Лифляндия губернаһы

Лифляндия губернаһы (, , ) — Рәсәй империяһының Балтик диңгеҙе буйында урынлашҡан губернаһы. Элекке Швеция Ливонияһы территорияһында төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта территорияһы Латвия (ҙур өлөшө) һәм Эстония илдәре араһында бүленгән.

 Губерна гербы 
1856 йылдың 8 декабрендә раҫланған. Рәсми тасуирлама: .

 Географик урынлашыуы 
Координаталары: төньяҡ киңлектең 56°34’16 һәм 59°4’28 араһында.

Сиктәре: төньяҡтан — Эстляндия губернаһы, көнсығыштан — Чуд-Псков күле, Псков һәм Витебск губерналары, көньяҡтан — Курляндия губернаһы, көнбайыштан — Балтик диңгеҙенең Рига ҡултығы (диңгеҙ яр буйының оҙонлоғо — 280 саҡрым=299 км). И. А. Стрельбицкий буйынса, губернаның майҙаны 41 325,4 квадрат саҡрым (47 030,87 км²) тәшкил итә.

 Тарихы 
Төньяҡ һуғыш тамамланыуын белдергән 1721 йылғы Ништадт тыныслыҡ килешеүенә ярашлы элекке Швеция Ливонияһы Рәсәй империяһы составына ҡушыла. Был территорияла Лифляндия һәм бөтөрөлгән Смоленск губернаһынан торған Рига губернаһы ойошторола. Башта ул 2 провинцияға бүленгән: беренсе (Рига, Пернов, Венден һәм Эзель утрауы менән Лифляндия) һәм икенсе (Смоленск, Дорогобуж, Рославль, Вязьма ҡалалары менән Смоленщина). 1726 йылда Смоленск провинцияһы нигеҙендә айырым Смоленск губернаһы төҙөлә, ә Рига губернаһы 5 провинцияға бүленә: Рига, Венден, Дерпт, Пернов һәм Эзель. 1783 йылда губерна Рига наместниклығы итеп үҙгәртелә, уның составында 9 өйәҙ була: Рига, Венден, Вольмар, Валк, Дерпт, Пернов, Феллин, Верро һәм Эзель. 1796 йылда наместниклыҡ Лифляндия губернаһы тип үҙгәртелә. 1893 йылда Дерпт өйәҙенең исеме Юрьев өйәҙе тип үҙгәртелә.

 Ваҡытлы хөкүмәт «Эстляндия автономияһы тураһында» положение ҡабул итә, уға ярашлы Лифляндия губернаһы составындағы Верро, Пернов, Феллин, Эзель һәм Юрьев өйәҙҙәре, шулай уҡ Валк өйәҙенең бер өлөшө Эстляндия губернаһы составына бирелә. 1917 йылдың декабрендә РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы Витебск губернаһы составындағы Двинск, Люцин һәм Реж өйәҙҙәрен Лифиляндия губернаһы составына күсерә. 1918 йылдың февралендә Беренсе донъя һуғышы барышында Лифляндия губернаһы Германия тарафынан оккупациялана һәм Ober Ost составына индерелә. Брест солохонан һуң, 1918 йылдың 12 апрелендә Балтик герцоглығы төҙөлә, уның составына Видземе һәм Курземе керә. Компьен солохонан һуң 1918 йылдың ноябрендә Латвия халыҡ советы тарафынан Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, ул юридик рәүештә 1920 йылғы Рига килешеүенә ярашлы таныла.

 Административ бүленеше 

Лифляндия губернаһы 9 өйәҙгә бүленгән.

 № Өйәҙ Өйәҙ ҡалаһы Майҙаны,  саҡрым² Халҡы  (1897), кеше 1 Валк Валк (10 922 кеше)5298,7120 585 2 Венден Венден (6356 кеше)4953,7124 208 3 Верро Верро (4152 кеше)3744,297 185 4 Вольмар Вольмар (5050 кеше)4358,1112 836 5 Пернов Пернов (12 898 кеше)4694,998 123 6 Рига Рига (282 230 кеше)5468,4396 100 7 Феллин Феллин (736 кеше)4015,299 747 8 Эзель Аренсбург (4603 кеше)2515,560 263 9 Юрьев (Дерпт) Юрьев (Дерпт) (42 308 кеше)6276,7190 317

