Витебск

Витебск () — Белоруссияның төньяҡ-көнсығышындағы ҡала, Витебск өлкәһенең һәм Витебск районының административ үҙәге.

Халҡы — 377 960 кеше (2017 йылдың 31 декабренә). Майҙаны — 134,601 км² (2017 йылдың 16 авгусына).

Витебск өлкәһенең көнсығышында Көнбайыш  Двина йылғаһы буйында урынлашҡан. Халыҡ һаны буйынса илдәге дүртенсе ҡала (Минскиҙан, Гомелдән һәм Могилевтан ҡала).

Полоцкиҙан һуң Белоруссияның иң ҡарт ҡалаһы (974 йылВ летописи указано, что Витебск был основан в 974 году княгиней Ольгой. Это не сопоставимо с фактом, что княгиня скончалась в 969 году.). Көнбайыш Двина менән Витьба йылғаларының ярында ултыра, исеме Витьба йылғаһының атамаһынан алынған. Ҡала легендаһына ярашлы, XVIII быуатта равноапостольная княгиня Ольга тарафынан нигеҙләнгән. Ҡала кривич славяндарының берләшеү өлкәләренең береһе була, ә мөһим сауҙа юлдарындағы уңайлы географик урыны уның артабанғы быуаттарҙа үҫеүенә һәм сәскә атыуына килтерә.

 Халҡы 
Беренсе Дөйөм Рәсәй Империяһы халҡы һанын алыу (1897) мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала йәшәгән 65 871 кешенең 33 455-е (50,8 %) — йәһүд телен (идиш), 19 024-е (28,9 %) — бөйөк рус (урыҫ) телен, 8 037-һе (12,2 %) — белорус телен, 3303-ө (5,0 %) — поляк телен, 970-е (1,5 %) — немец телен, 771-е (1,2 %) латыш телен туған теле тип күрһәтәПервая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России.

2017 йылдың 1 апреленә Витебскиҙа 377 722 кеше йәшәй.
 Осор 1785 1808 1825 1860 1897 1920 1926 1939 1944 1955Мең кеше 10 10,5 16,9 29,5 65,9 82,5 98,8 167,3104,8 129,8 Осор 1959 1970 1979 1986 1989 1998 2008 2009 2012 2014Мең кеше 148,3 230,8 300,8 346,5 350 358,4 348,9 347,5 367,7 370,7

 Билдәле шәхестәре 
 Злотников Рафаил Абрамович (1921—24.10.1994), ғалим-философ. 1960—1992 йылдарҙа Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1986 йылдарҙа инженерлыҡ педагогикаһы кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (1979), профессор (1980). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990)Башҡорт энциклопедияһы — Злотников Рафаил Абрамович.

 Власть органдары 
Урындағы вәкәләтле орган — депутаттарҙың Витебск ҡала Советы. Ҡалала йәшәүселәр Советҡа бер мандатлы округтар буйынса 4 йылға 40 депутат һайлай.

Депутаттар үҙ составынан президиум һайлай, президиум составына ҡала Советы рәйесе, уның урынбаҫарҙары һәм даими комиссияларҙың рәйестәре инә. Ағымдағы ҡала Советы рәйесе — В. И. Белевич.

Витебскиҙа башҡарма власты Витебск ҡала башҡарма комитеты кәүҙәләндерә, уның рәйесе Президент тарафынан тәғәйенләнә һәм ҡала Советы депутаттары тарафынан раҫлана.

2009 йылдың 21 апреленән ҡала башҡарма комитетына Виктор Павлович Николайкин етәкселек итәВитебский горсовет утвердил В.Николайкина в должности председателя горисполкома  — Витебский областной исполнительный комитет. Официальный сайт.

 Иҡтисады 
Сәнәғәте машиналар эшләү, металл эшкәртеү, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте, электр приборҙары етештереү, төҙөлөш материалдары һәм ағас эшкәртеү производстволарына ҡараған 300-ләп предприятиенан тораОсновные экспортеры г. Витебска : Витязь,, МаркоОАО «Витязь»СООО «Марко», БелвестСООО «Белвест», ВитьбаКУП "Витебский кондитерский комбинат «Витьба» . 2009 йыл эсендә ҡала предприятиелары тарафынан ғәмәлдәге һатыу хаҡтарында (эшкәрттереп алыуға бирелгән сеймалды ла иҫәпләп) 2,966 трлн һумлыҡ сәнәғәт продукцияһы етештерелгән. Ҡалала «Двинский бровар» һыра ҡайнатыу заводы урынлашҡан.

Машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү тармағы предприятиеларыПромышленный потенциал Витебска : «Визас» заводы, «Вистан», Витебск электр үлсәү приборҙары, Витебск приборҙар эшләү заводы, «Витязь», «Монолит» радио деталдәре асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре, "ПО «Энергокомплект», «СоюзКабель» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәре, Витебск моторҙар ремонтлау заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «БЕЛТЭИ» республика унитар предприятиеһы Витебск тәжрибә-эксперименталь заводы.

