Урыҫтар Ҡаҙағстанда

Урыҫтар — Ҡаҙағстанда һаны буйынса икенсе урынды биләгән милли төркөм, 2018 йылдың башына ҡарата ил халҡының 19,76 % тәшкил итә (3 588 686 кеше)Численность населения РК по отдельным этносам 2018г . Башлыса — Төньяҡ, Үҙәк һәм Көнсығыш Ҡаҙағстанда, бер аҙ Семиречьела һәм Ырымбур өлкәһе менән сиктәш райондарҙа йәшәйҙәр. Был райондарҙан тыш ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр.1940-1980-се йылдарҙа урыҫтар республика халҡының 40 процентын тәшкил итә, ә башҡа европа илдәре халыҡтары менән бергә — яҡынса 60-70 процентын.

 Тарихы 
Ҡаҙағстандағы урыҫтар — башлыса XIX—XX быуаттарҙағы күскенселәр вариҫтары. Әлеге ваҡытта урыҫтар Ҡаҙағстандағы ҡаҙаҡ булмаған халыҡтар араһында иң күп һанлы төркөмө.

XVI быуаттан башлап беренсе хәрби ауылдар һәм ҡәлғәләр барлыҡҡа килә, уларҙы Ҡаҙаҡ ханлығы территорияһында башта — Рәсәй батшалығы, һуңынан Рәсәй империяһы һала. Башта казактар хәрби гарнизонлы ҡәлғә төҙәләр, һуңынан ғаиләләрен алып киләләр, һәм ҡәлғә янында ауыл барлыҡҡа килә. Ҡаҙағстан территорияһында өс казак ғәскәре ғәмәлдә була — Урал, Себер һәм Семиреченск (Ете һыу). Күп кенә казактарҙа ҡаҙаҡ тамырҙары бар, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙ яғынан.

Ҡаҙаҡ ханлығы территорияһында иң боронғо ауыл — 1520 йылда нигеҙләнгән Яйыҡ ҡаласығы (һуңынан Уральск ҡалаһы). Һуңыраҡ Гурьев (1645), Семипалатинск (1718), Усть-Каменогорск (1720), Павлодар (1720), Петропавловск (1752), Ҡоҡшытау (1824), Астана (1824), Ҡаҙалы (1848), Верный (1854), Аҡтүбә (1868), Ҡостанай (1879) һәм башҡа ваҡ ҡала ултыраҡтары барлыҡҡа килә.
+ Хәҙерге замандағы Ҡаҙағстан территорияһында тулыһынса йәки өлөшләтә урынлашҡан Рәсәй империяһы өлкәләренең халҡы Өлкә  Урыҫтарһаны Өлөшө  Ҡаҙаҡтарҙыңһаны  Өлөшө  Дөйөмһаны Аҡмулла  174292  25,5 %  427389  62,6 %  682608 Семипалатинск 65062  9,5 %  604564  88,3 %  684590 Ете һыу 76839  7,8 %  794815  80,5 %  987863 Турғай  30438  6,7 %  410904  90,6 %  453416 Урал  160894  24,9 %  460173  71,2 %  645121

1897 йылғы иҫәп алыу буйынса Ҡаҙағстанда 4,3 миллион кеше йәшәй — ҡаҙаҡтар 4/5 өлөшөн тәшкил (80 % халыҡ, йәғни 3,44 млн кеше). Урыҫтарға һәм украиндарға яҡынса 12 %тура киләДемографический Энциклопедический словарь. -М.: Советская энциклопедия, 1985 г. Гл.ред. Д. И. Валентей — 608с. с.168. «Каз. ССР».

XIX быуат аҙағында урыҫ һәм украин күскенсе халҡының һан яғынан үҫеше күҙәтелә. 1917 йылға ҡарата урыҫтар һәм украиндар хәҙерге Ҡаҙағстандың 30-40 % тәшкил итә (аныҡ мәғлүмәт юҡ). Башлыса күскенселәр Төньяҡ Ҡаҙағстанда, Семиречьела һәм Мәғдәнле Алтайҙа төпләнеүҙе хуп күрә.

1926 йылда урыҫтар (украин, белорустарҙан тыш) Ҡаҙаҡ АССР-ының дөйөм халҡының 19,7 процентын тәшкил итәВсесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР.

