Пулково эше

«Пулково эше» (1936—1937) — НКВД тарафынан совет ғалимдарына ҡаршы асылған енәйәт эше. Ҡулға алынғандар 1932 йылда Германия разведка органдары инициативаһы менән барлыҡҡа килгән һәм Совет власын ҡолатыуҙы һәм СССP территорияһында фашистик диктатураһын урынлаштырыуҙы үҙ маҡсаты итеп ҡуйған фашистик Троцкий-Зиновьев террористик ойошмаһында ҡатнашыуҙа ғәйепләнәләрСправка КГБ о судьбе пулковских астрономов .  Зыян күреүселәрҙең теүәл һаны билдәһеҙ, «Пулково эше» исеме һуңғараҡ барлыҡҡа килә һәм эш материалдарында телгә алынмай. Пулково обсерваторияһының ғына хеҙмәткәрҙәре түгел, башҡа ғилми ойошмаларҙан да астрономдар, геологтар, геофизиктар, геодезистар, Ленинград, Мәскәү һәм башҡа ҡалаларҙың бер нисә ғилми һәм уҡыу йорттары математиктары ла ҡулға алына, әммә 1936 йылдың көҙөндә беренсе ҡулға алыныусыларҙың ҙур төркөмө («Ежовщина» башында) Пулково астрономдары араһында үткәрелгәнгә күрә, эшкә Пулково исеме бирелгән, тип аңлап була.

 Процесс тарихы 
1934 йылда совет һәм донъя астрономик фәне 1936 йылдың 19 июнендәге буласаҡ башлыса СССР территорияһында күҙәтелергә тейеш булған ҡояш тотолоуына әҙерләнә. Пулково обсерваторияһы директоры Б. П. Герасимовичтың ошо ваҡиғаға бәйле сит ил контакттары киңәйеүе НКВД иғтибарынан ситтә ҡалмайЖуков В. Ю. Пулковское дело һәм Ленинград ғилми-техник интеллигенцияһы араһында «контрреволюцион ҡоротҡос ойошмаһының» тикшереүе башлана.

1936 йылдың йәйендә Ленинград матбуғатында Пулково обсерваторияһындағы «ғәҙәти булмаған хәлде» шелтәләгән һәм астрономдарҙы «сит ил алдында ярамһаҡланыуҙа» (хеҙмәттәрен башлыса көнбайыш журналдарында нәшер итеү, «тәнҡитте ҡыҫыу») ғәйепләгән бер нисә мәҡәлә донъя күрәД. Славентантор. Лестница славы // «Ленинградская правда», 4 июня 1936 г.Д. Славентантор. Рыцари раболепия // «Ленинградская правда», 18 июля 1936 г.А. Нежданов и Д. Славентантор. Ещё раз о пулковских нравах // «Ленинградская правда», 27 августа 1936 г.

Шул уҡ 1936 йылдың йәйендә Алтайҙағы Зыряновск ҡалаһында геофизик, ЦНИГРИ хеҙмәткәре Ю. Н.  Лепешинский ҡулға алына, артабан ошо ҡулға алыу тотош бер серияға нигеҙ һала. 1936 йылдың авгусында Пулково обсерваторияһы директоры урынбаҫары Б. И. Шигин ҡулға алына. Һуңынан, 1936 йылдың ноябренән 1937 йылдың сентябренә тиклем, Пулково обсерваторияһынан 13 астроном һәм уларҙың ҡатындары, шул иҫәптән обсерватория директоры Герасимович, ҡулға алына. Эште тикшереү НКВД-ның билдәле сценарийы буйынса бара: ҡулға алынғандарға ҡарата ҡулланылған физик көсләү ысулдары арҡаһында улар үҙ өҫтөнә генә түгел, коллегалары өҫтөнән дә һөйләйҙәр. Ҡайһы бер баһалауҙарға ярашлы, әлеге эш буйынса барыһы йөҙҙән ашыу кеше ҡулға алына, шул иҫәптән ЛДУ профессоры, СССР-ҙың Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты В. А. Фок, ЛДУ профессоры В. К. Фредерикс, башҡа билдәле ғалимдар (яҡынса 30 астроном), йәғни СССР-ҙа әүҙем эшләгән астрономдарҙың дөйөм һанынан яҡынса 10—20 проценты.

