Сәғүд Ғәрәбстаны тарихы

Ғәрәп ярымутрауының бөгөн Сәғүд Ғәрәбстаны биләгән өлөшө тарихи рәүештә дөйөмләштереп Хижаз йәки Нәжд тип атап йөрөтөлә. VII быуат башында Мәккәлә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең рисаләте башлана, Мәккә мөшриктәре быны ҡабул итмәй. 13 йыл буйы мосолмандарҙың Мәҙинәгә (Йәсрибкә) күсенеүе — Һижрәте бара; был ҡалала ғәрәптәр һәм йәһүдтәр йәшәгән була, улар үҙ-ара тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөә. Яйлап ғәрәптәр тотош ярымутрауҙа йәшәй башлай.

 Исламға тиклемге Ғәрәбстан 

Иртә палеолит осоронда тап Ғәрәп ярымутрауы кешелек планета буйынса тарала башлаған тәүге төбәк булаЦивилизации Древней Южной Ғәрәбстани Арабский полуостров признали первым плацдармом человеческой миграции.

Сәғүд Ғәрәбстанында Нәфүд сүллегендә палеокүлдәрҙең ҡороған төптәре янында 46 түбәнге палеолитик археологик объект табылған, улар араһында таш ҡоралдар һәм хайуан һөйәктәре булған46 Prehistoric Sites with Paleolakes Discovered in «Green Arabia», August 1, 2017В Сәғүдовской Ғәрәбстани обнаружены палеолитические стоянки, 3 августа 2017.

Люминесцент хронология мәғлүмәттәре бынан 130 мең йыл элек Ғәрәп ярымутрауында һау эҫерәк булған, ямғырҙар йышыраҡ яуған, шуға күрә бында үҫемлектәр үҫкән, кеше йәшәргә мөмкинлек булған. Был осорға Ҡыҙыл диңгеҙ кимәле төшкән һәм уның көньяҡ өлөшөндәге киңлек упал барлығы 4 км булған. Был ҡыҫҡа ваҡыт арауығанда кешеләргә Баб-әл-Мәндәб боғаҙы аша үтеп, хәҙерге Ғәрәбстанға етергә мөмкинлек биргән, һәм улар Яҡын Көнсығышта тәүтөйәк тапҡандар. (:en:Jebel Faya)Найдено новое подтверждение раннего выхода сапиенсов из Африки «южным путем» — Элементы — новости наукиFrom the Trenches — New Evidence for Mankind’s Earliest Migrations — Archaeology Magazine Archive.Тәүге мигранттар Африкалағы климат үҙгәреүенән ҡасып, «Ҡайғы ҡапҡаһы» аша бөгөнгө Йемен һәм Оман ерҙәренә үтеп, артабан Ғәрәп ярымутрауы аша яйлыраҡ климат шарттары эҙләп киткәндәр. Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Джәбәл-Файя (БҒӘ) араһы — 2000 км, бында хәҙер кеше йәшәй алмай торған сүллек, мәгәр 130 ң йыл элек, нәүбәттәге боҙлоҡ осоро тамамланыуға, Ҡыҙыл диңгеҙ ярайһы һай булған, уның аша йөҙөп тә, һал һаллап та сығырға мөмкин булған. Ғәрәп ярымутрауы сүллек түгел, ә йәшеллек ҡаплаған урын булған.

Бында Таас әл-Ғәдһә (Taas al-Ghadha) тигән ерҙә 90 мең йыл элек йәшәгән кешенең бармаҡ һөйәге табылған, был урын Сәғүд Ғәрәбстанының төньяҡ-көнбайышындағы Тема (Тәймә) тигән оазисынан йыраҡ түгелDoes this finger prove our ancestors left Africa earlier than believed? 90,000-year-old human bone discovered in Saudi Arabia.

Боҙлоҡ осоро тамамланғас Европала климат эҫерәк һәм ҡорораҡ булып киткән, Ғәрәбстан кеше йәшәүгә яраҡһыҙ сүллеккә әйләнгән.

Әсир административ округында ер өҫтөндә хайуан скульптура-статуялары (улар араһында эт, дөйәғош, ыласын), таш ҡоралдар, уҡ башаҡтары, ҡырғыс, һөңгө остары табылған. Яндырылған дүрт һөйәкте (нимәнеке икәне аңлашылмай) радиоуглерод ысулы менән тикшереп, б.э.т. 7300—6640 йылдар тип билдәләгәндәр. Әл-Макар тигән ерҙә урта палеолиттан прототарих осорона тиклем кеше йәшәгәнлеге раҫланған. 86 см оҙонлоҡтаҡы билдәһеҙ хайуан скульптураһы фрагментын Дэвид Энтони ҡырағай ишәктеке тип иҫәпләйThe Horse in Arabia and the Arabian Horse: Origins, Myths and Realities .

 Ғәрәп хәлифәте барлыҡҡа килеү 

632 йылда баш ҡалаһын Мәҙинә итеп, Ғәрәп хәлифәте барлыҡҡа килә, ул ғәмәлдә Ғәрәп ярымутрауын тулыһынса биләп ала. Үҙҙәре теләп ҡушылыуҙары һәм яулап алыуҙар һөҙөмтәһендә IX быуатҡа ғәрәп дәүләте Яҡын Көнсығышты, Персияны, Урта Азияны, Кавказ аръяғын, Төньяҡ Африканы, шулай уҡ Көньяҡ Европаны биләй.

 Осман империяһына инеүе 

XV быуатта Ғәрәбстанда төрөк хакимлығы нығына башлай. 1574 йылға солтан Сәлим етәкселегендә Осман империяһы Ғәрәп ярымутрауын тулыһынса яулап ала. Уларҙың хакимлығы аҫтында Осман империяһының бар төбәктәрендә Ислам дине нығынып китә. Солтан Мәхмүд I (1730—1754) сәйәси яҡтан бик йомшаҡ булып сыға, ғәрәптәр үҙ дәүләтен ҡороу йәһәтенән тәүге аҙымдар яһай башлай. Ул мәлдә Ғәрәбстанда иң көслө тоҡом Әл Сәғүд була.

 Беренсе Сәғүд дәүләте 
Сәғүд дәүләте 1744 йылда Ғәрәп ярымутрауы үҙәгендә барлыҡҡа килгән. Урындағы хаким Мөхәммәт ибн Сәғүд һәм ваһһабилыҡты барлыҡҡа килтергән Мөхәммәт ибн Әбд әл-Ваһһаб Осман империяһына ҡаршы берҙәм ҡеүәтле дәүләт булдырыу идеяһы менән берләшәләр. XVIII быуатта барлыҡҡа килгән был берлек бөгөнгә тиклем идара итеп килгән Сәғүдиҙәр дәүләтенә нигеҙ һала. Бер ни тиклем ваҡыттан йәш дәүләткә Осман империяһы ҡаршы сыға, төрөктәр көньяҡ сиктәрендә ғәрәптәр көсәйеүенән ҡурҡа башлайҙар. 1817 йылда осман солтаны Ғәрәп ярымутрауына Муөхәммәт Али-паша етәкселегендә ғәскәр ебәрә, улар Имам Абдалланың бик көслө булмаған ғәскәрен еңә. Шулай итеп, Беренсе Сәғүд дәүләте 73 йыл йәшәп ҡала.

 Икенсе Сәғүд дәүләте 

Осман Империяһы еңеүгә ҡарамаҫтан, бары 7 йыл үтеүгә (1824 йылда) Икенсе Сәғүд дәүләте төҙөлә, баш ҡалаһы итеп Әр-Рияд билдәләнә. Был дәүләт 67 йыл йәшәп ҡала һәм Сәғүдиҙәрҙең көнәркәштәре — әр-Рәшид тоҡомо тарафынан бәреп төшөрөлә. Сәғүдиҙәр Кувейтҡа ҡасырға мәжбүр була.

 Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеген булдырыу 

Икенсе Сәғүд дәүләте тарҡалғас, Сәғүдиҙәрҙең тыуған ере Нәжд ҡалаһында Джәбәл-Шәммәр әмирлеге йоғонтоһо үҫә, уға Әл Рәшид тоҡомдары идара итә. Сәғүд Ғәрәбстаны империяһына нигеҙ һаласаҡ Сәғүдиҙәр тоҡомонан Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман Әл Сәғүд 1893 йылдан Кувейтта була. 1902 йылда 22-летний Әбд әл-Әзиз күп һанлы ғәскәр менән Әр-Риядты яулап ала, губернатор Рәшиди һәм уның ғаиләһен бәреп төшөрә. 1904 йылда Рәшидиҙәр ярҙам һорап Осман империяһына мөрәжәғәт итә.

Тегеләр үҙ ғәскәрен индерә, әммә был юлы уңышһыҙлыҡҡа осрайҙар Һәм ҡасып ҡайталар. 1912 йылда Әбд әл-Әзиз тотош Нәждде баҫып ала. 1920 йылда, Осман империяһы ярсыҡтарында нығынырға өмөт иткән инглиздәрҙең көслө яҡлауына таянып, Әбд әл-Әзиз Рәшидиҙәрҙе тамам еңә. 1925 йылда Мәккә һәм тотош Хижаз яулап алына. Ошо яулап алыу һөҙөмтәһендә берләшкән Нәжд һәм Хижаз короллеге барлыҡҡа килә. Нәжд һәм Хижаз короллеген Советтар Союзы 1926 йылда, Великобритания — 1927, АҠШ — 1931 йылда таный. Сәғүдиҙәр Әсир әмирлеген, Әл-Хасаны һәм Кәтифте 1932 йылдың 23 сентябрендә яулап алғас, Нәжд һәм Хижаз короллеге Сәғүд Ғәрәбстаны тип атала башлай. Әбд әл-Әзиз дәүләттең короле булып китә.

