Курессааре

Курессааре ( — курга (мн. куред) аист (ҡауҙы) тигәнде аңлата , ә саар — утрау,йәғни — Ҡауҙы утрауҙары, 1917 йылдға тиклем Аренсбург (нем. A(h)rensburg) — Орлиный замок, örn (ислами.) — бөркөт замогы, 1952—1988 йылда Кингисепп; ) — Эстония ҡалаһы, Саарема утрауында урынлашҡан, ҡасандыр бөтә архипелагты шулай атағандар, ә утрау Курессааре тип аталған, ул Сааремаа өйәҙенең иң эре тораҡ пункты һәм административ үҙәге. Ҡалала Роомассааре диңгеҙ гаваны һәм шул исемдәге аэропорт урынлашҡан.

 Географик урыны 
Курессааре ҡалаһы Рига ҡултығында, Сааремаа ҙур эстон утрауының көньяҡ ярында, урынлашҡан. Эстонияның иң көнбайыш ҡалаһы.

 Климат 
Ҡала климатҡа уртаса-диңгеҙ климатынан уртаса-континенталь климатҡа күсеүсе, ҡышын йылы, йәйҙәре һалҡынса. Уртаса һауа дымлылығы — 82 % (74 % май — июндә) ҡышын — 87 процент)Гидрология һәм метеорология институты эстон: һауа дымлылығын, яуым-төшөм

 Тарих 
справа|мини|290x290пкс|1785 йылда ҡала гербы

 Нигеҙләнеүе һәм Урта быуаттарҙа үҫеше. 
Археологтар фекеренсә, башта һарай урынында баҙар һәм ағас ҡаралтылары булған

Хәҙерге Курессааре элекке руханиҙар замогы урынында тора. Был турала 1381 йылғы йылъяҙмаларҙа телгә алына.

1559 йылда ҡаланы Дания короллегенә һатҡандар, шунан һуң, 1563 йылдың 8 майында, уға ҡала хартияһы һәм, Ригаға оҡшатып, ҡала статусы   бирелә.

Бремсебрус килешеүе буйынса ҡала 1645 йылда Швед короллеге идараһы аҫтына бирелә һәм уның юрисдикцияһы аҫтында 1721 йылға тиклем тора.

Тәүге тапҡыр ҡаланың швед контролендә тотолоуы 1710 йылда өҙөлә, 15 (26) августа рус армияһы  ҡаланы яндыра. 1721 йылда, Ништадт тыныслыҡ килешеүе буйынса, ҡала рәсми рәүештә Рәсәй империяһының составына индерелә.

 Рәсәй империяһы ваҡытында ҡала 
1721-1917 йылдарҙа ҡала рәсми рәүештә Рәсәй империяһы составында тора, унда юғары класс кешеләре өсөн курорт булдырыла  Екатерина II тарафынан 1785 йылдың 30 апрелендә (11 май) Аренсбург ҡәлғәһе ҡәмәлдән сығарыла.

Шул уҡ йылда бындағы швед милләтле халыҡтар Бөйөк Екатерина указына ярашлы утрауҙы ташлап  Украинаның Старошведский ауылына күсеп китергә мәжбүр була.

Беренсе донъя һуғышы барышында ҡала 1917 йылдың 1 (14) октябрендә Германия ғәскәрҙәре тарафынан  Моонзунд хәрби операцияһы ваҡытында оккупациялана.

 Эстония территорияһы 
1918 йылдың аҙағында бынан Германия оккупацион ғәскәрҙәре сығарылға, ҡала бойондороҡһоҙ Эстон Республикаһы сотавына инә һәм Сааремаа өйәҙенең  административ үҙәге була. Эстон  бойондороҡһоҙлоғо осоронда ҡала — Курессааре тип атала.

 Совет осоро 
1940 йылда ҡала Эстон ССР-ы составына инә.