НКВД версияһы буйынса, «контрреволюцион үҙәк» 1932 йылдың март айында Свердловскиҙа геофизик конференцияһы барышында барлыҡҡа килә. «Үҙәккә», йәнәһе, 1929 йылдан уҡ «контрреволюцион төркөмөн» булдырған Астрономия институты директоры Б. В. Нумеров етәкселек итә. Тикшереү версияһы буйынса, ойошманың үҙәге — Ленинградта, уның филиалдары Мәскәү, Киев, Харьков, Днепропетровск, Новосибирск ҡалаларында һәм башҡа ҡалаларҙа була. 1933 йылда «үҙәк», йәнәһе, Ленинградтағы Троцкий-Зиновьев ойошмаһы менән бәйләнеш булдырған. Ойошманың директиваһы буйынса ВКП(б) һәм совет хөкүмәтенә ҡаршы террористик акттар әҙерләү башлана. 1933—1936 йылдарҙа үткәрелгән ойошма ултырыштарында уның ағзалары, йәнәһе, Сталинға ҡаршы террор кәрәклеге тураһындағы фекергә килә, ә 1936 йылдың февралендәге аҙаҡҡы ултырышта ошондай актты әҙерләү буйынса ҡарар ҡабул ителә. «Заговорҙа» ҡатнашыусылар шулай уҡ ҡоротҡослоҡта (ҡояш тотолоуҙы күҙәтеүҙә саботаж, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын йәшереү һәм башҡалар) ғәйепләнәләр.

1937 йылдың 20 майынан 26 майына тиклем Ленинградта СССР Юғары Суды хәрби коллегияһының күсмә сессияһында «Пулково эше» буйынса йәлеп ителгәндәрҙең эштәре ҡарала. Хөкөм ителеүселәргә ҡаршы РСФСР Енәйәт Кодексы 58-се статьяһының 6, 7, 8, 10 һәм 11-се пункттары буйынса (шпионаж, ҡоротҡослоҡ, террор, советтарға ҡаршы агитация) ғәйеп тағыла. Ғәйепләнеүселәрҙең бер төркөмө (П. М. Каратыгин, П. П. Кузнецов, С. К. Гирин, А. П. Константинов, М. А. Балдин, Ю. Н.  Лепешинский) — атып үлтереүгә, ҡалғандары мөлкәттәрен тартып алыу һәм хоҡуҡтан мәхрүм итеү менән холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына 5 йылға һәм башҡа сроктарға хөкөм ителәләр.

«Пулково эше» менән бәйле ҡулға алыуҙар ғәйепләнеүселәрҙең төп төркөмө суды үткәндән һуң да дауам итә. Атап әйткәндә, 1937 йылдың көҙөндә хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындары ҡулға алына һәм репрессияланғандарҙың ғаилә ағзалары булараҡ (ЧСИР) төрлө сроктарға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына хөкөм ителәләр. Ғалимдарҙың башҡа туғандары ла һөрөлә. 1937 йылдың 30 ноябрендә Пулково обсерваторияһы директоры Б. П. Герасимович атып үлтереүгә хөкөм ителә.

Һуңғараҡ (1939 йылда) ҡулға алынған инженер-уйлап табыусы Лев Термен 1934 йылда Кировҡа ҡаршы теракт әҙерләүҙә ғәйепләнә, йәнәһе, Фуко маятнигына бомба урынлаштырылған булған һәм Киров обсерваторияға килгән саҡта маятникты ҡараған мәлдә ул шартларға тейеш булған.

Хөкөм ителгәндәрҙең бер өлөшө 1950-се йылдар аҙағында аҡлана.