1920-се һәм 1930-сы йылдарҙағы аслыҡтан һуң, Ҡаҙағстандың халыҡ һаны 30 процентҡа кәмей, шул уҡ ваҡытта урыҫтарҙың өлөшө арта, сөнки улар аслыҡтан ныҡ зыян күрмәй, өҫтәүенә, урыҫтарҙың һаны репрессияланған һәм һөрөлгәндәр иҫәбенә арта. Ошо уҡ ваҡытта урыҫ крәҫтиәнлеге юҡҡа сыға башлай, ҡаҙаҡтар иһә аслыҡтан һуң аяҡҡа баҫҡас, һан буйынса арта башлай. 1940-сы йылдарҙа Ҡаҙағстан бик күп һуғыш йылдарында эвакуацияланған кешеләрҙе ҡабул итә. Күскенселәрҙең Ҡаҙағстанға аҙаҡҡы эре тулҡыны целина үҙләштереү осорона тап килә, шулай уҡ йыһанды үҙләштереү һәм тау сәнәғәте үҫеше лә үҙ ролен уйнай. 1960-се йылдарға урыҫтар Ҡаҙағстанда ла һәм, дөйөм алғанда, СССР-ҙа ла башлыса ҡала халҡы булып китә. Шулай уҡ 1960-сы йылдарҙа урыҫтарҙа тәбиғи артым ҡырҡа кәмей, төп сәбәбе — тыуымдың кәмеүе. Урыҫтар (яҡынса 5 ‰) һәм ҡаҙаҡтар(яҡынса 30 ‰) араһында араһында тәбиғи үҫеш кимәлендә айырма барлыҡҡа килә.

1960-сы йылдарҙа уҡ урыҫтар РСФСР-ға һәм башҡа республикаларға күсә башлауына ҡарамаҫтан, 1980-се йылдарҙың аҙағына тиклем урыҫтарҙың абсолют һаны яй темп менән булһа ла арта бара. 1989 йылдан уларҙың һаны ныҡ кәмей һәм артабан да кәмей бара. 1990-сы йылдарҙа йыл һайын йөҙҙәрсә мең кеше күсеп китә. Йәштәрҙең күсеп китеүе менән ҡатмарлаштырылған түбән тыуым һәм юғары үлем кимәле ҙур проблема тыуҙыра.

Хәҙерге ваҡытта Ҡаҙағстанда йәшәгән урыҫтарҙың уртаса йәше — 35-40, шул уҡ ваҡытта ҡаҙаҡтарҙың уртаса йәше — 26Средний возраст казахов составил 26 лет | NUR.KZ.
Шулай итеп, әлеге ваҡытта урыҫтар үҙ һаны буйынса ҡаҙаҡтарҙан күпкә ҡалыша башлай һәм 2018 йыл башына ҡарата илдәге дөйөм халыҡтың 19,76 % тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта улар бөтә пенсионерҙарҙың 50-55 проценты тәшкил итәләр.

 Һаны һәм географик таралыуы 
справа|мини|400x400пкс|Урыҫтарҙың элекке СССР илдәрендә таралыуы. 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса этностар өлөштәре. Илдәр буйынса халыҡ һаны 1994 йылға ҡарата бирелгән.
1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса иң күп һанлы урыҫ берләшмәләре киләһе төбәктәрҙә күрһәтелә: Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе — 64,9 %, Төньяҡ-Ҡаҙағстан — 64,9 %, Ҡараганда — 61,1 %,Алматы — 43,6 %, Ҡостанай — 45,2 %, Павлодар — 42,4 %, Целиноград — 42,7 % һәм Ҡоҡсатау — 38,5 %.

Советтар Союзы тарҡалғандан Ҡаҙағстанда 6 миллион урыҫ ҡала. Был ваҡытҡа урыҫ теле илдең барлыҡ халҡы өсөн аралашыу теле була; ҡала ҡаҙаҡтар өсөн дә урыҫ теле йәнле аралашыу теле булаЭшмент Б. Проблемы русских Казахстана — этничность или политика? .

1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса дөйөм республика халҡының 6906,5 мең кеше (46,2 %) бер телдә генә һөйләшә, 8046,6 мең кеше (53,8 %) — ике һәм унан да күберәк телде белә. Урыҫ телендә — 12673,4 мең кеше, йәки республика халҡының 84,8 проценты һөйләшә, улар араһынан 4479,5 мең кеше (30 %) — урыҫтар һәм тағы 8193,9 кеше (54,8 %) — башҡа милләт вәкилдәре. Ҡаҙаҡ телен дөйөм халыҡ һанынан 9631,3 мең кеше, йәғни 64,4 процент белгән.

