Бутан

Бута́н короллеге  ( ) — дәүләт. Ул Һиндостан менән Ҡытай араһында, Көньяҡ Азияла урынлашҡан. Баш ҡалаһы — Тхимпху ҡалаһы. Үҙ аталышы — Друк-Юл  — «Дракон иле».

Бутан  — Һиндостан территорияһынан тышта торған Көнбайыш Бенгал штаты Калимпонг үҙәгенең тарихи исеме. Был территория Бутандан XIX быуатта төрлө низағтар арҡаһында инглиздәр тарафынан тартып алынған.

Ҡайһы бер версиялар буйынса «Бутан» атамаһы Бху-Уттан  (Bhu-Uttan) һүҙенән килеп сыҡҡан,  санскриттан тәржемәһе «яҫы таулыҡ» йәки «тауҙар иле» тигәнде аңлата. Икенсе версиялар буйынса Бхот-Ант  (Bhots-ant) һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм «Тибет сиге» йәки «Тибет көньяғы» тигәнде аңлата.

Төньяҡтан Бутан короллеге Ҡытай менән, көнбайышта — Һиндостандың  Сикким штаты менән (1975 йылға тиклем элекке бойондороҡһоҙ үҙаллы короллек), көнсығышта — Аруначал-Прадеш штаты, көньяҡта — күп йылдар буйына граждандар һуғышы барған Ассам штаты менән, көньяҡ-көнбайышта — Көнбайыш Бенгал менән сикләшә.

 Тарих 

Археология мәғлүмәттәре буйынса, Бутанда б. э. т. II мең йыллыҡта кешеләр йәшәүе тураһында билдәле булһа ла, уның боронғоһо тураһында яҙма танытмалар юҡ. Ил тарихы бары тик эпизодтар буйынса ғына билдәле, сөнки 1827 йылда Бутандың элекке баш ҡалаһы Пунакхта янғын ваҡытында иң ҙур китапхана утта һәләк була. Тарихи ваҡиғалар хәҙерге көндә риүәйәттәр формаһында ғына билдәле. Күренеүенсә, буддизм Бутанға  II быуатта килгән. Шулай уҡ Тибет короле Сонгцен Гампо (627—649), риүәйәттәр буйынса Бутан территорияһында ике монастырь (Парола Кийчу Лакханг һәм Бумтангта Джамбей Лакхангты) төҙөткән, улар әлегә тиклем һаҡланып ҡалған һәм  хаж ҡылырға килеүселәрҙең төп урыны булып тора.

Хроникалар легендар будда йогины Падмасамбхаваның Бутанға VIII быуатта бер нисә тапҡыр килеүе тураһында һөйләй.
250px|мини|Монастырь Такцанг-лакханг («гнездо тигрицы»), в котором расположены основные пещеры медитации Падмасамбхавы, около Паро.
Һуңғараҡ Тибеттә Ландарма батша(836—842) ил менән идара иткән, ул буддизмды тыйған һәм уны таратыусы будда монахтарын эҙәрлекләгән. Эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасҡан монахтар һәм ғалимдар үҙҙәренә Бутанда урын тапҡан.

Друкп Кагьюның бутан буддизмы Тибеттәге Ралунг ҡалаһындағы Друк («дракон» монастыренә нигеҙ һалыусы  Цангп Гьяре Еше Дордже ламанан башланған. Был мәктәп Тибет сиктәрендә, Ладакта һәм Бутанда нығынып көсәйгән. Бутан буддизмын үҫтереүгә Ньингм мәктәбенән Пема Лингпа ҙур өлөш индергән.

Тибет монахы һәм рәссамы Нгаванг Намгьял (Шабдрунг) (1594—1651) 1616 йылда король булып торған; ул Бутанды берләштергән һәм бөтә ерҙә нығытылған ҡәлғәләр (дзонгтар) төҙөткән. Был ҡәлғәләр һаҡлау һәләте буйынса Лхастағы Потал һарайынан ғына ҡалышҡан. Шабдрунг вафат булғандан һуң, Бутанда граждандар һуғышы башлана һәм ул ике йөҙ йыл буйына бер өҙлөкһөҙ дауам итә.

Һуғыш ваҡытында Бутан Ассамда һәм Бенгалда Брахмапутра йылғаһына алып барған ерҙәрҙе(дуарҙар йәғни «ишектәрҙе») баҫып алған.

Бутан эсендәге конфликтҡа инглиздәр бик әүҙем ҡыҫылып киткән. Бутандың Англия менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре конфликттар һәм берләшеүҙәр менән аралаш барған. Һөҙөмтәлә Бутан  дуарҙарҙы һәм хәҙерге Һиндостандың көньяҡтағы Ассам штатындағы Британия Бутаны (баш ҡалаһы Калимпонг) ерҙәренән мәхрүм ителә.

