Аҙыҡ өҫтәмәләре

"'Аҙыҡ өҫтәмәләре"' — технологик маҡсаттарҙа етештереү процесында, төргәндә, ташығанда йәки  һаҡларға кәрәк булғанда теләгән үҙенсәлектәр барлыҡҡа килтереү өсөн аҙыҡ-түлеккә ҡушыла торған матдәләр: мәҫәлән,  еҫ (ароматизаторҙар), төҫ (буяу), һаҡлау оҙайлығын арттырыу өсөн ҡулланылған (консерванттар), тәм биргестәр, консистенция булдырыу һәм башҡа матдәләр өҫтәү. Ҡайһы бер кешеләр аҙыҡ-түлекте шул көйө ҡулланырға ынтыла, әммә ябай тоҙ һәм борос та өҫтәмә булып тора .

 Файҙаланыу стандарттары 
Күп илдәрҙең ҡануниәттәрендә етештерелгән продукттарҙа ҡулланылған  өҫтәмәләрҙе күрһәтеү талап ителә.  Классификацияла өҫтәмәнең тулы исеме лә (АҠШ-та, мәҫәлән — «һеркә кислотаһы») йәки тәртип номеры күрһәтелеүе лә мөмкин: «Е» хәрефе менән (Евросоюзда), мәҫәлән, E260 — һеркә кислотаһы номеры.E хәрефе ҡуйылмаған өҫтәмәләр ҙә бар, мәҫәлән, 154 номерлы өҫтәмә — был Brown FK буяуы, ул Бөйөк Британияла ғына ҡулланыла.

Аҙыҡ-түлек өҫтәмәләре һәм ҡушылмаларының халыҡ-ара стандарттары Халыҡ-ара  ауыл хужалығы ойошмаһының (JECFA) Берләшкән  эксперттар комитеты   һәм ФАО/ВОЗ Халыҡ-ара комиссияһы ҡабул иткән  Алиментариус Кодексы (Codex Alimentarius) менән билдәләнә һәм  ВТО-ға ингән илдәрҙең уларҙы үтәүе мотлаҡ. 

 Аҙыҡ-түлек стабилизаторҙары 

Аҙыҡ-түлек стабилизаторҙары —  кондитер,  икмәк бешереү, һөт һәм ит ризыҡтары етештереү сәнәғәтендә текстура һәм форма биреү,  оҙайлы ваҡыт дауамында һаҡларлыҡ консистенция биреү өсөн ҡулланыла торған матдәләр. Мәҫәлән: изонатрий аскорбаты (Е-316), натрий цитраты (Е-331), кальций цитраты (Е-333), калий тартраты (Е-336), натрий фосфаты (Е-339), калий фосфаты (Е-340), кальций фосфаты  (Е-341) һәм башҡалар
 Номерҙар буйынса классификация 
Европа союзы илдәрендә  аҙыҡ-түлек өҫтәмәләре   классификацияһы өсөн  нумерация системаһы эшләй (1953 йылдан алып эшләй]. Һәр өҫтәмә Е хәрефе менән башланған уникаль номерға эйә.  Нумерация системаһы  халыҡ-ара Кодекс Алиментариус тарафынан ҡабул ителгән. Кодтың беренсе һаны уның дөйөм тәғәйенләнеше хаҡында һөйләй:

  1 һанына - аҙыҡ-түлек буяуҙары кодтары башлана;
  2 — консерванттар;
  3:
 300—322 — антиоксиданттар,
 333—399 — антиоксиданттар һәм стабилизаторҙар;
  4 — Эмульгаторҙар һәм стабилизаторҙар;
 5 — төйөрләнмәһен һәм ойошмаһын өсөн ҡулланылған матдәләр;
 6 — еҫ һәм тәм көсәйткестәр;
 7 һәм 8 файҙаланылмай( антибиотиктар 710—713-тән башҡа);
 9 - бешерелгән ризыҡтарҙы глазировкалағыстар, йомшартҡыстар һәм башҡа сифаттар биргән матдәләр.

