Цзинь (1115—1234)

Цзинь дәүләте (, һүҙмә-һүҙ Алтын) — XII—XIII быуаттарҙа Төньяҡ Ҡытайҙа булған чжурчжэн дәүләте.

Цзинь дәүләтенә Ваньянь (完颜) ырыуы башлығы Агуда (阿骨打) нигеҙ һалған. Башта Ваньян ырыуының территорияһы Амур йылғаһы бассейны менән генә сикләнгән.

 Кидан менән һуғыш (1113—1125) 
1110 йылда Кидан империяһында власть өсөн көрәш башлана. 1113 йылдан Ваньянь ырыуының башлығы Агуда була. Ул чжуржэндарҙың Киданға ҡаршы ихтилалына етәкселек итә, ихтилал осоронда империяның үҙәге Суйбин була. 1115 йылда Агуда үҙен император тип иғлан итә һәм үҙенең династияһына Алтын (чжурж. Анчун, ҡытайса Цзинь) тигән исем бирә. Яҙмаларға ярашлы, Агуда ошолай тип әйткән:
«Тимер (Ляо) ныҡ, әммә тутыға һәм ваҡлана. Ә алтын тутыҡмай. Шулай уҡ Ваньянь ырыуының төҫө — аҡ».

Чжурчжэн кавалерияһы ғәйәт ҙур, әммә насар әҙерләнгән Кидань ғәскәрен еңә. 1122 йылда Сун һәм Цзинь дәүләттәре Ляоға ҡаршы стратегик союз төҙөй. Сун империяһы Ляоға ҡаршы һөжүм хәрәкәттәре яһарға маташа, әммә уңышһыҙлыҡҡа осрай. Кидандарҙың көсһөҙләнгән империяһы 1125 йылда Цзинь ғәскәрҙәре менән тулыһынса тар-мар ителә. Кидандарҙың һуңғы императоры чжуржэндарға әсирлеккә эләгә.

Әммә һуғыш тамамланған һуң элекке союздаштар араһында низағтар барлыҡҡа килә, был яңы һуғыштың башланыуына килтерә. Сун империяһының материаль һәм кешеләр ресурстары ҙур була, шунлыҡтан чжурчжэндарҙың Цзинь империяһына тиҙ барған һуғышҡа ғына таяна алған.

 Сун һәм Цзинь империялары араһында һуғыштар 
1125 йылда ике чжурчжэн армияһы Сун (Ҡытай) империяһына һөжүм башлай. Ҡытайҙың армиялары ғәйәт ҙур була, әммә ул башлыса пехотанан торған, шунлыҡтан чжурчжэн кавалерияһы менән тигеҙ шарттарҙа һуғыша алмаған.

1127 йылда чжуржэндар Кайфэнды яулап алғандәр һәм үҙҙәренең дәүләтенә төньяҡ Ҡытайҙы ҡушҡан. Сун империяһының элекке императоры Хуэйцзун (ҡабаланып тәхеттән баш тарта) улдары, гарем һәм ялсылары менән бергә әсиргә эләгә, ә чжурчжэндар баҫып алған территорияла Чу марионетик дәүләт төҙөлә. Әммә Чу хакимы власты Сун династияһының вәкиленә тапшыра һәм чжуржэндарға яңы вассал Ци дәүләтен төҙөргә тура килгән. Ци дәүләте күпмелер ваҡыт чжуржэндар менән бергә Сун империяһына ҡаршы һуғышҡан. Сун юлбашсыһы Юэ Фэй 1142 йылда үҙенең үлеменә һәм Шаосин килешеүенә ҡул ҡуйғанға тиклем чжурчжэндарға ҡаршы һуғыша. Был килешеүгә ярашлы Цзинь империяһы Хуайхэ йылғаһынан төньяҡта булған территорияны үҙенә алған.

1151 йылда Цзинь империяһының баш ҡалаһы Хуэйнинфунан Чжундуға (хәҙерге Пекин) күсә.

1191 йылда ҡытай һәм чжуржэн ғаиләләре араһындағы никахтарҙы тыйыу рәсми рәүештә сиселә, был һуңғыларҙың ҡытайлаштырыу процессын тиҙләткән.

