Күләм

150px|мини|справа|Пирамиданың күләме нигеҙенең майҙаны һәм бейеклеге ҡабатландығының өстән бер өлөшөнә тигеҙ
150px|мини|справа|Конустың нигеҙенең майҙаны һәм бейеклеге ҡабатландығының өстән бер өлөшөнә тигеҙ
150px|мини|справа|Цилиндрҙың күләме нигеҙенең майҙаны һәм бейеклеге ҡабатландығына тигеҙ
150px|мини|справа|Шарҙың күләме Пи һанының шар радиусы кубына ҡабатландығының өстән дүрт өлөшөнә тигеҙ
150px|мини|справа|Тетраэдрҙың күләме ҡабырғаһының кубының ун икенән тамыр аҫтында икегә ҡабатландығына тигеҙ
Күләм — есем йәки матдә биләгән арауыҡтың һанлы характеристикаһы.

Есемдең күләме йәки һауыттың һыйҙырышлылығы уның формаһы һәм һыҙыҡлы үлсәмдәре менән билдәләнә. Күләм төшөнсәһе менән һыйҙырышлылыҡ, йәғни һауыттың, төрөү йәшнигенең һ. б. эске арауығы күләме, төшөнсәһе тығыҙ бәйләнгән.

Күләм үлсәү берәмеге СИ системаһында — куб метр; унан куб сантиметр, куб дециметр (литр) һәм башҡалар кеүек сығарылма берәмектәр яһала. Төрлө илдәрҙә шыйыҡ һәм бөртөклө матдәләр өсөн системанан тыш төрлө күләм берәмектәре ҡулланыла — галлон, баррель.

Формулаларҙа күләмде тамғалау өсөн баш латин хәрефе V ҡулланыла, ул  — «күләм», «тултырыу» һүҙенән ҡыҫҡартып алынған.

«Күләм» һүҙен шулай уҡ күсмә мәғәнәлә дөйөм һанды йәки ағымдағы дәүмәлде билдәләү өсөн ҡулланалар. Мәҫәлән, «ихтыяж күләме», «хәтер күләме», «эш күләме». Һынлы сәнғәттә күләм тип һүрәтләнгән предметтың арауыҡ характеристикаһын художестволы саралар менән иллюзор биреү атала.

 Күләмде иҫәпләү 
Практикала есемдең яҡынса күләмен, шул иҫәптән ҡатмарлы формалағы есемдең күләмен, был есемде шыйыҡлыҡҡа батырып табып була.  Ҡыҫырыҡлап сығарылған шыйыҡлыҡтың күләме шыйыҡлыҡҡа батырылған есемдең күләменә тигеҙ.

 Математик ысул 

Ябай формалағы есемдәрҙең күләмен иҫәпләү өсөн махсус формулалар бар. Мәҫәлән, ҡабырғаһы  булған кубтың күләме .

Ҡатмарлы  формалағы есемдең күләме уны ябай формалағы айырым өлөштәргә бүлеп һәм был өлөштәрҙең күләмдәрен ҡушып табыла. Интеграль иҫәпләмәлә бөтә есемдең күләмен төҙөүсе өлөштәрҙең күләмдәре сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәр итеп ҡарала.

 Тығыҙлыҡ аша 
Есемдең (m) массаһын һәм (ρ) тығыҙлығын белгән хәлдә, уның күләме түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: 

 Шыйыҡлыҡтарҙың күләм үлсәү берәмектәре 
 1 л = 1,76 пинта = 0,23 галлон

 Инглизсә 
 1 пинта = 0,58 литр.
 1 кварта = 2 пинта = 1,23 литр
 1 галлон = 8 пинта = 4,55 литр
 1 галлон (амер.) = 3,785 литр

 Боронғо 
 Котила = 0,275 литр

 Боронғо йәһүдсә«ТЕГИЛАТ ГАШЕМ» — ISBN 965-310-008-4 
 Эйфа = 24,9 литр
 Гин = 1/6 эйфа = 4,15 литр
 Омер = 1/10 эйфа = 2,49 литр
 Кав = 1/3 гин = 1,38 литр

 УрыҫсаМеры объёма в Древней Руси 
 Мискә = 40 биҙрә = 492 литр
 Биҙрә (күләм берәмеге) = 12,3 литр

 Бөртөклө матдәләрҙең күләм үлсәү берәмектәре 

 Инглизсә 
 1 бушель = 8 галлон = 36,37 литр
 1 баррель = 163,65 литр

 Урыҫса 
 Четверик = 26,24 литр (1 бот иген)
 Гарнец = 3,28 литр

 Башҡа берәмектәр 
 1 унция (ингл.) = 2,841 м³
 1 унция (амер.) = 2,957 м³
 1 куб дюйм = 1,64 м³
 1 куб фут = 2,83 м³
 1 куб ярд = 0,765 м³
 1 куб астрономик берәмек =3,348 км³
 1 куб яҡтылыҡ йылы = 8,466 км³
 1 куб парсек = 2,938 км³
 1 куб килопарсек = 1 000 000 000 пк³ = 2,938 км³

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 


 Һылтанмалар 
*