Киң ҡулланыштағы ҡайһы бер матдәләрҙең, мәҫәлән, ванилин һәм модификацияһыҙ крахмалдың коды юҡ.

Группа Индекстар төркөмөТехнологик функцияларИндексМатдәләрҙең исемеИнглизсә атамаАҙыҡ өҫтәмәләре исемлеге E100 — E199|E100 — E199буяғыстар   һары  Е102  Тартразин  110—119  ҡыҙғылт-һары        120—129  ҡыҙыл Е123Амарант 130—139  күк һәм шәмәхә        140—149  йәшел        150—159  көрән һәм ҡара        160—199  башҡаларE165  Гардения (күк) E171  Титан диоксиды E172 Тимер оксиды һары E173  Алюминий E175  Алтын Аҙыҡ өҫтәмәләре исемлеге E200 — E299|E200 — E299Консерванттар 200—209  сорбаттар        210—219  бензоаттар        220—229  сульфиттар        230—239  фенолы и формиаттар (метаноаттар)        240—259  нитраттарE240  Формальдегид  260—269  ацетаттар (этаноаттар)        270—279  лактаттар        280—289  пропиноаттар (пропаноаттар)        290—299  башҡалар       Аҙыҡ өҫтәмәләре исемлеге E300 — E399|E300 — E399Антиокислителдәр 300—305  аскорбаттар (витамин C)        306—309  токоферол (витамин E)        310—319  галлаттар һәм эриторбаттар        320—329  лактаттар        330—339  цитраттар        340—349  фосфаттар        350—359  малаттар һәм адипаттар (адипинаттар)        360—369  сукцинаттар һәм фумараттар        370—399  башҡалар       Аҙыҡ өҫтәмәләре исемлеге E400 — E499|E400 — E499Стабилизаторҙар, ҡуйыртҡыстар,эмульгаторҙар 400—409  альгинаттар        410—419  камедь        420—429  башҡа тәбиғи матдәләр        430—439   полиоксиэтилен ҡушылмалары        440—449  тәбиғи эмульгаторҙар       Шул иҫәптән пектин 450—459  фосфаттар        460—469  целлюлоза ҡушылмалары        470—489  Майлы кислота ҡушылмалары        490—499  башҡалар       Аҙыҡ өҫтәмәләре исемлеге E500 — E599|E500 — E599Көйләгестәр Водород күрһәткесе|pH һәм ойошоуға ҡаршы матдәләр  500—509  Органик булмаған кислоталар һәм нигеҙҙәр        510—519  хлоридтар һәм сульфаттар  E517  Сульфат аммония  520—529  сульфаттар һәм гидроксидтар  E526  Гидроксид кальция  Calcium hydroxide 530—549  Һелтеле металл ҡушылмалары  E530  Оксид магния  550—559  силикаттар   E553b  Тальк  570—579  стеараттар һәм глюконаттар        580—599  башҡалар       Аҙыҡ өҫтәмәләре исемлеге E600 — E699|E600 — E699Тәм һәм еҫ көсәйткестәр,ароматизаторҙар 620—629  глутаматтар  E621  Глутамат натрия  630—639  инозинаттар        640—649  башҡалар       E700 — E799Антибиотики 710—713          E800 — E899Резерв            Аҙыҡ өҫтәмәләре исемлеге E900 — E999|E900 — E999Башҡалар 900—909  балауыҙҙар        910—919  глазирлаусылар      920—930  ҡамыр яҡшыртҡыстар E920  L-цистеин E921    E922 Калий пероксодисульфаты  E923 Аммоний пероксодисульфаты E924  Калий броматы  E925    E926    E927    Мочевина (карбамид)E928   E929 Ацетон пероксиды  E930 Кальций пероксиды  938—949  төрөү өсөн ҡулланылған газдарE938  Аргон E939  Гелий E940  Дихлордифторметан E941  Азот E942  Азота закисыE943 Бутан, Изобутан E944  Пропан E945    E946    E947    E948  Кислород E949  Водород  950—969  тат биргестәр        990—999  күбекләндергестәр       Аҙыҡ өҫтәмәләре исемлеге E1000 — E1999|E1000 — E1999Аҙыҡ өҫтәмәләре. Өҫтәмә матдәләр. Шулай уҡ антифламингылар. эмульгаторE1000Холий кислотаһы:en:Cholic Acid эмульгаторE1001Холин, тоҙҙар, эфирҙарCholine salts and esters ондо һәм икмәкте яҡшыртҡысE1100Амилазы ондо һәм икмәкте яҡшыртҡыс, стабилизатор, иттең һәм балыҡтың өлгөрөүен тиҙләткес, тәмде һәм еҫте көсәйткесE1101Протеазы:
(i) протеаза
(ii) папаин
(iii) бромелайн
(iv) фицин:en:Proteases:
(i) :en:Protease 
(ii) :en:Papain
(iii) :en:Bromelain
