Пәнжәб теле

Пәнжәби (пәнжәб теле) йәки көнсығыш пәнжәби (pañjābī; , ;(урыҫ телендәге әҙәбиәттә  пенджа́би, пенджа́бский язык, панджа́бский язык) — пәнжәбтәр  һәм джәттәр теле. Һинд-европа телдәре ғаиләһенең һинд -арий теленә ҡарай.  Һиндостандағы бер тел.

 Таралыуы һәм һөйләшеүселәр һаны 
Тарихи рәүештә Пәнжәб ерҙәре Британия Һиндостанының 1947 йылда икегә бүленеп, Һиндостан һәм Пакистан дәүләттәре барлыҡҡа килеү арҡаһында  бүленеп ҡала.Әле Һиндостанда Пәнжәб штаты булһа ла, ул Пакистандыҡы менән бер төбәк булып һаналып ҡала.  Шуға ла был төбәк һөйләше  Пакистандың  көнсығыш өлөшөндә ,  шулай уҡ  Һиндостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында таралған (башлыса Пәнжәб штатында, шулай уҡ күрше  Харьяна һәм Химачал-Прадеш штаттарында). Һиндостанда  28—29 миллионлап кеше ошо телдә һөйләшә. Пәнжәби телдә һөйләшкән иң ҙур ҡалалар -  Амритсар, Чандигарх, Джаландхар, Патиала.

Пакстанда 2008 йылғы халыҡ һанын алыуҙа  пәнжәбиҙә  76 млн самаһы кеше һөйләшкәне теркәлгән. Атап әйткәндә, пәнжәб телендә Лахор 86 % кешеһе,  ә Исламабадтың 71 % һөйләшә.

Бынан тыш,  пәнжәбиҙә һөйләшеүселәр  Һиндостан һәм Пакстандан ситтә лә бар.

Пәнжәбиҙә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һанын сығарып булмай, сөнки ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны үҙаллы телдәр тип танылған  сирайки, догри һәм потхохари телдәренә индерә (Патиалдағы Пәнжәб университеты ).

 Пәнжәбиҙә һөйләшеүселәр йәшәгән илдәр исемлеге (кәмей барыу тәртибендә) 
 Урын Ил һөйләшеүселәр һаны1   76 335 3002   29 109 6723   2 300 0004   1 100 0005   720 0006   640 0007   620 0008   260 0009   185 00010   140 000 11   120 00012   90 00013   80 00014   75 00015   75 00016   70 00017   70 00018   68 00019   65 00020   60 00021   55 00022   50 00023   45 00024   40 00025   35 000

 Статус 
Пәнжәб теле —  Пәнжәб штатындағы рәсми тел.

 Диалекттар 
Пәнжәби  стандарт бер нисә диалектҡа бүленә.
  Мәжи диалекты (mājhī)  әҙәби пәнжәб теленә нигеҙ итеп алынған. Мәжинең диалект тармаҡтарына  амритсари ( Амритсар ҡалаһы райоын), лахаури (Лахор округы) , Сиялкот, Шакаргарх һәм өлөшләтә  гужранвал, гурдаспури инә.
  Дөәби диалекты (dōābī) джалландари, хошиарпури һәм капуртхали һөйләштәренә тармаҡлана.
 Мәлвәи диалекты  (mālwāī);  был диалектта һөйләшкәндә йәшәгән урындар - Фирозпур ҡалаһы районы, Лудхиана, Тава, Дханаула.

Бынан тыш Ю. А. Смирнов традицион классификацияла пәнжәби һәм көнбайыш пәнжәби  телдәренең стандарт диалекттары менән берлектә ҡаралған башҡа  диалекттарын да килтерә:
  Пөвәди йәки пүәди диалект (pōwādhī;  Банджара районы, Сархинда, Эвама, Раджпура, Кхарара, Рупара, Курали).
  Рәтһи диалекты (rāṭhī).
  Бһаттиани диалекты (bhaṭṭiānī;  Фирозпура районы)

 Яҙмаһы 
Пәнжәб теле башта үҙенсәлекле лахнда яҙмаһы менән файҙаланған.  XVI быуатта яңы төр яҙма  — гурмукхи килеп сыҡҡан, уны  сикхылар үҙҙәренең дине өсөн файҙаланған. Гурмукхи  тауыш тонын да билдәләй, хәреф-ижек менән яҙыла,  Һиндостанда таралған.  Пакстанда — шахмукхи яҙмаһы.