Еңел сәнәғәт: «Знамя Индустриализации», «Комбинат шелковых тканей», «Витебские ковры» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре, «Марко», «Белвест» уртаҡ яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәре, «Красный Октябрь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, РПУП «Витебский меховой комбинат» республика етештереү унитар предприятиеһы.

Аҙыҡ-түлек сәнәғәте: «Витебский мясокомбинат», «Молоко» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре, «Витебскхлебпром», "Витебский кондитерский комбинат «Витьба» предприятиелары, «Витебский маслоэкстракционный завод» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, "Витебский ликероводочный завод «Придвинье» республика унитар предприятиеһы, «Двинский Бровар» уртаҡ яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте.

Төҙөлөш материалдары етештереү: «Керамика», «Доломит» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре, «Витебский домостроительный комбинат» республика унитар предприятиеһы.

Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте: «Витебскдрев», «Витебсклес» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре.

 Транспорты 
Ҡалала трамвай, троллейбус һәм автобус маршруттары бар. Йылға транспорты эшләй. Витебск трамвай системаһы Белоруссияла беренсе була. Витебск станцияһынан Белоруссияның, Рәсәйҙең эре ҡалаларына поездар йөрөй.

 Фән һәм мәғариф 
Витебскиҙың ғилми-тикшеренеү институттары: Иҡтисад министрлығының Иҡтисад ғилми-тикшеренеү институты, Милли фәндәр академияһының Техник акустика институтыИнститут технической акустики Национальной академии наук Беларуси.

Ҡалала 5 юғары уҡыу йорто бар:
 П. М. Машеров исемендәге Витебск дәүләт университеты
 Витебск дәүләт технология университеты
 Витебск дәүләт медицина университеты
 Витебск дәүләт ветеринар медицина академияһы
 «МИТСО» халыҡ-ара университетының Витебск филиалыВитебский филиал Учреждения образования Федерации профсоюзов Беларуси "Международный университет «МИТСО» 
Ҡалала юғары дин уҡыу йорто бар:
 Витебск дини семинарияһы

Урта махсус уҡыу йорттары,
49Список средних школ и гимназий г. Витебска  дөйөм белем биреү мәктәбе һәм гимназияларРэспублика , профессиональ-техник училищелар һәм лицейҙар эшләй.

 Мәҙәниәт һәм сәнғәт 
2010 йылға тиклем Витебск «Белоруссияның мәҙәни баш ҡалаһы»Витебск лишился статуса «культурная столица Беларуси»  тигән статуста була. Витебскиҙа һәм уның биҫтәләрендәге ҡасабаларҙа 22 китапхана эшләй. Өс төп театр бар: Якуб Колас исемендәге Милли академия драма театры, «Лялька» Белорус ҡурсаҡ театры һәм «Колесо» йәштәр театры.
250x250пкс250x250пкс250x250пксЯкуб Колас исемендәге театрФилармонияБалалар һәм йәштәр ижады һарайы

 Административ-территориаль ҡоролошо 
Административ йәһәттән ҡала өс районға бүленгән: Тимер юл, Октябрь, Первомайск.
 276x276пкс
 253x253пкс
 253x253пкс
 253x253пкс
  Витебскиҙың административ бүленеше
 Ҡала үҙәгендә йәйәүлеләр зонаһы 
 Тимер юл районында совет осоро биналары  
 Первомайск районында яңы йорттар

 Дин 
Ҡалала 16 конфессияға ҡараған 83 дини община теркәлгән, шул иҫәптән:
 Урыҫ Православие Сиркәүе Белорус экзархатының 47 общинаһы
 Рим католик сиркәүенең 6 общинаһы
 Белорус грек католик сиркәүенең 2 общинаһы
 Старообрядсыларҙың 2 общинаһы
 шулай уҡ инжил-лютеран сиркәүе, инжил дине христиандары, инжил баптист христиандары, етенсе көн адвентистары һәм башҡа протестант сиркәүҙәре общиналары, иудаизм общиналары, кришнаиттар, бахаиҙар, мормондар, Йәһүә шаһиттары общиналары
Диндарҙарҙың 80 проценты самаһы православиеға ҡарайВитебский горисполком .

 Физик-географик тасуирламаһы 
Витебск Көнбайыш  Двина һәм уның ҡушылдыҡтары Витьба менән Лучёсаның яр буйҙарында, Витебск ҡалҡыулығының көнбайышында ултыра. 

 Ҡалҡыулыҡтары 
Витебск бер нисә ҡалҡыулыҡ өҫтөндә ултыра. Ҡала халҡы уларҙы «тау» тип йөрөтә. Иң билдәлеләре:
 Рух тауы
 Замок тауы
 Кстов тауы
 Острая Могила (Острый Спас тауы)
 Яҫы тау
 Успенье тауы
 Юрий тауы

 Витебск зоопаркы 
Витебск зоология паркы 1992 йылдың 30 мартындаВИТЕБСКИЙ ЗООЛОГИЧЕСКИЙ ПАРК  йәнлектәр театры нигеҙендә ойошторола. Ике өлөштән тора, 1,3 гектар майҙанлы береһе — ҡаланың уртаһында, 87 гектарлыҡ икенсеһе — Билево микрорайонында.

