Мәмлүктәр

мини|Мәмлүк әрмән Рустам Раза, Наполеон Бонапарттың шәхси һаҡсыһы һәм . 1806 йылғы портреты
Мәмлүктәр (шулай уҡ мәмелүктәр ) — урта быуат Мысыр төрки (ҡыпсаҡ ) һәм кавказА. Ш. Кадырбаев, Сайф-ад-Дин Хайр-Бек — абхазский «король эмиров» Мамлюкского Египта (1517—1522), «Материалы первой международной научной конференции, посвященной 65-летию В. Г. Ардзинба». Сухум: АбИГИ, 2011, pp. 87-95Thomas Philipp,Ulrich Haarmann (eds), The Mamluks in Egyptian Politics and Society. (Cambridge: Cambridge University Press, 1998), pp. 115—116.Jane Hathaway, The Politics of Households in Ottoman Egypt: The Rise of the Qazdaglis. Cambridge: Cambridge University Press, 1997, pp. 103—104. (грузиндар By Reidar VisserRelations of the Georgian Mamluks of Egypt with Their Homeland in the Last Decades of the Eighteenth Century. Daniel Crecelius and Gotcha Djaparidze. Journal of the Economic and Social History of the Orient, Vol. 45, No. 3 (2002), pp. 320—341. ISSN 0022-4995.The Arab Lands under Ottoman Rule: 1516—1800. Jane Hathaway, Karl Barbir. Person Education Limited, 2008, pp. 82, 98-99. ISBN 978-0-582-41899-8. .) сығышлы ҡол егеттәрҙән рекрутлыҡҡа алынған хәрби ҡатлам. Мәмлүктәр төрки.телдәр ғаиләһенә ҡараған мәмлүк-ҡыпсаҡ телендә һөйләшкән.

Егеттәр исламға мөрәжәғәт итә, ғәрәп телендә уҡыған һәм ябыҡ лагерь-интернаттарында хәрби күнекмәләр менән шөғөлләнгән. Мәмлүктәр алдынан Ғәрәп хәлифәлеге гүләмдәре булған.

 Тарихы 

 Ҡыҫҡаса хронология 

 1250 — Мысырҙа мәмлүктәргә власть биләү насип булған. Шажар-әд Дурр — Әйүбиҙәр солтаны әсәһе заговорсылар составында булған. Айбәк, баш күтәргән әмирҙәрҙең береһе, һуңыраҡ солтан титулын ҡабул итә. Яңы элита элекке ысул менән рекрутлыҡҡа алынған: каста өсөн Алтын Урҙанан ҡолдар һатып алыу дауам иткән. Мәмлүк солтандарының ике «династия» билдәле булған: Баһри (1250—1382) һәм Бөржи (1382—1517).
 1260 — Ҡотдос һәм Бейбарс етәкселегендә мәмлүктәр монгол армияһын Айн-Жалут (3 сентябрь) эргәһендә ҡыйратҡан һәм,Дамаскты индереп, Сүриәне тартып алған.
 1261 — Ғәббәсиҙәр принцына мәмлүктәр номиналь, әммә почётлы хәлиф посын тәҡдим иткән. Ғәрәбстандың ислами изгеләре: Мәккә һәм Мәҙинә улар власы аҫтында булған.
 1375 — мәмлүктәргә киликий цитаделе Систы баҫып алыу һәм Киликий Әрмәнстаны батшаһы Левон V Лузиньянды, батшабикәне, ике принцессаны, католикос Погос I һәм ҡайһы бер әрмән кенәздәрен әсирлеккә алып, бының менән әрмән Киликий батшалығының  аҙағын билдәләп, Мысырға алып китеү форсаты сыҡҡан.
 1419 — мәмлүктәр Ҡараманиҙар әмирлеген буйһондорған.

мини|Мөхәммәт Алиҙың 1811 йылда мәмлүктәрҙе ҡанһыҙ һуйыуы.

