Альмош

А́льмош исеменең яңғырашы: Almus (Константина Багрянородныйҙа), Almucs, Almoutz. Күрәһең, Альмош Иҙел (Волга) буйы булғарҙарының ханы Алмуш ибн-Селькейнектың замандашы һәм аҙашы булғандыр. ;  820 йылда тирәһе — 895 йылда) — риүйәттәрҙә исеме һаҡланып ҡалған IX быуат венгр ырыуҙары берләшмәһе етәксеһе (надьфейедель).

 Биографияһы 
Альмош тураһында мәғлүмәттәр  XII быуаттағы  «Gesta Hungarorum» да («Деяния угров», «Хроника Анонима») һәм «Chronicon Pictum»да( XIII быуат) , ҡайһы бер манускриптарҙа (ҡулъяҙмаларҙа) һаҡланып ҡалған. Альмоштың атаһының исеме Идьек   Исеменең яңғырашы: Egyek и Ügek., йәки Элода. Легендала Альмоштың әсәһе Эмеше (Emese) төшөндә мифик ҡош Турулды күрә, Эмешегә ул үҙ түлен ҡалдыра һәм ошо баланан киләсәктә күп бөйөк  хакимдар булырын әйтә. Шулай итеп, риүәйәт Альмоштың исемен аңлата. Был исем венгр телендә  — төш тигәнде аңлата.

Урта быуат йылъяҙмаларында Альмош Ҡара диңгеҙ буйында хазарҙар ҡулы аҫтында йәшәгән ете венгр ырыуы (Этелкёз, или Ателькуза; Etelköz) юлбашсыһы итеп һайлана.  Боронғо урыҫ йылъяҙмаһы «Повесть временных лет» («Шли угры мимо Киева горою, которая прозывается теперь Угорской, Днепр буйына и стали вежами: ходили они так же, как теперь половцы»«Повесть временных лет». Год 898)  Олмош (йәғни Альмош)   898 йылда  Киевты ҡамаған мадьяр ырыуҙары башлығы һәм хатта Аскольдтың ҡәберендә төҙөлгән Изге Николай сиркәүенә нигеҙ һалыусы ла булған имеш ти.  Брайчевский М. Ю. Утверждение христианства на Руси. — К., 1989. — С. 100.. Тикшеренеүселәр бының менән ризалашмай, сөнки был ваҡиғалар берҙән Альмош йәшәгән дәүер менән тура килмәй, икенсенән был ваҡытта Альмош та, уның ҡулы аҫтындағы венгрҙар ҙа христиан түгел, ә мәжүси булған.
«Gesta Hungarorum» Альмош дәүерендә уғырҙар  Карпат тауҙары аша көнбайышҡа сыға башлай, мәҫәлән, ошо осорҙа Ужгород кенәзе Лаборец еңелә һәм үлтерелә. 895 йылда   Альмош етәкселегендә венгрҙар  Византия императоры Лев VI Аҡыллы менән берләшмә төҙөй һәм Болгарияға баҫып инә. Ләкин венгрҙар Көньяҡ  Буг буйында болгар батшаһы Симеон I  һәм уның союзниктары печенегтар тарафынан еңелә. Ошо арҡала венгрҙар  Ҡара диңгеҙ буйынан әлеге  Венгрия еренә китергә мәжбүр була. Был күсенеү ваҡытында венгрҙарҙы  Альмоштың улы Арпад ( 845 йыл тирәһе - 907 йыл тирәһе) — Арпад династияһына нигеҙ һалыусы, етәкләй.

40 йыл буйы венгрҙарҙың юлбашсыһы булған Альмош болгарҙар һәм  печенегтарҙан еңелгәндән һуң  үлтерелгән, йәки ҡорбан ителгән тип иҫәпләнә. Уның үлгән урыны билдәһеҙ.
895 йылда венгрҙар Бөйөк Моравия дәүләтен еңеп, Паннония тигеҙлеген баҫып алыуы тураһында урта быуат сығанаҡтарында былай тиелә:

Венгрҙарҙы ҡайһы бер сығанаҡтарҙа төркиҙәр тип атауҙың сәбәбе булып, венгрҙар менән көнбайышҡа бер нисә башҡорт ырыуының китеүен атайҙар. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр венгр ырыуҙар берләшмәһендә дүрт башҡорт ырыуы ла булған тиҙәр. Ҡайһы бер яҙма сығанаҡтарға ҡарағанда,  башҡорттар йәшәгән өлкәнең баш ҡалаһы  Венгрияның көньяғында урынлашҡан Керат булған.  Башҡорттар германдар менән күрше Дунай буйында йәшәгән, күршеләрен борсоуға һалып торған  венгр һыбай ғәскәре  сафтарында һуғышҡан, һуңыраҡ христиан диненә күсеп,  венгрҙар менән ҡатнашып, юҡҡа сыҡҡан https://cyberleninka.ru/article/n/strana-bashkir-i-ee-sootnoshenie-s-velikoy-vengriey.

 Шәжәрәһе 

 Кинофильмдар 
  / Honfoglalás (1996; Венгрия); режиссёр Габор Кольтаи, Альмош ролендә — Имре Шинкович.

 Иҫкәрмә 

 Библиография 

 Kristó, Gyula. „Korai Magyar Történeti Lexikon (9-14. század) (Encyclopedia of the Early Hungarian History - 9-14th centuries)“. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1994.
 Dümmerth Dezső: Emese álma – Virrasztó géniusz, összegyűjtött esszék. Ifjúsági Lap- és Könyvkiadó, 1987.
 Kristó Gyula-Makk Ferenc: Az Árpád-ház uralkodói. I.P.C. könyvek Kft., 1996.
 Kristó, Gyula (editor): Korai Magyar Történeti Lexikon - 9-14. század (Encyclopedia of the Early Hungarian History - 9-14th centuries); Akadémiai Kiadó, Budapest, 1994.
 Kristó, Gyula: Magyar honfoglalás - honfoglaló magyarok (The Hungarians' Occupation of their Country - The Hungarians occupying their Country); Kossuth Könyvkiadó, 1996.
 Demény István Pál (19 септември 2006). „Emese álma“. Erdélyi Múzeum (58. kötet, 1996.).
 История Венгрии. Том 1. Издательство: Наука, 1971 г.

 Һылтанмалар 


Категория:Венгрия тарихы
Категория:Венгр ырыуҙары  башлыҡтары