Лхаса

Лхаса (, тиб. әйтелә, ) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының  Тибет автономиялы районында ҡала округы, бойондороҡһоҙ Тибет хөкүмәтенең элекке баш ҡалаһы. Лхаса ҡала округының хәҙерге Чэнгуань районы. Лхаса шулай уҡ Далай-ламаның традицион резиденцияһы булып тора. Тибет теленән «лхаса» тәржемәлә һүҙмә-һүҙ  «аллалар урыны» тигәнде аңлата.

Лха́са әйтелеше  боронғо тибет теленә буйһонаРерих Ю. Н. Тибет теле. М., 2001. 38 с. (хәҙерге телдә хлас тип әйтелә.Иллюхина Т. Читаем по-тибетски. М., 2010, С. 47-48Комарова И. Н. Тибетское письмо. М., 1995. С. 83-84.; баҫым икенсе ижеккә төшә), Ласа́ — ҡытай (拉萨 Lāsà)Стрелков А. М. Тибетский дневник. Нижний Новгород, 1999. С. 100 һәм инглиз (Lhasa — «h» әйтелмәй) телдәрендә.

 Географияһы 
Лхаса  Лхаса үҙәнендә ята, үҙән буйындағы тауҙар  5500 метрлыҡ бейеклеккә һәм унан да юғары күтәрелә.

Ҡала биләмәһе аша Кьи-чу  йылғаһа аға, ул Брахмапутра йылғаһының ҡушылдығы.

 Климаты 
Лхаса ҡалаһында  ҙур тәүлек температура тирбәлеше менән тау климаты.  Көндөҙ  йылы, төндә — һалҡын. Ҡала өсөн йыл дауамында юғары ҡояш радиацияһы хас. 
 Ҡояш балҡышы, бер айға сәғәттәГонконгская обсерватория . Ай Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл Ҡояш балҡышы, сәғ. 257 229 245 249 279 261 226 226 237 282 267 264 3022

 Тарихы 
Легендалар буйынса, VII быуаттың беренсе яртыһында йәшәгән Тибеттың икенсе императоры Тибет Сонгцэн Гампо (Srong-brtsan Sgam-po), Лхасаны  үҙенең баш ҡалаһы яһай. Әммә ул ваҡыттағы документтар, Тибет баш ҡалаһының  һәр ваҡыт күсенеүе тураһында һөйләй. Ҡаланың үҙәгендә шул саҡта Джоканг монастыры төҙөлгән булған, ул әле лә  Лхасала хаж ҡылыу урыны булып ҡала.

XV быуатта Цонкала ламаһы һәм уның уҡыусылары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә  гелуг мәктәбенең өс эре монастыры барлыҡҡа  килгәндән һуң ҡала ныҡ үҫешә башлай.  Был   Ганден (Dga'-ldan), Сера (Se-ra) һәм Дрепунг ('Bras-spung) монастырҙары.

Далай-лама V Лобсанг Гьяцо (Blo-bzang-rgya-mtsho) (1617—1682), Тибетты буйһондора һәм Лхасаға үҙенең административ үҙәген күсерә.   Һуңынан ул Потало һарайын төҙөй башлай, төҙөлөш уның вафатынан һуң бер нисә йылдан һуң  тамамлана. Ошо ваҡыттан  Лхаса Тибеттың тулы хоҡуҡлы сәйәси баш ҡалаһы була.

Лхавзан-хан, хошуттар ҡәбиләһе  башлығы  (ойраттарға ҡараған), 1705 йылда Лхасаны баҫып ала. Тибет халҡы ярҙам һорап затлы Чоростар ырыуынан Ойрат ханлығы башлығына (Джунгар ханлығы) мөрәжәғәт итә, ул Цэрин Дхондуп етәкселеге аҫтында алты меңлек ғәскәр ебәрә, ул Лхавзан хандың ғәскәрен ҡыйрата һәм 1717 йылда Лхасаны  яулап ала.

Европалылар Лхасаға һирәк үтеп инә.  1951 йылға ҡаланың яртыһы монахтарҙан тора, дөйөм халыҡ һаны  25 000 самаһы кеше тәшкил итә. Өҫтәмә 15 мең самаһы кеше тирә-яҡ монастырҙарҙа йәшәгән.

