Культурология

Культуроло́гия (  — эшкәртеү, ер эшкәртеү, тәрбиәләү;   — мысль как причина) —   культураны (мәҙәниәтте) бер бөтөн структура итеп тикшереүҙәр барыһы бергә.

«Культурология» терминын  White, Leslie The Evolution of Culture: The Development of Civilization to the Fall of Rome. — New York: McGraw-Hill, 1959 год.White, Leslie "The Concept of Cultural Systems: A Key to Understanding Tribes and Nations. — New York: Columbia University Press, 1975. Америка антропологы Лесли Уайт  социаль фәндәр комплексында  яңы фән өлкәһенең атамаһы  итеп тәҡдим итә. Ләкин сит ил классификацияһы буйынса культурология айырым фән булараҡ  танылмай. Инглиз телендә һөйләшкән илдәрҙә был фән өлкәһе , немец телендә һөйләшкәндәрҙә —   тип атала.  Европа һәм Америкала культура феномены башлыса социаль-этнография  мәғәнәһендә аңлатыла, шуға күрә фәндең нигеҙе тип  культура антропологияһы  атала.

 Культурология предметы 
Культурология предметы —  культура (мәҙәниәт) феноменын  кешеләрҙең  тарихи һәм социаль тәжрибәһенән сығып  өйрәнеү. Был тәжрибә  айырым ҡағиҙәләрҙә, закондарҙа  һәм кеше эшмәкәрлегенең айырым һыҙаттарында һынланыш таба,  быуындарҙан-быуынға  рухи ҡиммәттәр йүнәлеше һәм идеалдары рәүешендә күсә килә,  философия, дин, сәнғәт һәм  хоҡуҡтың  «культура текстарында»  интерпретациялана.

Культурологияның бөгөнгө  мәғәнәһе - кешене культура (мәҙәниәт) тыуҙырыусы кимәлендә өйрәтеү. Маҡсаттары һәм предмет өлкәләренә, белем кимәле һәм йомғаҡлауға бәйле  фундаменталь һәм ғәмәли культурологияны айыралар.

Фундаменталь культурология- культура (мәҙәниәт)  феноменын теоретик һәм тарихи яҡтан өйрәнә,  категориялар аппаратын һәм тикшеренеү ысулдарын  эшләп сығарыу менән шөғөлләнә; был кимәлдә мәҙәниәт фәлсәфәһен  (культура философияһын) айырып күрһәтергә була.

Ғәмәли культурология- мәҙәниәт( культура) тураһындағы фундаменталь белемдәргә таянып, уның  иҡтисади, сәйәси, дини, һынлы сәнғәт бүлектәрен  алдан күҙаллау, проектлау һәм культурологик процесстарҙы көйләү маҡсатынан сығып өйрәнә.

 Рәсәйҙә культурология   
Рәсәйҙә культурология фәненең аяҡҡа баҫыуы ғалим Эдуард Саркисович Маркарян (1929—2011) исеменә  һәм уның тәүге культурология буйынса 1960—1970-се йылдарҙа алып барған, совет фәненең яңы йүнәлешен булдырған тикшеренеүҙәренә  бәйлеБольшая биографическая энциклопедия. 2009 год.Маркарян Э. С. Очерки теории культуры. Ереван: Изд-во АН Армянской ССР, 1969; Маркарян Э. С. О генезисе человеческой деятельности и культуры. Ереван: Изд-во АН Армянской ССР, 1973 и др..  1980—1990-се йылдарҙа  культурология Рәсәйҙә рәсми таныла, фән һәм  юғары белем биреүҙең  яңы йүнәлешенә әйләнәСм.: Кертман Л. Е. История культуры стран Европы и Америки (1870—1917). М.: Высшая школа, 1987 и др..

Рәсәй Федерацияһында  түбәндәге төп  культурология мәктәптәре барлыҡҡа килә:

 культура (мәҙәниәт) философияһы (А. И. Арнольдов, Г. В. Драч, Н. С. Злобин, М. С. Каган, В. М. Межуев, Ю. Н. Солонин, М. Б. Туровский һәм башҡалар);
  культура (мәҙәниәт) теорияһы (Б. С. Ерасов, А. С. Кармин, Вал. А. Луков, Вл. А. Луков, А. А. Пелипенко, Э. В. Соколов, А. Я. Флиер һәм башҡалар);
  культура (мәҙәниәт) тарихы (С. Н. Иконникова, И. В. Кондаков, Э. А. Шулепова, И. Г. Яковенко һәм башҡалар);
  культура (мәҙәниәт) социологияһы (А. С. Ахиезер, Л. Г. Ионин, Л. Н. Коган, А. И. Шендрик һәм башҡалар);
 культура антропологияһы (А. А. Белик, Э. А. Орлова, А. С. Орлов-Кретчмер, Ю. М. Резник һәм башҡалар);
 ғәмәли культурология (О. Н. Астафьева, И. М. Быховская һәм башҡалар);
 сәнғәт культурологияһы (К. Э. Разлогов, Н. А. Хренов һәм башҡалар);
  культура (мәҙәниәт)  семиотикалары (Вяч. Вс. Иванов, Ю. М. Лотман, Е. М. Мелетинский, В. Н. Топоров, Б. А. Успенский һәм башҡалар);
 культурология буйынса белем алыу (Г. И. Зверева, А. И. Кравченко, Т. Ф. Кузнецова, Л. М. Мосолова һәм башҡалар).

1992 йылдан башлап,   Рәсәй   культурология институты исемле фәнни-тикшеренеү институты (элекке  музейҙарҙы өйрәнеү һәм тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау  фәнни тикшеренеү институты). Һуңыраҡ Мәскәүҙәге үҙәк бүлектән тыш Рәсәй культурология институтының өс филиалы асыла: Себер ( 1993 йылда Омскийҙа), Санкт-Петербург ( 1997 йылда) һәм Көньяҡ филиалы (2012 йылда Краснодарҙа). 2014 йылда  Культурология институты Д.С.Лихачев исемендәге Рәсәй мәҙәни һәм тәбиғи ҡомартҡылар тикшеренеү институтына ҡушыла .

2006 йылда Рәсәйҙең бик күп культурологтарын берләштергән  Фәнни-ағартыу культурологтар йәмғиәте (Научно-образовательное культурологическое общество (НОКО)) булдырылаФлиер А. Я. Культурология  // Большая российская энциклопедия.

Рәсәй юғары уҡыу йорттарында 1990-сы йылдарҙан башлап, культурология белгестәре әҙерләнә, диссертация советтары мәҙәниәт тарихы , теорияһы һәм  философияһы, философия антропологияһы буйынса ғилми дәрәжә һәм исем бирә. Фәнни-тикшеренеү йүнәлеше булараҡ, культурология үҫеш юлында, сөнки хәҙерге донъя үҫешенең мәҙәниәткә табан боролған ( «культуроцентрическая») йүнәлеше  кеүек социаль һәм мәҙәни процесстарҙың әһәмиәте арта бара  (Глобализация, Мультикультурализм һәм башҡа)Гуревич П. С. Культурология: учебное пособие. М: Знание, 1996. С. 27-33..

 Ҡарағыҙ 

 Гипердиффузионизм
 Диффузионизм
 Диффузия инноваций
 Инкультурация
 Интеркультура
 Историко-культурные области
 Культурная апроприация
 Культурное заимствование
 Культурная диффузия
 Культурно-технологический обмен
 Межкультурная коммуникация
 Межкультурная компетенция
 Теория культурных кругов
 Транскультурация
 Эффект пиццы

Иҫкәрмә 

 Әҙәбиәт 
 Астафьева О. Н., Разлогов К. Э. Культурология: предмет и структура  // Культурологический журнал / Рос. ин-т культурологии. — 2010. — № 1.
 Ахутин А. В.  Парадоксы культурологии  // В перспективе культурологии: повседневность, язык, общество / Рос. ин-т культурологии. — М.: Академический проект, 2005. — С. 10-47.
 Введение в культурологию: курс лекций / под ред. Ю. Н. Солонина и Е. Г. Соколова. СПб., 2003;
 Гуревич П. С. Культурология: учебник для вузов. М: Проект, 2004.
 Доброхотов А. Л., Калинкин А. Т. Культурология: учебное пособие. — М.: ИД «ФОРУМ»: ИНФРА — М, 2010. — 480 с.: илл. — (Высшее образование).
 Елисеев А. Л., Тюрин Е. А. Культурология. Учебно-методическое пособие для студентов дистанционной (заочной) формы обучения. — Орел: Изд-во ОрелГТУ, 1999. — 234 с.
 Иконникова С. Н. История культурологии: Идеи и судьбы. СПб., 1996;
 Кармин А. С. Основы культурологии. Морфология культуры. СПб., 1997;

 Кравченко А. И. Культурология: словарь. М., 2000;


 Культурология. ХХ век. Антология. М., 1995;
 Культурология как наука: за и против. СПб., 2009;


 Монин М. А. Культурология и/или Cultural studies // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. 2017, № 1.

 Пучков А. А. Архитектуроведение и культурология: Избранные статьи. — Киев: Изд. дом А. С. С, 2005. — 608 с. — ISBN 966-8613-06-6.
 Розин В. М. Введение в культурологию: учебник для высшей школы. М.: ИД «ФОРУМ», 1998. (2-е изд. М.: Гардарики, 2003)
 Розин В. М. Теоретическая и прикладная культурология. М., 2007;

 Флиер А. Я. Культурология для культурологов. Учебное пособие. 2-е изд. перераб. — М.: Согласие, 2010. — 672 с. — ISBN 978-5-86884-134-7

 Флиер А. Я. Культурология. — М.: Согласие, 2011. — 560 с. — ISBN 978-5-86884-141-5
 Флиер А. Я. Феномен культурологии: опыт новой интерпретации // Обсерватория культуры. — 2011. — № 2. — С. 4-19.



 Һылтанмалар 
 Культурология или cultural studies?
 Культурология как наука. Развитие и направления культурологии. Подходы и методы культурологии. Культурологический подход. Структура культурологии