Рәсәйҙең киң мәғлүмәт саралары

Рәсәйҙең киң мәғлүмәт саралары  — Рәсәй Федерацияһында киң аудиторияларға тәғәйенләнгән мәғлүмәтте көндәлек йыйыу, эшкәртеү һәм таратыу саралары (органдары).

 Үҙенсәлектәре 
Рәсәй Федерацияһының «Киң мәғлүмәт саралары тураһында»ғы 1991 йыл 27 декабрь 2124-I-се Законының 2-се статьяһына ярашлы, киң мәғлүмәт сараларына түбәндәгеләр инә:

 ваҡытлы матбуғат баҫмалары: гәзит, журнал, альманах, бюллетень, даими атамаһы, ағымдағы һаны булған һәм кәм тигәндә йылына бер тапҡыр сыҡҡан башҡа баҫма;
 радиоканал;
 телеканал;
 видеопрограмма;
 кинохроника программаһы;
 селтәр баҫмаһы;
 киң мәғлүмәтте даими атама (исем) аҫтында таратыуҙың башҡа формаһыЗакон «О средствах массовой информации». Общие положения. Мәҫәлән, телекоммуникация селтәрҙәрен (телефон, ЭВМ селтәрҙәрен) ҡулланып даими таратыуҙар (1000 йә унан да күберәк аныҡ адресатҡа).

Киң мәғлүмәт саралары Элемтә, мәғлүмәт технологиялары һәм киң коммуникациялар өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт (Роскомнадзор) органдарында мотлаҡ теркәлергә, китапханаларға баҫма продукцияның мәжбүри даналарын ебәреп торорға йә һәр сығарылыштың яҙмаһын (телерадиотапшырыуҙар) 1 йыл буйы һаҡларға тейеш һ.б. Хоҡуҡтар һәм гарантиялар ҙа билдәләнгән, алдан цензураға дусар итеү тыйыла.

 Айырым билдәләре 
2010 йылдың июленә алынған мәғлүмәттәргә ярашлы, Рәсәйҙә 93 меңдән ашыу ваҡытлы матбуғат баҫмаһы теркәлгән, уларҙың күпселеге — 90 проценты — «дәүләткә ҡарамаған ваҡытлы матбуғат саралары» .

Рәсәйҙәге ваҡытлы матбуғат саралары түбәндәге билдәләргә эйә:

 киңлек (Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте буйынса, гәзиттәр, журналдар һәм таратыуҙар өсөн 1000 һәм унан күберәк дана);
 ваҡыт-ваҡыт сығып тороу, әммә йылына бер тапҡырҙан да кәм түгел;
 мәжбүрилек: бер сигнал сығанағы (тапшырыусы, редакция) — күп тыңлаусылар.

Рәсәй ваҡытлы матбуғат саралары түбәндәгеләргә бүленә:

 публицистик;
 әҙәби;
 нәфис;
 художество-публицистик;
 әҙәби-нәфис;
 мәҙәни-ағартыу;
 күңел асыу;
 уҡыу, белем биреү;
 методик;
 уҡытыу-методик;
 фәнни;
 фәнни-популяр;
 фәнни-ҡулланма;
 ғилми-етештереү;
 рекламалаусы; мәғлүмәт биреүсе.

Рәсәйҙә түбәндәгеләр киң мәғлүмәт сараларына инмәй: стена гәзиттәре, бәләкәй тиражлы баҫмалар, китапханалар, дөйөм Интернет — интернет-блогтар (көнөнә 3000-дән ашыу инеүсеһе булғандарҙан башҡа), чаттар, форумдар, конференциялар һәм башҡалар«Юридическое заключение о природе сайтов в сети Интернет» кафедры ЮНЕСКО.

 Матбуғат 
Матбуғат баҫмалары — Рәсәй Федерацияһында киң матбуғат сараларының иң таралған төрө. 2009 йыл башына Рәсәй Федерацияһында 27 425 гәзит һәм аҙналыҡ теркәлгән була, ләкин даими әйләнештә йөрөгәндәре — шуның 14 меңе самаһы ғына. Шулай уҡ 20 433 журнал, 787 альманах, 1297 йыйынтыҡ, 1519 бюллетень һәм магнит йөрөткөстәге 214 баҫма теркәлгән. 2009 йыл башына бөтәһе 51 мең баҫма киң мәғлүмәт сараһы теркәлгән.

Рәсәйҙең баҫма киң матбуғат саралары юридик ҡына түгел, социаль планда ла (уҡыусыларҙан) бойондороҡһоҙ: баҫмалар ғәмәлдә уҡыусыларҙың хаттарына иғтибар итмәй, улар менән «кире бәйләнеш» тотмай, эшмәкәрлектәренә уҡыусылар биргән баһаны өйрәнмәй, уҡыусыларҙың мәғлүмәткә булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндерергә тырышмай, үҙ зауығына тап килгән баҫма полосаларҙы һәм журналистар яҙған сюжеттарҙы ғына тәҡдим итәАверина Ю. В. Городская печать в процессе социальных трансформаций // Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. — 2009. — № 4. — С. 6. Совет осоронан һуң Рәсәй гәзиттәрен уҡыусылар һаны ҡырҡа ҡыҫҡара: һорашыу мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, 1990 йылда — һорашылғандарҙың 4 проценты, 2002 йылда — 13,5 проценты, 2006 йылда 30 проценты матбуғатты даими уҡымағанАверина Ю. В. Городская печать в процессе социальных трансформаций // Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. — 2009. — № 4. — С. 5.