1960 йылда Тибеттың административ ҡоролошо дөйөм ҡытай рәүешенә үҙгәртелә. Лхаса ҡала округы ойошторола, унда элекке Лхаса ҡалаһы Чэнгуань районы булып китә,  бынан тыш округ составына 7 өйәҙ инә; 1964 йылда Лхаса ҡала округы  составына Нгари Махсус районы биләмәһенең өлөшө тапшырыла, һөҙөмтәлә Лхаса ҡала округында өйәҙҙәр һаны 11-гә етә.

 Административ-территориаль бүленеше 
Карта#ИсемеҠытайса атамаһыПиньиньТибет исемеВайлиХалҡы (2003)Майҙаны (км²)Халыҡ тығыҙлығы (/км²)400x400пксҠала1Чэнгуань районы城关区Chéngguān qūཁྲིན་ཀོན་ཆུས་chus khrin kon140,000525267Өйәҙ ауылы2Лхюнджуб өйәҙе林周县Línzhōu xiànལྷུན་གྲུབ་རྫོང་grub lhun rdzong60,0004,100143Дамшунг өйәҙе当雄县Dāngxióng xiànའདམ་གཞུང་རྫོངrdzong gzhung dam40,00010,23444Ньемо өйәҙе尼木县Nímù xiànསྙེ་མོ་རྫོང་rdzong snye mo30,0003,26695Чюшю өйәҙе曲水县Qūshuǐ xiànཆུ་ཤུར་རྫོང་rdzong chu shur30,0001,624186Делунгдечный өйәҙе堆龙德庆县Duīlóngdéqìng xiànསྟོད་ལུང་བདེ་ཆེན་རྫོང་stod lung bde rdzong chen40,0002,672157Дагдзе өйәҙе达孜县Dázī xiànསྟག་རྩེ་རྫོང་rdzong stag rtse30,0001,361228Мэджокунггар өйәҙе墨竹工卡县Mòzhúgōngkǎ xiànམལ་གྲོ་གུང་དཀར་རྫོང་gro rdzong gung dkar mal40,0005,4927

 Иҡтисады 
центр|250x250пкс| Тибет үҙәне
центр|250x250пкс| Монах Бичуриндың (Иакинф)  Лхасаның рәсәй картаһы
центр|250x250пкс| Потала һарайы
центр|250x250пкс| Бархор майҙаны, сауҙа рәттәре һәм ғибәҙәт урындары
центр|377x377пкс| Джоканг монастырының бер башняһы    
Әлеге ваҡытта иҡтисадында туризм индустрияһы  ҙур әһәмиәткә эйә. Туристарҙы уникаль Потала һарайы, ғибәҙәтханалар һәм үҙенсәлекле тәбиғәт йәлеп итә.

Лхасаның аҫаба халҡы традицион   игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнә. Лхаса шулай уҡ урындағы кәсептәрҙең ҙур баҙары булып тора. Күп йылдар Лхасаның тирә-яҡтарында химия һәм автомобилдәр заводы эшләгән; уларҙың алыҫта урынлашыуы тирә-яҡ мөхитте минималь бысрата, әммә һуңғы ваҡыттарҙа хәл үҙгәрә. Алыҫ түгел ерҙәрҙә   баҡыр, ҡурғаш һәм цинк сығарыла.

 Халҡы 
Чэнгуань районы халҡы 250 мең кеше самаһы тәшкил итә, ә Лхаса ҡалаһы округының  дөйөм халҡы — 521 мең, шул иҫәпкә мигранттар инә. Мигранттар 100 мең  кеше тәшкил итә.

2000 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса халыҡтың  81,6 %   этник тибетлылар тәшкил итә. Был иҫәпкә һалдаттар һәм рәсми булмаған мигранттар инмәй,  мигранттарҙың күпселеге ҡытайҙар. Тибет хөкүмәте баһалары буйынса Лхаса ҡалаһында ҡыуылған этник тибетлылар аҙсылыҡты тәшкил итә.

Һуңғы ваҡытта Ҡытай иҡтисады либералләштереү үтә, шулай уҡ урындағы иҡтисадты әүҙемләштереп,  байтаҡ ҡытайҙар Лхаса эргәһендә төпләнә.

 Мәҙәниәте 
Лхасаның тарихи ҡомартҡылары донъя мәҙәниәте өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.  Был, һис шикһеҙ, Потал һарайы,  Джокангтың үҙәк ғибәҙәтханаһы,  Дрепунг, Сера һәм Ганден монастырҙары, Далай-ламаның йәйге һарайы Норбулинка, тибет архитектураһы стилендәге уникаль мәсет, Баркхор тарихи урамы һәм башҡа иҫтәлекле урындар.

Әммә күп мәҙәниәт ҡомартҡылары мәҙәни революция алдынан һәм уның ваҡытында зыян күрә.

Лхасала хаж ҡылыусыларға изге урындарҙы урап үтеү йолаһы  өсөн өс түңәрәк маршрут бар, был Джоканг ғибәҙәтханаһында Нангкор циклы, иҫке ҡала буйлап Джоканг ғибәҙәтханаһы менән кварталды һәм бөтә ҡала тирәләй Лингкорҙың тышҡы әйләнәһен үҙ эсенә алған Баркхор урау урамы. Хаж ҡылыусылар өҫтәмә Потал һарайын урап үтәләр. Урап үткәндә хаж ҡылыусылар төрлө йолалар башҡара. Ҡаланы модернизациялағандан һуң Лингкор тышҡы әйләнәһе ҡулланыуҙан туҡтатыла.

 Туризмы 
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса. 2004 йылда Тибетҡа 1,1 миллион турист килгән. Ҡытай хөкүмәте 2020 йылға килеүсе туристар һанын 20 миллионға арттырыуҙы күҙаллай, туристарҙың күп һанын ҡытайҙар тәшкил итәсәк. Тибет автономияһын   киңәйтеү  яҡлыларҙың фекеренсә, туристарҙың үтә артыҡ  һаны уникаль тибет мәҙәниәте өсөн һәләкәтле эҙемтәләргә  килтерәсәк.

 Транспорты 
Ҡаланы 62 км алыҫлыҡта урынлашҡан  Гонгтар аэропорты хеҙмәтләндерә.

2005 йылдың  октябрендә Лхасаға тиклем 1080-километрлыҡ  Цинхай тимер юлы төҙөлөшө тамамлана,  2006 йылда унда  пассажирҙар бәйләнеше башлана.  Ҡалала был магистралдең   эре тимер юл станцияһы урынлашҡан.

Лхасанан  көн һайын өс поезд китә. Бара торған  Z21 поезы  Көнбайыш Пекиндан ҡуҙғала, юлға   40 сәғәт 30 мин. ваҡыт китә. Пекиндан китеү ваҡыты  20:00, Лхасаға килеү ваҡыты — 12:30, билет хаҡы   360 юань тора  (ултырыу урыны), 763 юань— ҡаты вагонда  йоҡлау урыны һәм  1186 юань  — йомшаҡ вагонда йоҡлау урыны. Лхасанан кирегә  Z22 поезы  15:30 сәғәттә ҡуҙғала  һәм Пекинға  08:20 сәғәттә килә (юлда ваҡыт 40 сәғәт 50 мин).  Шулай уҡ Чэнду, Чунцин, Гуанчжоу, Ланьчжоу һәм Синин ҡалаларынан поездар бар. Был тарссала бейеклектәрҙең ҙур айырмалығы арҡаһында пассажирҙарҙың тау ауырыуы менән ауырыу хәүефе бар. Профилактика өсөн вагондар өҫтәлмә кислород елләтеүе менән тәьмин ителгән, ә пассажирҙар шәхси кислород маскаһы һорап алаTrain 27, Now Arriving Tibet, in a 'Great Leap West'.

2014 йылда Тибет төпкөлөнә тиклем алып барыусы Лхаса — Шигадзе тимер юлы асыла. Z8801 поезы  Лхасанан  08:30 сәғәттә ҡуҙғала һәм Шигацзеға  11:25 сәғәттә килә, Z8803 поезы 15:20 ҡуҙғала һәм  17:59 сәғәттә килә. Билет хаҡы түбән кластарға 40,5 юань. Кирегә поездар: Z8804 Шигацзенан 12:05 сәғәттә китә һәм 14:40 сәғәттә килә, Z8802  18 :21 китә  һәм 40:33 килә.

 Туғандаш ҡалалары 

  Элиста, Ҡалмыҡ Республикаһы — 2004 йылдың 27 октябренән

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО в Китае
 Потала
 Джоканг
 Лхасская соборная мечеть

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

























































































































 Һылтанмалар 

 Туристическая карта Лхасы
 Старый план центра Лхасы (1959 год)
 Лхаса. Фотографии 

Категория:Изге ҡалалар
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары
Категория:Лхаса