Тәңре

Тәңре (бор. төрки. 𐱅 𐰃 𐰭 𐰼 *teŋri / *taŋrɨ; тув-ега. Дээр, кума. Тэнгирь, иҫке монгол. ᠲᠨᠭᠷᠢ Tngri; , калм. Teңгри; булг. Тангра; сыуаш Тĕнери; саха Таҥара; үзб. Tangri; ; ;  һәм  Тәңре; ҡарас.-балҡ. Тейри; ябай. ҡытай.: 腾格里, путунхуа Ténggélǐ, праһинд-европа dyews-pħters, , һәм ; ; уйғ. Тәңри; сыб. ТаңҡырEski Türk dini (gök tanrı inancı) ve … — Google Books) — төрки-монгол сығышлы Евразия халыҡтарының юғары күк илаһы.

Уның икенсе атамаһы — «Күк Тәңре / Көк Тәңірі».

 Тарихы 
Ҡытай йылъяҙмаларында Һунндарҙы 撑犁 тип тәүге тапҡыр тасуирлау теркәлгән:
«匈奴谓天为撑犁» : Һунну Хунну Тяньде (天 ҡытай телендә күктең йәки Күк йөҙөнөң атамаһы) Тәңре ти.

Урта быуат төрки телле халыҡтарҙың дәүләттәрендә, шул иҫәптән асылда боронғо төркиҙәр (тюркют), хандар үҙ власын Тәңре рөхсәте менән нигеҙләгәнEurasica.ru — Евразийский исторический сервер — Статьи — А. К. Бисенбаев. Мифы древних тюрков — КАК ТЕНГРИ СОЗДАЛ ТЮРКОВ И ПОДАРИЛ ИМ МИР . Был хакимдар, уларға айырым бәрәкәт — ҡот (йән) биргән Тәңре бүләгенә эйә булыусы итеп ҡабул ителгән, улар үҙҙәренең һайланып алынған булыуын раҫлаусы Тәңреҡот, Ҡотлоға йәки Ҡоталмыш тигән  исемдәре йөрөткәнУгдыжеков С. А. Социальная структура раннесредневековых кыргызов. — Абакан, 2003.
Айт О бир Теңри ۞

Теўелсиз Теңри ۞

Туўдырмады эм туўмады۞

Эм йоқ Оґа бир теңли ۞ "
(Қуран мәнеси 112)

Б. э. 921—922 йылдарында Әхмәт ибн Фаҙлан Волгаға сәйәхәтен тасуирлап, күскенсе төркиҙәр тураһында яҙа:
Әгәр уларҙың ҡайһыһылыр ғәҙелһеҙлек кисерһә һәм ниндәйҙер уҫаллыҡҡа дусар ителһә, ул, башын күккә күтәреп, былай ти: «Бер тәңре», ә был төркисә «берҙән-бер илаһ менән ант итәм», сөнки «бер» төркисә , ә «тәңре» төркиҙәр телендә — «илаһ»АХМЕД ИБН ФАДЛАН. КНИГА О ЕГО ПУТЕШЕСТВИИ НА ВОЛГУ В 921—922 гг.

Төрки халыҡтарҙың ата-бабалары, шаман ышаныуҙарына эйәргән анимистар булған, улар күк илаһтарын һәм тәбиғәт көстәрен хөрмәт иткән. Мәхмүт Ҡашғари фекере буйынса, Тәңре үҫемлектәр барлыҡҡа килтереүсе һәм  булараҡ билдәле булған. Төрки телле халыҡтар «Тәңре» сифатын ҡулланған, һәм ул айырыуса ҙур әһәмиәтле нәмәне аңлатыусы «күк, илаһи» тигәнгә тиң, мәҫәлән, Көнбайыш Саяндағы Хан-Тәңре йәки Кантегир (хакасса Хан-Тигір).

 Тасуирлама 
Монгол тәңрелегендәге төп илаһ булып Күк Атаһы () һәм Әсә-Ер () һанала. Монгол империяһында бөтә донъяның эйәһе һәм еңеүҙәргә илткән илаһҡа ышаныу хан контролен көсәйтеүсе идеологик сара булған. Мәҫәлән, монгол хакимдарының әмерҙәре "Мәңге күктең көсө"нәПисьмо Гуюка папе римскому һылтаныу менән нығытылған.

Илаһ исеме менән проектта ҡатнашыусылар фекеренсә, «Этимологик Старостин базаһы» барлыҡҡа килде общеалтайский лексемалары менән тәү мәғәнәһен «вәғәҙә, илаһһы»Этимологическая база Старостина.

Шулай уҡ сығышы менән бәйләнгән шумер Dingir («Күк»)Мифы народов мира: энциклопедия. — Т. 2. — , 1988., ҡытай термин Тянь, әһәмиәте. «Небо»Муратов Б. А. К вопросу об истории возникновения тюркского рунического письма // Урал-Алтай: через века в будущее. Материалы Всероссийской научной конференции (1-5 июня 2005 г.). — Уфа: Гилем, 2005. — C. 96-102.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 





 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 



Категория:Башҡорт мифологияһы
Категория:Ҡырғыҙ мифологияһы
Категория:Монгол мифологияһы
Категория:Күк һәм һауа торошо илаһлары
Категория:Юғары илаһтар
Категория:Алфавит буйынса илаһтар