Икебаштоҙ

Икебаштоҙ (, ) — өлкәгә буйһоноулы,  1898 йылда нигеҙ һалынған ҡала; ҡала статусы 1957 йылда бирелгән, Ҡаҙағстандағы Павлодар өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан. Павлодарҙың  көньяҡ-көнбайышына табаныраҡ 132 км алыҫлыҡта.

 Физик-географик мәғлүмәттәр 
Икебаштоҙ ҡалаһы төбәге майҙаны буйынса өлкәлә 2-се урынды  биләй, уның өлөшө өлкәнең  15 % майҙанын, йәғни 1 млн. 602 мең 887 гектар тәшкил итә, шул иҫәптән 1 миллион 768 мең 200  гектар ауыл хужалығы ерҙәре, һөрөнтө ерҙәр - 35 мең гектар, сабынлыҡтар - 25800 гектар тура килә.

Төбәк составына ауыл ерҙәрендә барлығы 26 тораҡ пункт инә, шул иҫәптән 3 ҡасаба, 10 ауыл округы; 2 ауыл; 22 тораҡ пункты. 

Административ үҙәге — Икебаштоҙ ҡалаһы, өлкә үҙәгенән 132 км алыҫлыҡта ятаДепартамент внутренних дел Павлодарской области.

Икебаштоҙ UTC+6 сәғәт һыҙатында ята. 

 Тупрағы һәм гидрографияһы 
Геоморфологик йәһәттән төбәк ваҡ сусаҡлы, һай, ҡороған күл уйпатлыҡтары тулҡындар хасил иткән тигеҙлек. 

Даими һыу ағымы булып «Иртыш — Ҡарағанды» каналы тора. Каналды башлыса Иртыш туйындыра, атмосфера яуым-төшөмө һәм ер аҫты һыуҙары бик әҙ төшә. 

Һыу ағымдары рельефтың юғары урындарынан уйһыуҙарға йүнәлә.

Тупрағы аҡһыл көрән, гумусҡа ярлы. Уңдырышлы ҡатламы 15—40 см, ҡайһы берҙә 50-гә тиклем етә. 

Һөрөлмәгән дала территориялары  көтөүлек өсөн ҡулланыла, үҫемлектәрҙән әрем, ҡылған кеүек ҡоролоҡҡа сыҙам төрҙәр үҫә.  Йәй аҙағында үҫемлектәр ҡороп бөтә.

 Экологияһы 
ГРЭС һәм ТЭЦ  атмосфераға тейешенсә таҙартмай ташлаған зарарлы яныу ҡалдыҡтары өлкәләге бысраҡ һауаның  94 процентын тәшкил итә. газета Звезда Прииртышья апрель 2008 .

Һыу менән тәьмин итеү шулай уҡ бик проблемалы. Ҡаланың һыу магистралдәре ныҡ иҫкергән (80 процентҡа етә), эсәр һыу сифаты бик насар:  ПДК буйынса контролгә алынған матдәләр, шул иҫәптән, аммонийлы азот һәм нефть продукттары норманан күпкә юғарыРамазанов Ж. Экология Икебаштоҙа // Звезда Прииртышья.- 2004.

 Климаты 

Климат был төбәктә ҡырҡа континенталь. Икебаштоҙ океандан бик алыҫ урынлашҡан, көнбайыштан һәм төньяҡтан елдәр өсөн асыҡ, шулар һауа шарттары контраст булыуына ныҡ булышлыҡ итә. Ҡыш ярайһы ҡырыҫ, һыуыҡ, йәй йылы.

Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы +2,9 с. º 
Һауатемператураһының  абсолют максимумы +с 41º 
Һауа температураһының абсолют минимумы −С 43º 
Иң эҫе айында уртаса температура 21,60 °C.

Атмосфера яуым-төшөмөнөң уртаса йыллыҡ күрһәткесе  — 269 мм, шул иҫәптән 
ҡышҡы осорҙа —  77 мм, 
йәйге осорҙа —  192 мм. 
Ҡар яуған көндәр — 143, елдең уртаса тиҙлеге  — 4,3 м/с, һауаның  уртаса сағыштырмаса дымлылығы — 65 %ПОЯСНИТЕЛЬНАЯ ЗАПИСКА к рабочему проекту реконструкции автомобильной дороги «Кызылорда — Павлодар — Успенка — граница РФ».

