Хан (дәрәжә)

Хан (төркисә — ҡан;  — хаким, батша) — төркисә-монголса юғары дәрәжә.

 Этимологияһы 
Тәүге осор ырыу башлыҡтарын хан тип атаған булғандар.
Монгол империяһы тарҡалғандан һуң хан — батша дәрәжәһе, Осман империяһында — солтан дәрәжәһе. Иранда Сәфәүиҙәр осоронда хан — өлкә хакимы, шулай уҡ хәрби-феодаль аҡһөйәктәр даирәһендәге дәрәжә. Ҡайһы бер илдәрҙә, төбәктәрҙә — шул иҫәптән, башҡорттарҙа — хан титулын Сыңғыҙхандың атай яғынан вариҫы — Сыңғыҙиҙар ғына ала алған.

Беренсе тапҡыр ҡытай сығанаҡтарында Үҙәк Азия ырыуы сяньбигә ҡағылышлы телгә алына (III быуат). Жужань ҡағанатында башлап хан һәм ҡаған (хандар ханы) атамаһы хунну дала күскенселәрендәге шаньюй атамаһын алмаштыра.

 Хан титулдары 
 Гүр-хан — баш хан, ҙур хан, ҡара-ҡытайҙар хакимы булған; ҡайһы берҙә монголдар ҙа ҡулланған.
 Илхан — «төбәк ханы», төрки һәм монгол халыҡтарының иң юғары юлбашсылары титулы.
 Хан-и-Ханан (перс . خان خانان , «Хандар ханы») — Могол ғәскәренең баш командующийы титулы.
 Хан Сахиб Шри Баби — Bantva-Manavadar һинд кенәзлеге хакимы титулы
 Көньяҡ Корея дәүләттәрендә Хань йәки Gan һүҙе «лидер» тигәнде аңлата, бәлки төрки телдәрҙән ингәндер.
 Хатун, йәки Хатан (Ҡатын (Хатун) (фарс. خاتون — Khātūn, төр. Hatun, тат. хатын, монг. хатан, башҡ. — ҡатын) — иренең «хан» титулына тап килгән һүҙ, Сөғд батшалығынан килгән атама, хан ҡушағы, хаким ҡушағыFatima Mernissi, «The Forgotten Queens of Islam», University of Minnesota Press, 1993. pg 21 .
 Мөмүнә ҡатын төрбәһе
 Ханум (башҡортса — ханым; фарсыса: خانم) — был төрки телдәрҙә хан ҡушағы, ҡайһы бер халыҡтарҙа ҡатын кешегә ихтирамлы мөрәжәғәт итеп ҡулланыла
 Хан Баһадур — хан (лидер) һәм баһадир тигәнде аңлата, Британия һинд империяһында мосолман подданныйҙарға ҡарата ҡулланылған. Хан Сахибтән юғарыраҡ дәрәжәEncyclopaedia of Islam, Second Edition .
 Ханзада (урду : خانزاده) — Һиндостандың ҡайһы бер штатында кенәз, кенәз нәҫеленән булыуын күрһәткән титул.
 Хандан (« Хан заты») һиндостани һөйләшендә «Ғаилә» ((ख़ानदान (Деванагари) , خاندان (Nastaleeq)).
 Кавхан йәки Каухан — Беренсе болгар империяһында дәрәжәле чиновникВ. Бешевлиев. Прабългарски епиграфски паметници

 Рәсәй империяһына ингән Ҡаҙаҡ ханлығында хан һайлау 
1812 йылда Кесе йөҙҙә Айшуаҡ хан улы Ширғәзиҙе хан итеп һайлайҙар. Был осорға ханлыҡ хәҙерге өлкә рәүешенә ингән була инде. Шуға күрә Император ғали йәнәпптәре тәғәйенләгән Ырымбур губернаторы Волконский Григорий Семёнович хан һайлау көнөн билдәләй һәм хандың үҙенә лә, ҡырғыҙ аҡһөйәктәренә лә 23 августа хан һайлау була тип хәбәр ебәрә һәм Яйыҡ йылғаһының һул ярына халыҡ менән килергә ҡуша.

Хан менән хәрби губернатор тантанаға килеүенә ғәскәр килеп тора: 200 ырымбур казагы, бер полк типтәр, 300 башҡорт, гарнизон полк пехотаһы һәм артиллерия ротаһы була.

Хәрби губернатор, килеп етеү менән ҡалҡыуға менеп баҫып, батшаның Ширғәзиҙе раҫлатыуға бөйөк фарманын белдерә һәм император грамотаһын урыҫ телендә һәм төркисә уҡырға бойора.

Хан келәмгә тубыҡланып Рәсәйгә тоғро булырға ант итә. Аҙағында ул Ҡөрьәнде, үбеп, баш өҫтөнә күтәрә, аяғүрә баҫып, ант һүҙҙәре яҙылған ҡағыҙ битенә раҫлаусы мисәтен ҡуя.

Шунан һуң сафта торған артиллерия ҡоралдарынан 21 тапҡыр һәм ҡәлғә орудиеларынан 11 тапҡыр атыу яңғырай; мылтыҡтарҙан йүгерек ут һибелә, барабандар туҡылдай һәм яңынан музыка уйнай. Шул ваҡытта ханға батша һарайынан ебәрелгән бай парча менән көпләнгән кеш тун, бүрек кейҙерелә һәм уның исеме яҙылған ҡылыс бүләк ителә. Башына бүректе генерал-майор, тунды — полковник кейҙерә, ә ҡылысты подполковник ҡулына тоттора. Шунан, хәрби губернатор уға хан дәрәжәһенә эйә булыу тураһындағы император грамотаһын, үбеп, баш өҫтөнә күтәрә.

