Ташсылар

Ташсылар (бухтарма ташсылары, бухтарма старообрядсылары, алтай ташсылары, бухтармалар) — урыҫтарҙың этнографик төркөмө, XVIII—XIX быуаттарҙа Көньяҡ-Көнбайыш Алтай территорияһындағы күп һанлы юлһыҙ тау үҙәндәрендә һәм Катунь йылғаһы башындағы бейек Уймон далаһында формалаша. Атамаһы таулы ерҙәрҙе билдәләүсе боронғо урыҫ таш һүҙенән алынған ,тимәк «тау кешеләре, таулылар». Старообрядсылар ғаиләләренән, башлыса помор килешеүе попһыҙҙарҙан һәм хөкүмәт йөкләмәләренән ҡасып йөрөүселәрҙән— тау заводтары крәҫтиәндәре, рекруттар, крепостнойҙар, каторжандарҙан һәм башҡа һуңғараҡ күсеп килеүселәрҙән формалаша.

Тарихи тел диалекты — олаштырып һөйләү — Народы России. Энциклопедия.

 Үҙенсәлектәре 
Бухтарма ташсыларының формалашыуы төрлө төбәктәрҙән һәм төрлө социаль төркөмдәрҙән сығыусыларҙың ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, яйлап улар борондан йәшәгән общиналарға инәләр. Төп нигеҙен Түбәнге Новгород губернаһынан кержактар тәшкил итәАлександров В. А. Русские старожилы Сибири. Историко-антропологический очерк. — , 1973. — С. 118, 119.. Поморье, Олонец, Новгород, Вологда, Пермь губерналарынан сығыусыларыңГуляев С. И. Алтайские каменщики // Санкт-Петербургские губ. вед. — 1854. — № 21., Көнбайыш Себер һәм Алтай крайынан, шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙың, алтайҙарҙың, ойраттарҙың мәҙәни йоғонтоһон билдәләп үтәләр . Бергә йәшәү һәм уртаҡ сығышлы булыу бухтармаларҙы «поляктар» менән айырыуса тығыҙ яҡынлаштыра. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың етешмәүе сәбәпле, урындағы төрки һәм монгол халыҡтары менән ҡатнаш никахтар осрай (кәләш өсөн иҫке православие динен ҡабул итеү мотлаҡ була), балалары урыҫ тип иҫәпләнә. ташсыларҙың көнкүрешенә һәм мәҙәниәтенә (кейем элементтары, көнкүреш әйберҙәре, ҡайһы бер ғөрөф-ғәҙәттәр, телде белеү) ҡаҙаҡ традицияларының йоғонтоһо һиҙеләИсследования бухтарминских каменщиков Н. М. Ядринцевым.. Милләтенә ҡарамайынса балаларҙы уллыҡҡа алыу йолаһы ғәмәлдә була. Никахтан тыш тыуған балалар әсәһе яғынан ҡартатаһының фамилияһын йөрөткәндәр һәм «законлыларҙың» хоҡуҡтары менән файҙаланғандарСтарообрядческая семья Южного Алтая в её историко-социальном развитии. . Старообрядсылар яҡын туғанлыҡ никахтарҙан һаҡланып ҡалыу өсөн туғыҙ быуын шәжәрәһен яттан белгәндәрСельские поселения на Алтае XVIII — начала XX в. .

Тикшеренеүселәр билдәләнеүенсә, бухтарма ташсылары дәүләт йөкләмәләренең баҫымы кимәле аҙ булыуы, үҙ идара һәм үҙ-ара ярҙам итеү системаһы көслө булыуы, үҙенсәлекле холҡо, тәбиғәт байлығы, ялланма хеҙмәт ҡулланыу арҡаһында хәлле тормошта йәшәгәндәр. Ташсылар коллективлаштырыуға тиклем үҙенсәлекле мәҙәниәте һәм ғәҙәткә ингән йәшәү рәеше менән бикле һәм локаль йәмғиәтте кәүҙәләндерә.