Дөйөм Ҡаҙағстан фонында Урыҫ халҡының һаны һәм уның динамикаһы буйынса дөйөм мәғлүмәттәр (Ҡаҙағстан статистикаһында 1989 йылға ҡарата мәғлүмәттәр башҡа төрлөАлексеенко А. О некоторых итогах переписи населения Казахстана):
+Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре һәм хәҙерге һандар (1897—2018) Йыл  Халыҡ иҫәбен алыу, кеше%йыл Баһа, кеше % 1897  454 402 н/д 2011Численность населения РК по отдельным этносам 2011г 3 752 93522,83 % 1939  2 458 687  39,97 % 2012Численность населения РК по отдельным этносам 2012г 3 726 722  22,35 % 1959  3 974 229  42,69 % 2013  1970  5 449 826  42,42 % 2014Численность населения РК по отдельным этносам 2014г 3 685 00921,47 % 1979  5 991 205  40,80 % 2015Численность населения РК по отдельным этносам 2015г 3 666 081 21,05 %
  1989  6 227 549  37,82 % 2016Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2016 года  3 644 529 20,61 % 1999  4 479 620  29,96 % 2017Численность населения РК по отдельным этносам 2017г  3 619 00220,20 % 2009  3 793 764 23,70 % 2018 3 588 68619,76 %

 Халыҡ иҫәбен алыу 
Халыҡ иҫәбен алыу буйынса урыҫтарҙың өлөшө республика әһәмиәтендәге өлкәләрҙә һәм ҡалаларҙа:</small>
 Һаны  Өлөшө (в %) 1970  1979  1989  1999  2009  1970  1979  1989  1999  2009Ҡаҙағстан  5 521 917  5 991 205  6 062 019  4 479 620  3 793 764 Казахстан  42.43  40.78  37.42  29.95  23.69Аҡмулла өлкәһе  424 421  442 506  459 348  329 454  264 011 Аҡмулла өлкәһе  44.22  44.47  43.15  39.39  35.79Аҡтүбә өлкәһе  145 218  158 298  173 281  114 416  103 069 Аҡтүбә өлкәһе  26.37  25.11  23.65  16.76  13.60Алматы  530 931  612 783  615 365  510 366  452 947 Алматы  68.28  64.04  57.40  45.19  33.16Алматы өлкәһе  481 944  514 011  518 315  339 984  306 383 Алматы өлкәһе  37.87  35.36  31.54  21.81  16.94Астана  104 010  133 432  152 147  129 480  122 215 Астана  57.36  67.93  54.09  40.54  19.93Атырау өлкәһе  76 316  67 957  63 673  38 013  33 617 Атырау өлкәһе  22.42  18.18  14.99  8.63  6.58Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе  881 608  899 047  914 424  694 705  561 183 Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе  56.37  54.24  50.87  45.37  40.18Жамбыл өлкәһе  256 267  282 403  275 424  179 258  122 612 Жамбыл өлкәһе  32.34  30.36  26.51  18.12  11.99Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһе  197 171  217 743  216 514  174 018  135 813 Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһе  38.42  37.18  34.39  28.21  22.67Ҡарағанда өлкәһе  788 777  859 363  817 900  614 416  529 961 Ҡарағанда өлкәһе  50.54  50.16  46.85  43.56  39.49Ҡостанай өлкәһе  432 109  483 260  535 100  430 242  380 599 Ҡостанай өлкәһе  42.93  44.37  43.72  42.27  42.97Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе  91 797  86 084  37 960  17 155  16 146 Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе  18.56  15.31  6.60  2.87  2.37Манғыстау өлкәһе  60 008  99 923  106 801  46 630  39 851 Манғыстау өлкәһе  37.68  40.15  32.93  14.81  8.21Павлодар өлкәһе  310 004  370 916  427 658  337 924  287 970 Павлодар өлкәһе  44.41  45.94  45.38  41.87  38.78Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе  458 783  463 114  469 636  361 461  300 849 Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе  52.43  52.36  51.49  49.78  50.43Төркөстан өлкәһе  282 553  300 365  278 473  162 098  136 538 Төркөстан өлкәһе  21.91  19.14  15.27  8.19  5.52