 1517 — мәмлүктәр дәүләте төрөк интервенцияһы тарафынан һындырылған, әммә улар, төрөк пашаларына буйһонһа ла, үҙҙәренең өҫтөнлөклө статусын һаҡлап ҡалыған.
 1769 — мәмлүктәрҙең төрөктәргә ҡаршы фетнәһе.
 1798 — Наполеондың француз армияһы пирамидалар янындағы ҡаты алыштарҙа, иҫкергән мушкеттар менән ҡоралланған мәмлүк атлыларын еңә.
 1806 — төрөк армияһы баш күтәреүсе мәмлүктәрҙе ҡыйрата.
 1811 йылдың 1 марты — мәмлүк күпләп ҡырыу. Мысыр пашаһы Мөхәммәт Али тантаналы киске ашҡа 600 мәмлүк бейен саҡыра һәм һаҡсыларына уларҙы ҡырырға бойора. Был ваҡиға бөтә Мысыр биләмәһендә лә мәмлүктәрҙе ҡырыуҙы башларға тигән сигнал була: 4 мең самаһы мәмлүк үлтерелә, тере ҡалғандары Суданға ҡасып киткән.

 Мәмлүк солтанлығы 
XII быуатта Мысырҙа хакимлыҡ иткән Әйүбиҙәр династияһы мәмлүктәрҙе хәрби хеҙмәт үтәүгә саҡырған. 1250 йылда төрки-мәмлүк лидерҙары, Әйүбиҙәрҙе ситләтеп, Мысырҙа власты үҙ ҡулына алған. 10 йыл үткәндән һуң, солтан етәкселеге аҫтында һуғышҡан мәмлүктәр Айн-Жалут янындағы ҡаты алышта татар-монголдарҙы ҡыйратҡан. 1268 йылда улар тәре йөрөтөүселәрҙе, ә тағы ла 5 йыл үткәндән һуң — исмаили-низариттарҙы тар-мар иткән. Мәмлүк солтанлығы биләмәләре Сүриәне һәм Фәләстанды һәм Төньяҡ Африка биләмәләренең бер өлөшөн үҙ эсенә алған. Мәмлүктәр Кесе Азияның көньяғындағы Рубениҙарҙың Әрмән батшалығын юҡҡа сығарған .

Мәмлүктәр сөнниселек исламы . Бағдад хәлифәлеген татар-монголдар ҡыйратҡандан һуң, улар ҡабаттан Ғәббәсиҙәр хәлифәлеген тергеҙгән. Әммә ысынбарлыҡта власть Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенә түгел, ә мәмлүк солтандары ҡулында булған. Мосолмандарҙың изге ҡалалары Мәккә һәм Мәҙинә мәмлүктәр яҡлауы аҫтында булған. Мәмлүктәр осоронда солтанлыҡтың мәҙәни тормошонда күтәрелеш күҙәтелгән.

1516 йылда солтан Сәлим I етәкселегендәге төрөк армияһы Алеппо эргәһендәге Марж Дабик тигеҙлеге янындағы ҡаты алышта мәмлүктәрҙе тар-мар итә һәм уларҙың биләмәләрен Ғосман империяһына ҡуша. Мәмлүктәр, мысыр солтаны Мөхәммәт Али уларҙы юҡ итергә бойорғанға саҡлы, Мысырҙа абруйлы ҡатлам сифатында үҙ йоғонтоһон 1811 йылға тиклем һаҡлап ҡала .

Мәмлүктәр хакимлығы ике династия — Баһриттар (1250—1390) һәм Бөржиттәр (1390—1516) тарафынан тормошҡа ашырылған.