(iv) :en:Ficin антиокислительE1102Глюкозооксидаза:en:Glucose Oxidase стабилизаторE1103Инвертазы:en:Invertases тәмде һәм еҫте көсәйткесE1104Липазы:en:Lipasess консервантE1105Лизоцим:en:Lysozyme тулыландырғыс, стабилизатор, ҡуйыртҡыс, дымды тотҡос агент, текстураторE1200Полидекстрозы А и N :en:Polydextroses A and N ҡуйыртҡыс, стабилизатор, осветлитель, диспергирующий агентE1201Поливинилпирролидон:en:Polyvinylpyrrolidone ҡуйыртҡыс, стабилизатор, осветлитель, диспергирующий агентE1202Поливинилполипирролидон:en:Polyvinylpolypyrrolidone дымды тотҡос агент, глазирлағысE1203Поливиниловый спирт:en:Polyvinyl alcohol глазирлағыс, ҡуйыртҡысE1204Пуллулан:en:Pullulan стабилизатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1400Декстрины, крахмал, эшкәртелгән термически, белый и жёлтый :en:Dextrins, roasted starch white and yellow стабилизатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1401Крахмал, эшкәртелгән кислотой Acid-treated starch стабилизатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1402Крахмал, эшкәртелгән щелочью :en:Alkaline modified starch стабилизатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1403Крахмал отбеленный :en:Bleached starch эмульгатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1404Окисленный крахмал:en:Oxidized starch стабилизатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1405Крахмал, эшкәртелгән ферментными препаратами :en:Enzyme treated starch стабилизатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1410Монокрахмалфосфат:en:Monostarch phosphate стабилизатор, ҡуйыртҡысE1411[Дикрахмалглицерин] «сшитый»:en:Distarch glycerol стабилизатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1412Дикрахмалфосфат этерифицированный тринатрийметафосфатом; этерифицированный хлорокисью фосфора:en:Distarch phosphate esterified with sodium trimetasphosphate; esterified with phosphorus oxychloride стабилизатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1413Фосфатированный дикрахмалфосфат «сшитый»:en:Phosphated distarch phosphate эмульгатор, ҡуйыртҡысE1414Дикрахмалфосфат ацетилированный «сшитый»:en:Acetylated distarch phosphate стабилизатор, ҡуйыртҡысE1420Крахмал ацетатный, этерифицированный уксусным ангидридомStarch acetate esterified with acetic anhydride стабилизатор, ҡуйыртҡысE1421Крахмал ацетатный, этерифицированный винилацетатомStarch acetate esterified with vinyl acetate стабилизатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1422Дикрахмаладипат ацетилированный:en:Acetylated Distarch Adipate стабилизатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1423Дикрахмалглицерин ацетилированный:en:Acetylated distarch glycerol стабилизатор, ҡуйыртҡысE1430Дикрахмалглицерин:en:Distarch glycerine эмульгатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1440Крахмал оксипропилированный :en:Hydroxy propyl starch эмульгатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғысE1441Гидроксипропил крахмала глицерин:en:Hydroxy propyl distarch glycerine стабилизатор, ҡуйыртҡысE1442Дикрахмалфосфат оксипропилированный «сшитый»:en:Hydroxy propyl distarch phosphate стабилизатор, ҡуйыртҡысE1443Дикрахмалглицерин оксипропилированный:en:Hydroxy propyl distarch glycerol стабилизатор, ҡуйыртҡыс, тоташтырғыс, эмульгаторE1450Крахмал и натриевой соли октенилянтарной кислоты эфир :en:Starch sodium octenyl succinate эмульгатор, ҡуйыртҡысE1451Ацетилированный окисленный крахмал:en:Acetylated oxidised starch стабилизатор, глазирлағысE1452Крахмал и алюминиевой соли октенилянтарной кислоты эфир  E1501Бензилированный гидрокарбон:en:Benzylated hydrocarbons  E1502Бутан-1, 3-диол:en:Butane-1, 3-diol айырыусы агентE1503кастор майы:en:Castor oil  E1504Этилацетат:en:Ethyl acetate күбекләндергесE1505Триэтилцитрат:en:Triethyl citrate  E1510Этанол:en:Ethanol  E1516Моноацетат глицерина:en:Glyceryl monoacetate дымды тотҡос агент, тулыландырғысE1517Диацетат глицерина (диацетин):en:Glyceryl diacetate or :en:diacetin дымды тотҡос агентE1518Триацетин:en:Glyceryl triacetate or :en:triacetin тулыландырғысE1519Бензиловый спирт:en:Benzyl alcohol дымды тотҡос, йомшартҡыс һәм дисперсиялаусы агентE1520Пропиленгликоль:en:Propylene glycol күбекһеҙләндергесE1521Полиэтиленгликоль:en:Polyethylene_glycol  E1525Гидроксиэтилцеллюлоза:en:Hydroxyethyl celluloseаммоний пероксодисульфаты

 Шулай уҡ ҡара
 Вкусовые добавки
 Список пищевых добавок E200-E299
 Реакция Майяра
 Олестра
 Вильжюифский список
 Пищевая инженерия

 Иҫкәрмәләр

 Әҙәбиәт 
 Сарафанова Л. А. Пищевые добавки: энциклопедия / Л. А. Сарафанова, Изд. 2-е.- СПб.: Изд.-во Гиорд, 2004.- 808 с.
 Оценка некоторых пищевых добавок и контаминантов. 41 доклад объединенных экспертов ФАО/ВОЗ по пищевым добавкам, Женева. — М: «Медицина», 1994 г. — 72 с.
 Оценка некоторых пищевых добавок и контаминантов. 37 докладов объединенных экспертов ФАО/ВОЗ по пищевым добавкам, Женева. — М: «Медицина», 1974 г. — 48 с.
 Петрухина А. Из чего мы состоим? Из того, что мы едим… Наука и жизнь, № 1 (2009), стр. 26-29.
 Принципы оценки безопасности пищевых добавок и контаминантов в продуктах питания. — М.: «Медицина», 1991 г. — 158 с.
 Росивал Л. и др. Посторонние вещества и пищевые добавки в продуктах. — М.: «Лег. и пищ . пром.», 1982 г. — 264 с.
 Химия пищевых добавок: Тезисы докладов Всесоюзной конференции. Черновцы. — Киев: НПО «Пищевые добавки», 1989 г. — 256 с.
 Штейнберг А. И. и др. Добавки к пищевым продуктам (Гигиенические требования и нормирование). — М.: «Медицина», 1969 г. — 95 с.


 Һылтанмалар 
 Постановление Главного государственного санитарного врача РФ от 18 апреля 2003 г. N 59 «О введении в действие санитарно-эпидемиологических правил и нормативов СанПиН 2.3.2.1293-03» (с изменениями и дополнениями).