Закатала

Заката́ла (, , ) — Әзербайжандың Закатала районындағы ҡала һәм административ үҙәк. Тимер юлындағы станция  Евлах-Балакән һыҙатында. [Халыҡ-ара Парзиван аэропорты. Ҡала Евлах — Шеки — Тбилиси шоссе юлында урынлашҡан.

 Географияһы 
Закатала Алазани йылғаһы ҡушылдығы Талачай буйында, Баш Кавказ һыртының урманлы үңерендә урынлашҡан.

 Тарихы 
Буласаҡ Закатала округы ҡасандыр Кавказ Албанияһы ерҙәренә ингән, ул тарҡалғандан һуң Грузия составына ингән. Халҡы иһә Кахетия батшабикәһе Данара тарафынан грузин правослау нәсрани диненә ылыҡтырыла. XIбыуат башында  кахетин батша Квирике Эретияны Кахетияға ҡушҡан. XV быуатта грузин батшаһы Александр I  Кахетияны кесе улы Давидҡа биргән.
XV быуатта  буласаҡ Закатала округы территорияһына Кавказ һырты аръяғынан - Дағстандан аварҙар күсенеп ултыра башлай. XVII быуат башында Кахетияны Шах-Аббас тар-мар итә, кешеләрен ҡыра һәм әсирлеккә алып китә, шул уҡ ваҡытта бында төркиҙәр (әзербайжандар) күпләп күсенә.

Грузиндарҙың ҡалғаны аварҙар һәм цахурҙар ҡыҫымы аҫтында Ислам ҡабул итә, уларҙы ингилойҙар (яңы дин ҡабул итеүселәр) тип атай башлайҙар.  XVIII быуат башында аварҙар һәм цахурҙар көсәйеп китә һәм бер нисә ирекле йәмғиәт — Джар-Белокан ирекле йәмғиәттәрен төҙөй.
255пкс|слева|thumb|Яңы Закатала нығытмаһы

Грузия Рәсәйгә ҡушылғандан һуң джар йәмғиәттәре башбаштаҡлығын, һөжүмдәрен туҡтатыу кәрәк булып сыға,  һәм был 1803 йылда генерал Гуляков тарафынан башҡарыла. 1830 йылдағы яңы боланан һуң джар йәмғиәттәре ерҙәрен Грузия үҙ биләмәләренә ҡуша һәм Джар-Балакән өлкәһе барлыҡҡа килә, һуңынан — 1844 йылда, уға Илисуй солтанаты ҡушыла .

1830 йылда,  урындағы халыҡ араһында сыуалыштар баҫтырылғандан һуң, элекке ауылдың исеменән алып Яңы Закаталы ҡәлғәһе төҙөп, уның форштадын 1851 йылда Закатала  ҡалаһв тип атай башлайҙар.

1860 йылдың 5 апрелендә Александр II сығарған фарман буйынса, Джар-Балакән хәрби округы Закатала округы ойошторола  
1918 йылдың 26 майында  Кавказ аръяғы  Демократик Федератив  Республикаһы тарҡалғандан һуң, Грузия Демократик Республикаһы барлыҡҡа килә. Закатала округы Грузия составына инә,  әммә Әзербайжан быға ҡаршы сыға һәм  XVII быуаттан бирле бында әзербайжан халҡы йәшәй тип белдерә.

1920 йылдың 7 майында Мәскәүҙә ҡабул ителгән Грузия һәм РСФСР араһында килешеүгә ярашлы , Грузияның көньяҡ сигенең бер өлөшө Закатала округы буйлап үтә тип таныла Статья III, Пункт 1.   

1921 йылда  Грузияла совет власы урынлаша.

1922  йылдың март башында ВКП(б) ҮК-нең Кавказ аръяғы Бюроһы Грузия составынан  Закатала округының дүрт районы  Әзербайжанға бирелеүе тураһында ҡарар сығара Бында урындағы халыҡтың фекере ҙур роль уйнай. Дағ халыҡтары Дағстанға тау аша юл булмау сәбәпле, иҡтисади йәһәттән дә ҡушыла алмай икәнлеге асыҡлана. Шул мәлдә Закатала округының Милли Совеиы ағзалары  — Асланбек Кардашов һәм Байрам-әфәнде Кичикханов —  Әзербайджан Республикаһына ҡушылыу тәҡдиме индерә: бында күпселек мосолмандар йәшәй, мәҙәни, тел, иҡтисади  йәһәттән дә  Грузияға ҡарағанда Әзербайжанға яҡыныраҡ тип дәлилләйҙәр

