Цинхай

Цинхай (ҡыт. ябай.  青海, пиньинь: Qīnghǎi) — Ҡытай Халыҡ Республикаһы үҙәк өлөшөнөң  көнбайышындағы әҙ халыҡлы булһа ла күп милләтле провинцияһы.   Иң ҙур ҡала  һәм административ үҙәге — Синин. Халҡы — 5 626 722 кеше (провинциялар араһында  32-се урында; 2010 й.). Ҡытайға ингәнгә тиклем был өлкә Кукунор тип аталған  (монг.Хөх нуур), йәки Амдо () һәм унда тулыһынса тиерлек  монголдар һәм тебетлеләр йәшәгән.

 Географияһы 
слева|мини|150x150пкс|Цинхай күленең спутник фотоһы
Провинция кәнбайышта Синьцзян һәм Тибет, ә көнсығышта  Ганьсу һәм Сычуань менән сиктәш. 

Цинхай провинцияһы  көнсығыш өлөштә Азияның иң ҙур  Куньлунь тау системаһында ята.  6-7 мең м тиклем бейеклектәге Куньлунь Цинхайҙы төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай киҫеп үтә, көньяҡ-көнбайышта ул Тибет таулығы менән сикләшә.  Көнсығыш  Куньлундең төньяҡ сылбыры провинцияның тәбиғи төньяҡ сиге булған дуға барлыҡҡа килтерә, ул Алтынаг һәм Наньшан һырттарын (бейеклектәре 5—6 мең м) тәшкил итә, улар Көнсығыш Куньлундең төп сылбырҙарынан Цайдам  уйпатлығы менән айырыла (бейеклеге 2600—3100 м).

Провинцияның климаты һалҡынса йәй һәм ҡырыҫ ҡыш менән ҡырҡа континенталь, яуым-төшөм йылына 300-500 мм,  шуға күрә тәбиғәт зоналарынан уйпаттарҙа дала һәм ярым дала һәм тауҙарҙа далалар киң таралған. Цинхайҙа Азияның иң ҙур йылғалары Янцзы, Хуанхэ һәм Меконг башланғыс ала. Тымыҡ күлдәр бик күп, шуларҙың иң эреһе провинцияға исем биреүсе — Цинхай ху (Кукунор).

 Тарихы 
312 йылда  күл районында сяньби-монголдар (монгораҙар) Тогон дәүләтенә нигеҙ һала, ул  663 йылға тибетлеләр баҫып алғанға тиклем йәшәй,  XIII  быуатта  биләмә Монгол империяһы составына инә. XVI быуат башында тумат-монголдар төньяҡ-көнсығыш Цинхайҙы баҫып ала.W. Shakabpa D., Tibet: A History PoliticalXVII  быуат уртаһында Цинхай биләмәһенә хәҙерге Синьцзяндың төньяҡ өлөшөнән  кешеләр күсеп килә, улар хәҙер «куконор монголдары»  булараҡ билдәле. Иҫке монгол әҙәбиәтендә Кукунор монгол халҡы һәм Алашания «үрге монгол» () булараҡ билдәләнә.  1724 йылда Цин империяһы ғәскәрҙәре  баҫып ала һәм уның составына индерелә.

1928 йылда Кукунор Ҡытай республикаһының Цинхай провинцияһы булып иғлан ителә, ул милитарист  Ма Буфандың төп базаһы була. 1949 йылдан — Ҡытай Халыҡ Республикаһының провинцияһы.

 Административ-территориаль бүленеше 
Цинхай провинцияһы   административ-территориаль бүленеш планында 1  ҡала округы, 1 округ һәм 6 автономиялы округҡа бүленә.
Карта№ИсемеИероглифтар менән атамаһыПиньинь телендә атамаһыКимәле400x400пкс1Хайся--Тибет АО海西蒙古族藏族自治州Hǎixī Zìzhìzhōu Měnggǔzú ZàngzúАвтономиялы округы2Хайбэй-Тибет АО海北藏族自治州Zìzhìzhōu Hǎiběi ZàngzúАвтономиялы округы3Синин西宁市Xīníng ShìҠала округы4Хайдун округы海东地区Hǎidōng DìqūКрасноярск5Хайнань-Тибет АО海南藏族自治州Zìzhìzhōu Hǎinán ZàngzúАвтономиялы округы6Хуаннань-Тибет АО黄南藏族自治州Zìzhìzhōu Huángnán ZàngzúАвтономиялы округы7Юйша-Тибет АО玉树藏族自治州Zìzhìzhōu Yùshù ZàngzúАвтономиялы округы8Голог-Тибет АО果洛藏族自治州Zìzhìzhōu Guǒluò ZàngzúАвтономиялы округы

 Халҡы 
Ханьдар — 54,5 %, тибетлеләр — 20,87 %, хуэйҙар — 16 %, монгорҙар — 4 %, ҡалғандары саларалар, монголдар.

 Иҫтәлекле урындары 

 1996 йылда провинцияның Хайси-Монгол-Тибет автономиялы округы Дэлинха ҡала өйәҙендәге  Байгун тауында имеш  Байгун торбалары тип аталған боронғо металл торбалар табылған. Табылған урынды властар туристик үҙәк  булараҡ ҡулланаJ. Lusby, A. Wan of Millennia Discovery 1998-Old Launch Spacecraft Pad in China? // Weekend City, July 18-31, 2002..

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Верхняя Монголия

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 The Government of Qinghai Provincial 
 Map of Qinghai Large
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары
Категория:Ҡытай тораҡ пункттары