Афшарҙар

Афшарҙар — төрки телле халыҡ,  уғыҙҙарҙың баштағы 24 ҡәбиләһенең береһеЭнциклопедия Ираника. Статья: AFŠĀR .

Тарихтан сығып,  афшарҙарҙы туркомандарға (төркмәндәргә) индерәләрЭнциклопедия Британника. Статья «Iran», раздел: The Afghan interlude: Энциклопедия Ираника. Статья: NĀDER SHAH: «From multilingual empire to contested modern state», Touraj Atabaki, «Iran in the 21st Century: Politics, Economics & Conflict», ed. Homa Katouzian, Hossein Shahidi, (Routledge, 2008), 41.Michael Axworthy’s biography of Nader, The Sword of Persia (I.B. Tauris, 2006), pp. 17-19: ; бөгөнгө  афшарҙар, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа күрһәтелгәнсә  —  әзербайжан халҡының субэтносыRichard V. Weekes. Muslim peoples: a world ethnographic survey. AZERI. — Greenwood Press, 1978 — p. 56 — ISBN 9780837198804Российский этнографический музей. Афшары.Britannica Micro.: v. 1, p. 698,икенсе берәүҙәрҙең фекеренсә - улар айырым төрки халыҡ М. С. Иванов «История Ирана», стр. 4, Издательство МГУ, 1977 г.: Энциклопедия Ираника, статья: Iran v. Peoples of Iran (1) a General Survey, автор — Richard N. Frye: .

 Атамаһы 
Афшарҙар тәүге тапҡыр  «Диван лугат ат-Тюрк» китабында XII быуаттың төрки  филологы Мәхмүд әл-Ҡашғари тарафынан телгә алына. XIV быуаттың фарсы энциклопедисы  Рәшид әд-Дин үҙенең тарихи әҫәре  «Джами әт-тауарих»та, «Уғыҙнамә» уғыҙ риүәйәттәренә таянып,  ҡәбиләнең атамаһы уның башлығы Уғыҙ хандың ейәне Афшар хан исеменән килеп сыҡҡан тип һанай. «Афшар» һүҙе  «буйһоноусан», «тыңлаулы» тигәнде аңлата. Рәшид әд-Диндең «Уғыҙнамә»һенә ярашлы (1247—1317), «авшар» һүҙе тилбер һәм һунарға маһир тигән мәғәнә бирә  Рашид ад-Дин «Огуз-наме», часть 3 «Возвращение Огуза на родину и последние годы его жизни»: .

Афшарҙар  Урта Азиянан  Алғы Азияға  XIII—XIV быуаттар араһында күсенгән:.

 Дөйөм һүрәтләү 
 Телдәре 
Афшар телен синыфлаштырған фекерҙәр төрлө. Кемдер афшар телен төрки телдәрҙең уғыҙ телдәренең көньяҡ төркөмөндә айырым тармаҡ тип һанай Энциклопедия Британника. Статья: Turkic languages, раздел «Classification»: Энциклопедия Ираника. Статья: Turkic languages of Persia: An overviewLarry Clark «Turkmen Reference Grammar», стр. 19, Otto Harrassowitz Verlag, 1998Lars Johanson, Éva Csató «The Turkic Languages», стр. 82, Taylor & Francis, 1998. Икенселәр афшар теле  әзербайжан теле диалекты тип иҫбатлай.Азербайджанский язык // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.  Иранда һәм  Афғанстанда таралған.

 Йәшәгән урындары 
Иран Әзербайжанында,  Ирандың төньяғында (шулай уҡ башҡа төбәктәрендә),  Төркиәлә,Әзербайжанда ( Агджебедин районында),  Афғанстанда  Ҡабулға яҡын йәшәйҙәр. 1960-сы йылдарҙа (XX быуат)  афшарҙарҙың һаны   350 мең кешенән күберәк ине человек.

 Дин 
Афшарҙар  ислам тота, күбеһенсә шиғыйҙар.

 Көнкүреш 
Афшарҙар ярымултыраҡ тормош рәүеше менән йәшәй,  Кермандан көньяҡҡараҡ йәшәгәндәре  — күсмән һәм ярымкүсмән. Халҡы башллыса мал тотоп һәм игенселек  менән шөғөлләнеп көн күрә.

 Ырыуҙары 
Афшар ырыуҙары ошолай : алплу, арашлу, бекешлу, гюндюзлю, имирлю, кёсе ахмедлу, папалу, касемлу, кереклу һәм кирклу. Имирлу ырыуы, ихтимал, уғыҙ ҡәбиләләренең боронғо Имир ҡәбиләһенән сыҡҡандыр.Айналлу (башҡаса: инанлу, иманлу), усалу (иначе: усанлу) һәм устаджлу ырыуҙарын да афшарҙарға индерәләрЭнциклопедия Ираника. Статья: AFŠĀR . .