 Өлкәләр буйынса урыҫтарҙың һаны 
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата
{| class="standard sortable"
ҡалаһы һәм өлкәһеөлөшө (%)һаныАкмолинский өлкәһе33,13244786Аҡтүбә өлкәһе11,6199589Алматы өлкәһе13,58274027Атырау өлкәһе5,4033521Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһе19,65127102Жамбыл өлкәһе9,95111203Ҡараганда өлкәһе35,83494663Ҡурған өлкәһе41,28361435Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе1,8914783Манғыстау өлкәһе5,6637355Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе4,40128895Павлодар өлкәһе35,86270721Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе49,73277807Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе36,50505010Астана13,41138175Алматы26,06469614Ҡаҙағстан19,763588686

 Демографик характеристикалар 
Ҡаҙағстан урыҫтары өсөн түбән тыуым, юғары үлүсәнлек һәм түбән тәбиғи үҫеше темптары хас(был элекке СССР-ҙың башҡа илдәрендә, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһында, йәшәгән урыҫтарға ла хас проблема). Урыҫ этносының дөйөм тыуым коэффициенты 8,6 ‰ (уртаса республика күрһәткесенән 65,1 %-ҡа түбән йәки 1,7 тапҡыр, шул уҡ ваҡытта үлем осраҡтары кимәле байтаҡҡа юғары — 1,4 тапҡырға. 1999 йылда урыҫтарҙың тәбиғи артымының дөйөм коэффициенты 5,1 ‰ тәшкил итә. 1999 йылда урыҫтарҙың ҡала халҡы тотҡан урыны 73,9 %. тәшкил итә. 60 йәштән өлкән йәштәге урыҫтарҙың тотҡан урыны — 17,0 %, урыҫтарҙа был күрһәткес ҡаҙаҡтарға ҡарағанда, 3,2 тапҡырға юғарыраҡ. 1990—1999 йылдар арауығында урыҫтарҙа тыуым кәмей, ә үлеүсәнлек кимәле арта бара.

 Телдәр 

 Яраҡлашыу һәм дәүләт (ҡаҙаҡ) телен белеү 
Ҡаҙағстанда йәшәгән урыҫ халҡы өсөн ҡаҙаҡ телен белеү кимәле түбән булыуы менән айырылып тора. Ил халҡының бөтә этник төркөмдәре араһында ҡаҙаҡ телен белгән урыҫтарҙың өлөшө иң түбән (төньяҡ, үҙәк, көнсығыш төбәктәренең һәм . Алматы ҡалаһы урыҫ һәм урыҫ телле халҡына хас күренеш).

Шулай итеп, 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, урыҫтарҙан барлығы 6,3 % ҡаҙаҡса яҙа һәм уҡый белеүе тураһында белдерәАГЕНТСТВО РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН ПО СТАТИСТИКЕ. ПЕРЕПИСЬ НАСЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН 2009 ГОДА. Краткие итоги. Астана 2010 .

 Урыҫ телендә белем биреү 
Дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса, 1994 йылда урыҫ теле белем өлкәһендә өҫтөнлөклө була: республика мәктәпкәсә балалар учреждениеларында — 478 490 бала, урта уҡыу йорттарында — 1033, 9 мең уҡыусы, юғары уҡыу йорттарында — 189 416 студент урыҫ телендәтәрбиәләнә һәм белем ала. Президент Нурсолтан Назарбаев мәғлүмәттәренә ярашлы, 2006 йылдың апрелендә уҡыусыларҙың 40 проценты тик урыҫ телендә урта белем ала. 120-нән ашыу шәхси мәктәптәр араһында тик ике мәктәптә уҡытыу ҡаҙаҡ телендә алып барылаЛобанов А. «Я русский бы выучил только за то…!» А за что, собственно? .

Юғары уҡыу йорттары студенттары араһында ҡаҙаҡтар һәм урыҫтарҙың һаны: 1996/1997 уҡыу йылында студент ҡаҙаҡтарҙың һаны — 65,2 %, урыҫтарҙың — 24 %. Әйтергә кәрәк, бындай диспропорция совет осоронан күҙәтелә. Мәҫәлән, 1989 йылда ҡаҙаҡтарҙың һәм урыҫтарҙың һаны яҡынса тигеҙ булыуына ҡарамаҫтан (6,5 һәм 6,2 млн кеше) Ҡаҙағстан студенттары араһында 54 % — ҡаҙаҡтар, ә 31 проценты урыҫтар була. Диспропорцияны шулай уҡ урыҫ йәштәренең РСФСР-ҙың (һуңғараҡ Рәсәй Федерацияһы) юғары уҡыу йорттарына уҡырға инеүе менән аңлатып була.

