Өс үлсәмле арауыҡ

Өс үлсәмле арауыҡ — беҙ йәшәгән материаль донъяның геометрик моделе. Был Евклид арауығы өс үлсәмле тип атала, сөнки уның өс  бер төрлө үлсәме — бейеклеге, киңлеге һәм оҙонлоғо бар, йәғни өс үлсәмле арауыҡ өс ортогональ берәмек вектор менән бирелә.

Өс үлсәмле арауыҡты аңлау кешелә сабый сағында үҫешә тип иҫәпләнә, һәм кешенең хәрәкәттәге үҙ-ара ярашыуы менән тығыҙ бәйләнгән. Солғап алған  донъяны өс үлсәмдә һиҙеү органдары менән визуаль ҡабул итеү һәләте тәрәнлекте тойоу тип атала. 
Аналитик геометрияла өс үлсәмле арауыҡтың һәр нөктәһе өс дәүмәл — координаталар йыйылмаһы кеүек һүрәтләнә. Координаталар башында киҫешкән өс үҙ-ара перпендикуляр координаталар күсәре бирелә. Нөктәнең урыны ошо өс күсәргә ҡарата тәртипкә килтерелгән өс һан менән бирелә. Был һандарҙың һәр береһе ярашлы күсәр буйлап үлсәнгән иҫәпләү башынан нөктәгә тиклемге алыҫлыҡты бирә, был нөктәнән ҡалған ике күсәр менән яһалған яҫылыҡҡа тиклем алыҫлыҡҡа тигеҙ. 
Шулай уҡ башҡа координаталар системаһы бар, йышыраҡ цилиндрик һәм сферик системалар ҡулланыла.

Һыҙыҡлы алгебра икенсе төрлө ҡараш бирә, унда һыҙыҡлы бәйһеҙлек төшөнсәһе мөһим роль уйнай. Ҡумтаның бейеклеге уның оҙонлоғона һәм киңлегенә бәйле түгел, шул сәбәпле  арауыҡ өс үлсәмле. Һыҙыҡлы алгебра телендә арауыҡ өс үлсәмле, сөнки һәр нөктә өс һыҙыҡлы бәйһеҙ  векторҙар комбинацияһы менән бирелергә мөмкин. Был терминдарҙа арауыҡ-ваҡыт дүрт үлсәмле, сөнки нөктәнең ваҡыт арауығындағы урыны уның арауыҡтағы урынына бәйле түгел.

Өс үлсәмле арауыҡтың бер нисә үҙсәнлеге бар, улар уны башҡа үлсәмле арауыҡтарҙан айырып торалар. Мәҫәлән, был арҡан киҫәгендә төйөндәр бәйләп булған иң бәләкәй үлсәмле арауыҡDale Rolfsen, Knots and Links, Publish or Perish, Berkeley, 1976, ISBN 0-914098-16-0 . Физиканың күп закондары, мәҫәлән кире квадраттарҙың күп закондары беҙҙең арауыҡтың өс үлсәмле булыуы менән бәйлеBrian Greene, The Fabric of the Cosmos, Random House, New York, 2003, ISBN 0-375-72720-5 .

Нуль үлсәмле, бер үлсәмле һәм ике үлсәмле арауыҡтарҙы өс үлсәмле арауыҡта урынлашыусылар кеүек ҡарарға мөмкин; ул үҙе дүрт үлсәмле арауыҡ моделенең өлөшө тип иҫәпләнергә мөмкин (ҡайһы берҙә дүртенсе үлсәм тип ваҡытты иҫәпләйҙәр).

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Стереометрия
Категория:Геометрия
Категория:Арауыҡ үлсәнеше