Висбаден

Висбаден ( (), ) — Германия ҡалаһы, Гессен федераль еренең административ үҙәге.

Висбаден — Гессендең Франкфурттан һуң ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы. 2011 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ һаны  кеше тәшкил итә.

Исеме Wiesbaden исеме «болон ванналары» тигәнде аңлата. Европала иң боронғо курорт, унда 26 ҡайнар һәм бер нисә һалҡын һыу термаль сығанаҡтары бар. 1905 йылдан алып халҡы 100 меңгә тулғас, ҙур ҡалаларҙан һанала.

 Географияһы 
Висбаден Рейндың уң яҡ ярында, уның Майн йылғаһына ҡойған урынында тора. Рейндың икенсе ярында Майнц ҡалаһы урынлашҡан. Висбаден менән Майнц тарихи дәғүәсе-ҡалалар. Майнц консерватив тәртипле католик үҙәк булараҡ билдәле. Висбаден демократик ҡала-курорт, ул протестанттар өҫтөнлөк иткән ҡала.

 Тарих 
слева|мини|Ватерлоо янындағы алышта һәләк булған Гессен-Нассау халҡына арналған мемориал
Висбаден территорияһындағы ауыл биләмәләре неолит осорона ҡарай. Ҡайнар сығанаҡтар Рим империяһы осоронда уҡ билдәле булған. 77 йылда беренсе тапҡыр Өлкән Плинийҙың «Тәбиғи тарих» китабында телгә алына. Ул саҡта был урын «Aquae Mattiacorum» () тип аталған.

1815 йылда Нассауҙың баш ҡалаһы Висбаденға күсерелә, бында герцогтар резиденцияһы барлыҡҡа килә. Ошо осорҙан алып ҡала мөһабәт төҫ ала һәм әүҙем рәүештә үҫешә. 1866 йылда Австро-Пруссия һуғышында Нассау Австрия яҡлы була. Австрия еңелгәс Нассауҙы Пруссия ғәскәре аннексиялай. Шулай итеп Гессен-Нассау провинцияһы барлыҡҡа килә.

Икенсе донъя һуғышынан һуң Америка Ҡушма штаттары инициативаһы буйынса Гессен федераль ере барлыҡҡа килә, уның административ үҙәге итеп Висбаден һайлана. Әлегә тиклем америка ғәскәре Висбаденда тора, шулай уҡ бында Германия полицияһының енәйәттәр буйынса Федераль ведомствоһы ла тора.

 Халыҡ 
слева|мини|180x180пкс|Халыҡ иҫәбе статистикаһы
Һаны16291 декабрҙә 18403 декабрҙә 186716993 декабрҙә18641 декабрҙә1885
  Йыл1521192915730172213291800223911 6483 декабрҙә 186120 80026 60030 1001 декабрҙә 187135 5001 декабрҙә 187543 7001 декабрҙә 188050 23855 454Һаны1 декабрь 18901 декабрҙә 19051 декабрҙә1900
  Йыл64 6702 декабрҙә 189574 13386 111100 9531 декабрҙә 1910109 0021 декабрь 191690 3105 декабрь 191786 5558 октябрь 191997 56616 июнь 1925102 73716 июнь 1933159 75517 май, 1939170 35431 декабрҙә 1945172 08329 октябрь 1946188 370   ЙылҺаны13 сентябрҙә 1950220 74125 сентябрь 1956244 9946 июнь 1961253 28031 декабрь 1965260 33127 майҙа - 1970250 12231 декабрҙә 1975250 59231 декабрҙә 1980274 46431 декабрь 1985266 62325 майҙа 1987251 87131 декабрҙә 1990260 30131 декабрь 1995267 12231 декабрь 2000270 10930 сентябрь 2005274 86531 декабрь 2005274 61131 декабрь 2010275 97631 декабрь 2015276 218

 Транспорт 
 Висбадендан 20 км-ҙа Франкфурт аэропорты бар, бер нисә ҙур булмаған тимер юл станциялары һәм ҙур төп станцияһы Хауптбанхоф () бар, ул Франкфурт, Дармштадт, Майнц, Лимбург һәм Кобленц ҡалаларын Висбаден менән тоташтыра.
 Рейн һәм Майн ярында бер нисә порт бар.