Бутанды өр-яңынан берләштереп, уны нығытыусы - Угьен Вангчук король, ул 1907 йылда хәҙерге көнгә тиклем хакимлыҡ иткән яңы династияға нигеҙ һалған. Элек Угьен Вангчук инглиздәр менән берлектә хәрби операцияларҙа ҡатнаша, ә 1910 йылда яңы династияның Беренсе Короле  Англия менән тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөй, шунда ул Англия менән Бутан араһында сюзеренлы мөнәсәбәттәрҙе таный, быны ул Англияның Бутандың эске эштәренә бер ҙә ҡыҫылмауын һәм илгә тулы автономия хоҡуғын алыр өсөн эшләй. Ошо ваҡыттан Бутан тулыһынса изоляцияла тора, һәм ил ике бөтә донъя һуғышынан ситтә тороп ҡала.

Һиндостандың 1949 йылда бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәс, Бутан шулай уҡ бойондороҡһоҙ ил булып һанала. Ләкин тулыһынса изоляцияла тороу Бутанды Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙың эшендә ҡатнашыуҙан мәхрүм итә, сөнки ул яңылыш рәүештә донъя йәмғиәте тарафынан һиндостандың доминионы итеп ҡаралып килә. Һуңғараҡ Бутанға Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына инеү һәм үҙенең юридик бойондороҡһоҙлоғон иҫбатлау өсөн кәрәш алып барырға тура килә.

Яңы династияның Өсөнсө короле Джигма Дорджи Вангчук, 1952 йылда  тәхеткә ултырғас, сәйәсәтте модернизациялау эшен башлай. Ҡытайҙың Тибеткә бәреп инеүе илде Бутан менән Һиндостан араһында Ҡытай баҫып алыуынан һаҡлау буйынса пакт төҙөргә мәжбүр итә һәм хәҙерге көнгә тиклем Бутандың хәүефһеҙлеге Һиндостан ғәскәрҙәре тарафынан гарантиялана. Джигма Дорджи илдә аҡса менән эшләүҙе лә юлға һалып ебәрә. Бары тик 1971 йылда ғына  Бутан Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына инә.


Династияның Дүртенсе короле Джигме Сингье Вангчук тәхеткә 1972 йылда  ултыра һәм илдә байтаҡ реформалар үткәрә. Бутанға сикләнгән һанда башҡа ил журналистары һәм туристары инә башлай. Король илгә инфраструктураларҙы  (электр тогын, телефон һәм радио бәйләнешен, юлдарҙы) тирә яҡ мөхиткә мөмкин тиклем зыян килтермәйсә индереү менән булыша. 1998 йылда король башҡарма власты министрҙар кабинетына тапшыра һәм юғары эшелон чиновниктарын ротациялау һәм алмаштырып ҡуйыуҙы индерә. 2002 йылда Бутанда милли телевидение барлыҡҡа килә (быға тиклем  телевидение тыйылған була). Халыҡтың көнкүреше көндән-көн күтәрелә, инфраструктуралар камиллаштырыла һәм модернизациялана. Шуға ҡарамаҫтан, Бутан үҙ традицияларын әлегә тиклем ныҡ һаҡлап килә.

2006 йылдың 14 декабрендә Бутандың дүртенсе короле Джигме Сингье Вангчук (тыуған 1955 йылда) үҙенең улы, Джигме Кхесар Намгьяла (1980 йылда тыуған) файҙаһына тәхеттән баш тарта. [13]} (1936)

 Географияһы 

250px|мини|Карта Бутана

 Топография 

 Шулай уҡ ҡара 
 Леса Бутана

 Иҫкәрмәләр  

 Әҙәбиәт 

 Мишель Пессель. Путешествие в Мустанг и Бутан. Вильнюс Вага 1982
 Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник. Под ред. А. Я. Сухарева. М., НОРМА, 2003. Статья «Бутан». С. 126—128.
 Gisela Bonn. Bhutan. Kunst und Kultur in Reich der Drachen. DuMont Kunst Reiseführer. DuMont, Köln, 1988
 Aris M. Bhutan. The early History of a Himalaya Kingdom, Washington 1979
 Aris M. View of Medieval Bhutan. The diary and drawing of Samuel Davis 1783. London/Washington 1982
 Stan Armington, Bhutan. Lonely Planet travel guide.

 Һылтанмалар  

 Бутанские источники на английском 

 Портал правительства Бутана 
 Официальная страницы департамента туризма 
 Газета Kuensel с хроникой текущих событий Бутана

 На русском языке 

 Бутан — Королевство счастья . Русскоязычный сайт Департамента по туризму Бутана.
 Путешествие в Бутан в 1995 году и очерк Бутана
 Русскоязычный блог о Бутане американского адвоката Луиса О’Нила на сайте «Эхо Москвы»
 Точное время в Бутане

Категория:Бутан