 Тел статусы 
справа|мини|290x290пкс|Урыҫ мәҙәни үҙәге күргәҙмәһе. Алматы
1995 йылғы конституцияға ярашлы урыҫ теленә беренсе тапҡыр «дәүләт ойошмаларында һәм урындағы үҙидара органдарында рәсми рәүештә ҡулланыу» статусы бирелә. Конституцион Советы ҡарарына ярашлы: «(…) ҡаҙаҡ теле менән бер рәттән рәсми рәүештә урыҫ теле ҡуллана». 1997 йылғы «Ҡаҙағстан Республикаһындағы телдәр тураһында» законында конституция положениеһы ҡабатланаПостановление Конституционного Совета РК от 8 мая 1997 года № 10/2 , см. также Дополнительное постановление КС РК от 23 февраля 2007 года № 3 . 2004 йылда тел тураһындағы законға үҙгәрештәр индерелә, әлеге үҙгәрештәр, ҡайһы берҙәр һанауынса, Ҡаҙағстанда урыҫ теленең статусына аныҡ аңлатыу бирмәй: «Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт органдарында, урындағы үҙидара органдарында дәүләт теле эш һәм эш башҡарыу теле булып тора, ҡаҙаҡ теле менән бер рәттән урыҫ теле рәсми рәүештә ҡулланыла»… «дәүләткә ҡарамаған ойошмалар эшендә дәүләт теле ҡулланыла һәм, кәрәк булғанда, башҡа телдәр файҙаланыла».

2006 йылда 2010 йылда бөтә булған эш башҡарыу ҡаҙаҡ теленә күсерелә тип иғлан ителәГужвенко Ю. Искоренить русский язык из общественной жизни Казахстана пока не представляется возможным .(Ошо уҡ ваҡытта ике теллелек рәсми рәүештә һаҡланып ҡаласаҡ, әммә эш башҡарыу өсөн ҡаҙаҡ теле мотлаҡ һәм өҫтөнлөклө буласаҡ).

Конституцияның 7 статьяһы ҡаҙаҡ һәм урыҫ телдәренең тиң хоҡуҡлы булыуын иғлан итәКонституция Республики Казахстан 

Урыҫтарҙың ҡаҙаҡ телен өйрәнергә теләмәүе арҡаһында урыҫ һәм ерле халыҡ араһында мәҙәни дистанцияһы барлыҡҡа килеүе бик мөһим проблема булып тора|3|12|2017}} ТикшеренеүселәрШустов А. Сколько русских осталось в Центральной Азии?  билдәләүенсә 

 Сәйәси партиялар һәм урыҫ теленә ҡараштар 
М. Крамаренконың мәғлүмәттәре буйынса, дөйөм алғанда, 2007 йылда Ҡаҙағстанда урыҫтарҙың һаны 26 процент тәшкил итә , ә электораль йәшендә урыҫтарҙың өлөшө 35-40 процентҡа тиклем арта, сөнки ҡаҙаҡтар менән сағыштырғанда урыҫтарҙың балалар һәм үҫмәрҙәр өлөшө түбәнВыборы в Казахстане. Политический брендинг и межнациональное согласие.. Шул уҡ ваҡытта 2007 йылғы Ҡаҙағстан һайлауҙарында (2007 йылдың 18 авгусында парламенттың түбәнге палатаһына (мәжлес) һайлауҙар үтә) урыҫ теллеләрҙең күпселек өлөшө (М Крамаренко был терминды урыҫ этносын (славян) билдәләү өсөн ҡуллана) Ҡаҙағстан коммунистик халыҡ партияһында (35 %), Дөйөм милли социал-демократик партияһында (18,5 %) һәм етәкселек иткән «Нур-Отан» партияһы (17,46 %) була; ҡалған партияларҙа урыҫ теллеләрҙең өлөшө 6-11 процент тәшкил итә (йәғни, һәр партияға 1-2 кандидат). Урыҫ теле статусы буйынса ҠХКП (КНПК) — элекке статусты һаҡлап ҡалдырыу, ә ДМСДП (ОСДП) урыҫ телен ҡулланыу өсөн бөтә уңайлы шарттар булдырыу яҡлы, сөнки, партия фекеренсә, урыҫ теле «милләт-ара татыулыҡты булдырыуҙа һис шикһеҙ ҙур роль уйнай» тип һанай.

