Эльфрида Елинек

Эльфрида Елинек (Эльфриде Елинекова) (, ; 20 октябрь 1946 йыл, Мюрццушлаг, Штирия, Австрия) — Австрия яҙыусыһы, драматург, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. Әҙәбиәт буйынса 2004 йылғы Нобель премияһы лауреаты, Генрих Бёлль премияһы (Кёльн, 1986), Георг Бюхнер (1998), Генрих Гейне (2002) премиялары, Чехияның Франц Кафка премияһы лауреаты (2004).

 Биографияһы һәм ижады 
Эльфрида Елинек 1946 йылдың 20 октябрендә Австрияның Штирия ерендәге Мюрццушлаг ҡалаһында тыуа.

Бала сағы һәм йәшлеге Венала үтә. Әсәһе Ольга Илона Бухнер (иренең фамилияһы буйынса Елинек, 1904—?) хәлле католик ғаиләһенән сыҡҡан, оҙаҡ йылдар бухгалтер булып эшләй; атаһы Фридрих Елинек (1900—1969) фәҡир ғаиләлә тыуып үҫкән, һөнәре буйынса химик, ғилми хеҙмәттәр, шул иҫәптән «Zur Kenntnis der Brenztraubensäure» (1954) тигән монографияның авторы була. Сығышы менән йәһүд булһа лаElfriede Jelinek: Writing Woman, Nation, and Identity (стр. 71), атаһы хәрби осор өсөн кәрәкле һөнәр эйәһе булғанға национал-социалистик режим эҙәрләүенә эләкмәй. 1950-се йылдарҙа Фридрих Елинек психик ауырыуға тарый һәм оҙаҡ ваҡыт ғаиләһе тәрбиәһе аҫтында өйҙә ята һәм, бөтөнләйгә аҡылдан яҙып, 1969 йылда вафат була. 

Атаһы ауырып киткәс, Эльфриданы тәрбиәләү менән әсәһе шөғөлләнә: ҡыҙыҡай католик балалар баҡсаһына, шунан монастырь мәктәбенә йөрөй. Әсәһе Эльфриданың музыкант булыуын теләй, ул фортепиано, флейта, гитара, скрипка һәм альтта уйнарға өйрәнә. 13 йәшендә Елинекты Вена консерваторияһына ҡабул итәләр, унда орган, фортепиано, блокфлейта һәм музыкаль композиция дәрестәрен ала. Бер юлы асыҡ хоҡуҡ гимназияһын да тамамлай.

Сығарылыш имтихандарын тапшырып бөткәс тә Елинек нервы өҙлөгөүе менән сирләп китә: бер нисә семестр буйы Вена университетында сәнғәт һәм театр тарихын өйрәнергә тырыша, әммә ҡурҡыу өйәнәктәре көсәйеү арҡаһында 1967 йылда уҡыуын туҡтата. Йыл буйы өйҙә ултыра. Нәҡ ошо ваҡытта яҙыша башлай. Уның тәүге шиғырҙары төрлө журналдарҙа баҫыла, шунан «Лизаның шәүләләре» (Lisas Schatten) (1967) тигән йыйынтығы сыға. 

1971 йылда Эльфрида Елинек консерваторияла орган класы буйынса имтихан тапшыра. Был йылдарҙағы әҙәби үҫеше Ролан Барт йоғонтоһо аҫтында була. 1972 йылда Елинек Берлинға дуҫы Герт Лошутц эргәһенә йәшәргә күсә, әммә бер йылдан Венаға кире ҡайта, бында һул хәрәкәттә әүҙем ҡатнаша (1971—1991 йылдарҙа Елинек Австрия Коммунистар партияһы ағзаһы була). 1974 йылда фильмдар өсөн музыка яҙған Готтфрид Хюнгсбергҡа кейәүгә сыға. 1970-се йылдарҙан ире Мюнхенда информатик булып эшләй. 

1975 йылда Елинектың «Һөйәркәләр» (die liebhaberinnen) тигән романы сыға. 1980 йылдар башында «Бикле ишек алдында» (Ausgesperrten) тигән романы донъя күрә. Әҫәр һәйбәт ғаиләләрҙә үҫкән ауыр үҫмерҙәрҙе һүрәтләй, хикәйәләү тотош ғаиләнең үлтерелеү фажиғәһе менән тамамлана. 