 Тарихы 
слева|мини|416x416пкс| XVIII быуат аҙағындағы бухтарма ташсыларының йәшәү урындары картаһы посмотреть в картах Google
справа|мини|200x200пкс|Семәрле ҡапҡа, 1927 йыл
справа|мини|200x200пкс|Масленицала байрам, 1927йыл
справа|мини|200x200пкс|Йәштәр байрамы, 1927 йыл
справа|мини|200x200пкс|Салғы алып баҫыуға китеү, 1927 йыл
XVIII быуаттың башынан урыҫ ҡасҡындары Колыван-Кузнецк нығытылған линия аръяғында Алтай тауҙарының барып етергә ауырлыҡтар тыуҙырған урындарында урынлашалар. Жунгар ханлығының көслөһҙләнеүенән һәм уны Цин империяһы ҡыйратҡандан һуң Бухтарма крайы нейтраль территорияла, Рәсәй империяһы һәм Ҡытай араһындағы аныҡланмаған сиктәрҙә, ҡала. Край тәбиғәт ресурстары менән бай була һәм күрше дәүләттәр уға дәғүә итмәй. Беренсе староверҙар бында 1720-се йылдарҙа уҡ барлыҡҡа килә, әммә документаль шаһитлыҡтар тик 1740-се йылға ҡарай. Ҡасыуҙарҙың сәбәптәре 1720-се йылдарҙа староверҙарҙан икеләтә оклад индерелеүе, ә шулай уҡ 1737 йылғы казна заводтарға тау эштәренә раскольниктарҙы йәлеп итеү тураһында ҡарары булаКазанцева Т. Г., Мурашова Н. С. и др. Старообрядцы Алтая // Алтайский старообрядец.Старообрядцы Алтая .

Ҡасҡындар йыш ҡына Бухтарма үҙәненә килеп урынлашалар. Һуңынан был ерҙәр Беловодье исемен ала.

Бухтарма ҡасаҡтарына нигеҙ һалыусы булып крәҫтиән Афанасий Селезнёв һанала, шулай уҡ Бердюгиндар, Лыковтар, Коробейниковтар, Лысовтар. Уларҙың нәҫелдәре хәҙерге ваҡытта ла Бухтарма ярындағы ауылдарҙа йәшәйБыль волшебной страны.

Беренсе ауылдар айырым бәләкәй өйҙәрҙән, заимкаларҙан һәм 5-6 йортло бәләкәй ҡасабаларҙан торған. Ташсылар һунарсылыҡ, ауыл хужалығы (ҡалдау-пар системаһы өҫтөнлөк ала), умартасылыҡ, һуңғараҡ мараллыҡ (аҫыл боланды үрсетеү) менән шөғөлләнәләр. Тире һәм аҙыҡ-түлекте күршеләренән — себер казактарынан, ҡаҙаҡтарҙан, алтайҙарҙан, ҡытайҙарҙан, шулай уҡ урыҫ сауҙагәрҙәрҙән тауарҙарға алыштырғандар. Ауылдар йылға буйында ултырған, унда мотлаҡ рәүештә тирмән һәм тимерлек була. 1790 йылда 15 ауыл иҫәптә тора. Ташсыларҙың бер өлөшө Бухтарма үҙәненән артабан — тауҙарға, Арғыт һәм Ҡатун йылғаларына табан китә. Улар Уймон үҙәнендә Уймон һәм тағы ла бер нисә старообрядсы ауылға нигеҙ һалаларРусское наследие Алтая (Поселения, Жилище, Одежда, Пища и Утварь) .

Бухтарма ҡәлғәһенә нигеҙ һалғандан һуң түбәнге Бухтармалағы тауҙарҙа 17 урыҫ ауылдары төҙөләРусское население Юго-Восточного Казахстана во второй половине XIX в. .