Бөйөк ватан һуғышы осоронда, 1941 йылдың 22 сентябрендә, ҡала германия ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. 1944 йылдың 7 октябрендә Ленинград фронтының 8-се армияһы Моондзун десант операцияһы барышында  уҡсылар корпусы һәм 7-се эстон уҡсылар дивизияһы тарафынан азат ителә.

26 сентябрь, 1950 йыл. Ҡала Курессааре районының үҙәгенә әйләнә.

Йәй 1980 йыл. Курессааре һарайында һәм уның тирә-йүнендә «Укртелефильм» студияһы тарафынан «Лючия ди Ламмермур» фильмы төшөрөлә

 Халыҡ 

 Халыҡ һаны 
18251825 йылда рәсәй империяһы һәм һүрәттәр буйынса статистик посад ҡала. Сост. офица була. полиция мәғлүмәттәре буйынса Департамент етәкселеге Штера башҡарма директоры. Спб., 1829.18331833 йылда торошон күҙәтеү ҡалаһы рәсәй империяһы / Изд. эске эштәр министрлығы ҡарамағында. — Спб., 1834.1840Рәсәй империяһы тураһында статистик таблица хәле ҡалманы. Сост. Статор.. коллекцияның. Эске эштәр министрлығы советы. — Спб., 1840.1847Рәсәй империяһы тураһында статистик таблица хәле ҡала [1847 йылдың майында буйынса 1]. Сост. Статор.. коллекцияның. Эске эштәр министрлығы советы. Спб., 1852.1856Статистик таблица Рәсәй империяһы эске эштәр министры бойороғо буйынса төҙөлә һәм нәшер Статор. Үҙәк статистика комитеты бүлеге. [В. 1]. 1856 йыл артынан йыл. Спб., 1858.186318671881Rahvastik linnades maakondades ja, 1881 1897Рәсәй империяһында беренсе Дөйөм халыҡ иҫәбен алыу 1897 йылда. Халҡы ҡулаҡсаһыҙ губернаһын, өйәҙен, рәсәй империяһы ҡалалары (Финляндия)19221922 д. üldrahvalugemise andmed. 7 Vihk-b, maakond Saare. — Tallinn, 1924.1934Rahvastiku korteriolud koostis ja: II rahvaloenduse tulemusi. Tallinn, 1935, lk. 1.1939Strukturbereicht Ostland über das. I Teil: Ostland in Zahlen. — Riga, 1942.194019411959 1970 1979 19892000. I rahvastik Faktiline tulemused aasta alaline rahvaloenduse ja, rahvastiku paiknemine, soo - ja vanuskoosseis 200020102012169116852993272537363378325634544603336444784948447439369720220 12260 14356 16830 14977 14441 13

 Милли составы 
Милләте18811922 д. üldrahvalugemise andmed. 1 Vihk. Koosseis Rahva Eestis korteriolud demograafiline ja. — Tallinn, 1924, lk. 33.18971897 йылда рәсәй империяһында беренсе Дөйөм халыҡ иҫәбен под ред. Н. А. Тройницкий. 21: губернаһы Лифлянд. — Спб., 1905, с. 78-79.19221922 д. üldrahvalugemise andmed. 7 Vihk-b, maakond Saare. — Tallinn, 1924, lk. 151934Rahvastiku korteriolud koostis ja: II rahvaloenduse tulemusi. Tallinn, 1935, lk. 47-53.19892000. tulemused aasta rahvaloenduse. II. Kodakondsus, rahvus, ja võõrkeelte emakeel oskus 2000иҫәптән%иҫәптән%иҫәптән%иҫәптән%иҫәптән%иҫәптән%Барыһы34541004603100336410044781001616610014925100эстондар168548,8289662,9266679,3393887,91499992,81454897,5рус2487,23417,41564,61192,78335,22111,4немец142141,1119826,040111,93217,23342,11661,1башҡа1002,91683,61414,21002,2