 Лингвистик характеристикаһы 
 Фонетика 
Дүрт тоны бар: тигеҙ, күтәрелә барған, фарингаланған төшөп барыусы һәм саф төшөп барыусы, улар һүҙҙең мәғәнәһен айырырға мөмкинлек бирә,  грамматик роль дә үтәй. Тондар  телдең электән килгән үҙенсәлеге түгел, һәм башҡа  арий телдәрендә осрамай; улар һуҙынҡы өндәрҙең төрлө тартынҡылар менән  нисек әйтелеүенә ҡарап уйлап сығарылған. Пәнжәби  — флектив-аналитик тел.

+Һуҙынҡылар АлғыКөсөргәнешһеҙ алғыУртаКөсөргәнешһеҙ артҡы АртҡыӨҫкө.  ī /iː/    ū /u/Урта-өҫкө ē /eː/ i /ɪ/   u /ʊ/  ō /oː/Урта   a /ə/Урта-аҫҡы e /ɛː/    o /ɔː/Аҫҡы  ā /aː/  

+Тартынҡы Ирен Ирен-теш Теш Альвеоляр Ретрофлекс Постаьвеоляр,/Палаталь Веляр Глотталь Шартлаулы p /p/ph /pʰ/ b /b/ t /t̪/th /t̪ʰ/ d /d̪/ ṭ /ʈ/ṭh /ʈʰ/ ḍ /ɖ/ k /k/kh /kʰ/ g /g/ Аффрикат c /tʃ/ch /tʃʰ/ j /dʒ/ Носовые m /m/ n /n/ ṇ /ɳ/ ñ /ɲ/ ṅ /ŋ/ Фрикатив f /f/ s /s/ z /z/ ś /ʃ/ x /x/ ġ /ɣ/ h /h/ Бер баҫымлы r /ɾ/ ṛ /ɽ/ Аппроксимант v /ʋ/ y /j/ Латераль аппроксимант l /l/ ḷ /ɭ/

 Морфология 

Грамматик үҙенсәлектәре: үҫешкән килештәр системаһы, ҡайһы бер сифаттар родтар буйынса   предикатив функцияла ғына,  субъект, ситләтелгән-объект  һәм реляцион торошҡа ҡарап үҙгәрә.  Пәнжәбинең иң боронғо ҡомартҡыһы  — сикхиларҙың XII-XVII быуаттар ҙа яҙылған изге китаптары   «Гуру Грантх Сәхиб (Адигрантх)» (йәки «Грантх Сәхиб»).

 Синтаксис 
Пәнжәбиҙә һүҙҙәрҙең стандарт тәртибе — субъект-объект-ҡылымGill, Harjeet Singh and Gleason Jr, Henry A. (1969). A Reference Grammar of Panjabi. Patiala: Department of Linguistics, Punjabi University. Һүҙҙәр араһындағы бәйләнештәрҙе билдәләү өсөн  бәйләүестәр файҙаланыла Wals.info.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 


 Смирнов Ю. А., Обнаружение четвёртого тона в языке панджаби и фарингализованного характера другого, известного тона, «Уч. зап. Гос. института международных отношений», 1971, в. 7.





 Һылтанмалар 

 Punjab and Punjabi (на панджаби)
 Panjabi learning resources
 Грамматика, словари, алфавит 
 Уроки панджаби (англ. яз)

 Һүҙлектәр 
 English to Punjabi Dictionary 
 Конвертация с панджаби на английский 
 Online translator English to Punjabi, or vice-versa 
 Punjabi Dictionary (Gurmukhi) 
 Free Windows based Punjabi->English->Punjabi dictionary 
 Онлайн-словарь 

 Софт 
 Помощь с транслитерацией 
 Программа для набора индийских языков
 Виртуальная клавиатура
 Punjabi Software, Punjabi Language DVD, Punjabi Keyboard, Punjabi Magnetic, Alphabets, Punjabi Language and Grammar Books 

Категория:Һиндостан
Категория: Һиндостан телдәре
Категория:Пакистан телдәре