 Этимологияһы 
"Закатала" һүҙенең барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә фараз бар. Береһе буйынса  "Закатала" -  "Сакатала"  тигәндән килеп сыҡҡан (Сак тигеҙлеге атамаһынан). Б.э. т. VII быуатта   сак ҡәбиләләре Алғы Азияға күсенә  һәм Кура йылғаһынан  Кавказ тауһарына тиклем ерҙәрҙе биләй. Закатала районы шул ерҙәрҙең бер өлөшө булып тора

 Халҡы 
"Кавказ календары" мәғлүмәттәре буйынса, 1912 йылда 4073 кеше, башлыса әрмәндәр тип яҙылғанКавказский календарь на 1912 год, стр. 155. Тифлис, 1911.

Мәгәр  1896 йылғы шул уҡ календарҙа күпселеге  татар (1231 кеше) йәшәй тип яҙылған Кавказский календарь на 1896 год, стр. 250. Тифлис, 1896 (сөнки Рәсәй империяһы барлыҡ төрки халыҡтарҙы татар тип атаған, бында "кавказ, әзербайжан татарҙары" күҙҙә тотола) '«Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи» Демоскоп Weekly). 

+Ҡаланың милли составы Этник төркөмдәр 1876Кавказский календарь на 1886 год. стр. 142 % 1926Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа :Закатальский уезд (перепись 1926 года) % 1939Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа :Закатальский район (перепись 1939 года) % 1959Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа :Закатальский район (перепись 1959 года) % 1970Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа :Закатальский район (перепись 1970 года) % 1979Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа :Закатальский район (перепись 1979 года) % Все1 1431003 3041008 59410010 25010013 37710015 195100 Әзербайжандар2321 28438.92 577305 36252.37 87758.99 67864 Лезгиндар45539.81173.52222.982484783.63512.3 Аварҙар****100.34805.62992.91 1338.51 4469.5 Урыҫтар24020.92908.82 98634.71 87618.31 2619.49516.3 Цахурҙар****2136.42322.7710.78316.21 3308.8 [[Әрмәндәр]40034.91 18135.71 41416.51 21511.99827.38365.5 Грузиндар50.4962.91441.71371.33072.3910.6 Украиндар****411.21692y.********** Лактар****у.**y.**y.**y.**y.** Немецтар****y.**470.5y.**y.**y.** Еврейҙар****y.**16**20**13**5** Татарҙар****y.**y.**y.**500.4430.3 Удиндар****y.**y.**y.**2**3** Курдтар****y.**y.**y.**1**5** башҡалар2025823073.64464.34423.3456 3     


+Ҡаланың дини составы Дини төркөмдәр 1926 % 1939 % 1959 % 1970 % 1979 % 2009Официальный сайт Статистического комитета Азербайджана. Регионы % Христиандар160848.7476055.4332831.5255219188112.42521.3 Мосолмандар162449338938.36556491037077.51285384.61960398.7


 Иҡтисады 
Ҡалала сәтләүек таҙартҡыс, емеш-еләк консервалау, май-сыр, гренаж, эфир-май, кирбес һәм асфальт заводтары, мебель һәм сәй фабрикаһы бар. Закатала — Әзербайжандың туризм үҙәге, күп һанлы ҡунаҡханалар, ял йорттары менән билдәле.

 Иҫтәлекле урындары 
Ҡала һәйкәлдәргә бай. Бында  Авария нуцалы Бөйөк Уммахан, ғалим Давуд-апанди Ғолодини, Кахау Кахаев, Хасан-дибир ерләнгән.Чардахлар, Хасан-дибир из Гоора.

Ҡалала ошондай скульптуралар һәм обелискылар бар:
  Алиев Гейдар Алирза улы һәйкәле  Закатальский «полуостров» или в поисках жемчужины 
 потёмкинсы Степан Демешко һәйкәле
 Тарас Шевченко һәйкәле
  Деде Ҡорҡот монументаль ҡоролмаһы
 советс һалдаттары монументы
  Социалистик Хеҙмәт Геройы Севиль Казиева һәйкәле
 шағир һәм аҡыл эйәһе Низами һәйкәле булған
 М.Э. Расулзаде һәйкәле
 2000 йыл элекке ҡурғандар- Алазанкалар.

 Климаты 
Закаталаның  климаты уртаса йылы, тигеҙ дымланыусан (Cfa).World Maps of Köppen-Geiger climate classification Ул ярымдымлы субтропиктарға инә.

 Шулай уҡ ҡара 
 Закатала округы
 Закатала районы

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 www.zaqatala.in - Сайт города Закатала.
 Герб города Закаталы (1843 г.)



*
Категория:Әзербайжан