1983 йылда Эльфрида Елинек тәүге тапҡыр ҙур янъял уртаһына эләгә. Театр сәхнәһендә «Бургтеатр» спектакле ҡуйыла, унда Австрияның национал-социалистик үткәнен баҫырырға тырышыу темаһы күтәрелә, хикәйәләү үҙәгенә Елинектың һул хәрәкәт буйынса арҡалашы, заманының билдәле актрисаһы Паула Вессели фигураһы ҡуйыла. Елинектың үҙ илен «фашлаусы» тигән даны сыға. Шул уҡ йылды Эльфрида Елинектың төп әҫәрҙәре рәтендә торған «Пианистка» романы баҫыла. 

Уның «Шәһүәт» (Lust) тигән романы ла Европалағы тынлыҡты боҙа. Феминисткаларҙың порнография темаһына бәхәстәре йоғонтоһонда яҙылған роман сығыр-сыҡмаҫтан тигәндәй бестселлерҙар исемлегенә эләгә. 

Һуңғы осор әҫәрҙәрендә Елинек феминистик темаларҙан ситләшә һәм социаль тәнҡиткә, Австрияның нацистик үткәне темаларына мөрәжәғәт итә. 

2004 йылда «романдарында һәм драмаларында уға ғына хас тел аһәңе менән социаль клишеларҙың абсурдлығын һәм мәжбүр итеүсән хакимлығын фашлаусы музыкаль күп тауышлылыҡ өсөн» әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы бирелеү Эльфрида Елинек ижадының иң юғары үре булып тора. 

 Библиография 

 Немец телендә баҫылған әҫәрҙәре 
 Лизаның шәүләләре / Lisas Schatten (шиғыр йыйынтығы) — Relief-Verlag Eilers, 1967
 беҙ алдатҡыс ем, балаҡай! / wir sind lockvögel baby! (роман) — Rowohlt, 1970
 Михаэль. Инфантилдар өсөн ҡулланма / Michael : ein Jugendbuch für die Infantilgesellschaft (роман) — Rowohlt, 1972
 Һөйәркәләр/ Die Liebhaberinnen (роман) — Rowohlt, 1975
 буколит: аудиороман / bukolit: hörroman (роман) — Rhombus-Verlag, 1979
 Бикле ишек алдында / Die Ausgesperrten (роман) — Rowohlt, 1980
 финал: 1966—1968 шиғырҙары / ende: gedichte von 1966—1968 (шиғыр йыйынтығы) — Schwiftinger Galerie-Verlag, 1980
 Сикһеҙ сафлыҡ/ Die endlose Unschuldigkeit (проза, пьесалар, эссе) — Schwiftinger Galerie-Verlag, 1980
 Нора иренән киткәс, нимә булды / Was geschah, nachdem Nora ihren Mann verlassen hatte oder Stützen der Gesellschaften (пьеса) — Sessler, 1980
 Пианистка / Die Klavierspielerin (роман) — Rowohlt, 1983
 Театр пьесалары (Уте Нюссендың һуңғы һүҙе менән) / Theaterstücke (mit ein Nachwort von Ute Nyssen) (пьесалар) — Prometh-Verlag, 1984
 О төпкөл, яҡла уны / Oh Wildnis, oh Schutz vor ihr (проза) — Rowohlt, 1985
 Сырхау, йәки Замана ҡатындары / Krankheit oder moderne Frauen — Prometh-Verlag, 1987
 Шәһүәт/ Lust (роман) — Rowohlt, 1989
 Болоттар. Йорт/ Wolken. Heim (пьеса) — Steidl, 1990
 Изабель Юппер "Малина"ла: киносценарий / Isabelle Huppert in Malina: ein Filmbuch (киносценарий)- Suhrkamp, 1991
 Тотенау тауы / Totenauberg (пьеса) — Rowohlt, 1991
 Театр пьесалары / Theaterstücke (пьесалар) — Rowohlt, 1992
 Үлеләрҙең балалары / Die Kinder der Toten (роман) — Rowohlt, 1995
 Дауыл һәм мәжбүрләү: енестәр көрәше булараҡ хат / Sturm und Zwang : Schreiben als Geschlechterkampf (Ютта Хайнрих, Адольф-Эрнст Мейер менән берлектә, эссе) — Klein, 1995
 Ял төйәге, йәки Бөтәһе лә бының менән шөғөлләнә / Stecken, Stab und Stangl: Raststätte (und andere) neue Theaterstücke (пьесалар) — Rowohlt, 1997
 Спорт пьесаһы / Ein Sportstück (пьеса) — Rowohlt, 1998
 ул уның кеүек түгел / er nicht als er (пьеса) — Suhrkamp, 1998
 Ҡурҡыныс юҡ: үлемдең кескәй трилогияһы / Macht nichts: eine kleine Trilogie des Todes (пьесалар) — Rowohlt-Taschenbuch-Verlag, 1999
 Ҡомһоҙлоҡ: күңел асҡыс роман / Gier: ein Unterhaltungsroman (роман) — Rowohlt, 2000
 Хуш: 3 кескәй драма / Das Lebewohl: 3 kl. Dramen (пьесалар) — Berlin-Verlag, 2000
 Альпта: өс драма / In den Alpen: drei Dramen (пьесалар) — Berlin-Verlag, 2002
 Үлем һәм ҡыҙ I—V: принцессаларҙың драмалары / Der Tod und das Mädchen I—V: Prinzessinnendramen (пьесалар) — Berliner Taschenbuch-Verlag, 2003
 Бэмбилэнд; Вавилон: ике театр тексы / Bambiland; Babel: zwei Theatertexte (пьесалар) — Rowohlt, 2004
 Рейн алтыны. театр эсселары / rein GOLD. ein bühnenessay — Rowohlt, Reinbek bei Hamburg, 2013