Иҫкәрмә: Февраль инҡилабынан һуң,  Ваҡытлы хөкүмәт «Эстляндия автономияһы тураһында» положение ҡабул итә, уға ярашлы Лифляндия губернаһы составындағы башлыса эстондар йәшәгән Верро, Пернов, Феллин, Эзель һәм Юрьев өйәҙҙәре, шулай уҡ Валк өйәҙенең эстондар йәшәгән ҡайһы бер улустары Эстляндия губернаһы составына бирелә. Шул уҡ ваҡытта Эстляндия һәм Лифляндия губерналары араһындағы сик аныҡ билдәләнмәгән була.

 Халҡы 

йылхалҡы, кешеҡала, кешеауыл, кешетығыҙлығы, кеше/км²1860905 795 —  — 2218951 310 670257 7301 052 94832

 Ҡатламдары 
1895 йылға ҡарата.
дворяндарруханиҙарсауҙагәрҙәр һөнәрселәр крәҫтиәндәр хәрбиҙәрсит ил кешеләребашҡалар82753135589898366114665836147103171882
Халҡының төп өлөшөн башлыса игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән элекке алпауыт крәҫтиәндәре тәшкил иткән. 1804 йылға ҡәҙәр улар алпауытҡа тулыһынса буйһонғандар һәм ошо йылда бер ни тиклем шәхси хоҡуҡтарға эйә була, ә 1819 йылда улар крепостной хоҡуғынан тулыһынса азат ителә. 1849 йылда уларға крәҫтиән ере менән файҙаланыу хоҡуғы бирелә, бынан алып барщина һалымы оброкҡа алмаштырыла башлай һәм төбәк крәҫтиән банкыһы ойошторола, уның ярҙамында крәҫтиәндәр ерҙе милеккә һатып ала алған.

 Дине буйынса 
1895 йылға ҡарата
протестанттарправославныйҙариудейҙаркатоликтарраскольниктарбашҡалар1 072 185177 66141 16318 533438685

 Этник составы 
1897 йылға ҡарата
 Өйәҙ латыштар эстондар немецтар рустар йәһүдтәр поляктар литвалар Бөтә губернала 43,4 % 39,9 % 7,6 % 5,2 % 1,8 % 1,2 % … Валк 87,9 % 7,2 % 2,1 % 1,3 % 1,1 % … … Венден 94,4 % … 3,5 % 1,0 % … … … Верро 3,5 % 92,7 % 2,0 % 1,4 % … … … Вольмар 93,3 % 3,2 % 2,0 % … … … … Пернов … 94,0 % 3,7 % 1,1 % … … … Рига 58,2 % 1,1 % 18,2 % 11,9 % 4,7 % 3,5 % 1,6 % Феллин … 97,1 % 1,8 % … … … … Эзель … 95,5 % 2,6 % … … … … Юрьев … 86,8 % 4,4 % 7,2 % … … …

Лифляндской губернии по ревизии 1881 йылғы ревизия буйынса Лифляндия гуернаһы халҡының этник составы Liflandia 1881
 Губернаның иң ҙур тораҡ пункттары (1897 йылғы йәниҫәп буйынса) Liflandia 1897

 Иҫкәрмәләр 

 Карталар 
 Сборный лист военно топографической карты Лифляндской губернии Масштаб: 3 версты в дюйме (1 см-1260м). (При нажатии на необходимый лист будет осуществлён переход на соответствующую карту.)
 Карта Лифляндии 1732 года из «Атласа Всероссийской Империи. Собрание карт И. К. Кирилова» (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)
 Карта Лифляндской губернии (1820 г). «Географический атлас Российской империи, Царства Польского и Великого Княжества Финляндского»
 Карта Лифляндской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)

 Һылтанмалар 
 ЭСБЕ:Лифляндская губерния
 Библиотека Царское Село, книги по истории Лифляндской губернии (Памятные и Справочные книжки), PDF 
 История Прибалтики и Лифляндии 
 Губерния на трёхвёрстной военно-топографической карте Европейской России.  (автоматизированный просмотр с современными картами и космическими снимками)

Категория:Латвия тарихы
Категория:Эстония тарихы
Категория:Рәсәй империяһының губерналары