 Халҡы 
Ҡала Ҡаҙағстанда халыҡ һаны буйынса 19-сы урын, Төньяҡ Ҡаҙағстанда — 6-сы , ә Павлодар өлкәһендә — 2-се урынды биләй.

 Этник составы 
Этник составы (1 ғинуар 2010 йыл) :
 ҡаҙаҡтар — 71 899 кеше (49,60 %)
 урыҫтар — 52 198 кеше (36,01 %)
 украиндар — 7 203 кеше (4,79 %)
 татарҙар — 4 052 кеше (2,80 %)
 немецтар — 3 103 кеше (2,14 %)
 белорустар — 1 235 кеше (0,85 %)
 башҡорттар — 661 кеше (0,46 %)
 әзербайжандар — 659 кеше (0,46 %)
 молдавандар — 623 кеше (0,43 %)
 корейҙар — 368 кеше (0,25 %)
 чечендар — 318 кеше (0,22 %)
 поляктар — 318 кеше (0,22 %)
 башҡалар — 2 329 кеше (1,61 %)
 Йәмғеһе — 144 966 кеше (100,00 %)

 Халыҡ һаны динамикаһы 

2012 йылдың 1 апреленә ҡала халҡы һаны 128 980 кеше Cities & towns of Kazakhstan, ә ҡала округында (ҡала әкимәте) уға ҡараған тораҡ пункттар менән ҡушып — 146 839 кеше булған (2012 йылдың 1 апреленә)

 +Халыҡ һаны динамикаһы
 Йыл
 Тыуым, кеше
 Үлем, кеше
 Иммиграция, кеше
 Эмиграция, кеше
 Халыҡ һаны, мең кеше
  1957
     25
  1979Ҡаҙағстан ҡалалары
     65,871
  1989 https://web.archive.org/web/20081204145130/http://eurasia.org.ru/archive/wh_is_wh/Kz_census99.html
     135
  1996Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за 1996 год 
 2148
 1362
   152,153 (шуларҙан Солнечныйҙа — 9,370)
  1997Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за1997 год
 1721
 1336
 4780
 8468
 146,9 (шуларҙан Солнечныйҙа— 8,9)
  1998Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за 1998 год
     146,409 (шуларҙан Солнечныйҙа — 8793)
  1999Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за 1999 год

   2745
 7830
 147,779 (шуларҙан Икебаштоҙҙа — 124,075)
  2001Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за 2001 год 
 1821
 1386
 3656
 6494
 189768
  2006Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за 2006 год 
     140,9
  2007Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за январь – декабрь 2007 
 2072
 1456
 575
 397
 142,4
  2012
 2072
 1456
 575
 397
 146,8


 +1989 һәм 1999 йылдарҙағы йәниҫәп мәғлүмәттәреhttps://web.archive.org/web/20081204145130/http://eurasia.org.ru/archive/wh_is_wh/Kz_census99.html
 Йыл
 Йәмғеһе, мең кеше
  1000 ҡатын-ҡыҙға ирҙәр һаны
 Ҡаҙаҡтар, мең кеше
 Ҡаҙаҡтар өлөшө, %
 Ир-ат, мең кеше
 Ҡатын-ҡыҙ, мең кеше
  1989
 135,0
 959
 26,7
 19,8
 66,1
 68,9
  1999
 127,3
 897
 47,6
 37,4
 60,2
 67,1


 Дини инаныстар 
Икебаштоҙҙа  17 дини берекмә теркәлгән.

Диндәр буйынса бүленешОтдел внутренней политики акимата города Экибастуза
 Ислам — 7 дини берекмә, һәммәһе лә  Духовного управления мусульман РК филиал,
 Православие — 2,
 Католицизм — 1,
 Протестантлыҡ — 7.

1998 йылда Икебаштоҙҙа тантаналы рәүештә мәсет асыла. Ул хәҙер республикала иң матур мәсеттәрҙән һанала.

Икебаштоҙҙа Серафим Саровский һәм Иверская икона соборҙары бар.

 Хакимиәт органдары 
Икебаштоҙ ҡала  башҡарма власть етәксеһе - әкимәт (хакимиәт) башлығы  — Әким (хәким). Әкимәт  (хакимиәт) — ҡаланың урындағы үҙидара башҡарма органы, ҡала советы башҡарма комитеты вариҫы Официальный сайт акимата города Экибастуза .