Башта барыһы ла таралыша, әммә сәғәт 4 тирәһендә хәрби губернатор ханды һәм уның ярандарын төшкө ашҡа саҡыра. Эскә үтеү менән, музыка уйнай, императорҙың фамилияһы яңғырауға уның сәләмәтлеге өсөн эсәләр; төштән һуң бал ойошторола.

Байрам тантаналары ике яҡҡа күсеп йөрөп бүләкләшеүҙәр, һыйлашыуҙар менән дауам итәА. И. Левшин Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей (под общей редакцией академика М. К. Козыбаева).— Алматы, «Санат», 1995. Глава ДВЕНАДЦАТАЯ. ИЗБРАНИЕ ХАНА 348 по 349 стр..

 Ҡырғыҙ ханлығында хан һайлау 
Бөтә ҡырғыҙ юғары ҡатламы Ҡоролтайға саҡырыла.
Күрше дәүләттәрҙең илселәре һәм ҡәбиләлә бейҙәре килә:
 Сарыбагыш
 Бугу
 Жантай
 Жетиген
 Саяҡ
 Сару
 Черик
 Ҡалпаҡ
 Жангарач
 Алыбек
 Солто
 Ҡошчо

Ҡоролтайҙа яңы һайланған монархҡа . Боронғо йола үтәп, ханды аҡ кейеҙгә ултыраталар, «Ай-Туяҡ»ҡа аҡ бейәне һуялар. Таж урынына башына өҫкө яғы ҡыҙыл манапа түбәтәй кейҙерәләр. Сарыбағыш ырыуынан Ормон хан Ҡырғыҙ ханлығының беренсе һәм һуңғы ханы булған . Ормон ханды язалағандан һуң ҡырғыҙ ханлығы тарҡалған.

 Башҡорт хандары 
Башҡорт Википедияһында башҡорт хандары тураһында мәҡәләләр:
 Иҫән хан
 Ҡараһаҡал
 Мөйтән бей
 Мәсем хан
 Сәйет Йәғәфәров
 Хажи Аҡҡусҡаров

 Ҡырым ханлығында хан һайлау 
Хан һайларға дүрт атаҡлы ырыуҙың (Аргын, Ҡыпсаҡ, Ширин һәм Барын) бейҙәре ҡоролтайға йыйыла һәм кемде хан итеп ҡуйыу тураһында кәңәшләшә. Яңы һайланған ханды аҡ кейеҙгә баҫтырып күтәрәләр, шунан уның өҫтөндә Ҡөрьән сүрәләре уҡыйҙар ҙа тантаналы рәүештә тәхеткә ултырталар. Ханлыҡҡа Сыңғыҙхан тоҡомон ғына, атап әйткәндә, гәрәйҙәрҙән генә һайлай алғандар.
Был заттар араһында, үҙ сиратында, шундай тәртип була: ханлыҡҡа башта идара иткән хандың  өҫтөнлөклө кандидаттар булып һаналалар. 1478 йылда Төркиә ҡулы аҫтына кергәндән һуң, бейҙар тарафынан һайлап алынған кандидатураны солтан раҫларға тейеш була. Әкренләп Ҡырым хакимын билдәләүҙә хәл иткес һүҙ солтандарға күсә һәм XVIII быуаттан хан һайлау формаллеккә әүерелә .

 Себер хандары 
Себер ханлығында, бигерәк тә һуңғы йылдары дәүерендә, властҡа Тайбуғиҙар һәм Шибаниҙар ынтылған (улар Сыңғыҙлыларға ҡарамаған һәм хан дәрәжеһенә хоҡуҡтары булмаған). Ошо оятһыҙҙар еңеүгә өлгәшкән өлгәшеүен, ләкин оҙаҡҡа түгел, сөнки рус регуляр армияһы баҫымы аҫтында властан яҙалар. Күсемиҙәр күскенсе халыҡтар ярҙамы менән тағы яҡынса 200 йыл дауамында урында хаким булырға ынтылып ҡараған, әммә яйлап тарих сәхнәһенән бөтөнләй юғалған. Күсем ғаиләһенең бер өлөшө әсилеккә алына һәм Рәсәй империяһында 1718 йылға тиклем дәрәжәһен һаҡлап ҡалған. Пётр I бптшаның Йәшерен канцелярияһы Себер династияһы вәкилдәре батша-кенәз улы тигән хоҡуҡтан яҙҙырылған, улар өсөн кенәз дәрәжәһе генә һаҡланған. 1917 йылғы Октябрь социалистик революцияһы был бойороҡто юридик яҡтан әһәмиәтһеҙ тип билдәләй. Күсем хандың Иранда һәм Рәсәйҙә йәшәүсе тоҡомдары хан итеп һайланыу  хоҡуғына эйә. Ҡырым ханлығындағы кеүек, дүрт ырыу — арғын, Ҡыпсаҡ, ширин һәм барын — ҡоролтайының ҡарары етә.

 Ҡасим ханлығында хандарҙы тәғәйенләү 
Ҡасим ханлығы Мәскәүҙән вассал бойондороҡло булған. Сыңғыҙлылар затынан булған хандарҙы унда Мәскәү батшаһы ҡуйған. Шулай уҡ Ҡазан, Ҡырым, Ҡаҙаҡ, Оло Урҙа һәм Себер династиялары вәкилдәрен дә тәғәйенләгәндәр.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Себер ханлығы
 Ҡазан ханлығы
 Жунғар ханлығы
 Коканд ханлығы
 Ҡаҙаҡ ханлығы
 Ҡырым ханлығы
 Бохара ханлығы
 Дербент ханлығы
 Ҡасим ханлығы

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Әзербайжан ханлыҡтары

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Хандар
Категория:Титулдар
Категория:Монгол титулдары
Категория:Ҡырым ханлығы титулдары