 Король Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман һәм уның вариҫтары 
1938 йылдың мартында Сәғүд Ғәрәбстанында үтә бай нефть ятҡылыҡтары табыла. Икенсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле уларҙы файҙаланыу 1946 йылда ғына башлана, ә 1949 йылда уҡ илдә яҡшы яйға һалынған нефть индустрияһы барлыҡҡа килә. Нефть дәүләттең байығыу һәм сәскә атыу сығанағына әүерелә. Нефть сығарыу йылдың-йылы арта ғына бара. 1938 йылда 0,5 млн тонна нефть сығарылған булһа, 1946 йылда — 7,8 млн тонна, 1950 йылда — 25,9 млн тонна, 1955 йылда — 47,5 млн тонна, 1970 йылда — 176,8 млн тонна, 1973 йылда — 375,5 млн тоннаға етәАс-Самак А. И. Фейсал и внешняя политика Королевства Сәғүдовская Ғәрәбстаня. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. М., 2014. — С. 126. Режим доступа: http://ivran.ru/obyavleniya?artid=4017. Шул уҡ мәлдә нефть сығарыу үҙҡиммәте көнбайыш илдәрҙекенән түбәнерәк була. 1960-сы йылдар уртаһында короллектә уның барреле 10 цент ҡына була(АҠШ-та ул ваҡытта барреле 1,5 долларҙан 1,75 долларға етә)Ас-Самак А. И. Фейсал и внешняя политика Королевства Саудовская Аравия. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. М., 2014. — С. 125. Режим доступа: http://ivran.ru/obyavleniya?artid=4017.

Сәғүд Ғәрәбстанының тәүге короле бер ҡайҙа ла ҡушылмау сәйәсәте алып бар. Уның осронда дәүләт Милләттәр Лигаһына ла инмәй. 1953 йылда вафат булып ҡалғанға тиклем ул илдән 3 тапҡыр ғына китеп йөрөп ҡайта. Шуға ҡарамаҫтан 1945 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны ООН һәм Ғәрәп дәүләттәре Лигаһын төҙөүҙә ҡатнаша.

Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман Әл Сәғүдтең вариҫы булып уның улы Сәғүд ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд ҡала. Уның уйламай эш ҡылыуҙары һөҙөмтәһендә дәүләттә түңкәрелеш була, Сәғүд Европаға ҡаса, власть уның ҡустыһы Фейсал ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд (Фейсал) ҡулына күсә. Фейсал илдең үҫешенә ҙур өлөш индерә. Ул хакимлыҡ иткәндә нефть сығарыу ныҡ арта, был иһә күп кенә социаль реформалар һәм заманса инфраструктура булдырырға үткәрергә мөмкинлек бирә. 1973 йылда Фейсал Сәғүд нефтен барлыҡ сауҙа майҙандарынан алдырта һәм Көнбайышта нефть һәм энергетик көрсөгө килеп сығыуға килтерә. Уның радикализм хатта үҙенекеләр ҙә аңламай һәм 2 йылдан Фейсалды үҙенең ағаһының улы атып үлтерә. Уның үлеменән һуң килгән король Хәлид ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд (Хәлид) Сәғүд Ғәрәбстанының тышҡы сәйәсәте тынысыраҡҡа әйләнә. Хәлидтән тәхет ҡустыһы Фәхд ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүдкә (Фәхд) ҡала, ә 2005—2015 йылдарҙа король Абдалла ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд (Абдалла) идара итә, унан һуң бөгөнгө көнгә тиклем Сәлмән ибн Хәлид Әл Сәғүд (Сәлмән) король булып тора. Ул Әбд әл-Әзиздең кесе улдарының береһе.

 Халҡы 
мини|350px|Сәғүд Ғәрәбстанының демографик күрһәткесе 

2014 йылда Сәғүд Ғәрәбстанының халҡы 27 345 986 кеше, шуларҙың 30 % — иммигранттар булған. Был һандар түбәнәйтелгән булыуы ихтимал, сөнки 2006 йылда 27,02 млн кеше теркәлгән, шул иҫәптән 5,58 млн — сит илдекеләр С. 188. Урбанизация кимәле бик юғары — халыҡтың 81 % ҡалаларҙа йәшәйМеняется ли Саудовская Аравия // Lenta.ru, апрель 2016.

