Цзинь (265—420)

Цзинь династияһы ( 265—420) — Алты династияларҙың береһе, Өс батшалыҡ дәүере һәм Көньяҡ һәм Төньяҡ династиялар дәүере араһында Ҡытайҙа хакимлыҡ итә. Цзинь дәүләте Сыма (司馬 Sīmǎ) нәҫеленән сыҡҡан юлбашсы Сыма Янь тарафынан нигеҙләнгән. Был осор — «Цзинь» атамаһын йөрөткән Ҡытай тарихының дүрт осорҙарының береһе.

 Тарихы 
 Вэй батшалығы тамамы 
Сыма нәҫеле башта Вэй династияһына (Өс батшалыҡ дәүере) буйһонған, әммә 249 йылда юлбашсы Сыма И бөтә Вэй дәүләтендә властты үҙ ҡулына ала. 263 йылда Сыма Чжао күрше Шу батшалығын баҫып ала һәм уның биләмәләрен Вэй дәүләтенә ҡуша. 265 йылда Сыма Чжаоның улы Сыма Янь көсһөҙ император Цао Хуанды (Юань-ди)  тәхеттән төшөрә һәм үҙе тәхеткә ултырып яңы династияға нигеҙ һала.

 Династияның аяҡҡа баҫыуы. Сыма Яндың хакимлыҡ итеүе. 265—290 йылдар 
Ике осорҙоң тәүгеһе — Көнбайыш Цзинь дәүләте (, 265—316, Сыма Янь тарафынан нигеҙләнгән). Яңы император 280 йылда уңышлы реформалар уҙғара, надел системаһын индерә. Цзинь һарайына сит ил илселектәре килә башлай: 270 йылда Ҡашғарҙан һәм Фирғәнәнән, 284 йылда — Римдан, 286 йылда — Ҡаңгөйҙән.

 Көрсөк. Һигеҙ кенәз һуғышы. 290—316 йылдар 
290 йылда тәхеткә Хуэй-ди ултыра, ул дәүләт эштәре менән булышмаған. Власть уның ҡатынын ҡулында була.

Көнбайыш Цзинь империяһы күп һанлы сюнну һәм башҡа дала халыҡтарының һөжүмдәрен һәм күсеүҙәрен тота алмаған. Аяуһыҙ Һигеҙ кенәз һуғышынан һуң 311 йылға ҡәҙәр дәүләттең баш ҡалаһы Лоян була, был ваҡытта Төньяҡ Хань ғәскәрҙәре император Хуай-диҙы әсирлектә тотҡандар. Киләһе император Минь-ди би йыл дауамында Чанъань ҡалаһынан хакимлыҡ иткән, әммә 316 йылда баш ҡала Төньяҡ Хань тарафынан яулап алына.

 Баш ҡаланы күсереү. Көнсығыш Цзинь. 316—420 йылдар 
Цзинь аҡһөйәктәренең бер өлөшө көньяҡҡа ҡаса һәм Ланъе-ван (Ланъе кенәз) етәкселегендә Цзяньканда (хәҙерге Нанкин эргәһендә) яңы баш ҡалаға нигеҙ һалалар. Чанъань ҡолауы тураһында хәбәр килеп еткәс, Чжу, Гань, Лу, Гу һәм Чжоу төбәк аристократик ғаиләләре, Ланъе-ванды Юань-ди исеме аҫтында Көнсығыш Цзинь (, 317—420 йылдар) дәүләтенең императоры тип иғлан ителеүҙе хуплай. Көнсығыш Цзинь императорҙары сығышы менән Ланъе нәҫеленән булғас, улар менән көнәркәшлек итеүсе һәм уларҙың власының законлы булыуын танымаған Биш варвар батшалыҡтарының вәкилдәре ҡайһы берҙә Цзинь дәүләтен «Ланъе» тип атаған.

Көнсығыш Цзинь императорҙарының власы үҙенең барлыҡ 104 йыл хакимлыҡ итеү осоронда көслө булмай. Дәүләттә Ван Дунь һәм Су Цзюнь ихтилалдары була. 373 йылда Хуан Вэнь вафат була һәм илдә власты баҫып алыу ниәтен тормошҡа ашырып өлгөрмәй. Хуан Чун (Хуан Вэндың ҡустыһы) һәм беренсе министр Се Ань менән ҡыҫҡа ваҡытлы союзға ингән Цзинь императоры Фэйшуй йылғаһы буйындағы алышта еңә. Хуань Сюань (Хуан Вэндың улы) власты үҙ ҡулына ала һәм дәүләттең атамаһын Чу (Хуань Чу) тип үҙгәртә. Ул Лю Юй тарафынан ҡолатыла, шулай уҡ Лю Юй тәхеткә ултыртылған император Ань-дины һығып үлтерергә бойора. Һуңғы императора Ань-диның ҡустыһы Гун-ди 1419 йылда тәхеткә ултыртыла. 420 йылда Гун-ди тәхеттән Лю Юй файҙаһына баш тарта. Лю Юй 420 йылда У-ди исеме аҫтында император титулын ала, шулай итеп Көньяҡ династияларҙың тәүге дәүләте Лю Сун осоро башлана.