 Баһриттар 
 ИсемеХакимлыҡ йылдарыИҫкәрмәШажар ад-Дурр 1250  Әл-Мәлиҡ әс-Сәлих әд-дин Әйүбәнең тол ҡатыныАйбәк әл-Мү’изз 1250—1257 Төркмән сығышлы, мәмлүктәр араһында уны Айбәк әт-Төркмәни тип йөрөткәндәр.Әл-Мансур Али 1257—1259 15 йәшлек Али эргәһендә ысын хакимдар булып ҡөҙрәтле әмирҙәр Санжар әл-Һаләби, солтандың атабәге, Санжар әл-Ғатми, Мысырҙа ҡалған Баһриттарҙың лидеры, һәм Айбәктең фавориты Ҡотдос әл-Мү’иззи.Ҡотдос әл-Мозаффар 1259—1260 әл-Мү‘изз Айбәк мәмлүктәренең өлкән әмире булған, Айбәк власҡа килгәндән һуң Мысыр солтанлығының наместнигы посын биләгән. 1260—1277 Монгол илхандары һәм европа тәре йөрөтөүселәренә ҡаршы Фәләстанда һәм Сүриәлә уңышлы һуғыштары менән билдәле.Сәйед Беркәхан 1277—1280 1279 йылдың авгусында тәхеттән баш тартҡан. Беркәхандың ете йәшлек ҡустыһы Саламыш, Ҡалауындың ҡурсалауы аҫтында, тәхеткә ултыртыла.Бәҙретдин Саламыш 1280 Үҙенә солтан титулын алған Ҡалауын, бер нисә ай үтеүгә тәхеткә ултыртылған кескәй Саламышты, ҡолатҡан.Сәйфетдин Ҡалауын 1280—1290 Әл-Ашраф Хәлил 1290—1294 Ән-Насир Мөхәммәт 1294—1295, 1299—1309, 1309—1340 Әл-Әдил Китбуға 1295—1297 Лажин әл-Мансур 1297—1299 Бейбарыҫ II әл-Жаһангир 1309 Әбү Бәкер әл-Мансур 1340—1341 Ҡужуҡ әл-Ашраф 1341—1342 Ән-Насир Әхмәт бин Яхъя (Әхмәт ән-Насир]] 1342 Исмаил әс-Сәлих 1342—1345 Шабан I әл-Камил 1345—1346 Хажжи I әл-Мозаффар 1346—1347 Ән-Насир әл-Хәсән 1347—1351, 1354—1361 Сәлих Сәләхетдин 1351—1354 Сәләхетдин Мөхәммәт әл-Мансур1361—1363 Шабан II әл-Ашраф 1363—1376 Али әл-Мансур 1376—1382 Хажжи II әс-Сәлих 1382, 1389—1390 