 «Пулково эше» буйынса ҡулға алынғандар 
 Исем-шәрифеЭш урыныҠулға алыу датаһыХөкөм итеүПриговорАртабанғы яҙмышыАҡлау
  Бабиенко Даниил ВасильевичРепрессированные геологи Укргеолтрест19 декабрь 1936Атып үлтереү  Балановский Иннокентий АндреевичГАО7 ноябрь 193610 лет?1957
  Балдин Михаил АлександровичТеррор против геологов в СССР ЦНИГРИ2 февраль 1937Атып үлтереүАтып үлтерелгән 23 май 19372 декабрь 1957 йыл

  Безбородько Николай Иванович14 сентябрь 193812 йылНКВД Онеглагында вафат булған 7 май 1942?
  Боева Нина ФёдоровнаАИ, ГАО 1936 йылдың аҙағыАИ-ға ҡайта  Бурсиан Виктор РобертовичЛГУ5 октябрь 1936?Төрмәлә вафат була1956
  Варзар Софья МихайловнаНумеров Б. В. АИ1936 йылдың аҙағы АИ-ға ҡайта 1940-сы йылдарҙа  Василенко Павел ИвановичГИАтып үлтереү?
  Выржиковский Роман РомановичХарьков университеты2 апрель 1937Атып үлтереү23 ноябрь 1956
  Газе Вера ФёдоровнаГАО7 ноябрь 1936Азат ителә 1940 йыл?
  Герасимович Борис ПетровичГАО28 июнь 1937Атып үлтерелә 30 ноябрь 19371956
  Герасимович Ольга Михайловна9 декабрь 19378 йылКрАО-ла эшләй
  Гирин Сергей КузьмичЦНИГРИ13 сентябрь 1936Атып үлтереүАтып үлтерелә 23 май 19371957
  Гутт Антон ЕвгеньевичТау институты (Днепропетровск)17 март 1937Атып үлтереүАтып үлтерелә 3 сентябрь 1937?
  Днепровская Клара АвгустовнаПулково сейсмостанцияһы31 август 19375 йыл11 февраль 1957
  Днепровский Николай ИвановичГАО4 декабрь 193610 йыл?1957
  Дробышев Дмитрий ВасильевичЦНИГРИ1936Эшенә ҡайта 1930-сы йылдар аҙағы  Жонголович Иван ДаниловичАИАИ-ға ҡайта 1937  Еропкин Дмитрий ИвановичГАО4 декабрь 193610 летАтып үлтерелә 20 ғинуар 19381955
  Иванов Н. И.ТАОдекабрь 1936Хөкөм ителәТөрмәлә вафат була (?)?
  Идельсон Наум ИльичАИ7 ноябрь 1936 АИ-ға ҡайта декабрь 1939  Каратыгин Павел МихайловичЦНИГРИ1 ноябрь 1936Атып үлтереүАтып үлтерелә 23 май 1937?
  Касаткин Петр ИвановичЦНИГРИ26 февраль 193710 йылОсвобождён 10 сентябрь 19451955
  Кириков Андрей ПавловичЦНИГРИ7 ноябрь 193610 йылАтып үлтерелә(?) 20 ғинуар 19381956
  Козлов В. И.ТАОХөкөм ителәТөрмәлә вафат була 1940 (?)?
  Козловский Н. Ю.АИ?  Козырев Николай АлександровичГАО7 ноябрь 193610 йылАзат ителә 1 ғинуар 19471958
  Козырева Вера Николаевна5 сентябрь 19375 йылАзат ителә 5 сентябрь 1942  Комендантов Николай ВасильевичГАО7 ноябрь 193610 йыл?1957
  Комендантова Александра Ивановна4 сентябрь 19375 йылАзат ителә 17 декабрь 194228 ноябрь 1956
  Константинов Александр ПавловичЦНИГРИ1 ноябрь 1936Атып үлтереүАтып үлтерелә 26 май 19371956
  Константинова (Лебедева) Л. М.август-сентябрь 19378 йыл  Крутков Юрий АлександровичА. Ф. Иоффе исемендәге Физтех институты30 декабрь 193610 йылЛГУ-ға ҡайта1957
  Кузнецов Павел ПетровичЦНИГРИ8 октябрь 1936Атып үлтереүАтып үлтерелә 23 май 19371957
  Леман-Балановская Инна НиколаевнаГАО7 сентябрь 19375 йылАзат ителә 194212 июнь 1989 
  Лепешинский, Юрий НиколаевичЦНИГРИ20 сентябрь 1936Атып үлтереүАтып үлтерелә 23 май 19371957
  Лысенко Ф. О.ГИАтып үлтереү?
  Марков Александр ВладимировичАИ1936 йылдың аҙағыЭшенә ҡайта 1940  Мохнач Д. О.АОЛГУ?  Мошкова В. С.АИноябрь 1936АИ-ға ҡайта  Мусселиус (Мей) Анна Ивановна7 сентябрь 19375 йылАзат ителә 7 сентябрь 1942
  Мусселиус Максимилиан МаксимилиановичГАО10 февраль 193710 йылАтып үлтерелә 20 ғинуар 19383 декабрь 1957
  Нечипоренко Пётр КирилловичСообщение Ольги Петровны Струкуленко КУ, ПГО10 мая 1937РасстрелРасстрелян 3 сентябрь 19371958
  Нумеров Борис ВасильевичАИ22 октябрь 193610 йылАтып үлтерелә 13 сентябрь 19411957
  Нумерова Е. Е.ЦНИГРИ4 сентябрь 19375 йыл?
  Перепёлкин,Евгений ЯковлевичГАО11 май 19375 йылАтып үлтерелә 13 ғинуар 19381956
  Перепелкина (Яшнова) Г. П.сентябрь 1937  Постоев Александр ИвановичТАО1 март 1936 (?)Азат ителә 1939-1940  Радинский М. А.АИ?  Свитальский Николай ИгнатьевичКУ29 июнь 1937Атып үлтереүАтып үлтерелә 15 сентябрь 19378 октябрь 1957Открытый список жертв политических репрессий в СССР
  Селиванов С. М.ТАОдекабрь 1936?Төрмәлә вафат була(?)?
  Семейкин В. Е.ХАО?  Случановский А. С.ЛЭТИноябрь 1936Төрмәлә вафат була?
  Соколов Павел ТимофеевичЦНИГРИ21 октябрь 1936"Хатлашыуһыҙ 10 йыл"Атып үлтерелә суд көнөндә 23 май 19371957
  Суровцев В. Е.ТАОдекабрь 1936Төрмәлә вафат була (?)?
  Успенский И. Д.ЦНИГРИ193610 лет  Фок Владимир АлександровичЛГУ11 февраль 1937Эшенә ҡайта  Фредерикс Всеволод КонстантиновичЛГУ21 октябрь 193610 летТөрмәлә вафат була 19431956
  Шатилов Серафим Александрович26 февраль 193710 летТөрмәлә вафат була1957
  Шигин Б. И.ГАОавгуст 1936  Щеглов В. П.ТАОдекабрь 1936Эшенә ҡайта  Язев И. Н.ПГОЭшенә ҡайта 1940  Яшнов Петр ИвановичГАО7 ноябрь 193610 летТөрмәлә вафат була1957
  Яшнова Ольга Ивановна2 сентября 19375 лет20 февраль 1957