 Ҡаҙағстандан урыҫтарҙың китеүе 
1990—1997 йылдар арауығында Ҡаҙағстандан 1,2 миллион урыҫ күсенде (дөйөм халыҡтың яҡынса 14 %)Русские в ближнем зарубежье , шуларҙың 90%-тан ашыуы Рәсәйгә күсә.

Ҡаҙағстанды ташлап китеүҙең төп факторҙары: СССР-ҙың тарҡалыуы, этник тыуған илгә ҡайтыу, 90-сы йылдар башындағы эшһеҙлек һәм инфляция , ҡаҙаҡ халҡының йылдам үҫеше, ауыл халҡының ҡалаларға миграцияһы, милләт-ара хеҙмәт баҙарында конкуренцияның көсәйеүе, шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙың дәүләт аппаратында һәм иҡтисадтың алдынғы тармаҡтарында күбәйеүеКудабаева Р. Русские в Казахстане: уехать или остаться?. Әммә Ҡаҙағстандағы иҡтисади үҫеш һәм уның менән бәйле асылған мөмкинлектәр урыҫтарҙың республиканан сығыу темптарын кәметә: 1999 йылда Ҡаҙағстандан күсеп киткән урыҫтарҙың һаны күсеп килгәндәргә ҡарағанда 80 мең кешегә күберәк, ә 2004 йылда был айырма яҡынса 25 мең кеше тәшкил итә.

Эмиграция һәм тәбиғи тыуымдың этник үҙенсәлеге арҡаһында ил халҡының милли составы 1990 йылдарҙан һуң бик ныҡ үҙгәрә. 1992 йыл башында уҡ ҡаҙаҡтар (8,13 миллион кеше) дөйөм халыҡтың абсолют күпселеген (52 процент) тәшкил итә, ә урыҫтар 31,4 % ҡына иҫәпләнәHRW:SOVIET UNION. Human Rights Watch халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы урыҫтарҙың Ҡаҙағстандан сығыуын СССР сиктәрендәге өҫтөнлөклө статусты юғалтыу һәм дискриминация алдында ҡурҡынысы сәбәптәрен билдәләй.

Шуның менән бергә Рәсәй Федерацияһында демографик хәле менән бәйле «Сит илдә йәшәүсе ватандаштарҙың Рәсәй Федерацияһына үҙ ирке менән күсеүенә дәүләт ярҙамы күрһәтеү программаһы» ҡабул ителә. Программа Рәсәй Президенты Указы буйынса 2006 йылдың 28 июнендә ҡабул ителәУказ Президента Российской Федерации от 22 июня 2006 года, Москва N 637 О мерах по оказанию содействия добровольному переселению в Российскую Федерацию соотечественников, проживающих за рубежом Российская газета, 28 июня 2006 г. һәм 2006 йылдан 2012 йылға тиклем тәғәйенләнә (2013 йылдан срокһыҙ булып һанала).

1990 йылдарҙа Төньяҡ Ҡаҙағстанға, иҡтисади һәм этник факторҙарға бәйле ҙур масштаблы миграция билдәләнә. Иң эре миграция тулҡындары күҙәтелгән Көньяҡ һәм Үҙәк Ҡаҙағстан менән сағыштырғанда, мәҫәлән, Төньяҡ Ҡаҙағстандың ауыл хужалығы һәм сәнәғәте был осорҙа сағыштырмаса тотороҡло булып ҡала. Шулай уҡ Төньяҡ Ҡаҙағстанға башҡа төбәктәрҙән үҙ этник мөхиетндә булыу теләге менән тыуҙырылған урыҫ миграцияһы йүнәлтелә Урыҫ мигранттары араһында БДБ илдәренән күсенеүселәр күп була (башлыса Рәсәйҙән), ә ҡаҙаҡ мигранттары араһынан — Ҡаҙағстан төбәктәренән.

 Мәҙәниәт 
6 июндә Урыҫ теле көнө билдәләнә (Пушкиндың тыуған көнө)В Уральске отметили день рождения великого русского поэта А. С. Пушкина .