 Бүржиттәр 
 ИсемеХакимлыҡ йылдарыИҫкәрмәБарҡуҡ аз-Заһир 1382—1389, 1390—1399 Бөржиттәр династияһына нигеҙ һалыусы, Черкесияла тыуған. 1382 й. тәхеткә ултырған. Уның хакимлығы осоронда бөтә әмир вазифалары ла черкестар ҡулында булған, шуның һөҙөмтәһе булып артабанғы барлыҡ солтандар ҙа черкестар араһынан булған. Вафаты алдынан 13 йәшлек улы Фаражды үҙенең вариҫы итеп иғлан иткән.Фараж ан-Насир]]1399—1405, 1405—1412 Барҡуҡтың грек ҡол ҡатын-ҡыҙынан тыуған улы. Уның хакимлығы илгә бәхетһеҙлек кенә килтергән. Төрлө мәмлүк төркөмдәренең власты ҡулға төшөрөү өсөн көрәшенән файҙаланып, Тимур 1400 й. Сүриәгә баҫып ингән, Алеппо, Хомс һәм Дамаскты яулап алған. Был ваҡиғанан һуң илдә анархия һәм  урынлашҡан. Абдул-Азиз әл-Мансурҙың власҡа килергә маташыуы уңышһыҙ тамамланғандан һуң, баш күтәреүсе мәмлүктәр Сүриәгә ҡасҡан. Уларҙы Дамаск хөкөмдары Шәйех хеҙмәткә алған. 1406 йылдан 1412 йылға саҡлы Фараж Сүриәгә биш тапҡыр поход ойоштора, әммә барыһы ла уңышһыҙ тамамланған. Ә Ҡаһирәлә уға ҡаршы даими рәүештә заговорҙар үрелә. 1412 йылғы походтан һуң әсирлеккә төшә һәм уны үлем язаһына тарттырыу хөкөмө сығарылған. Әл-Мостаин уны ярлыҡалаған.Абдул-Азиз әл-Мансур1405 йылда бер төркөм мәмлүк Абдул-Азиз әл-Мансурҙы тәхеткә ултыртҡан. Уның хакимлығы бер нисә ай ғына дауам иткән. Уның яҡлылар ҡаһирә ҡәлғәһендә төпләнгән була, әммә Фараж цитаделды үҙ ҡулына алған. Абдул-Азиз әл-Мансур, Александрияға оҙатыла һәм күп тә тормай үлә.1412 1412 й. Фараж ән-Насир, Әл-Мостаин хәлифте үҙе менән алып, Сүриәгә сираттағы походына йүнәлгән. Солтан тар-мар ителгән һәм Дамаскта ҡамалған. Сүриәлеләр хәлифте әсир иткән һәм солтан тип иғлан иткән. Әл-Мостаин был шикле дәрәжәнән ныҡышмалы баш тартҡан.Шәйех әл-Мүәйәд1412—1421  Әл-Мостаин тәхеткә килеп бер нисә ай үткәндән һуң, Шәйех әл-Мүәйәд уны властан ситләштергән һәм үҙе солтан булған. Шәйех әл-Мүәйәд илдә тыныслыҡ һәм тәртип урынлаштырыуға ирешкән. После его смерти в 1421 йылда ул вафат булғандан һуң, уның тарафдаштары уның йәш ярымлыҡ улы Әхмәт әл-Мозаффарҙы солтан тип иғлан иткән.Әхмәт I әл-Мозаффар1421 Тәхеткә ултырғандан һуң шундуҡ әмир Татар уны ҡолатҡан һәм Шәйех әл-Мүәйәдтең н язаларға ҡушҡан.Татар әз-Заһир1421 Тәхеткә килеп с ай үеүгә Татар әз-Заһир сирләй һәм үлә. Тәхетте үҙенең 10 йәшлек улы Мөхәммәткә тапшыра I.Мөхәммәт I әс-Сәлих1421—1422 Атаһы үлгәндән һуң тәхеткә ултырған. Солтан һарайы идарасыһы Барыҫбой тарафынан 1422 йылда ҡолатылған.Барыҫбой әл-Ашраф1422—1438 Мөхәммәт I әс-Сәлихте ҡолатҡан. Ҡомһоҙ, ҡабынып китеүсән һәм миһырбанһыҙ хаким булған. Тәре йөрөтөүселәрҙең өсөнсө походынан һуң улар ҡулында тотолған Кипрға өс экспедиция ойошторған. Уның хакимлығының һуңғы йылдарында Мысыр халҡын  сире ҡырған, ҡоролоҡ, саранча ябырылыуы һәм аслыҡ булған.Йософ әл-Азиз1438 1438 й. улы Йософҡа тәхетте васыят итеп, Барыҫбой вафат булған. Шул уҡ йылда үҙенең һы Жаҡмаҡ уны тәхеттән төшөргән.Жаҡмаҡ әз-Заһир1438—1453 Йософ әл-Азизды тәхеттән төшөргән. Сүриәләге бөтә болаларҙы ла баҫтырған, бынан һуң Родосҡа ҡаршы һуғыш башлаған. 