Игенселек

Игенселек — ауыл хужалығының төп тармаҡтарының береһе, ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә йүнәлтелгән. Шулай уҡ агрономия фәненең бер бүлеге.

 Игенселектең килеп сығыуы 

Дата, тыс. л. до н. э.ЕвропаТөньяҡ-Көнсығыш АфрикаМесопотамия һәм ЛевантКөньяҡ-Көнсығыш Азия9Керамикағаса неолит Б, хәҙерге Төркиә ерҙәрендә (Невалы-Чори, б.э. т.9250 ) — бойҙайПшеница не сразу окультуриласьK. Tanno, G. Willcox, How Fast Was Wild Wheat Domesticated? Science. 31/03/20068Керамикағаса неолит А]] (Левант, Төньяҡ Месопотамия) — бойҙай, арпа, ҡуҙаҡлыларЕ. С. Бондаренко. Поселения неолитического периода на Ближнем Востоке. Восточное Средиземноморье IX—VI тыс.до н. э.7Неа-Никомедия (Төньяҡ Греция, Македония;б.э.т. 6230±150 )Блаватская Т. В., Ахейская Греция во втором тысячелетии до н. э., М., 1966. — земледелие; Хассуна культураһы (Төньяҡ Месопотамия) — игенселек: бойҙай, борай, арпаНиколай Яковлевич Мерперт, Рауф Магомедович Мунчаев., Раннеземледельческие поселения Северной Месопотамии, «Советская археология», 1971, № 3.; Джармо культураһы (Ирак Курдистаны) — игенселек: бойҙай,  арпаМассон В. М., Средняя Азия и Древний Восток, М. — Л., 1964; Braidwood R.J., Howe В., Prehistoric investigations in Iraqi Kurdistan. [The Oriental Institute of the University of Chicago], Studies in ancient oriental civilization, № 31, Chi., [1960]..6Буг-Днестр культураһы — игенселек: бойҙай, тары, арпаМаркович В. И., Буго-Днестровская культура на территории Молдавии, Киш., 1974.; Караново культураһы (көньяҡ Болгария) — игенселек.Миков В., Культура неолита, энеолита и бронзы в Болгарии, «Советская археология», 1958, № 1; Georgiev G.J., Kulturgruppen der Jungstein-und der Kupferzeit in der Ebene von Thrazien (Sudbulgarien), в кн.: L’Europe a la fin de l’age de la pierre, Praha, 1961.; Кёрёш культураһы (Венгрия, Кёрёш йылғаһы буйы) — игенселекKutzian J., The Koros culture, t. 1—2, Dissertationes Pannonicae…, ser. 2, № 23, [Bdpst], 1944—47; Milojcic V., Koros — Starcevo — Vinca, в кн.: Reinecke — Festschrift…, Mainz, 1950.. Тасий культураһы (Төньяҡ-көнсығыш Африка, Урта Мысыр) — игенселек: бойҙай, арпаЧайлд Г., Древнейший Восток в свете новых раскопок, пер. с англ., М., 1956; Brunton С., Mostageddaand the Tasian culture, L,, 1937; Baumgartel Е.J., The cultures of prehistoric Egypt, L. [а. o.], 1960..Убейд(Месопотамия) — игенселекМассон В. М., Средняя Азия и Древний Восток, М. — Л., 1964..Хэмуду культураһы ( Көнсығыш Ҡытайҙың көньяҡ өлөшө,  Янцзы йылғаһының түбәнге ағымыДоклад о первом периоде раскопок поселения Хэмуду // Каогу сюэбао. 1978. № 1. С. 39 — 94.) — игенселек: дөгөУ Юйсянь Первобытное искусство культуры хэмуду // Вэньу. 1982. № 7. С. 61 — 69..

 Игенселек төрҙәре 
Тупраҡ-климат шарттарына ҡарап, игенселек ошо төрҙәргә бүленә:
 Мелиорациялы игенселек —  ерҙәре мелиорацияланған игенселек
Һуғарыулы игенселек — игенселектә ҡулланылған төрлө төр һуғарыуҙар ҡулланыу 
 Богар игенселек —  ҡоролоҡло райондарҙа иртә яҙҙағы дымды ҡулланыу.
Ер һәм үҫемлек игенселектең төп объекттары булып тора.

 Уңдырышлылыҡ факторҙары 

Тупраҡ — ер ҡабығының уңдырышлы өҫкө ҡатламы.
«Уңдырышлылыҡ»  кешене йәки хайуандарҙы туҡландырыу маҡсатында етештерелгән  үҫемлектәрҙең уңышы.Уңдырышлы тупраҡ тупраҡ сифатының төп күрһәткесе булып тора. Был тупраҡтың үҫемлектең тормош сығанағын тәьмин итеүсе факторҙарҙын һәм экологик функцияһын эсенә ала.

Юғары уңыш алыу өсөн  тупраҡтың төп күрһәткестәре: 
 агрофизик (тупраҡтың уртаса тығыҙлығы яҡынса 1,1 — 1,2 г/см3, күҙәнәклелеге 50 — 55 %, шуларҙың 25 — 30 % тупраҡтағы һауаға тура килә; "ярмалы", , макроструктураның һыуға бирешмәүсәнлеге (10,0 — 0,25 мм) 40 %-тан ашыу тәшкил итә );
 биологик ( гумусҡ 2,5 — 3,5 %-тән кәм түгел; тупраҡтың биоактивлығы  — юғары, фитосанитар торошо - иҡтисади сик кимәлендә;
 агрохимик (тупраҡтың әселеге 6,0 — 6,5 (нейтралгә яҡын), тупраҡта хәрәкәтсән азот берләшмәләре йөкмәткеһе 30-ҙан 50-гә тиклем , 150-250 фосфор, калий 200-300 мг/кг, микроэлементтар миҡдары: Cu — 0,8 — 1,2; Mo — 0,2 — 0,4; B — 0,5 — 0,6; Zn — 5,0 — 7,0 мг/кг).

 Игенселек системаһы 

Игенселек системаһы —  ерҙәрҙе һөҙөмтәле файҙаланыу, тупраҡтың уңдырышлылығын арттырыу һәм  һаҡлау, ауыл хужалығы культураларынан юғары һәм тотороҡло уңыш алыу маҡсатында үҙ-ара бәйле агротехник- мелиорация саралары комплексы. 

Игенселек системаһының төп төрҙәре:
 Игенселектең адаптив-ландшафт системаһы  
 Парға һөрөп сәсеү системаһы 
 Һөрөп сәсеү системаһы
 Үлән сәсеү системаһы
 Орлоҡто алмаштырыу системаһы 
 Тупраҡты һаҡлау системаһы 

 Тупраҡты эшкәртеү системалары
 кәҫен әйләндереп һөрөү
 кәҫте әйләндермәй һөрөү
 минималь
 махсус
 гравитациялы
 эшкәртмәй сәсеү

 Иҫкәрмәләр

 Әҙәбиәт 
 Вадим Михайлович Массон Возникновение и развитие земледелия / АН СССР. ИА. — М.: Наука, 1967—232 с.: ил, карт. — Библиогр.: с. 228—231. (Совместно с А. В. Кирьяновым, И. Т. Кругликовой).

 Һылтанмалар 
 Краткое обозрение истории земледелия. Баснословные времена

Категория:Игенселек 
Категория:Ауыл хужалығы