 Рус теленә тәржемә ителгән әҫәрҙәре 
 Любовницы / Die Liebhaberinnen — Симпозиум, 1996
 Пианистка / Die Klavierspielerin — Симпозиум, 2001
 Перед закрытой дверью / Die Ausgesperrten — Симпозиум, 2005
 Алчность / Gier — Амфора, 2005
 Похоть / Lust — Симпозиум, 2006
 Дети мёртвых / Die Kinder der Toten — Амфора, 2006
 Михаэль. Руководство для инфантильных мальчиков и девочек / Michael. Ein Jugendbuch für die Infantilgesellschaft — Амфора, 2006
 Клара Ш. / Clara S. — Митин Журнал, Kolonna Publications, 2006
 Дикость. О! Дикая природа! Берегись! / Oh Wildnis, oh Schutz vor ihr — Амфора, 2007
 Мы пестрые бабочки, детка! / Wir sind lockvögel baby! — Амфора, 2007
 Бембиленд. Вавилон / Bambiland; Babel: zwei Theatertexte — АСТ, Астрель, 2008
 Тотенауберг — Гора мертвецов / Totenauberg — АСТ, Астрель, 2009
 Предание смерти / Ein Sportstück — АСТ, Астрель, 2009
 Болезнь, или Современные женщины / Krankheit oder moderne Frauen — АСТ, Астрель, 2009
 Посох, палка и палач / Stecken, Stab und Stangl — АСТ, Астрель, 2010
 Смысл безразличен. Тело бесцельно. Сборник эссе / по-немецки не публиковался — Симпозиум, 2010
 Чисто рейнское ЗОЛОТО / rein GOLD — АСТ, 2016

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Интервью Эльфриды Елинек
 Страница Эльфриды Елинек(нем.)
 Библиография Эльфриды Елинек (инг.)
 (инг.) Internet Movie Database сайтта
 У Елинек всё с двойным смыслом: Интервью с Татьяной Набатниковой // Радио «Свобода». — 26 июля2006 года.

Категория:Феминизм эшмәкәрҙәре
Категория:XX быуат драматургтары
Категория:Алфавит буйынса драматургтар
Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары
Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары
Категория:Алфавит буйынса шәхестәр
Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар
Категория:XXI быуат шағирҙары
Категория:XX быуат шағирҙары
Категория:Алфавит буйынса шағирҙар
Категория:20 октябрҙә тыуғандар
Категория:1946 йылда тыуғандар
Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар