Ғәрәп хәлифәлеге

Ғәрәп хәлифәлеге () — VII—IX быуаттарҙа мосолман яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, хәлифәләр идара иткән теократик Ислам дәүләте. Боронғо Русь сығанаҡтарында уны Һәжәриҙәр батшалығы (царство Агарянское) һәм Исмәғил батшалығы (царство Измаильтянское) тип атап, шул ваҡыттағы батшалыҡтар (империялар) исемлегенә индергән.
300px|мини|уңда|Ғәрәп Хәлифәлегенең үҫеше
300px|мини|уңда|Ғәрәп Хәлифәлеге 750 йылда

 Мәҙинә өммәте 
Хәлифәлеккә нигеҙҙе VII быуатта Көнбайыш Ғәрәбстандағы Хижаз төбәгендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр төҙөгән мосолман өммәте һала. Яулап алыу һуғыштары (ғазауаттар) һөҙөмтәһендә ҙур дәүләт барлыҡҡа килә. Уға Ғәрәбстан ярымутрауы, Ираҡ, Иран, Кавказдың күп өлөшө, Каспий диңгеҙе буйҙары, Урта Азия, Сүриә, Фәләстин, Мысыр, Төньяҡ Африка, Пиреней ярымутрауының күп өлөшө, Синд инә.

Хәлифәлек ( — Khalīfah — «вариҫ», «вәкил») — хәлифә титулын да, улар идара иткән дәүләтте лә аңлата.

Ғәрәп хәлифәлеге, һәм унан һуңғы бер нисә быуат көнбайыш тарихнамәһендә Исламдың алтын быуаты тип атала.

 Ғәҙел хәлифәт (632—661) 

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң 632 йылда Ғәҙел хәлифәт төҙөлгән. Уға дүрт Ғәҙел Хәлифә: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип етәкселек иткән.

 Дәүерҙәре 
Ғәрәп хәлифәлеген төп өс дәүергә бүлеп ҡарарға була:
 Рәшидиә хәлифәлеге (الخلافة الراشدية‎), йәғни Хаҡ хәлифәлек (632—661)
 Өмәүиҙәр хәлифәлеге (661—750)
 Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге йәки Бағдад хәлифәлеге (750—1258)

Баш ҡалаһы үҙгәреп торған:

 630—656 Мәҙинә
 656—661 Мәккә
 661—754 Димәшҡ (Дамаск)
 754—762 Әл-Күфә
 762—836 Бағдад
 836—892 Сәмәррә
 892—1258 Бағдад

 Төп мәҡәләләр 
 Ғәрәп яуҙары
 Хаҡ хәлифәт
 Өмәүиҙәр хәлифәлеге
 Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге

 Һылтанмалар 
 http://bibliotekar.ru/encW/100/25.htm
 http://sekrets.ru/sobytyasrednevekovya/arabskiezavoevaniya.html 
 Daniel, Elton L. (2010). «The Islamic East». In Robinson, Chase F. The New Cambridge History of Islam, Volume 1: The Formation of the Islamic *World, Sixth to Eleventh Centuries. Cambridge University Press. ISBN 9780521838238.
 Donner, Fred M. (2014). The Early Islamic Conquests. Princeton University Press.
 Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, Chapter 51

Категория:Ислам дәүләттәре
Категория:Ислам тарихы
Категория:Ғәрәп донъяһы
Категория:Хәлифәлектәр