1453 й. 80 йәшендә вафат булған .Усман әл-Мансур1453 Жаҡмаҡтың улы. Рәхимһеҙ, аңра һәм  хаким булған. Мәмлүк ихтилалы һөҙөмтәһендә ҡолатылған.Инал әл-Ашраф 1453 й. мәмлүктәр болаһы Усман әл-Мансурҙы ҡолатҡан һәм Родосҡа ҡаршы һуғышта мысыр флоты менән командалыҡ иткән Инал әмирҙе солтан итеп иғлан иткәндәр. Уның хакимлыҡ иткәнендә солтан әсирҙәре үҙ теләктәре менән бөтә юғары чиновниктарын тәғәйенләгәндәр һәм урындарынан төшөргәндәр.Әхмәт II әл-Мүәйәд1461 Инал әл-Ашрафтың улы. Бер нисә ай хакимлыҡ иткәндән һуң мәмлүктәр тарафынан ҡолатылған.Һушкадам әз-Заһир1461—1467 Әхмәт II әл-Мүәйәдте ҡолатҡандан һуң, мәмлүктәр тәхеткә быға тиклем солтан домены менән идара иткән грек Һушкадамды ҡуйған. Ул юҡтан шикләнеүсән, ҡурҡаҡ булған. Үҙенең дошмандары башына үлтереш, ғазаплау һәм күмәк халыҡ алдында экзекуциялар ташҡынын яуҙырған.Билбай әз-Заһир1467—1468 Һушкадам әз-Заһирҙың вафатынан һуң власҡа килгән. Мәмлүктәрҙең һе булып хеҙмәт иткән.Тимербуға әз-Заһир1468 Билбай әз-Заһир вафат булғандан һуң власҡа килгән. Мәмлүктәр ҡулында уларҙың һе булып хеҙмәт иткән.Ҡәйетбай әл-Ашраф1468—1496 1468 йылда власҡа килгән. Ул шәфҡәтһеҙ, аҡыллы һәм алдан күреүсән булған. Уның хакимлығы осоронда, 1485 йылда, кесе азия территорияларында барған төрөктәр менән тәүге һуғыш башланған. Ике алышта ла отҡан һәм 1491 й. һәм, төрөктәр Альбистан һәм Киликияға дәғүә итмәүен белдергән, Мысыр өсөн уңайлы тыныслыҡ килешеүе төҙөгән.Мөхәммәт II ән-Насир1496—1498 Мысыр армияһын ут ҡоралдары менән ҡоралландырырға маташҡан, әммә мәмлүктәрҙең күпселеге был реформаны  тип ҡабул иткән. Йәш солтан 1498 й. Газала үлтерелгән.Ҡансух әз-Заһир1498—1500 Мөхәммәт II-нең вафатынан һуң солтан итеп һайланған. Хаким итә башлауына ике йыл тигәндә үлтерелгән.Жанбалат әл-Ашраф]]1500—1501 Ҡансух әз-Заһир үлгәндән һуң солтан итеп һайланған. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә идара иткән.Томан-бай I әл-Әдил1501 Жанбалат әл-Ашраф үлгәндән һуң солтан итеп һайланған. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә хакимлыҡ иткән.Ҡансух әл-Ғаури1501—1516 Әмирҙәр ярҙамы менән 1501 йылда 60 йәшендә тәхеткә ултырған. Быға тиклем баш вәзир булған. Оппозицияны тиҙ арала баҫтырған һәм ғәҙәттән тыш саралар ярҙамында ҡаҙнаны тулыландырған. 1503 й. Ҡансух әл-Ғаури мәмлүк общинаһының төп үҙәктәренең береһенә әйләнгән яңы ипподром төҙөткән. Язалауҙарҙы урынһыҙ ҡулланмайса, кешелекле хакимлыҡ итергә тырышҡан. Сүриәлә Алеппо ҡалаһы янында төрөктәр менән алыш барған Дабиҡ яланында ағыулап үлтерелгән.Томан-бай II әл-Ашраф1516—1517 Ҡансух әл-Ғаури вафат булғандан һуң солтан итеп һайланған. Быға тиклем Мысыр  бурысын башҡарған. Уның хакимлығы башланғанда, төрөктәр бөтә Сүриәне яулап алған һәм Мысыр сиктәренә яҡынайған. 1517 й. ғинуарында  Риданиийя янында (Ҡаһирә янында) төрөктәр мәмлүктәрҙе тар-мар иткән һәм Ҡаһирәгә баҫып ингән. Ете көндән Томан-бай мәмлүк отряды менән баш ҡалаға баҫып ингән һәм мәмлүк атлыларын бөтөнләйгә юҡ иткән ихтилал башлаған. Бынан һуң Томан-бай әсирлеккә эләккән һәм язалап үлтерелгән.