Шул уҡ ваҡытта төньяҡ Ҡытайҙа ун алты варвар дәүләте барлыҡҡа килгән, уларҙың күбеһе ҡытай милләтенән булмаған биш варвар ҡәбиләләре тарафынан нигеҙләнгән. 439 йылда Төньяҡ Вэй династияһы Төньяҡ Лянды яулап алыуы менән Төньяҡ династиялар осоро башланған.

 Цзинь императорҙары 
 Үлгәндән һуң исеме(諡號 shìhào)  Шәхси исеме  Хакимлыҡ итеү йылдары  Хакимлыҡ итеү девизы(年號 niánhào) һәм девиз йылдары Тарихи рәүештә иң йыш ҡулланылған форма: «Цзинь» + үлгәндән һуң исеме Си (Көнбайыш) Цзинь (西晉) 265—317 У-ди武帝 Wǔdì Сыма Янь司馬炎 Sīmǎ Yán 265—290 Тайши (泰始 Tàishǐ) 265—274
 Сяньнин (咸寧 Xiánníng) 275-280
 Тайкан (太康 Tàikāng) 280—289
 Тайси (太熙 Tàixī) 290 Хуэй-ди惠帝 Hùidì Сыма Чжун司馬衷 Sīmǎ Zhōng 290—306 Юнси (永熙 Yǒngxī) 290
 Юнпин (永平 Yǒngping) 291
 Юанькан (元康 Yuánkāng) 291—299
 Юнкан (永康 Yǒngkāng) 300—301
 Юннин (永寧 Yǒngníng) 301—302
 Тайань (太安 Tàiān) 302—303
 Юнъань (永安 Yǒngān) 304
 Цзяньу (建武 Jiànwǔ) 304
 Юнъань (永安 Yǒngān) 304
 Юнсин (永興 Yǒngxīng) 304—306
 Гуанси (光熙 Gūangxī) 306 Хуай-ди懷帝 Huáidì Сыма Чи司馬熾 Sīmǎ Chì 307—311 Юнцзя (永嘉 Yǒngjīa) 307—313 Минь-ди愍帝 Mǐndì Сыма Е司馬鄴 Sīmǎ Yè 311—316 Цзяньсин (建興 Jiànxīng) 313—317 Дун (Көнсығыш) Цзинь династияһы (東晉) 317—420 Юань-ди元帝 Yuándì Сыма Жуй司馬睿 Sīmǎ Rùi 317—322 Цзяньу (建武 Jiànwǔ) 317—318
 Дасин (大興 Dàxīng) 318—321
 Юнчан (永昌 Yǒngchǎng) 321—322 Мин-ди明帝 Míngdì Сыма Шао司馬紹 Sīmǎ Shào 322—325 Юнчан (永昌 Yǒngchǎng) 322—323
 Тайнин (太寧 Tàiníng) 323—325 Чэн-ди成帝 Chéngdì Сыма Янь司馬衍 Sīmǎ Yǎn 325—342 Тайнин (太寧 Tàiníng) 325
 Сяньхэ (咸和 Xiánhé) 326—334
 Сянькан (咸康 Xiánkāng) 335—342 Кан-ди康帝 Kāngdì Сыма Юэ司馬岳 Sīmǎ Yuè 342—344 Цзяньюань (建元 Jiànyuán) 343—344 Му-ди穆帝 Mùdì Сыма Дань司馬聃 Sīmǎ Dān 345—361 Юнхэ (永和 Yǒnghé) 345—356
 Шэнпин (升平 Shēngpíng) 357—361 Ай-ди哀帝 Āidì Сыма Пи司馬丕 Sīmǎ Pī 361—365 Лунхэ (隆和 Lónghé) 362—363
 Синнин (興寧 Xīngníng) 363—365 Фэй-ди海西公 Hǎixīgōng Сыма И司馬奕 Sīmǎ Yì 365—371 Тайхэ (太和 Tàihé) 365—371 Цзяньвэнь-ди簡文帝 Jiǎnwéndì Сыма Юй司馬昱 Sīmǎ Yù 371—372 Сяньань (咸安 Xiánān) 371—372 Сяоу-ди孝武帝 Xiàowǔdì Сыма Яо司馬曜 Sīmǎ Yào 372—396 Нинкан (寧康 Níngkāng) 373—375
 Тайюань (太元 Tàiyuán) 376—396 Ань-ди安帝 Āndì Сыма Дэцзун司馬德宗 Sīmǎ Dézōng 396—418 Лунъань (隆安 Lóngān) 397—401
 Юаньсин (元興 Yuánxīng) 402—404
 Иси (義熙 Yìxī) 405—418 Гун-ди恭帝 Gōngdì Сыма Дэвэнь司馬德文 Sīmǎ Déwén 419—420 Юаньси (元熙 Yuánxī) 419—420

 Һылтанмалар 
 История Китая, династия Цзинь 晉

Категория:Ҡытай тарихында дәүләттәр