Фатимиҙар хәлифәлеге

Фатимиҙар хәлифәлеге (909—1171) — урта быуат шиғый (исмәғиллеләр) ғәрәп дәүләте. Баш ҡалаһы Ҡаһирә (972 йылдан). Үҙенең сәскә атыу осоронда Фатимиҙар хәлифәлеге үҙенең составына Мысыр, Мәғриб, Фәләстин һәм Сүриә территорияларын индергән. Әбү Абдуллаһ етәкселегендәге Ифрикия провинцияһында (хәҙерге Тунис биләмәләре) бәрбәр ҡәбиләләре ихтилалы һөҙөмтәһендә Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенән айырылып сыға. Әбү Абдуллаһ бөтә власты үҙен Фатиманың вариҫы тип иҫәпләгән Ғөбәйҙуллаһҡа тапшыра.

 Тарихы 
Исламдың шиғыйсылыҡ йүнәлешенән иң билдәле тармаҡтарының береһе — исмәғиллеләр — VIII быуатта барыҡҡа килгән. Әбү Абдуллаһ етәкселегендәге Ифрикия провинцияһында (хәҙерге Тунис биләмәләре) бәрбәр ҡәбиләләре ихтилалы һөҙөмтәһендә Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенән айырылып сыға. Әбү Абдуллаһ бөтә власты үҙен Фатиманың вариҫы тип иҫәпләгән имам Ғөбәйҙуллаһҡа тапшыра. 909 йылда исмәғиллеләрҙең ғәскәре Каруанды баҫып ала, бында Ғөбәйҙулла «әл-Мәхди» исеме аҫтында үҙен хәлифә тип иғлан итә һәм 934 йылға ҡәҙәр хакимлыҡ итә.

Фатимиҙар күп тапҡыр Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең уңдырышлы һәм бай өлкәһен — Мысырҙы яулап алырға маташалар.

914 йылда Фатимиҙар ғәскәре Мысырға үтеп инә һәм Александрияны биләй, әммә Ғәббәсиҙәр хәлифәһе армияһы тарафынан тар-мар ителә. 919 йылда Ғөбәйҙулланың Розетта ҡалаһы янында батырыла, ә йәнә Александрияны яулап алған ҡоро ер ғәскәрҙәре 920 йыл аҙағында Ғәббәсиҙәр армияһы тарафынан Мысырҙан ҡыҫырыҡлап сығарыла.

936 йылда Ғөбәйҙулланың улы хәлифә әл-Ҡайым өсөн дә Мысырға яу уңышһыҙлыҡҡа тарый.

Ғөбәйҙулланың бүләһе — хәлифә әл-Муизз (954—975) Мысырҙы 969 йылда яулап ала. Ҡаһирә ҡалаһын нигеҙләп, уны үҙенең баш ҡалаһын итә.

996—1021 йылдарҙа хәлифә әл-Хаким хакимлыҡ итә, реформалар программаһын уҙғара, ул шул иҫәптән ғәмәлдә ҡол биләүселекте бөтөрә. Әл-Хаким Сүриәлә һуғыштар алып бара.

Хәлифәлек тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы көрәшкән сәлжүк юлбашсыһы Сәләхетдин тарафынан бөтөрөлә.

 Фатимиҙар хәлифәләренең исемлеге 
 №  Исеме  Тыуыу йылы  Хакимлыҡ итеү йылдары  Иҫкәрмә1Әбү Мөхәмәт Ғөбәйҙуллаһ әл-Мәхди Биллаһ  909—9342Ғәбделҡасим Мөхәмәт әл-Ҡайым Биһәмриллаһ  934—946 3Әбү Заһир Исмәғил ибн Мөхәмәт әл-Мансур Биллаһ 914946—953 4Әбү Тамим Маадд ибн Исмәғил әл-Муизз Лидиниллаһ 931953—975 5Әбү Мансур Низар ибн Маадд әл-Азиз Биллаһ  975—996 6Әбү Али Мансур ибн Низар әл-Хаким би-Амриллаһ 985 996—1021 7Әбү әл-Хәсән Али ибн Мансур әз-Заһир Биллаһ 1005 1021—1036 8Әбү Тамим Маадд ибн Али әл-Мустансир Биллаһ 1029 1036—1094 9Әбү әл-Ҡасим Әхмәт ибн Маадд әл-Мустали Биллаһ  1094—1101 10Әбү Али Мансур ибн Әхмәт әл-Амир Биахкамиллаһ  1101—1130 11Әбү әд-Мәймүн Ғәбделмәжит ибн Мөхәмәт әл-Хафиз Лидиниллаһ  1130—1149 12Әбү Мансур Исмәғил ибн Ғәбделмәжит әз-Зафир Биамриллаһ  1149—1154 13Ғәбделҡасим Иса ибн Исмәғил әл-Фәйез  1154—1160 14Әбү Мөхәмәт Абдуллаһ июн Йософ әл-Адид Лидиниллаһ  1160—1171 

 Әҙәбиәт 

 С. де Саси, «Exposé de la rel. des Druzes» П., 1838, т. I;
 Фурнель. «Les Berbers» т. II;
 Гюйяр, «Un grand maître des Assassins» «Journ. Asiat.», 1877, и отд.);
 Р. Дози, «Essai sur l’hist. de l’islam.» П., 1879, гл. IX; печатается дополненный рус. пер. Крымского;
 Вюстенфельд, «Gesch. der Fatimiden-Cnalifen» Гёттинген, 1881;
 А. Мюллер, «История ислама» СПб., 1895, т. II, гл. III—IV.

*
Категория:Африка тарихи дәүләттәре
Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи дәүләттәре
Категория:Ислам тарихы
Категория:Мысыр тарихында дәүләттәр
Категория:Тунис тарихы