мини|Мәмлүктәр флагы

 Характеристика 

 Әҙерләү 
мини|XVI быуат башындағы мәмлүк һыбайлылары
Мәмлүктәрҙең хәрби һәм физик әҙерлек комплексы фурусия тип аталған. Уға йәйәнән атыу менән, фехтование, һөңгө һәм башҡа ҡорал менән күнегеүҙәр, көрәш ингән. Йәйәнән атыу оҫталығы мәмлүк өсөн иң мөһиме булған. Шулай уҡ мәмлүктәр һыбай һәм йәйәү сафта  менән һуғышырға өйрәнгән. Монголдарҙыҡына оҡшатып ойошторолған һәм бик күп йәнлекте аулауға ҡоролған һунар мәмлүктәр өсөн бик шәп күнекмә сифатында хеҙмәт иткән.

 Ҡоралланыуы 
мини|XVI быуат мәмлүк һыбайлыларының 
Һуғышсы-мәмлүктең һаҡлау ҡоралы булып мамыҡ менән һырылған юшман тип аталған хәрби кейемдән (елән, шулай күлдәк төрөндә булған),  һәм ламелляр  — жавшандан торған. Ябай яугирға башын һаҡларға сәллә хеҙмәт иткән, бай мәмлүктәр  бармицалы металл  кейгән. XV быуатта дүңгәләкле-пластинкалы тар киң таралыу алған. Төп ҡорал йәйә булған, шулай уҡ һөңгө, ҡылыстар, суҡмарҙар менән ҡоралланған; шулай уҡ ҡамауҙа һәм диңгеҙ һуғыштарында әүҙем файҙаланылған арбалет ҡоралына эйә булған. XIV быуат аҙағында мәмлүктәр ҡулланыла артиллерия ҡуллана башлай. Походта һуғышсы-мәмлүктең бары тик бер аты, шулай уҡ, багаж һәм ҡорал, кәрәк-яраҡ тейәп йөрөтөр өсөн, бер йәки ике дөйәһе булған. Мәмлүктәр армияһында бер иш униформа булмаған, ләкин күптәр, был төҫ элекке Әйүбиҙәр династияһының төҫө булғанлыҡтан, ҡыҙыл йәки һары төҫтәге кейем кейгән. Был төҫ элекке Әйүбиҙәр династияһының төҫө булғанлыҡтан, күпселек байраҡтар һары төҫтә булған. Көмөш, ҡиммәтле таштар менән биҙәлгән билбау офицерҙарҙың төп айырмаһы булған.