Ҡаланың урындағы үҙидараһы вәкәләтле органы — ҡала мәслихәте. 17 депутаттан тора, уларҙы халыҡ муниципаль һайлауҙарҙа  5 йылға һайлайОфициальный сайт маслихата г. Экибастуз.

 Этимологияһы 

Ҡала тарихын өйрәнеүселәр араһында атама буйынса бер нисә нисә киң таралған фараз йәшәп килә. Ҡаҙаҡ теленән башҡортсаға тәржемәһе  һүҙмә-һүҙ аңлашылып тора - «Екі бас тұз » - «Ике баш тоҙ». Бөтә фараздар ҙа ошо өс һүҙгә нигеҙләнә. 

1.Иң киң таралған версия буйынса, 1886 йылда геолог Ҡосым Пшенбаев (хәҙер ҡалалағы тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы уның исемен йөрөтә), был урында күмер ятҡылыҡтары тапҡан. Имеш, йәш геолог үҙенең хужаһына  был урынды эргәләге күлдән алған ике ҙур тоҙ киҫәге («Екі бас тұз»)  менән билдәләп ҡуйҙым тип белдергән булған. Шулай итеп был урындың атамаһы барлыҡҡа килгән.  Павлодар төбәк белгесе Д. П. Багаев ошо фекерҙе дөрөҫ һанай.

2.Шахтер-ветеран Рымжан Бүләкбаев һөйләгән легенда буйынса, күл буйында ике һыбайлы һәләк булған. Уларҙың ҡәберҙәрен аттарының башы менән  билдәләп ҡуйғандар. «Еки атбасы калган туз» - «ике ат башы ҡалған тоҙ» тигәндән, имеш, Икебаштоҙ атамаһы килеп сыҡҡан.

3. Атҡаҙанған ғалим, төбәк белгесе С. И. Джаксыбаев  фекеренсә, «бас» һүҙе ҡаҙаҡса сығанаҡ, инеш мәғәнәһендә ҡулланыла, ә тоҙло күл янында  ике инеш бар, улар ташҡын ваҡытында күлгә ағып төшә. Халыҡ телендә «Еки басты тузды көл», йәғни   «Ике башлы тоҙло күл» ваҡыт үтеү менән Экибастуз - Икебаш тоҙ булып нығынған. 

4. К. Нуралин тигән респондент  ошондай фараз әйткән: ниндәйҙер көтөүсе  ҡырҙа һөт ҡайнатырға булған. Шунда ятҡан ҡара таштарға һауытын ҡуйып, ут ҡабыҙған икән, теге таштар янып киткән. Шуны мөғжизәләй күреп, урынын онотмаҫ өсөн тоҙло күлдән ике баш ҙур тоҙ киҫәктәре алып килеп һалған. Һәм урынды   «ике баш тоҙ» тигәндән Экибастуз тип атай башлағандар.

Омск хәрби-топографик бүлегендә 1876 йылда төшөрөлгән топографик картала иһә Экибастуз күле һәм янындағы күмер ятҡылыҡтары булған  инде. Был факт Экибастуз атамаһы хаҡында үрҙә һөйләнгән легендаларҙан күпкә алдараҡ барлыҡҡа килеүен күрһәтә История названия города Экибастуз.

 Шулай уҡ ҡара 
 Почётные граждане Экибастуза
 Экибастузский угольный бассейн
 История Экибастуза
 Экибастузский лагерь

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Краснопольский А. По поводу статьи К. Егорова «Поездка на Екибастузские каменноугольные копи» // Рус. экон. обозрение. — 1900. — N 5. — С. 111—121
 Панин Д. М. Лубянка — Экибастуз: Лагерные записки. — М.: «Обновление», 1990. ISBN 5-85828-001-3.
 Солженицын А. И. Знают истину танки! Том девятый. Собрание сочинений в 9 томах. — «Терра», 2005. ISBN 5-275-01357-4.
 Солженицын А. И. Один день Ивана Денисовича: Рассказы. — М.: Центр «Новый мир», 1990. ISBN 5-85060-011-6.
 Шевченко С. П. Экибастуз. — Алма-Ата: «Казахстан», 1982.
 Почётный гражданин города Экибастуза — ЦГБ Экибастуза, 2007.

 Һылтанмалар 
 Аппарат акима города Экибастуза 
 Маслихат Экибастуза 
 Экибастузский городской портал
 Salem, Экибастуз

Категория:Ҡаҙағстан ҡалалары