1791 йылдың 15 сентябрендәге Екатерина II үҙенең рескрипты менән ташсыларҙың бер өлөшө (205 ир-ат һәм 68 ҡатын-ҡыҙВольные каменщики Сибири) һәм улар йәшәгән территориялары Бухтарма урыҫ булмағандар идаралығы һәм Уймон урыҫ булмағандар идаралығы булараҡ Рәсәй составына ҡабул ителә. Улар хөкүмәткә урыҫ булмаған халыҡтар булараҡ йәнлек тиреһе һәм хайуандар тиреһе менән яһаҡ түләйҙәр. Бер яҡтан, бындай юридик хәл иркенлек бирә, ә икенсе яҡтан уларҙы хөрмәткә бигүк лайыҡ булмаған халыҡтар категориялары менән тигеҙләй. Бынан тыш, бухтармалар ситтән ебәрелгән администрацияға буйһоноуҙан, тау заводтары эшенән, рекрутлыҡтан һәм тағы ла ҡайһы бер йөкләмәләрҙән азат ителә.

Рәсәй подданныйҙары статусын алғандан һуң бухтарма ташсылары йәшәү өсөн уңайлыраҡ урындарға күсенә. 1792 йылда 2-3 йорттан торған бәләкәй ҡасабаларҙан 300-ҙән ашыу кеше йәшәгән 9 ауыл барлыҡҡа килә: Осочиха (Богатырево), Быково, Сенное, Коробиха, Печи, Язовая, Белая, Фыкалка, Малонарымская (Огнево)Рескрипт Екатерины II.

1796 йылда яһаҡ аҡсалата һалым менән алмаштырыла, ә 1824 йылда — ултыраҡ тормош алып барған урыҫ булмаған халыҡ булараҡ оброк менән. 1835 йылғы халыҡ алыу иҫәбендә идаралыҡта 326 ир-ат һәм 304 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә.

1878 йылда Бухтарама һәм уймон идаралыҡтары бөтөрөлә һәм ғәҙәти крәҫтиән идаралыҡтарына әүерелдерелә, бөтә ташламалар ҙа юҡҡа сығарылаХронологический перечень важнейших дат из истории алтайского старообрядчества ..

1883 йылда административ яҡтан Томск губернаһы Бий округына ингән Бухтарма крайы халҡы барыһы 15503 йән тәшкил итә, шул иҫәптән Зырян улусында 5240 кеше; Бухтарма крәҫтиән — 4931, Бухтарма урыҫ булмаған — 2153, Оло Нарым — 3184 кеше. Бухтарма кКрәҫтиән улусы 11 ауылдан торған, халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, Змеиногорск руднигынан Бухтарма мәғдән ҡыуыу, сауҙа һәм башҡа кәсептәр менән шөғөлләнә. Улар ҡарамағында 5000 дисәтинә һөрөнлгән ер һәм 1400 дисәтинәгә тиклем бесән сабыу ерҙәре булаК истории вопроса о передаче Бухтарминского края из Алтайского округа в Семипалатинскую область .. Властарға билдәле булмаған ҡайһы бер ауылдар Октябрь революцияһына һәм коллективлашыуға тиклем һаҡланып килә.

1927 йылда ғына ташсылар нигеҙ һалған биш бухтарма ауылдарҙа 3000-дән ашыу кеше йәшәгәнБухтарминские старообрядцы . // Материалы комиссии экспедиционных исследований. — Серия Казахстанская. — Вып. 17. — Л., 1930..

 Хәҙерге торошо 
Совет власына тиклемге, совет һәм советтарҙан һуңғы осорҙағы мәҙәни-сәйәси процестар һәм миграциялар һөҙөмтәһендә бухтарма вариҫтары үҙҙәрен дөйөм урыҫ этносы рәтенә индерә һәм Ҡаҙағстандың, Рәсәйҙең, Ҡытайҙың төрлө төбәктәрендәПутешествие в Китай: Русская община в Синьдзян-Уйгурском районе, АҠШ-таАрхивированная копия (неопр.) (недоступная ссылка). Проверено 8 апреля 2010. Архивировано 22 апреля 2009 года. — Старообрядческие миграции и Томский крайСтароверы в США  һәм башҡа илдәрҙә йәшәйҙәр. Алтай ташсылары вариҫтары күпселегендә ташсыларҙың төп территорияларын үҙ эсенә алған Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең ҡалаларында һәм ауылдарында йәшәйҙәр. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Рәсәй Федерацияһы территорияһында 2 генә кеше үҙен ташсы тип күрһәткән.

