Ҡумыҡ теле

Ҡумыҡ теле (үҙатамалары — къумукъ тил, qumuq til, ) — Дағстанда, Чечняның төньяҡ-көнбайышында һәм Төньяҡ Осетияның Моздок районында йәшәгән ҡумыҡтарҙың теле.

Төрки телдәрҙең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған тел. Был телдә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 450—500 мең кеше.

Ҡумыҡ теле — Дағстан телдәре араһында алты «әҙәби телдең» береһе. Ҡумыҡ телендә «Ёлдаш» гәзите нәшер ителә.

 Тарихы 
Ҡумыҡ теленең барлыҡҡа килеү ваҡыты әлегә тиклем асыҡланмаған. Ул монгол-татар осорона тиклем нигеҙләнгән булған тигән фараз йәшәй (XIII быуатҡа тиклем).

Ҡумыҡ теле Дағстандың боронғо әҙәби яҙма телдәренең береһе булып тора. XX быуат дауамында ҡумыҡ теле яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәртелә: традицион ғәрәп графикаһы 1920-се йылдар башында үҙгәртелә; 1929 йылда башта уны латин алфавиты алмаштыра , ә артабан, 1938 йылда — кириллицаға күсәләр. Кириллица алфавиты ла 1940—1950 йылдарҙа үҙгәртелә.

Ҡумыҡ теленә иң яҡыны — ҡарасай-балҡар, ҡырымтатар һәм ҡараим телдәреКумыкский энциклопедический словарь. Махачкала. 2012. С. 218..

Ҡумыҡтар араһында шулай уҡ урыҫ һәм төрөк телдәре таралған (төрөксә XIX -ХХ быуаттың беренсе яртыһында күсеп килгәндәр тоҡомо һөйләшә).

Ҡумыҡ теле төньяҡ-көнсығыш Кавказ менән рус хакимиәте мөнәсәбәттәрендә рәсми тел булып торғанЯрцева В. Н. и др. (ред.) Языки Российской Федерации и соседних государств. Том 2. К-Р, стр. 183. Шулай уҡ бары ҡумыҡ теленә ҡарата «мосолман теле» тигән лингвоним (бусурман тил) ҡулланылғанЯрцева В. Н. и др. (ред.) Языки Российской Федерации и соседних государств. Том 2. К-Р, стр. 182.

 Таулылар эмиграцияһы 
1935 йылда Кавказ Бойондороҡһоҙ комитетының телдәр комиссияһы һәм Варшава Көнсығыш телдәр институты съезының тикшернеү һөҙөмтәләре буйынса ҡумыҡ теле «бөтә Төньяҡ Кавказ ҡәбиләләре өсөн уртаҡ ҡәбилә теле» тип һайлап алынғанКазбекова З. Г. Дагестан в европейской литературе. Махачкала. 1987.

 Яҙмаһы 
Хәҙерге заман ҡумыҡ алфавиты: А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.

 А ааП ппe Б ббeР рэр В ввeС сэс Г ггeТ ттe Гъ гъгъaУ уу Гь гьгьeУь уьуь Д ддeФ фэф Е еeХ ххa Ё ёёЦ ццe Ж жжeЧ ччe З ззeШ шшa И ииЩ щщa Й йкъысгъа иЪ ъкъатты белги К ккeЫ ыы Къ къкъaЬ ьйымышакъ белги Л лэлЭ ээ М мэмЮ юю Н нэнЯ яя Нг нгэнг О оo Оь оьоь

 Хәҙерге заман латиницаһы 
1991 йылда ҡумыҡ вәкилдәре Дөйөм төрки алфавит ҡабул итеүҙә ҡатнашаMilletlerarası Çağdaş Türk Alfabeleri Sempozyumu, 18-20 Kasım 1991 (Istanbul, Turkey, 1992), страница 67, ул хәҙерге мәлдә популярлаша бараhttps://www.ethnologue.com/language/kum.
Латиница нигеҙендә ҡумыҡ алфавитыЛатиницаКириллицаМФАA aА а⟨a⟩B bБ б⟨b⟩C cЖ ж⟨d͡ʒ⟩Ç çЧ ч⟨t͡ʃ⟩D dД д⟨d⟩E eЭ э⟨e⟩, ⟨æ⟩G gГ г⟨ɡ⟩Ğ ğГъ гъ⟨ʁ⟩H hГь гь⟨h⟩İ iИ и⟨i⟩I ıЫ ы⟨ɯ⟩Y yЙ й⟨j⟩J jЖ ж⟨ʒ⟩K kК к⟨k⟩Q qКъ къ⟨q⟩L lЛ л⟨l⟩M mМ м⟨m⟩N nН н⟨n⟩Ñ ñНг нг⟨ŋ⟩O oО о⟨o⟩Ö öОь оь⟨ø⟩P pП п⟨p⟩F fФ ф⟨f⟩R rР р⟨r⟩S sС с⟨s⟩Ş şШ ш⟨ʃ⟩T tТ т⟨t⟩U uУ у⟨u⟩Ü üУь уь⟨y⟩V vВ в⟨v⟩W wВ в⟨w⟩X xх х⟨x⟩Z zЗ з⟨z⟩Ä äя либо а⟨æ⟩ʼЪ ъ⟨ʔ⟩, ⟨ʕ⟩

 Иҫкәрмәләр 

 Библиография 
 Н. К. Дмитриев. Грамматика кумыкского языка. — М., 1940.
 Русско-кумыкский словарь. Бамматов З. З. — Махачкала. 1960.
 Русско-кумыкский словарь. ред. Бамматов Б. Г. — Махачкала. 1997.

 Һылтанмалар 
 кумыкский-язык.рф  Обучающая литература, электронный словарь с поиском, интересные книги и форум
 Выходящая в Дагестане на кумыкском языке газета «Ёлдаш» (архив последних номеров)
 Кумыкский язык на сайте «Языки народов России»
 Русско-кумыкский словарь (1960) (DjVu, tiff)
 Священные Писания на кумыкском языке 

Категория:Рәсәй телдәре
Категория:Төрки телдәр
Категория:Дағстан телдәре