 Тарихы 
150px|мини|справа| Иран шаһы Надир-шаһ, афшар ҡәбиләһенең иң билдәле вәкиле 
Уғыҙҙарҙың 24 ҡәбиләһенең береһе булараҡ, афшарҙар Юлдуз быуынының Боҙоҡ йәки  Буҙуҡ (буҙ уҡ) ҡанатына ҡарай. Афшарҙар сәлжүктәр династияһы яғында уғыҙҙарҙың Яҡын Көнсығышты яулау   яуҙарында ҡатнашып,  шул төбәккә тотош таралалар.XII быуатта Афшарҙар  Хузестанда сәлжүк наместниктары булып таныла .  XIII—XIV бб. афшар этнонимы сығанаҡтарҙа ҡулланылмай, бының сәбәбе моғайын ул саҡтың тарихи сығанаҡтарында тәғәйен   этнонимдар урынына ғәҙәттә томанлы ғына итеп бар төрки ҡәбиләләр өсөн дә  «туркоман» атамаһы ҡулланылған.

Афшар атамаһы яңынан  XIV—XV бб. күренә башлай, был ваҡытҡа улар Ирандың күп кенә төбәктәренә таралып өлгөрә,ә уларҙың юлбашсылары   Кара-Коюнлу, артабан — Ак-Коюнлу династиһына  араҡалашлыҡ күрһәтә.  Сефевиҙәр заманында  афшарҙар   кыҙылбаштар һәм шахсевендар ҡәбиләләре берлегендә күренекле урын тота, улары идаралыҡтағы  хакимиәттең төп хәрби көсө булып тора. Сефевид дәүләтендә уларҙан бер нисә  ҡорбашы ( шаһ ғәскәре  башлығы) һәм күп һанлы ғәскәр командирҙары, төбәктәрҙә чиновниктар  була. .

Сефевидтар осоронда дәүләт ҡоролошонда күренекле урын тотһалар ҙа, афшар ырыуҙары тарҡала башлай.  Дәүләттең төрлө төбәктәрендә вазифа башҡарырға киткәндә  ырыу башлыҡтары үҙҙәренең ырыуҙаштарынан хеҙмәтселәр һәм йәнһаҡсылар алып китә торғандар. .

1736 йылда афшар Надир Кули Бәк (Надир-шаһ)  сефевид шаһы Тахмасп II-не  һәм уның кесе йәштәге улы Аббаса III-нө тәхеттән  төшөрә һәм үҙен  Иран шаһы тип иғлан итә, шул рәүешле яңы династия - Афшариҙар барлыҡҡа килә.

 Дворян тоҡомдары 
Афшар ҡәбиләһенә  шаһ, хан һәм бәк династиялары инә:
 Афшариҙар — Персиялағы шаһ династияһы,  1736—1750 йй.идара иткәндәр.
 ҠараманиҙарA short history of Turkish-Islamic states (excluding the Ottoman state) The Karamanids were descendants of the Afshar tribe of Oguz TurksК. Босворт «Мусульманские династии» Караманиды. Они происходил по видимому из туркменского племени афшар. стр. 183 —Кесе Азия көньяғындағы Ҡараманидтар дәүләте бәктәре. 
 ДжаванширҙарGeorge A. Bournoutian «Qarābāghʹnāmah Jamāl Javānshīr Qarābāghī» from the Javanshir tribe of Dizak, from the of Sarijalu, which was a group within the Bahmanli, tribe, who, in olden days, had come, from Turkestan. They were a part of the famous Afshar tribe. —  Ҡарабах ханлығы хан династияһы.
 Ашурбәковтар —  Баҡы тирәһендәге күп нефть промыслаларына хужа булған бәктәр тоҡомо.
 ГермийаногулларыM. Ocak «The Turks: Middle ages»
 Урмия ханлығы хандары«The Encyclopaedia of Islam», Том 10.
 Зенгиҙар —  Мосул  (һәм Леванта) атабәктәреC. E. Bosworth «The Turks in the Early Islamic World»

 Афшар сығышлы билдәле кешеләр 

 Надир-шаһ Афшар —  Иран шаһы,   Афшаридтар династияһын башлаусы.
 Панах-Али хан Джеваншир — Ҡарабах ханы ,  Джеванширҙар династияһынан.
 Сара Ашурбәйли — әзербайжан тарихсыһы.
 Игорь Ашурбейли — рәсәй эшҡыуары, хәрби НПО ОАО «ГСКБ „Алмаз-Антей“»ҙың  Генераль директоры.
 Махназ Афшар — иран актрисаһы.
 Сафия Шахрияри Афшар — иран табибы һәм йәмәғәт эшмәкәре.  
 Натиғ Джамал — әзербайджан рәссам-баталисы.

 Шулай уҡ ҡара 
 Надир-шаһ
 Афшариҙар

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Төрки халыҡтар
Категория: Иран халыҡтары
Категория:Әзербайжандар
Категория:Афшарҙар