 Сығанаҡтар 

 Әҙәбиәт 
 Алексеенко Н. В. Алтайские каменщики. В поисках Беловодья / Н. В. Алексеенко. — Усть-Каменогорск: Изд-во Либрус, 2009. — 100 с.: ил. — Библиогр.: с. 93. — ISBN 978-601-7117-07-8
 Бухтарминские старообрядцы (Материалы комиссии экспедиционных исследований, вып. 17. Серия казакстанская). Издание Академии наук СССР. — Л., 1930. — 460 с.
 Герасимов Б. Г. Из жизни Бухтарминской долины // Сибирский Архив. — Иркутск, 1912. № 7. — С. 569—575.
 Лукичев С. С. К истории бухтарминских «каменщиков». Из истории Алтая. — Томск, 1978. — С. 220—238.
 Покровский Н. Н. К постановке вопроса о беловодской легенде и бухтарминских «каменщиках» в литературе последних лет // Общественное сознание и классовые отношения в Сибири в XIX—XX вв. — Новосибирск, 1980. — С. 116.
 Русакова Л. М., Фурсова Е. Ф. Одежда бухтарминских крестьян: XIX начало XX века // Общественный быт и культура русского населения Сибири XIX — начало XX века. — Новосибирск: Наука, 1983. — С. 68—104.
 Алексеенко Н. В. Бухтарминские были. — Алма-Ата: «КАЗАХСТАН», 1981.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Рәсәй тарихы
 Алтай крайы тарихы
 Алтай тау округы
 Себер линияһы
 Рәсәй империяһының Урта Азия  биләмәләре
 Урыҫтар Ҡаҙағстанда
 Лыковтар

 Һылтанмалар 
 Русские. Монография Института этнологии и антропологии РАН
 Алтайская Русь. Историко-этнографический очерк
 ЗАГАДОЧНАЯ СТРАНА БЕЛОВОДЬЕ
 Бухтарминские старообрядцы Северо-Восточного Казахстана
 Ядринцев Н. М. Алтай и его инородческое царство (Очерки путешествия по Алтаю), 1885 г.
 Мукаева Л. Н. Хозяйственная культура и менталитет старообрядцев Южного Алтая в XVIII—XX вв. // в сб. «Культурное наследие народов Сибири и Севера. 4 Сибирские чтения» — СПб.: МАЭ РАН, 2000. 
 Липинская В. А. Старожилы и переселенцы: Русские на Алтае. XVIII — начало XX века. Создание семьи, её состав
 Русский субэтнос Западной Сибири: расселение и топонимия 
 Переселение крестьян в Сибирь в конце XIX — начале XX в. Документы и материалы
 «Бийский уезд Томской губернии», 1911 г. (топографический, экономический и этнографический очерк)
 Старообрядческие хозяйственные традиции жителей Уймонской долины в XX веке 
 Традиционные представления о женском теле русских Алтая
 Рукописное наследие старообрядцев Юго-Западного Алтая 
 Бухтарминский тракт
 Начало Русско-Китайского разграничения в Центральной Азии 
 История Казахстано-Китайского разграничения
 История формирования казахской диаспоры Алтайского (горного) округа
 Русские, Казахи и Алтай. Только факты
 Бухтарминцы, Православная энциклопедия
Категория:Алтай
Категория:Көнбайыш Себер
Категория:Ҡаҙағстан тарихы
Категория:Себер тарихы
Категория:Себер халыҡтары
Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр
Категория:Иҫке тәртип православиеһы