 Монголдарҙың Цзинь империяһын яулауы 
XIII быуат башында Цзинь империяһы үҙенең төньяҡ күршеләре — монголдар баҫымы аҫтына эләгә. 1211 йылда яҡынса 50 мең атлы монгол яугирҙары Цзинь империяһына үтеп инә һәм бер нисә еңеү яулағас 1213 йылда баш ҡаланы ҡамауға ала. Император Ваньянь Юнцзи монголдар тарафынан үлтерелгән, ә император тип Ваньянь Сюнь тәғәйенләнә, ул монголдар менән баш ҡала Чжундуны талауҙан ҡотҡарыусы килешеү төҙөй. Әммә Юнзци үҙенең улын Суйбинға (Кайюань — запас баш ҡалаға) ебәреп өлгөрә. Бында уның исеме менән Пусянь Вану монголдарға яһаҡ түләргә баш тартыусы Дон Нжен империяһының (ҡыт. Көнсығыш Ся) хәрби хакимы булып китә.

1234 йылда монгол ханы вариҫы Гуюк тулыһынса бойондороҡһоҙлоғон бөтөрөү һәм көнсығыш ихтилалсыларын буйһондороу маҡсатында Цзингә ҡаршы яу башлай. Гуюк баш ҡала Чжундуны баҫып ала һәм юҡ итә, ә Цзинь империяһының һуңғы императоры әсирлеккә эләкмәҫ өсөн үҙ-үҙенә ҡул һала. Шулай ҙа Дон Нюжен империяһы һөжүмде уңышла кире ҡаға.

 Һуңғы Цзинь 
1590-сы йылдарҙа чжурчжэн лидеры Нурхаци (努爾哈赤) чжуржэн ҡәбиләләрен берләштерә башлай һәм 1616 йылда яңы династияны (Һуңғы Цзинь, 1616—1636) нигеҙләйEdward J.M. Rhoads. Manchus and Han. University of Washington Press, 2000. ISBN 0-295-97938-0 page 11.. 1635 йылда чжурчжэндар имя «маньчжурҙар» атамаһын алған. 1636 йылда династияны исеме Цин тип үҙгәртелә.