 Төп ҡалалар 

Сәғүд Ғәрәбстанының 88 % халҡы ҡалаларҙа тупланған. Иң ҙур ҡала — Әр-Риядта 4 млн-дан ашыу кеше йәшәй. Джиддә — ҙурлығы буйынса икенсе урында торған ҡала, еҠыҙыл диңгеҙҙә бик мөһим порт. Мәккә менән Мәҙинә Сәғүд Ғәрәбстанының һәи Ислам донъяһының иң мөһим һәм бик ҙур ике ҡала.Хаж осоронда хажға килеүселәр арҡаһында Мәккә халҡы ике тапҡырға артып китә. Шуға күрә унда донъялағы иң ҙур палатка ҡаласыҡтары, паркингтар һәм илдәге тәүге метрополитен урынлашҡан. Иҡтисадта ҙур урын тотҡан ҡалалар: Даммам, Джубәйл һәм Хафжи. Тап ошо ҡалаларҙа төп нефть сығарыусы ҡеүәттәр төҙөлгән.

 Дин 

Рәсми дин — Ислам, сөнни мосолмандар. Халыҡтың күпселеге сәләфи.
Шиғыйҙар яҡынса халыҡтың 10—15 %, башлыса илдең көнсығыш провинцияларында йәшәй.
Сәғүд Ғәрәбстаны хакимиәте башҡа дин кешеләренә илгә инергә рөхсәт итә, әммә ғибәҙәттәрен үтәргә рөхсәт ителмәй. Мосолман булмағандарға изге Мәккә менән Мәҙинәгә инергә рөхсәт юҡ.

Илдә дини полиция бар (муттава). Шәриғәт гвардияһы һалдаттары урамдарҙа даими патруль менән йөрөй, йәмәғәт урындарында Ислам ҡанундарын боҙоуға юл ҡуймай. Ҡанун боҙоусыны тотһалар, яза бирелә (штраф, хатта үлем язаһы).

Илдә шулай уҡ башҡа дин тотоуслар ҙа йәшәй — нәсрани, индуист, буддист, сикх, бахаи. Нәсраниҙарҙың һаны 1,2 млн кешегә етә ; иң күбе- католиктар (1,05 млн) һәм илле меңселәр (пятидесятниктар) (83 тыс.).
Мысыр, Хәбәшстан (Эфиопия), Эритрея һәм Ливандан күсеп килеүселәр араһында үҙ боронғо диндәрен тотоусылар бар.

 Административ бүленеш 

мини|300px| Сәғүд Ғәрәбстанының административ округтары
Сәғүд Ғәрәбстан 13 административ округҡа бүленгән (: almnat aladarih), ранее также известных как провинции, улар әмирлек йәки минтәҡәт (mintaqat, берлектә. — mintaqah) тип атала.

 #  № на карте  <small>Административныйокруг    Административныйцентр  Площадь,км²   Население,чел. (2015)   Плотность,чел./км² 1  6 Эр-Рияд  الرياض  Әр-Рияд  404240  7910864  19,57 2  11 Мәккә  مكة المكرمة  Мәккә  153128  8099473  52,89 3  4 Мәҙинә المدينة المنورة  Мәҙинә  151990  2061383  13,56 4  5  Әл-Ҡасим  القصيم Бурайда  58046  1402974  24,17 5  7 Әш-Шәрҡиә ]]  المنطقة الشرقية  Әд-Даммам  672522  4762871  7,08 6  8 Әсир  عسير  Әбхә  76693  2194463  28,61 7  13  Табуҡ  تبوك  Табуҡ  146072  907494  6,21 8  9  Хәил  حائل  Хәил  103887  685820  6,60 9  2  Әл-Худуд-әш-Шәмәлия  الحدود الشمالية  Әрьәр  111797  367433  3,29 10  10  Джизан  جازان  Джизан  11671  1568727  134,41 11  12 Нәжран  نجران  Нәжран 149511  581789  3,89 12  1 Әл-Баха  الباحة  Әл-Баха  9921  471755  47,55 13  3  Әл-Джәуф الجوف  Сәҡәҡә  100212  506372  5,05   всего    2149690  31521418  14,66

 Әҙәбиәт 
 Васильев А. М. История Саудовской Аравии от середины 18 в. до конца 20 в. — , 1994.
 Васильев А. М. История Саудовской Аравии (1945 — конец XX в.). — , 1999.
 Косач Г. Г. Саудовская Аравия: внутриполитические процессы «этапа реформ» (конец 1990—2006 г.). — : Институт Ближнего Востока, 2007.



 Сауд Хусейн Саид Захрани. Саудовская Аравия: политика в области культуры и образования (70-90 е-годы). — : 2001. — 132 с.


 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 



*