 Мәҙәниәт, фән һәм мәғариф 
 Висбаден ғәмәли фәндәр университеты (нем. Hochschule RheinMain).
 Висбаден обсерваторияһы

2001 йылдан башлап «East Go» кинофестивале үткәрелә.

 Иҫтәлекле урындары 
мини|Бибрих һарайы

 Һарай майҙаны (), унда герцог һарайы тора, Нассау герцогы Вильгельм тарафынан 1840 йылда төҙөлгән. Шулай уҡ был майҙанда Яңы ратуша (1887 йыл) тора. 1610 йылда төҙөлгән Иҫке ратуша ҡаланың иң иҫке биналарынан һанала.
 Маркткирхе сиркәүе () 1852—1862 йылда неоготик стилдә төҙөлгән. Көнбайыштағы манараһының бейеклеге 92 метр.
 Висбаден музейы ().
 Нероберг тауы ().
 Висбаден казиноһы. Бында Достоевский Федор Михайлович Европа буйлап сәйәхәт иткәндә рулеткала уйнай. Был казино тураһында ул "Игрок" романында яҙған. Хәҙер казино залы береһе уның исемен йөрөтә.
 Лейхтвейс мәмерйәһе ҡала эргәһендә урынлашҡан. Туристик объект.

 Изге Елизавета ҡорамы 
мини|«Грек капеллаһы грек» Висбадендағы урыҫ православие сиркәүе (2006 йыл)

 Изге Елизавета рус ҡорамы («Грек капелла») 1848—1855 йылдарҙа төҙөлгән, Нероберг тауында ваҡытһыҙ вафат булған Нассау герцогиняһы, Бөйөк Рәсәй княгиняһы, Елизавета Дмитриевна иҫтәлегенә арналған. Сиркәүҙең архитекторы — Филипп Гофман.

мини|Висбадендағы йәйәүлеләр үҙәге
мини|Нероберг фуникулеры

 Туғанлашҡан ҡалалары 
 граница|22x22пкс|Германия Герлиц, Германия
 граница|22x22пкс|Австрия Клагенфурт, Австрия
 граница|22x22пкс|Словения Любляна, Словения
 граница|20x20пкс|Швейцария Монтре, Швейцария
 граница|22x22пкс|Великобритания Табридж, Бөйөк Британия
 граница|22x22пкс|Испания Сан-Себастьяндағы, Испания граница|22x22пкс|Армения Степанаван, Әрмәнстан
 граница|22x22пкс|Израиль Кфар-, Израиль
 граница|22x22пкс|Бельгия Гент, Бельгия
 граница|22x22пкс|Польша Вроцлав, Польша
 граница|22x22пкс|Никарагуа Окоталь, Никарагуа
 граница|20x20пкс|Швейцария Гларус, Швейцария

 Астрономия 
Висбаден хөрмәтенә уның исемен 2 астероид: (717) Визибад (1911 йылда асыла) һәм (765 йылда асыла) Маттиак йөрөтә. Ике астероидты ла немец астрономы Франц Кайзер (Висбаден ҡалаһында тыуған) асҡан.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
  (обл.)

 Һылтанмалар 
 Официальная страница Висбадена
 Фотографии Висбадена 
 Несколько видеозарисовок о жизни города
 Панорама Висбадена
 Искусство в Висбадене
 Клип St1m «Друзья», снятый в Висбадене
 Архитектурные достопримечательности Висбадена. Традиции культуры и истории. Праздничные мероприятия.
Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Германия ҡалалары