Донъя телдәре

upright=2|мини|Тел ғаиләләре
Ерҙә  7 меңдәнEthnologue — крупнейший в мире каталог языков(англ.) ашыу тел бар.

Коммуникациялар үҫкән һайын йәнле телдәр һаны ике аҙнаға  1 тел тиҙлеге менән ҡыҫҡара бара Почти половине языков мира грозит исчезновение.

Иң таралған 40 телдә Ер халҡының 2/3 өлөшө һөйләшә. Бөтәһенән элек ҡытай, һинд, инглиз, испан, ғәрәп, рус һәм португал телдәрендә һөйләшеүселәр күп.  Француз теле ярайһы уҡ киң таралған, әммә уны туған (беренсе) теле тип һанаусылар һаны сағыштырмаса әҙ.  

Әлеге ваҡытта юғалып барғандар иҫәбенә 400-ләп тел инә.  

Тел  шул телдә һөйләшкән һуңғы кеше менән бергә үлә, шунлыҡтан яҙмаһы булмаған халыҡтарға юҡҡа сығыу айырыуса көслө янайКогда умирают языки.

Телдәрҙең һәләк булыу сәбәптәренең береһе — һөйләшеүселәрҙең һибелеп ултырыуы. Планета халҡының 80 процентына —  80 тел, ә 3,5 мең телгә ни бары 0,2 процент тура килә.  Телдәрҙең юғалыуына килтергән төп сәбәптәр тип глобалләшеү һәм миграция атала. Кешеләр ауылдарҙан ҡалаларға китә һәм үҙ халҡының телен юғалтаМир теряет языки .

Әле булған телдәрҙең яртыһы тиерлек  XXI быуат уртаһына ҡулланыуҙан төшөп ҡаласаҡРоман Фишман Лингвистический гомункул // Популярная механика. — 2017. — № 5. — С. 78-82. — URL: http://www.popmech.ru/magazine/2017/175-issue/ . Күп телдәр уларҙа һөйләшеүселәрҙең көслөрәк тел мөхитенә инеүе арҡаһында юғала, шунлыҡтан тәү сиратта дәүләтселеге булмаған әҙ һанлы халыҡтарҙың теленә юғалыу хәүефе янай. Әгәр телде балаларҙың 70 проценттан кәме өйрәнһә, ул юғалып барыусылар иҫәбенә инә.  ЮНЕСКО-ның «Юғалыу хәүефе аҫтындағы донъя телдәре атласы» мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта  Европала яҡынса  50 телгә юғалыу янай.

Австралия, Һинд-Ҡытай, Америка, Африкалағы һәм  утрауҙарҙағы ерле халыҡтарҙың  телдәре бигерәк тә ҙур хәүеф аҫтында.  

 Телдәр систематикаһы 
Ғаилә —  бөтә тел систематикаһы нигеҙләнгән база кимәле. Ғаилә — база исемлегендәге (Сводеш исемлегенең йөҙ һүҙле варианты) һүҙҙәрҙең кәм тигәндә 15 проценты тап килгән һәм бер-береһенә ярайһы уҡ алыҫ туған булған телдәрҙең тупланмаһы. 

Һәр ғаилә тармаҡтарға, төркөмдәргә айырыла.  

Мәҫәлән, һинд-европа ғаиләһендәге тармаҡтар: анатолия, тохар, кельт, балт-славян, һинд-иран, герман, италий-роман, грек-македон, әрмән, албан һәм  шартлы рәүештә палеобалкан  зонаһына берләштерелгән боронғо телдәр.

 Иң ныҡ таралған тел ғаиләләре 

 Һинд-европа телдәре ~ 2,5 млрд кеше, был ғаиләгә һинд-арий телдәре, герман телдәре һәм   балт-славян телдәре лә инә;
 Син-тибет телдәре ~ 1,2 млрд кеше, төп  ҡытай теле  лә инә;
 Урал-алтай телдәре (ғаиләнән өҫтөн  кимәл берләшмәһе) ~ 500 млн кеше, төп  төрки телдәр  ҙә инә.

 Донъя әһәмиәтендәге телдәр 
Түбәндәге  телдәрҙе хәҙерге халыҡ-ара телдәр тип иҫәпләргә булаThe triumph of English: A world empire by other means | The Economist (телдә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны кәмей барыу тәртибендә):
мини|upright=1.5|50 миллиондан ашыу кеше өсөн туған тел булған телдәр. Мәғлүмәт сығанағы: EthnologueSummary by language size макротелдәрҙән (ҡытай, ғәрәп) тыш
РангТелТуған телИкенсе телҺөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны1Ҡытай телеChina — Wikipedia, the free encyclopedia1,2 миллиард300 миллионға тиклем1,5 миллиардҡа тиклем2Инглиз теле500 миллион1 миллиардҡа тиклем1,5 миллиардҡа тиклем3Испан теле El español será la segunda lengua de comunicación internacional425 миллион125 миллионға тиклем550 миллионға тиклем 4Ғәрәп теле L’arabe 300 миллион120 миллионға тиклем420 миллионға тиклем 5Португал  телеEthnologue report for language code230 миллион30 миллионға тиклем260 миллионға тиклем6Рус теле  160 миллион100 миллионға тиклем260 миллионға тиклем7Немец теле Ethnologue: Statistical Summaries120 миллион80 миллионға тиклем200 миллионға тиклем8Француз теле La francophonie75 миллион195 миллионға тиклем270 миллионға тиклем

 Халыҡ-ара телдәрҙең таралыу картаһы  
Халыҡ-ара телдәрҙең таралыуын күрһәткән карталар:

 БМО-ның рәсми телдәре 
Инглиз, ғәрәп, испан, ҡытай, рус һәм француз  телдәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының   рәсми телдәре  булып тораОфициальные языки ООН.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Телдәрҙең генетик классификацияһы

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Иванов В. В. Языки мира // Лингвистический энциклопедический словарь / Главный редактор В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 685 с. — ISBN 5-85270-031-2.
Категория:Телдәр