Әбү әл-Ғази

Әбүлғази, Әбү әл-Ғази хан (Абдәл-ғази, Багадур-хан, Абульгази Багадырхан, , 24 август 1603, Гүргәнж — 1664, Хиуа) — Хиуа ханы шейбанид, шулай уҡ тарихсы булараҡ билдәле. Гүргәнжтә тыуған, Араб Мөхәммәт-хан улы.

 Идаралыҡ 
Әбүлғази 17 йәшендә атаһынан биләмә ала, һәм шунан һуң ул ағайҙары менән боҙолоша, ағайҙары уны Сәфәүи империяһына ҡыуалар. 1644 йылда Әбүлғази Гүргәнжкә әйләнеп ҡайта һәм хан тип иғлан ителә. Тәхеткә 1643 йылда, ағайҙары менән оҙайлы көрәштән һуң ултыра. Төрөкмәндәргә, ҡалмыҡтарға һәм Бохар ханлығына ҡаршы һуғыша. 1663 йылда улы Мөхәммәт Ануша файҙаһына тәхеттән баш тарта, 1664 йылда вафат була.

 Әҫәрҙәре 
Әбүлғази ике тарихи әҫәрҙең авторы булараҡ билдәле: «Төрөкмәндәр шәжәрәһе» (1661 йылға тамамлаған), һәм «Төрөктәр шәжәрәһе» (1852 йылда Ҡаҙанда һәм 1871 йылда Петербургта баҫыла); ул Саблуков тарафынан бер нисә Европа телдәренә, һәм шул иҫәптән урыҫ теленә тәржемә ителгән, һәм И. Н. Березин тарафынан «Көнсығыш тарихсылары китапханаһы» нәшриәтенә урынлаштырылған (т. III, Ҡаҙан, 1854 йыл).

Ғүмеренең һуңғы йылдарында таҙа үзбәк телендә (ҡыпсаҡ) Сыңғыҙ хан нәҫеле һәм Шайбан ырыуы тарихын яҙа башлай. Әбүлғазиҙың үзбәк әҙәбиәте өсөн әһәмиәте шунан тора: ул фарсы телдәренең көслө йоғонтоһона дусар булған чагатай әҙәби теленә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыш яһай. Әбүлғази теле — Хиуа үзбәктәренең еңел, ябай теле һәм чагатай әҙәби теленән бик ныҡ айырыла. Әбүлғази стиле, уның әҫәрҙәренең фәнни характерҙа булыуына ҡарамаҫтан, асыҡлыҡ һәм һүҙ байлығы менән айырылып тора.

 Әҙәбиәт 

 Әҫәрҙәре исемлеге 

 Родословная туркмен. Пер. А. Г. Туманского. Асхабад, 1897.
 Родословная тюрок
 1-е изд.: 


 4-е изд.: Родословное древо тюрков. Пер. и предисл. Г. С. Саблукова, в кн. "Известия об-ва археологии, истории и этнографии при Казанском университете, т. 21, в. 5-6. Казань, 1906.

 Библиография 

 Самойлович А. Н. профессор. Некоторые дополнения к классификации турецких языков. — II. 1922.
 Саади-Газ Абульгази. «Зеравшан» (на узбекском языке), 1924. № 145, 146, 148 и 150.
 Кононов А. Н. Родословная туркмен. Сочинение Абу-л-гази, хана хивинского. М.-Л. Изд. АН СССР, 1958.
 (рус.)


 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 


 Төркмән шәжәрәһендә. Әҫәр әбү-л-ғази хан хивинский. Изд. СССР ФӘНДӘР АКАДЕМИЯҺЫ. 1958    
 Тормошо һәм эшмәкәрлеге әбү-л-Ғази хан хивинский, тарихсы һәм яугир

 Элек эшләүсе:Әсфәндиәр-ханХорезм ханы1643 — 1663Алмашҡа килеүсе:Ануша-хан
Категория:Алфавит буйынса шәхестәр
Категория:24 августа тыуғандар
Категория:Төрки тарихсылар
Категория:1664 йылда вафат булғандар