 Архитектура һәм иҫтәлекле урындары 
Витебск уртаһында Ленин, Я. Купала, Суворов, Политехник һәм Л. Толстой урамдары менән сикләнгән тарихи өлөш һаҡланған.
 центр|180x180пкс
 центр|180x180пкс
 центр|180x180пкс
 центр|180x180пкс
 центр|196x196пкс
  19 быуат аҙағы—20 быуат башының килем йорто
 Суворов һәм Крылов урамдары саты
 Витебск өлкә башҡарма комитеты
  (элекке Епархия ҡатын-ҡыҙҙар дини училищеһы)
 Иҫке ҡала
 Төнгө ҡала үҙәге 
Иҫтәлекле объекттар: Ратуша, Йәйге Амфитеатр, Якуб Колас исемендәге Милли академия драма театры, Здравнёво, Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Еңеү майҙаны, Марк Шагал музейы, Иҫке Уланович зыяраты.
 центр|135x135пкс
 центр|180x180пкс
 центр|180x180пкс
 центр|180x180пкс 
  Ратуша 
 Йәйге амфитеатр
 Марк Шагал арт-үҙәге
 Якуб Колас исемендәге Милли академия драма театры
 центр|135x135пкс
 центр|180x180пкс
 центр|184x184пкс
 центр|135x135пкс
 центр|146x146пкс
 безрамки|165x165пкс
  Изге Варвара костёлы
 Троица Марк монастыры
 Успенье соборы
 Покров соборы
 Успенье сиркәүе
 Изге Хәбәр сиркәүе

 Майҙандар 
Витебскиҙа ун майҙан барИстория площади Победы в Витебске — самой большой в Беларуси :
 Еңеү майҙаны
 Азатлыҡ майҙаны
 Ленин майҙаны
 Ратуша майҙаны
 Успенье майҙаны
 Замок майҙаны
 Вокзал яны майҙаны
 Пролетар майҙан
 Смоленск майҙаны
 Витебскиҙың мең йыллығы майҙаны

 Фотогалерея 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 (рус.)
 Семейные архивы семей старообрядцев
 Личный архив одного из со-авторов страницы
 Солженицын, А. И. Двести лет вместе (1795—1995). Ч.1/Ред. Н. Д. Солженицына / А. И. Солженицын. — М. : Русский путь, 2001. — 511с. — (Исследования новейшей русской истории/Под общ.ред. А. И. Солженицына ; 7). — Библиогр.в подстр.примеч. — ISBN 5-85887-110-0
  (на белорусском языке).

  (на белорусском языке).
 Подлипский А., Рогач В. — Доски, берегущие память. — Витебск: «Віцебская абласная друкарня», 2006.
 Изобразительное искусство Витебска 1918—1923 гг. в местной периодической печати : библиогр. указ. и тексты публ. / сост. В. А. Шишанов. — Минск: Медисонт, 2010. — 264 с.
 Большая советская энциклопедия
 Советская историческая энциклопедия
 «Луч», печатный орган производственного объединения «Минский часовой завод», 1988
 «Машиностроитель», печатный орган Витебского завода «Эвистор», 1988
 Материалы архива Витебского приборостроительного завода
 Материалы архива Министерства обороны СССР, г. Подольск
 Материалы архива Витебского ЗАГСа
 Витебское государственное училище олимпийского резерва
 Материалы Министерства Культуры Украины «Меморіальний Комплекс Украïнський державний музей історіï Великоï Вітчизняной війни 1941—1945 рр.». — Киев.
 История Беларуси: Вопросы и ответы. — Минск: Беларусь, 1993.
 Волконский С. Г. Записки. — Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1991.
 Давид Симанович. Подорожная Александра Пушкина. — Минск: Мастацкая Літаратура, 1977.
 Любезный мне город Витебск…. Мемуары и документы. Конец XVIII — начало XIX в. / Вступ. ст., науч., коммент., сост., публ. В. А. Шишанова. Мн.: Асобны Дах, 2005. 40 с.
 Шишанов В. А. Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции. 1918—1941. — Минск: Медисонт, 2007. — 144 с.
 Шишанов В. А. Основание Витебска: ещё одна версия // Витебский курьер. 1998. № 33. 5 мая. С.1. Текст на сайте http://www.oli-art.com 
 Шишанов В. А. 974, 947 или 914? // Витебский проспект. 2005. № 45. 10 нояб. С.3.


 Һылтанмалар 
 Официальный сайт горисполкома .
 Витебский областной краеведческий музей .
Категория:Витебск
Категория:X быуатта нигеҙләнгән ҡалалар
Категория:Витебск өлкәһе ҡалалары
Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары
Категория:Көнбайыш Двина буйындағы ҡалалар
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары