Саки (ҡала)

Географияһы 
Саки Ҡырымдың көнбайыш яры буйында Ҡара диңгеҙҙән 4-5 км, Евпаториянан 22 саҡрым, Симферополдән 45 км алыҫлыҡта ята. Географияһы буйынса ярайһы уҡ үҙенсәлекле ҡала: Сак күленән төньяҡҡа табан диңгеҙ буйы тигеҙлегендә урынлашҡан. Орехово, Лесновка, Владимировка, Прибрежное, Яңы Федоровка, Михайловка, Чеботарка ҡасабалары ҡалаға терәлеп кенә ултыра. Шулай уҡ Михайлов, Тобе-Чокрак күлдәре һәм Ковш быуаһы ла ҡала һыҙатында ята. Ҡалала ағып ятҡан йылға юҡ. Ҡала территорияһына ҡараған ҡом пляждары (Ҡара диңгеҙҙең Каламит ҡултығы) 4,6 километрға һуҙылаЯндекс. Карты — выбирайте, где поесть, куда сходить, чем заняться.

 Климаты 
Саки бик күптәнге бальнеологик курорт булараҡ киң билдәле. Ҡала тәбиғәт һәм климат шарттары буйынса Евпаторияға яҡын. Бында диңгеҙ буйы-дала климаты, шуға ла уға ҡоро йәй һәм уртаса йылы, йомшаҡ ҡыш хас. Йыш ҡына көслө еле иҫеүсән. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +12,2 °CО Саках , был Ҡырымдың көньяҡ яры буйындағы һауа шарттарына ҡарағанда бер аҙ һалҡыныраҡ. Йәйге айҙарҙа уртаса температура +22 °C, ҡышҡыһын — яҡынса +2 °C. Сакиҙа йәшәүселәр йылына ҡояш балҡышын 2 500 сәғәт татый (Ялтала — 2 223 сәғәт).

 Тарихы 
Ҡала Ҡырым ханлығы дәүерендә Мансур тип аталған киң билдәле ҡырым ырыуы биләмәһенә ингән ҙур булмаған ауыл була. Саки атамаһы, бәлки, борон был төбәктә көн иткән сактар ҡәбиләһе атамаһынан килеп сыҡҡандыр.

1827 йылда Сакила Рәсәйҙәге тәүге батҡаҡ менән дауалау ҡулланылған шифахана асыла, ә ун йылдан һуң бында Симферополь хәрби госпиталенең бүлексәһе эшләй башлай.

Ҡырым һуғышы осоронда Сакиҙан алыҫ түгел, Сак һәм Ҡызыл яр, күлдәре араһына, коалиция ғәскәрҙәренең ғәйәт ҙур армияһы килеп урынлаша, ул бик күп айҙар буйына Севастополде ҡамауҙа тота. 1855 йылдың февраль башында, Евпаторияла дошман нығытмаларына һөжүм итеү алдынан, бында С. А. Хрулевтың ғәскәре урынлаша. Саки ауылы дошман уты аҫтында емерелә.

Ҡырым һуғышынан һуң 1860—1864 йылдарҙа Ҡырым татарҙарыэмиграцияһының икенсе тулҡынынан барышында, «Таврия губернаһының 1867 йылғы Хәтер китабына» ярашлы, ҡырым-татар халҡының күпселеге Саки ҡалаһын ташлап китә, әммә һуңыраҡ ҡайтанан татар, грек һәм рус күскенселәре килеп тулаПамятная книжка Таврической губернии за 1867год, стр.427. Емерелгән һәм ташланған ҡасаба әкренләп ҡайтанан төҙөлә башлай.1858 йылда Полтава губернаһы күскенселәре бында күсенеп килә, һуңынан Константинополь гректары килеп тула. Ҡала гербында бронтозавр һүрәтләнгән.

Әммә тик совет дәүерендә генә Саки ысын ҡалаға әүерелә, сөнки халыҡ һанының ҡырҡа артыуы күҙәтелә. 1952 йылда уға ҡала статусы бирелә.