 Тактикаһы 
мини|Атлы мәмлүк. 1810 йылғы картинаһы.
Мәмлүк атлылары маневрҙар яһауға, ялған сигенеүҙәргә һәм башҡа төрлө ысулдарға эйә булырға өйрәтелгән. Пехота ҙур аралыҡтар үтергә һәләтле һәм көтөлмәгән һөжүмдәрҙе кире ҡағырға әҙер булған. Шулай уҡ пехота кавалерияға ҡаршы һөҙөмтәле эшләргә өйрәтелгән булған. Әйтергә кәрәк, мәмлүктәр күпселек осраҡта кавалерияға таянғанлыҡтан, яу барышында йәйәү яугирҙарҙы һирәк ылыҡтырған. Элиталы подразделение кавалеристары йәйәү сафтарҙа, хәрби хәрәкәттәргә өйрәтелгән, улар ялан нығытмаларын да төҙөй белгән. Яу барышында мәмлүктәр, дошмандың тылға көтөлмәгән һөжүменән һаҡланыр өсөн, ҡалҡыулыҡтар алдындағы иң уңайлы позицияны һайларға тырышҡан. Мәмлүк армияһының яу яланындағы төҙөлөшө традицион булған, үҙәктән һәм ике флангтан торған. Әгәр дошман ғәскәрҙәре аҙ һанлы булыу, йәғни мәмлүктәрҙән, уны уратып алырға тырыша. Киреһенсә, әгәр дошман күберәк булһа, мәмлүк полководецтары ғәскәрҙәрен киң фронтҡа йәйелдерергә тырышмаған. Дошмандарын уҡ ҡойонона күмеү мәмлүктәрҙең төп тактик алымдарының береһе булған. Нәҡ шуның өсөн мәмлүктәр Газа янында тәре йөрөтөүселәрҙе туҡтата алған.

 Ойошторолоуы 
Мәмлүктәр армияһы өс айырым өлөштән (улар иҫәбенә ярҙамсы частар, шулай уҡ тәжрибәһеҙ рекруттар инмәгән): Солтандың шәхси гвардияһынан, әмир отрядтарынан һәм ирекле ялланған гвардеецтарҙан (халка) торған. Әмир мәмлүктәре, элиталы мәктәптәрҙә хәрби уҡыу үтмәгәнлектән, солтандыҡына ҡарағанда насарыраҡ әҙерлекле булған. Әмир вафат булғандан һуң, мәмлүктәр башҡа әмирҙәр йәки ирекле халкалар отрядтары составына ингән. Бөтә мәмлүк офицерҙары ер участкалары-иртаға йәки хеҙмәттәре өсөн солтандар бүләк иткән башҡа килемле урындарға эйә булған. Ирта  хужалары, һалымдарҙан азат ителгән булһа ла, һуғыш ваҡытында ҡоралланған кешеләр отряды менән походҡа сығырға тейеш булған. Ирталар нәҫелдән-нәҫелгә бирелмәгән һәм, солтандар милеге булараҡ, шартлы биләмә итеп бирелгән.

XIII быуаттың икенсе яртыһында мысыр армияһы, солтан Бейбарыҫ реформалары арҡаһында, һан яғынан байтаҡҡа ҙурайған. Ул 4 меңе мәмлүк булған 40 000 яугирҙы үҙ эсенә алған. XIV быуат башынан мәмлүктәр армияһы 12 400 яугиры әмир отрядтарында ҡатнашҡан Мысырҙа урынлаштырылған 24 000 һыбайлынан торған. Провинцияларҙа 13 000 мәмлүк һәм 9 000 халка . урынлашҡан булған. Солтандың гвардия отрядтары мәмлүктәр армияһының иң престижлы подразделениеһы булған. Улар солтандарҙың барлыҡ әһәмиәтле хәрби походтарында ҡатнашҡан. Офицер әмирҙәр ранг буйынса айырылған. Әмирҙең йөҙ баштары 1 000 яугиры булған отряд менән командалыҡ иткән һәм 100 яугирҙарн торған шәхси һаҡҡа эйә булған. Сорока әмирҙәре 100 яугирҙан торған отряд менән командалыҡ иткән, шәхси һағы 40 кешенән тора. Шулай уҡ мәмлүк армияһында әмирҙең ун башлығы тигән вазифа булған.

