Япондар көнбайыш календарына тура килгән ғәҙәти ете көнлөк аҙнаны ҡулланалар. Японияла ете көнлөк аҙна астрология һәм ҡайһы бер башҡа маҡсаттар өсөн григориан календарын ҡабул ителеүгә тиклем файҙаланылған. Фукудзава Юкити был системаны рәсми рәүештә ҡабул итеүҙә төп ролде уйнаған. Көндәрҙең алмашыныуы айҙан һәм ҡояштан (инь һәм ян), һәм шулай уҡ күренгән биш планеталарҙың атамаһынан килгән, улар үҙ сиратында биш ҡытай элементтары (У-син: ағас, ут, ер, металл, һыу) хөрмәтенә аталғандар.

 Японса Уҡылышы Элемент Башҡортса  нитиё: би Ҡояш Йәкшәмбе  гэцуё: би Ай Дүшәмбе  каё: би Ут (Марс) Шишәмбе  суйё: би Һыу (Меркурий) Шаршамбы  мокуё: би Ағас (Юпитер) Кесаҙна  кинъё: би Металл (Сулпан) Йома  доё: би Ер (Сатурн) Шәмбе

Ай шулай уҡ өс 10-көнлөк осорҙарға (декадаларға) б-ленә. Һәр береһе дзюн () тип атала. Беренсеһе дзё: дзюн (), икенсеһе тю: дзюн (), өсөнсөһө гэдзюн (). Был атамалар яҡынса булған ваҡытты күрһәтеү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән: «температура апрелдең дзё: дзюн өсөн ғәҙәти».

 Көндәр 
Айҙың һәр бер көнө систематик исемгә эйә:

 1    цуйтати (ҡайһы саҡта итидзицу) 11    дзю: итинити 21    нидзю: итинити 2    фуцука 12    дзю: нинити 22    нидзю: нинити 3    микка 13    дзю: саннити 23    нидзю: саннити 4    ёкка 14    дзю: ёкка 24   нидзю: ёкка 5    ицука 15    дзю: гонити 25    нидзю: гонити 6    муйка 16    дзю: рокунити 26    нидзю: рокунити 7    нанока 17    дзю: ситинити 27    нидзю: ситинити 8    ё: ка 18    дзю: хатинити 28    нидзю: хатинити 9    коконока 19    дзю: кунити 29    нидзю: кунити 10    то: ка 20    хацука 30    сандзю: нити  31    сандзю: итинити

Көндәрҙе билдәләү өсөн япон һандары урынына ғәрәп һандарын ҡулланыу (13日, 14日 һәм башҡалар) киң таралған һәм норма тиерлек булып тора.

Цуйтати был цукитати һүҙенең кесерәйтелгән формаһы, ул айҙың беренсе көнөн аңлата. Традицион календарҙә айҙың аҙаҡҡы көнө  тип атала. Хәҙерге ваҡытта 28—31 һандары плюс нити күпкә йышыраҡ осрай. Әммә мисока йыш ҡулланыла, мәҫәлән, контракттарҙа, килешеүҙәрҙә һәм башҡаларҙа, ул һанына ҡарамай түләүҙе айҙың аҙаҡҡы көнөндә индерергә кәрәклеген белдерә. Йылдың аҙҙаҡы көнө —  тип атала һәм был термин һаман да киң ҡулланыла.

 Рокуё 
 — ҡытай календары буйынса иҫәпләнелгән алты көндән торған теҙмәләр, улар буйынса япондар көндөң даланлығын фаразларға маташҡандар. «Рокуё» япон календарҙарында йыш осрай, был системаны никах туйы һәм ерләү көндәрен иҫәпләп сығарыу өсөн ҡулланалар, шулайҙа күп кенә япондар уны менән даими рәүештә файҙаланмайҙар. «Рокуё» терминының башҡа исеме — .
 Кандзи Поливанов системаһы Мәғәнәһе 先勝 сэнсё: Төшкә ҡәҙәр уңышлы көн, ә төштән һуң — уңышһыҙ. Иртәнге башланғыстар өсөн яҡшы. 友引 томобики Дуҫтар һәм туғандар өсөн уңышһыҙ көн. ыл көндә кешене ерләмәйҙәр:  — «дуҫ»,  — тартыу, йәғни дуҫтар йәки туғандар үлгән кеше артынан тартылыуы мөмкин. Томобики көнөндә крематорийҙар ғәҙәттә эшләмәйҙәр. 先負 сэмбу Төшкә тиклем уңышһыҙ, төштән һуң уңышлы. 仏滅 буцумэцу Будда вафат булан көндө символлаштыра. Иң бәхетһеҙ көн тип иҫәпләнә. Был көндө никах туйҙары уҙғарылмай, ә ҡайһы бер дзиндзяр был көндө офистарын ябалар. 大安 тайан Иң уңышлы көн. Туйҙар һәм башланғыстар өсөн яҡшы. 赤口 сякко: Йылҡы көнө (11—13 сәғәт) — даланлы, башҡалары — юҡ. Көн йәне — Акасита.

Рокуёны япон ҡояш-ай календары буйынса иҫәпләп сығарыуы еңел. Беренсе ғинуар ул һәр ваҡытта «сэнсё», икенсеһе — томобики, һәм башҡалар. Беренсе февралдә хисап яңынан «томобикинан» ашлана. Беренсе март — «сэмбу», һәм артабан алты ай өсөн. Һуңынан хисап яңынан башлана: 1 июль — «сэнсё», 1 декабрь — «сякко», ә Ерҙең юлдашы — ай артынан күҙәтеү өсөн иң ҡулайлы көн тип 15 август иҫәпләнә һәм ул һәр ваҡыт «буцумэцу». «Рокуё» системаһы Эдо дәүерендә популярлыҡ яулаған.

 Милли байрамдар 

 Дата Башҡортса атама Японса атама Уҡылышы 1 ғинуар Яңы йылдың тәүге көнө  гандзицу Ғинуарҙың икенсе дүшәмбеһе Бәлиғ булыу  сэйдзин но хи 11 февраль Дәүләтте нигеҙләү көнө  кэнкоку кинэн но хи 20 йәки 21 март Яҙғы көн тигеҙленеү көнө  сюмбун но хи 29 апрель Сёва көнө  сё:ва но хи 3 май Конституция көнө  кэмпо: кинэмби 4 май Йәшеллек көнө  мидори но хи 5 май Балалар көнө  кодомо но хи Июлдең өсөнсө дүшәмбеһе Диңгеҙ көнө  уми но хи Сентябрҙең өсөнсө дүшәмбеһе Ололарҙы хөрмәтләү көнө  кэйро: но хи 23 йәки 24 сентябрь Көҙгө көн тигеҙленеү көнө  сю:бун но хи Октябрҙең икенсе дүшәмбеһе Спорт көнө  тайику но хи 3 ноябрь Мәҙәниәт көнө  бунка но хи 23 ноябрь Хеҙмәткә рәхмәт белдереү көнө  кинро: канся но хи 23 декабрь Императорҙың тыуған көнө  тэнно: тандзё:би

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Онлайн-конвертер японских дат в веб-приложении «Creounity Машина Времени». Принципы атрибутирования дат на монетах Японии
 DateConverter — Перевод дат между японским и григорианским календарями 



Категория:Япония мәҙәниәте
Категория:Календарҙар