 Халҡы 
Халыҡ һаны1805192619391959Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу19711979Кількість та територіальне розміщення населення України. Дані Всеукраїнського перепису населення 2001 року про адміністративно-територіальний поділ України, чисельність, розміщення та склад населення України за статтю, групування населених пунктів, адміністративних районів, сільських рад за чисельністю населення станом на 5 грудня 2001 року. (неопр.). Дата обращения 17 ноября 2014. 17 ноября 2014 года.1989396↗2450↗7786↗18 122↗800 25↗921 25↗990 31200120062009Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2011 року» . — Киів, ДКС, 2011. — 112с.  (неопр.). Дата обращения 1 сентября 2014. 1 сентября 2014 года.201020112012Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2014 року»  (неопр.). Дата обращения 1 сентября 2014. 1 сентября 2014 года.2013↘416 29↘400 26↘765 24↘580 24↘323 24↘24 038↘655 232014Перепись населения 2014 года. Численность населения Крымского федерального округа, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений  (неопр.). Дата обращения 6 сентября 2015. 6 сентября 2015 года.2015Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года  (неопр.). Дата обращения 6 августа 2015. 6 августа 2015 года.2016Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года 2017Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (неопр.) (31 июля 2017). Дата обращения 31 июля 2017. Архивировано 31 июля 2017 года.2018Оценка численности постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Республики Крым по состоянию на 01.01.2018 года  (неопр.). Дата обращения 24 марта 2018.↗25 146↗195 25↘186 25↘885 24↘797 24

 Милли составы

Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2001 һәм 2014 йылдарҙа халыҡтар һаны түбәндәгесә:
милләте2001, бөтәһе, кеше% барыһы ла-көндәре20144.1. Национальный состав населения  // Итоги переписи населения в Крымском федеральном округе 2014 года на сайте Крымстата бөтәһе, кеше% барыһы ла-көндәре% күрһәтеү-шихакүрһәтеү2404695,63 %100,00 %рус1857365,12 %1735469,01 %72,17 %украиндар6938-гә24,33 %400115,91 %16,64 %ҡырым татарҙары16465,77 %13245,27 %5,51 %татарҙар1180,41 %4601,83 %1,91 %белорустар5271,85 процент3581,42 %1,49 процентәрмәндәр1300,46-ға %1480,59 процент0,62 %йәһүдтәр680,24 %400,16 %0,17 процентполяктар510,18 %360,14 %0,15 %сиғандар670,23 %350,14 %0,15 %әзербайжандар310,12 %0,13 %молдавандар300,12 %0,12 %башҡа4041,42 %2290,91 %0,95 %күрһәтеү11004,37 %барыһы28522100,00 %25146100,00 %
1805 йыл — 396 кеше (378 ҡырым татарҙары, 16 сиған, 2 ясырь)

1926 йыл — 2450 кеше (1792 урыҫ, 327 украин, 112 ҡырым татарҙары, 52 әрмән, 48 йәһүд, 14 немец, 12 эстон)

2006 йыл — 26 400 кеше (66 % урыҫтар, 25 % украиндар, 6,5 проценты — ҡырым татарҙары, 2 % белорустар, шулай уҡ әрмән, грек, йәһүд, поляк, ҡырымчаҡтар, ҡараимдар)

 Курорт тармағы 
слева|мини|Батҡаҡ менән дауалаусы шифахананың рекламаһы, 1896 йыл.
Үтә ныҡ минералләнгән ләмле яр буйы батҡағы һәм рапа (тоҙға бай булған күл һыуы) Сакины бар тарафҡа таныта. Ҡалала туғыҙ шифахана, шул иҫәптән Николай Бурденко исемендәге арҡа ауырыуҙарын дауалау өсөн махсус санаторий , курорт поликлиникаһы, батҡаҡ шифаханаһы һәм минераль һыу биреү өсөн махсус бювет ҡуйылған һыу менән дауалау шифаханаһы уңышлы эшләй.

 Иҡтисады 
Ҡалала Ҡырымда калий перманганатын, бромлы метил, персоль һәм аш тоҙон сығарыуға махсуслашҡан иң эре химик заводтарҙың береһе урынлашҡан. Ҡалдыҡтарҙы утилләштереү буйынса проблемалар тыуыуға бәйле, завод 2002 йылда эшләүҙән туҡтай.