Шулай уҡ халка отрядтары хәрби карьера һайланған солтан, әмир һәм мәмлүк улдарынан торған айырым элиталы подразделениеларға эйә булған. Әйүбиҙәр заманында халка отрядтары етерлек  подразделениелар булған, әммә ваҡыт үтеү менән уларҙың  һәм юғары статусы күпкә кәмегән. XIV быуатҡа билдәләнгән күпмелер иғәнә түләгән һәр теләгән кеше халка сафтарына инә алған.

Бейбарыҫ мәмлүктәрҙең эш хаҡын байтаҡҡа арттырған. Мәмлүктәр, айлыҡ эш хаҡынан тыш, ярты йылға йә бер йылға бер тапҡыр кейем алыуға түккән сығымдарҙы ҡаплау өсөн билдәле бер сумма, яугирҙар шулай уҡ көнлөк ит рационы, ә ике аҙнаға бер тапҡыр — атҡа мал аҙығы һатып алыу өсөн бирелгән аҡса алған. Ирттарҙан алған килемгә өҫтәп, мәмлүк офицерҙары поход алдынан, шулай уҡ яңы монарх тәхеткә ултырыу менән, бай бүләктәр алған. XV быуат башында ябай һуғышсының эш хаҡы 3 динар, офицерҙың эш хаҡы — 7 динар тәшкил иткән.

 Башҡорт сығышлы мәмлүктәр 
Башҡорттарҙан мәмлүк әмирҙәре Насретдин әл-Насыри әл-Башҡорди, Сәнжар әл-Башҡорди, Алааддин Башҡорд әл-Насыри, Сарын әл‑дин әл‑Башҡорди һәм Илмиддин әл‑Башҡорди (Сүриәлә солтан Калаундың наместнигы була) билдәле. Ә. Ә. Вәлидов «Башҡорттар тарихы» хеҙмәтендә билдәләүенсә, «Илмиддин әл-Башҡордиҙы бөйөк мәмлүктәр падишаһы Ҡыратай Хазинадар бик аҡыллы дәүләт эшмәкәре, ғалим һәм юғары әхлаҡлы шәхес булараҡ баһалай… Илмиддин Башҡорд әл-Насыри илхандарға ҡаршы һуғыш алып барған ваҡытта мысырҙарҙың бөйөк әмире була».

 Грузин сығышлы мәмлүктәр 
Грузин сығышлы мәмлүктәр Мысырҙа туған телен һаҡлаған, Кавказда булған хәлдәр тураһында белергә тырышҡан, уларҙың тыуған ерҙәре Грузияла ата-әсәһен һәм башҡа туғандарын үҙҙәренә ҡунаҡҡа саҡырған, ғаилә ағзаларына бүләк ебәргәндәр йә кәрәкле биналар төҙөүгә аҡса (шул иҫәптән һаҡлағыс башняһы йәки хатта христиан ҡорамдары) биргән. Грузин мәмлүктәре, этник теләктәшлек тойғоһо ныҡ үҫешкәнлектән, һәр яҡлап бер-береһенә таяныс булғанThe Arab Lands under Ottoman Rule: 1516—1800. Jane Hathaway, Karl Barbir. Person Education Limited, 2008, pp. 99. ISBN 978-0-582-41899-8.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Гүләмдәр
 Яңысарҙар
 Сарбазалар
 Сакалибалар
 Етенсе тәре походы
 СС-тың «Ханжар» 13-сө тау (1-се хорват) дивизияһы
 Дели солтанлығы
 Мысыр солтандары исемлеге

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 



 Погосян В. А. Армяне — сподвижники Наполеона: история и мифы. Ереван, Издательство «Эдит Принт», 2009. ISBN 978-9939-52-163-3

 Һылтанмалар 


 Тюркские и кавказские воины и правители. Мамлюки в истории Ислама
 «Мамлюки. Башкирский след» 
  Qur’an Carpet Page; al-Fatihah (Ковровая страница корана; «al-Fatihah» («Открывающая книгу»)) — редкий Коран мамлюков XIV века