 Урыҫ ойошмалары 
справа|мини|267x267пкс|Алматыла Вознесенск кафедраль соборы 
Ҡаҙағстан ҡануниәтенә ярашлы милли һәм конфессиональ нигеҙҙә сәйәси партиялар булдырыу тыйылаКрамаренко М. Выборы в Казахстане. Политический брендинг и межнациональное согласие. .

Республикалағы урыҫ берекмәләре һәм ойошмалары

 «Лад» республика славян хәрәкәте (РСД «Лад») йәмәғәт берекмәләһе (1992 йылдың 26 сентябренән эшләй). Төп маҡсаттарҙың береһе булып урыҫ дәүләт телен икенсе дәүләт теле итеп таныу билдәләнә. Ойошмала яҡынса 50 000 кеше иҫәпләнә, уның 24 филиалы бар. Баҫма органы — гәзит «ЛАД» гәзите. Унда аналитик материалдар баҫтырыла. Рәйесе — Крамаренко Максим Борисович, Кокшетау ҡалаһыРеспубликанское славянское движение «ЛАД»,
 «Истоки» йәмәғәт берекмәһе,
 Ҡаҙағстан урыҫ общинаһы,
 Ҡаҙағстандың урыҫ мәктәптәре уҡытыусылары ассоциацияһы
 Славян мәҙәни үҙәге йәмәғәт берекмәһе
 2002 йылдың 15 майында Ҡаҙағстан Урыҫ партияһы (РПК) йәмәғәт берекмәһенең презентацияһында РПК-ның беренсе сираттағы бурысы — Ҡаҙағстанда йәшәгән бөтә урыҫтарҙы дәүләт телен өйрәнеүгә өндәү тип иғлан ителә. Партия ойошторолған саҡта ағза булып 3 меңдән ашыу кеше теркәләПолитическая партия с националистическим названием.
 казактар ойошмалары.

 Милләт-ара мөнәсәбәттәр 
Урыҫ һәм башҡа европалы этностар, 2009 йылдың 16 ноябрендәге А. Шустовтың фекеренсә, Ҡаҙағстандағы милләт-ара бәрелештәрҙә ҡатнашмайҙар.

Низағтарға «славян өлөшө» булмауын, ҡаҙаҡтарҙың һәм урыҫтарҙың, ғәҙәттә, төрлө иҡтисади өлкәләрҙә эшләүе менән аңлатып була. Бынан тыш, урыҫтарҙың Рәсәйгә эмиграция мөмкинлеге барСтанут ли русские казахстанцами?.  Ҡаҙағстан урыҫтары өсөн ҡатнашма никахтарҙың юғары проценты хас(43,4 %), башлыса европлы милләт вәкилдәре менән.
Берҙән-бер күҙгә күренерлек ваҡиға булып Ҡаҙағстан милли хәүефһеҙлек Комитетының 1999 йылдың 19 ноябрҙән 20 ноябргә ҡараған төндө «Русь» ойошмаһы ағзаларын ҡулға алыуы тора, улар Көнсығыш Ҡаҙағстанды баҫып алыуыҙы һәм көсләп тартыуҙы планлаштыралар. «Русь» ойошмаһына, МХК-ның матбуғат хеҙмәте публикацияһына ярашлы, Приднестровье, Тажикстан һәм Чечнялағы конфликттарҙа ҡатнашҡан элекке хәрбиҙәр йәлеп ителә. Виктор Пугачев (документтары буйынса — Рәсәй гражданы, Казимирчук Виктор, етәкселегендәге бөтә сепаратистар оҙайлы сроктарға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителәСергей Козлов «Русская республика» в Восточном Казахстане?.

 Шулай уҡ ҡарарға 
 Урал казак ғәскәре
 Семиреченск казактары
 Себер казактары
 Ырымбур казак ғәскәре
 Ташсылар

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Информация о русских  на веб-сайте Ассамблеи народов Казахстана
 Русские Казахстана принимают ислам
 Русские в Казахстане (Новый адрес) 
 Электронная коалиция «Русские в Казахстане» 
 Мурадов Г. Л., Полоскова Т. В., Затулин К. Ф. и др. Справочник российского соотечественника  // М.: Русский мир, 2006. 2-е издание — стр. 62-73
 Вдовина Н. В. Русский язык в Казахстане, 2008
 Этническая карта Казахстана и Центральной Азии по данным ЦРУ США: начало 1990-х , 1993 год

Категория:Милли аҙсылыҡтар
Категория:Ҡаҙағстан халыҡтары
Категория:Ҡаҙағстанда урыҫтар