Ҡытаутамаҡ

Ҡытаутамаҡ (Ҡатайтамаҡ , ) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге ҡала, административ үҙәк. Ҡалала урыҫтар, башҡорттар һәм татарҙар күпселекте тәшкил итә. Ҡала исеме башҡорттарҙың ҡатай ерҙәренә урынлашып, атамаһы Ҡатай гидронимынан алынған, сөнки шул йылғаның тамағына урынлашҡан. Башҡортса атамаһы — Ҡатайтамаҡ, мәгәр урыҫса Катав тип аталыуы һөҙөмтәһендә башҡорт теленә Ҡытау булып әйләнеп ҡайтҡан һәм рәсми документтарға шулай инеп киткән.

 Географияһы 

Ҡала Көньяҡ Уралдың тау битләүендә Ҡатай йылғаһының Йүрүҙән йылғаһына ҡойған урынында, Силәбенән 260 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала уртаһында убалар.

Ҡатай гидронимы был төбәктә йәшәгән Ҡатай ырыуы биләмәләре булғаны күрһәткесе.

Ҡала аша Транссебер магистрале үтә, Усть-Катав (Ҡатайтамаҡ) станцияһы урынлашҡан, ҡаланан 1 км көньяҡтараҡ — автомагистраль .

 Тарихы 
Ҡытаутамаҡҡа 1758 йылда Себер даруғаһы Төрөкмән улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә нигеҙ һалынған. Тимер етештереү заводын төҙөтөүселәр — бер туған Иван һәм Яков Борисович Твердышевтар һәм Мясников Иван СемёновичҠытаутамаҡ .

Башта предприятие таҡта ярыу тирмәне һәм пристань булараҡ ҡына барлыҡҡа килгән. Тимер етештереү заводы һуңғараҡ төҙөлә һәм Ҡатай-Ивановск һәм Йүрүҙән суйын ҡайнатыу һәм тимер етештереү заводына ярҙамсы тармаҡ булараҡ ҡына эшләй. Завод тирәләй Рәсәй үҙәгенән килтерелгән эшселәр йәшәй башлай, ҡасаба нығытыла. 1773 йылда бында 800-ләп кеше йәшәй.

Заводтың продукцияһы Үҙәк Рәсәйгә Волга-Кама бассейны йылғалары буйлап оҙатыла, күпмелер сит илгә лә һатыла. Уны инглиз сауҙагәрҙәре бик теләп һатып ала. 1862 йылда продукция бөтә донъя Лондон сәнәғәт күргәҙмәһендә күрһәтелә.

Ҡытаутамаҡ ҡасабаһына Бүгәс яуы ла урап үтмәй. Завод 1773 йылдың ноябрендә туҡтап ҡала. 1774 йылдың июнендә завод һәм ҡасаба яндырыла. 1775 йылдың ноябрендә предприятие аяҡҡа баҫтырыла.

1780—1783 йылдарҙа Ҡытаутамаҡ заводының хужаһы булып Я. Б. Твердышев тора. Артабан завод И. С. Мясников ҡыҙы Е. И. Козицкаяға күсә, ә 1810 йылдан ейәнсәре кенәз дәрәжәле А. Г. Белосельская-Белозерская хужа була. 1917 йылға тиклем Ҡытаутамаҡ предприятиеларына уның ғаилә вариҫтары идара итә.

1861 йылдан 1920-се йылдарға тиклем Ҡытаутамаҡ заводы Ҡытаутамаҡ улусы үҙәге була. 1870 йылда 3353 кеше йәшәгән (544 йорт-ихата). 1889—1890 йылдарҙа Ҡытаутамаҡ ҡасабаһы янында өлөшләтә тимер юл һалына.

1900 йылда — Көньяҡ Урал металлургия йәмғиәте, 1917 йылда — Белорет заводтары йәмғиәте, Ҡытау тау округына ингән.

1917 йыл аҙағында тыныс юл менән Совет власы урынлаша.

Граждандар һуғышы йылдарында емерелә, 1922 йылда аяҡҡа баҫтырыла.

1939 йылда ҡасабала 13 000 кеше йәшәй.

1941—1945 йылда һуғышҡа Ҡытаутамаҡтан 1500 кеше китә. Ҡалаға эвакуацияланған кешеләр килтерелә. Ҡала яйлап ҙурая башлай.

1942 йылдың 28 авгусында Ҡытаутамаҡ заводы районға ҡараған ҡала булараҡ раҫлана. 1943—1944 йылдарҙа Йүрүҙән аша күпер һалына.

Һуғыштан һуң Ҡытаутамаҡ вагон эшләү заводы (УКВЗ) оборона продукцияһы менән бер рәттән трамвай, балалар велосипедтары етештерә башлай.

1979 йылдың 3 декабрендә Ҡытаутамаҡ өлкәгә ҡараған ҡалаға әүерелә, уға яҡындағы ҡасабалар ҡушыла.

1980 йылда яңы плотина төҙөлә. Ҡала йылдан-йыл ҙурая, яңы социаль-мәҙәни объекттар асыла тора.

Хәҙер завод ҡасабаһы Ҡытаутамаҡ ҡалаһына әүерелгән.

 Сәнәғәте 
Ҡытаутамаҡ заводы базаһында «С. М. Киров исемендәге Ҡытаутамаҡ вагондар эшләү заводы» ФДУП‑ы ойошторола, 2011 йылда «М. В. Хруничев исемендәге йыһанды өйрәнеү дәүләт ғилми-производство үҙәге» ФДУП‑ына үҙгәртелә.

 Кеше һаны үҫеше 
Халыҡ иҫәбе  кеше ()

.

 Галерея 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Сайт администрации города Усть-Катав
 История герба Усть-Катава
 Усть-Катав в энциклопедии «Мой город»
 Инвестиционный паспорт Усть-Катавского городского округа Челябинской области 
 Виды Усть-Катава
 Сайт «Историко-краеведческого музея» г. Усть-Катава 

Категория:Силәбе өлкәһе ҡалалары