Минераль сығанаҡтар базаһында минераль һыу етештереү буйынса завод эшләй. Заводта 1990 йылда 40,9 миллион, 1994 йылда — 16,7 миллион шешә һыу шешәләргә тултырылған. Ҡырымда һәм унан ситтә танылыу алған «Ҡырым» минераль һыуы ла Саки ҡалаһында сығарыла.

Ә Евпатория ҡалаһы һөт заводының һөт цехы һәм икмәк комбинаты — эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары.

Ҡалала йод-бром сәнәғәте һәм марганец берләшмәләре технологияларын эшкәртеү буйынса ғилми, конструкторлыҡ һәм эксперименталь-сәнәғәт базаһы булған Ғәмәли химия ғилми тикшеренеү институтына нигеҙ һалынған һәм ул үҫешә.

Төҙөлөш материалдары заводында төҙөлөш өсөн тимер-бетон изделиелар сығарыла. Тәбиғи таш — ҡабырсыҡтарҙан торған эзбизташты һәм төҙөлөш ҡомон сығарыу ҙа юлға һалынған.

 Транспорты 
Ҡала аша үткән транспорт магистралдәре: республика әһәмиәтендәге автомобиль юлы һәм электрлаштырылған тимер юлы (Остряково-Евпатория тимер юлы). Ҡалала автовокзал һәм тимер юл станцияһы бар. Сакиҙан 36 км алыҫлыҡта аэропорт, 20 километрҙа (Евпатория) йөктәр һәм пассажирҙар өсөн диңгеҙ порты ята. Ҡала юлдарының оҙонлоғо — 62 км.

Сакила 6 автобус маршруты бар.

Евпаториянан Сакиға ҡала яны поезы йәки рейс автобусы менән барырға мөмкин. Ҡалалар араһы ни бары 20 км. Автомобиль юлы яр буйындағы пляждар янынан үтә. Симферополдән Сакиға яҡынса бер сәғәт эсендә барып етеп була.

 Иҫтәлекле урындары 
Ҡаланың иҫтәлекле урыны — һикһән төргә яҡын ағас һәм ҡыуаҡлыҡтары булған Саки курорт паркы. Леся Украинка, Н. С. Гоголь һәм С. О. Макаровтарға ҡуйылған һәйкәлдәр уларҙың Сакила дауаланыуҙары тураһында хәтерләтә. Евпаториянан 5 км алыҫлыҡта моряк-десантсылар — Евпатория диңгеҙ десанты геройҙарына ҡуйылған һәйкәл урынлашҡан. Диңгеҙ урамы башында грек-скифтарҙың Ҡара-Түбә ҡаласығы ята.

 Туғанлашҡан ҡалалар  
 граница|22x22пкс|Австрия Вельста
 граница|22x22пкс|Молдавия Вадул-луна-Водэ
 граница|22x22пкс|Россия Грозный
 граница|22x22пкс|Украина Долина
 граница|22x22пкс|Россия Ессентуки
 граница|22x22пкс|Россия Ливны
 граница|22x22пкс|Россия Назрань
 граница|22x22пкс|Россия Протвино
 граница|22x22пкс|Украина Рубежный
 граница|22x22пкс|Китай Синин граница|22x22пкс|Крым Судак
 граница|22x22пкс|Турция Фетхий
 граница|22x22пкс|Белоруссия Үҙәк район г. Гомель
 граница|22x22пкс|Китай Цюнхай
 граница|22x22пкс|Россия Щигры
 граница|22x22пкс|Россия Урай
 граница|22x22пкс|Россия Братск
 граница|22x22пкс|Россия Тобольск

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 


 Һылтанмалар 
 Саки ҡалаһы порталы
 Саки ҡалаһының мәҙәни мираҫы ҡомартҡылары исемлеге (Викигидтағы).

Категория:Ҡырым Республикаһы ҡалалары
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Саки (ҡала)
Категория:Ҡырым курорттары
Категория:Страницы с непроверенными переводами