 Цзинь хакимдары 
 Ғибәҙәтхана исеме
(廟號 miàohào) Үлгәндән һуң исеме
(諡號 shìhào) Шәхси исеме
(姓名 xìngmíng) Хакимлыҡитеү йылдары Йылды иҫәпләү эраһы
(年號 niánhào) һәм эра йылдары Тарихи рәүештә иң күп ҡулланыған форма: «Цзинь» + ғибәҙәтхана исеме йәки үлгәндән һуң исеме Тай-цзу太祖 Tàizǔ Инцянь Синъюнь Чжаодэ Дингун Жэньмин Чжуансяо Дашэн Уюань Хуанди應乾興運昭德定功仁明莊孝大聖武元皇帝 Yìngqián Xīngyùn Zhāodé Dìnggōng Rénmíng Zhuāngxiào Dàshèng Wǔyuán Huángdìҡыҫҡаса:Уюань Хуанди聖武元皇帝 Wǔyuán Huángdì чжурчжэн исеме: Ваньянь Агуда完顏阿骨打 Wányán Āgǔdǎили китайское имяВаньянь Минь完顏旻 1115—1123 Шоуго (收國 Shōuguó) 1115—1116
 Тяньфу (天輔 Tiānfǔ) 1117—1123 Тай-цзун太宗 Tàizōng Тиюань Инъюнь Шидэ Чжаогун Чжэхуэй Жэньшэн Вэньле Хуанди體元應運世德昭功哲惠仁聖文烈皇帝 Tǐyuán Yìngyùn Shìdé Zhāogōng Zhéhùi Rénshèng Wénliè Huángdìҡыҫҡаса:Вэньле Хуанди文烈皇帝 Wénliè Huángdì чжурчжэн исеме: Ваньянь Уцимай完顏吳乞買 Wányán Wúqǐmǎi
йәки ҡытай исеме
Ваньянь Шэн (Чэн)完顏晟 Wányán Shèng/Chéng 1123—1134 Тяньхуэй (天會 Tiānhuì) 1123—1134 Си-цзун熙宗 Xīzōng Хунцзи Цзуаньу Чжуанцзин Сяочэн Хуанди弘基纘武莊靖孝成皇帝 Hóngjī Zuǎnwǔ Zhuāngjìng Xiàochéng Huángdìҡыҫҡаса:Сяочэн Хуанди孝成皇帝 Xiàochéng Huángdì чжурчжэн исеме: Ваньянь Хэла完顏合剌 Wányán Hélá
йәки ҡытай исеме
Ваньянь Дань完顏亶 Wányán Dǎn 1135—1149 Тяньхуэй (天會 Tiānhuì) 1135—1138
 Тяньцзюань (天眷 Tiānjuàn) 1138—1141
 Хуантун (皇統 Huángtǒng) 1141—1149 юҡ Хайлинъян-ван海陵炀王 Hǎilíngyángwáng чжурчжэн исеме: Ваньянь Дигунай完顏迪古乃 Wányán Dígǔnǎiйәки ҡытай исеме Ваньянь Лян完顏亮 Wányán Liàng 1149—1161 Тяньдэ (天德 Tiāndé) 1149—1153
 Чжэньюань (貞元 Zhènyuán) 1153—1156
 Чжэнлун (正隆 Zhènglóng) 1156—1161 Ши-цзун世宗 Shìzōng Гуантянь Синъюнь Вэньдэ Угун Шэнмин Жэньсяо Хуанди光天興運文德武功聖明仁孝皇帝 Guāngtiān Xīngyùn Wéndé Wǔgōng Shèngmíng Rénxiào Huángdìҡыҫҡаса:Жэньсяо Хуанди仁孝皇帝 Xiàochéng Huángdì чжурчжэн исеме: Ваньянь Улу完颜烏祿 Wányán Wūlùйәки ҡытай исемеВаньянь Юн完顏雍 Wányán Yōng 1161—1189 Дадин (大定 Dàdìng) 1161—1189 Чжан-цзун章宗 Zhāngzōng Сяньтянь Гуанъюнь Жэньвэнь Иу Шэншэнь Инсяо Хуанди宪天光运仁文义武神圣英孝皇帝 Хiàntiān Guāngyùn Rénwén Yìwǔ Shénshèng Yīngxiào Huángdì Ваньнь Цзин完顏璟 Wányán Jǐng 1190—1208 Минчан (明昌 Míngchāng) 1190—1196
 Чэнъань (承安 Chéng'ān) 1196—1200
 Тайхэ (泰和 Tàihé) 1200—1208 юҡ Вэйшао-ван衛紹王 Wèishàowáng
йәки
Вэй-ван (衛王 Wèiwáng) Ваньянь Юнцзи完顏永濟 Wányán Yǒngjì 1208—1213 Даань (大安 Dà'ān) 1209—1212
 Чунцин (崇慶 Chóngqìng) 1212—1213
 Чжинин (至寧 Zhìníng) 1213 Сюань-цзун宣宗 Xuānzōng Цзитянь Синтун Шудао Циньжэнь Инъу Шэнсясо Хуанди继天兴统述道勤仁英武圣孝皇帝 Jìtiān Xīngtǒng Shùdào Qínrén Yīngwǔ Shèngxiào Huángdì Ваньянь Сюнь完顏珣 Wányán Xún 1213—1223 Чжэнью (貞祐 Zhēnyòu) 1213—1217
 Синдин (興定 Xīngdìng) 1217—1222
 Юаньгуан (元光 Yuánguāng) 1222—1223 Ай-цзун哀宗 Āizōng Цзинтянь Дэюнь Чжунвэнь Цзинъу Тяньшэн Лесяочжуан Хуанди敬天德运忠文靖武天圣烈孝庄皇帝 Jìngtiān Déyùn Zhōngwén Jìngwǔ Tiānshèng Lièxiàozhuāng Huángdì Ваньянь Шоусюй完顏守緒 Wányán Shǒuxù 1224—1234 Чжэнда (正大 Zhèngdà) 1224—1232
 Кайсин (開興 Kāixīng) 1232
 Тяньсин (天興 Tiānxīng) 1232—1234 юҡ Мо-ди末帝 Mòdì Ваньянь Чэнлинь完顏承麟 Wányán Chénglín 1234 юҡ

 Цзинь дәүеренең ҡомартҡылары 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ҡытай тарихында дәүләттәр
Категория:Ҡытай нәҫелдәре
Категория:Чжурчжэндар
Категория:Приморье крайы тарихы