Ғәрәп цифрҙары

Ғәрәп цифрҙары — хәҙерге ваҡытта күпселек илдәрҙә унарлы иҫәпләү системаһында һандарҙы яҙыу өсөн файҙаланылған ун билдәнән торған ғәҙәти йыйылманың атамаһы: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.

 Тарихы 
слева|мини|200x200пкс|Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге — һинд-ғәрәп һәм фарсы цифрҙарының таралыу территорияһы
слева|мини|200x200пкс|Альмохадтар хәлифәлеге — ғәрәп цифрҙарының таралыу территорияһы
Ғәрәп цифрҙары Һиндостанда V быуаттан да ҡалмай барлыҡҡа килә. Шул ваҡытта уҡ һандарҙы билдәле бер тәртиптә яҙыуға күсеү мөмкинлеген биргән нуль (шунья) төшөнсәһе асыла һәм барлыҡҡа килә.

Ғәрәп һәм һинд-ғәрәп цифрҙары — ғәрәп яҙмаһынаوجهات النظر حول أصل الأرقام ا&# … (ар.) ҡулайлаштырылған һәм яҙылыштары бер аҙ үҙгәртелгән һинд цифҙары ул.

«Китаб әл-джәбр үә-л-мукәбәлә» тип аталған атаҡлы эш авторы, ғалим Әбү Джафар Мөхәммәт ибн Муса әл-Хәрәзми яҙыуҙың һинд системаһын бик популярлаштыра. Ғалимдың был китабының атамаһы аҙаҡ алгебра термины булып китә. Әл-Хәрәзми Мосолман Испанияһына тиклем бөтә хәлифәлектә һандарҙы унарлы иҫәпләү системаһын ҡулланып яҙыуҙы популярлаштырыуға булышлыҡ иткән «Һинд иҫәбе тураһында» тигән китабын яҙа.

Математик Ас-Сиджизиның 969 йылда яҙған трактаты һәм астроном Әл-Бируниҙың 1082 йылда яҙған трактатының күсермәһе һаҡланған. Уларҙа һинд цифрҙары бирелгәнJ. J. O’Connor and E. F. Robertson. The Arabic numeral system. http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Arabic_numerals.htmlوجهات النظر حول أصل الأرقام ا&# … (ар.). Азияның хәҙерге ғәрәп илдәрендә, шулай уҡ Мысырҙа, Иранда, Фәләстиндә һәм Афғанстанда ҡулланылған цифрҙарҙың, нигеҙҙә, әл-Бируни хеҙмәттәрендәгеләрҙән айырмаһы бик аҙ. Ғәрәптәр уларҙы «ар-кам хиндия» (أَرْقَام هِنْدِيَّة) — «һинд цифрҙары» тип атай. (Ләкин Европала уларҙы һинд-ғәрәп һәм фарсы цифрҙары тип атайҙар, сөнки хәҙерге Һиндостанда йәшәгән халыҡтарҙың цифрҙары, ҙур үҙгәрештәр кисереп, урта быуаттағы һинд цифрҙарынан бик ныҡ айырыла.)

Әммә Төньяҡ Африканың Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенән иртә бүленеп сыҡҡан ғәрәп илдәрендә һәм Испанияла был цифрҙар бик ныҡ үҙгәрештәр кисергән. X быуат башында ғәмәлдә урындағы ғәрәптәр «губар» тип аталған яңы цифрҙар системаһын булдыра. Уларҙың яҙылышы үҙгәрә бара, һәм Көнбайыш Африка математигы Ибн әль-Банна әл-Марракуши (1256—1321) трактатында бөтә цифрҙар ҙа тиерлек хәҙерге Европала ҡулланылған цифрҙарға оҡшаш була (тик дүрт һәм биш цифрҙары 90 градусҡа әйләдерелгән була). Африканың хәҙерге ғәрәп илдәрендә (Мысырҙан башҡа) Европала ҡулланылған цифрҙар файҙаланыла. Ғәрәптәр уларҙы «ар-камун арабия» (أرقام عربية) — «ғәрәп цифрҙары» тип йөрөтә.

X быуатта европалыларға ғәрәп цифрҙары билдәле була.

Вигилан кодексы Көнбайыш Европала ғәрәп цифрҙарының тәүге тапҡыр атап үтелеүен һәм уларҙың һүрәтен (нулдән башҡаһын) теркәгәнFlorian Cajori. A history of mathematical notations. — 1993. — P. 50. — 385 p. — ISBN 0-486-6766-4.. Улар маврҙар менән Испанияға 900 йылдар тирәһендә килгән.