 Халыҡтың конфессиональ составы 
Дин тотоу18811922 д. üldrahvalugemise andmed. 1 Vihk. Koosseis Rahva Eestis korteriolud demograafiline ja. — Tallinn, 1924, lk. 51.18971897 йылда рәсәй империяһында беренсе Дөйөм халыҡ иҫәбен под ред. Н. А. Тройницкий. 21: губернаһы Лифлянд. — Спб., 1905, 76-77 б.19221922 д. üldrahvalugemise andmed. 7 Vihk-b, maakond Saare. — Tallinn, 1924, lk. 38-391934Rahvastiku korteriolud koostis ja: II rahvaloenduse tulemusi. Tallinn, 1935, lk. 118—121.20002000. tulemused aasta rahvaloenduse. IV Haridus. Usk иҫәптән%иҫәптән%иҫәптән%иҫәптән%иҫәптән%Барыһы345410046031003364100447810011848100лютеран267377,4310667,5212963,3271060,5259221,9православие64318,6143031,0109332,5150433,65624,7башҡа дин тотоусы,динһеҙҙәр, атеистар1384,0671,51424,22776,2869473,4
Иҫкәрмә.2000 йылдарҙағы мәғлүмәткә бары тик 15 йәшкә тиклемге кешеләр генә индерелгән..

Ҡаланың төп шөғөлө — балыҡ тотоу, туризмд, ауыл хужалығы.

 Тыуып үҫкән һәм йәшәгән 
 Аавик, Эвальд (р. 1941) — эстон актеры, Эстония ССР-ының халыҡ артисы (1982).
 Бод, Александр Адольфович (1865—1939) — филолог, тел уҡытыусыһы (боронғо телдәр уҡытыусыһы).
 Востоков, Александр Христофорович (1781—1864) — филолог, академик, «славян телдәре» терминын индереүсе.
 Каны, Луис Исраэль (1901—1974) — америка архитектор.
 Кингисепп, Виктор Эдуардович (1888—1922) — Эстонияның коммунистар партияһына нигеҙ һалыусы. 36 йыл дауамында (1952—1988 йыл), ҡала уның исемен йөрөтә.
 Маак, Ричард Карлович (1825—1886) — рәсәй натуралисы, Себер һәм Алыҫ Көнсығышты өйрәнеүсе.
 Рар, Владимир Федорович (1880—1919) — рус армияһының полковнигы, Рус-япон һуғышында һәм Аҡтар хәрәкәтендә ҡатнашыусы, Мәскәү ҡалаһын большевиктарҙан 1917 йылда төп һаҡлаусыһы
 Фрезе, Александр Ермолаевич (1804—1872) — тау инженеры, Алтай сәсмә алтынын иң беренсе асыусы
 Карл Вильгельм Фрейндлих (-), эстон яҙыусыһы, шағир, кистер, уҡытыусыEEVA | Карл Вильгельм Фрейндлих (1803—1872) .
 Щурупов, Михаил Арефьевич (1815—1901) — рус архитекторы.

 Иҫтәлекле урындары 
 Иҫке ҡала (Ратуша, важня, янғын һүндереү депоһы, шулай уҡ бөтә ҡала үҙәге)
 Епископ һарайы
 Йоханнес Аавик мемориаль музейы.
 Кудьяпе зыяраты
 Ҙур Тылл һәм уның ҡатыны Пирет һәйкәле (скульпторы Тауно Кангро)

 Туғанлашҡан ҡалалары 


  — Таммисаари, Финляндия (с 27 ноября 1988)
  — Рённе, Дания (с 3 октября 1991)
  — Мариехамн, Финляндия (с 24 октября 1991)
  — Шёвде, Швеция (с 23 июня 1993)
  — Ваммала, Финляндия (с 30 июня 1994)
  — Турку, Финляндия (c 30 мая 1996)
  — Талси, Латвия (с 27 мая 1998)
  — Куурне, Бельгия (с 9 августа 1998)

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 



 Saaremaa Museum
 Kuressaare CityCam  — веб-камера с видом на Курессааре.
Категория:Эстония ҡалалары
Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Категория:Страницы с непроверенными переводами