Шартлы тамғалар:

 АИ — Астрономия институты
 АОЛГУ — Ленинград дәүләт университетының астрономик обсерваторияһы
 ГАО — Төп астрономик обсерватория, Пулково
 ГИ — УССР Фәндәр академияһы Геологик институты
 КУ — Киев университеты
 ЛГУ — Ленинград дәүләт университеты
 ПГО — Полтава гравиметрик обсерваторияһы
 ТАО — Ташкент астрономик обсерваторияһы
 ХАО — Харьков астрономик обсерваторияһы
 ЦНИГРИ — Үҙәк ғилми-тикшеренеү геология разведкаһы институты

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Невская Н. И. Забытые страницы истории Пулковской обсерватории // Репрессированная наука. Вып. 2. / Сост. А. И. Мелуа ; ред. М. Г. Ярошевский. — СПб.: Наука, 1994. — С. 140-144. — ISBN 5-86050-062-9
 Жуков В. Ю. Пулковское дело 
 Пулковское дело. Серия публикаций о репрессиях 1937 года в Пулковской обсерватории. Часть 1, Часть 2, Часть 3, Часть 4.
 Репрессии учёных. Библиографические материалы 
 Репрессированные геологи 
 Дадаев A. H. Биография Н. А. Козырева 

Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар
Категория:СССР-ҙа репрессиялар
Категория:Сталин репрессиялары осорондағы суд процестары