Христиан динен тотҡан Барселона (Барселона графлығы) һәм мосолман Кóрдоваһы (Кордова хәлифәлеге) араһындағы тығыҙ бәйләнештәр арҡаһында, Сильвестр II (999 йылдан 1003 йылға тиклем Рим папаһы) ғилми мәғлүмәт менән танышып тороу мөмкинлегенә эйә була, ул саҡтағы Европала бындай мөмкинлек бер кемгә лә тәтемәй. Атап әйткәндә, Сильвестр II Европала беренселәрҙән булып ғәрәп цифрҙары менән таныша, уларҙың рим цифрҙары менән сағыштырғанда ҡулланылыш өсөн уңайлы булыуын аңлай һәм Европа фәненә уларҙы индереүҙе пропагандалай. XII быуатта Роберт Честерский Әл-Хәрәзмиҙең «Һинд иҫәбе тураһында» тигән китабын латин теленә тәржемә итә, һәм ул Европа арифметикаһының үҫешенә һәм ғәрәп цифрҙарын индереүҙә уғата ҙур роль уйнайЮшкевич А. П. История математики в средние века. — М.: Гос. изд-во физико-математической литературы, 1961. — С. 156, 191, 331..

Испанияны баҫҡынсыларҙан ҡотҡарғас, европалыларҙың ғәрәптәр менән бәйләнеше йомшара. Ғәрәп цифрҙары француз математиктары хеҙмәттәрендә хикмәтле формалар ала бара, өҫтәүенә европалылар элеккесә рим цифрҙарын ҡулланыуға өҫтөнлөк бирә. 1192—1200 йылдарҙа ҙа һәм башҡа ғәрәп илдәрендә математиканы өйрәнгән итальян математигы Фибоначчи европалыларҙың иғтибарын ҡайтанан ғәрәп һандарына йүнәлтә. Яңырыу дәүерендә ғәрәп фәненә иғтибар арта, сөнки итальян математиктары Европаға ғәрәп ҡулъяҙмаларын алып ҡайта. Китап баҫыу эше киң йәйелдерелгәнгә тиклем Көнбайыш Европа фәнендә цифрҙарҙың көнбайыш-ғәрәп һыҙмаһы буйынса яҙылышы нығына бара.
Африканың ғәрәп илдәрендә (Мысырҙан башҡа) ҡулланылған ғәрәп цифрҙары0123456789Азияның ғәрәп илдәрендә һәм Мысырҙа ҡулланылған һинд-ғәрәп цифрҙары٠١٢٣٤٥٦٧٨٩Фарсы цифрҙары۰۱۲۳۴۵۶۷۸۹Һиндостанда ҡулланылған һинд цифрҙары (в письме деванагари), ०१२३४५६७८९Гуджарати яҙмаһында цифрҙар૦૧૨૩૪૫૬૭૮૯ Гурмукхи яҙмаһында цифрҙар੦੧੨੩੪੫੬੭੮੯Бенгаль яҙмаһында цифрҙар০১২৩৪৫৬৭৮৯Ория яҙмаһында цифрҙар୦୧୨୩୪୫୬୭୮୯Телугу яҙмаһында цифрҙар౦౧౨౩౪౫౬౭౮౯Каннада яҙмаһында цифрҙар೦೧೨೩೪೫೬೭೮೯Малаялам яҙмаһында цифрҙар൦൧൨൩൪൫൬൭൮൯Тамиль яҙмаһында цифрҙар೦௧௨௩௪௫௬௭௮௯Тибет яҙмаһында цифрҙар༠  ༡  ༢༣ ༤ ༥ ༦ ༧༨ ༩Монголяҙмаһында цифрҙар ᠐᠑᠒᠓ ᠔ ᠕ ᠖ ᠗ ᠘ ᠙Бирма яҙмаһында цифрҙар၀၁၂၃၄၅၆၇၈၉Тай яҙмаһында цифрҙар๐๑๒๓๔๕๖๗๘๙Кхмер яҙмаһында цифрҙар០១២៣៤៥៦៧៨៩Лаос яҙмаһында цифрҙар໐໑໒໓໔໕໖໗໘໙Цифрҙарға тап килгән ҡытай иероглифтары, 零〇一二三四五六七八九
400x400пкс594x594пкс
Унарлы иҫәпләү системаһын тап ғәрәптәр таратҡаға күрә, тарихҡа «ғәрәп цифрҙары» атамаһы инеп ҡала. Азияның ғәрәп илдәрендә һәм Мысырҙа файҙаланылған цифрҙар, Европа илдәрендә ҡулланылғандарҙан ныҡ айырыла.

 Галерея 

 Шулай уҡ ҡара 

 Абджадия
 Римские цифры
 Восточные арабские цифры 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Арабские цифры // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 «Арабские цифры» в Большой советской энциклопедии
 Титло  — переводчик национальных начертаний арабских и других чисел 
 Арабские цифры, использующиеся при датировке ковров
 J. J. O’Connor, E. F. Robertson. Arabic numerals. MacTutor History of Mathematics archive.  School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland.
Категория:Цифрҙар