Рәсәйҙең көндәлек гәзиттәрен уҡыусыларҙың тулайым һаны 2008 йылдың май-октябрендә — 6,5 миллион кеше, дөйөм һәм эш йөкмәткеһендәге көндәлек гәзиттәрҙе уҡыусылар һаны 14 миллион булған.

Журналдарҙың тулайым аудиторияһы — 36,2 миллион кеше (2008 йылдың аҙағы). Кино- һәм телегидтар (28,5 %), ҡатын-ҡыҙ һәм мода баҫмалары (28,1 %) башҡа тематикаға ҡарағанда ҙурыраҡ һорау менән файҙалана..

Рәсәй гәзиттәре:

 Комсомольская правда
 Коммерсантъ
 Московский комсомолец
 Известия
 Российская газета
 Независимая газета
 Труд
 Аргументы и Факты

Европа берләшмәһенең Рәсәй Федерацияһы буйынса доклады нигеҙендә баҫма киң мәғлүмәт саралары телдәр буйынсаCouncil of Europe Intranet website — Portail Intranet du Conseil de l’Europe:   Скрытый текст (cвёрнут)
   Тел Рәсәй халыҡтары телдәрендә гәзит сығарыу (баҫмалар һаны 1996 йылға ҡарата) Рәсәй халыҡтары телдәрендәге гәзиттәрҙең йыллыҡ тиражы (1996 йылға ҡарата) Рәсәй халыҡтары телдәрендәге журнал баҫмалары һаны (1996 йылға ҡарата) Рәсәй халыҡтары телдәрендәге журнал баҫмаларының йыллыҡ тиражы (1996 йылға/мең дана/) Рәсәйҙә халыҡтың һаны (2002)Исемлек Абазин 1 422 0 0 37 942 Агуль 0 0 0 0 28 297 Авар 11 4497 1 6  814 473Список аварских печатных СМИ (авар.) Адыгей 2 1706 2 5 128 528 Алтай2 974 2 567 239Список алтайских печатных СМИ (алт.) Балкар1 900 2 2108 426Список карачаево-балкарских печатных СМИ (карач.-балк.) Башҡорт 30 27059 9 15411 673 389Список башскирских печатных СМИ (баш.) Бүрәт7 1305 0 0445 175Список бурятских печатных СМИ (баш.) Вепс 1 ? 2 ?8240Список вепсских печатных СМИ (вепс.) Даргин1 275 1 2510 156 Долган 0 0 0 0801 Ингуш 0 0 1 3413 016Список ингушских печатных СМИ (ингуш.) Ительмен 0 0 0 03180 Кабарды  3 3047 1 5519 958Список кабардино-черкесских печатных СМИ (каб-чер.) Ҡалмыҡ 1 1225 2 48173 996Список калмыцких печатных СМИ (калм.) Ҡарасай 1 1260 0 0192 182Список карачаево-балкарских печатных СМИ (карач.-балк.) Карел 3 ? 2 ?93 344Список карельских печатных СМИ (карел.) Кет 0 0 0 01494 Коми  4 1381 3 107293 406Список коми печатных СМИ (ком.) Коми-пермяк 0 0 0 0125 235Список коми-пермяцких печатных СМИ (коми-перм.) Коряк 0 0 0 08743 Ҡумыҡ 4 855 1 2422 409 Лак 4 330 1 2156 545Список лакских печатных СМИ (лак.) Лезгин  2 438 1 2411 535Список лезгинских печатных СМИ (лезг.) Манси 1 20 0 011 432 Мари (тау)  1 350  1 1Список горномарийских печатных СМИ (горномар.) Мари (ялан) 13 4820  4 149Список луговомарийских печатных СМИ (луговомар.) Мордва (муҡшы) 1 1005 2 72Список мокшанских печатных СМИ (мокш.) Мордва (эрзә) 2 318 2 54Список эрзянских печатных СМИ (эрз.) Нанай 0 0 0 012 160 Нганасан 0 0 0 0834 Ненец  1 30 0 041 302 Нивх 0 0 0 05162 Нуғай 2 449 0 090 666 Осетин3 4730 3 7514 875Список осетинских печатных СМИ (осет.) Рус 4604 7644040 2620 381174111 016 896 Рутул 0 0 0 029 929 Саам 0 0 0 01991 Селькуп 0 0 0 04249 Табасаран 0 0 1 2131 785 Татар 91 65090 17 26105 554 601 Список татарских печатных СМИ (тат.) Тат 0 0 0 02303 Тофалар 0 000837 Тува7 2443 2 10243 442Список тувинских печатных СМИ (тувин.) Удмурт  9 3235 4 76636 906Список удмуртских печатных СМИ (удм.) Фин 1 ? 2 ?? Хакас 0 0 0 075 622 Ханты 1 30 0 028 678 Цахур 0 0 0 010 366 Черкес  0 0 0 060 517Список кабардино-черкесских печатных СМИ (каб-чер.) Чечен  2 118 1 201 360 253Список чеченских печатных СМИ (чеч.) Сыуаш 30 20841 6 4521 637 094Список чувашских печатных СМИ (сыуаш.) Чукот 0 0 0 015 767 Шор 0 0 0 013 975 Эвенк 0 0 0 035 527 Эвен 0 0 0 019 071 Эскимос 0 0 0 01750 Юкагир 0 0 0 01509 Яҡут  26 22129 3 50443 852Список якутских печатных СМИ (саха)


 Телевидение 
СССР-ҙа даими телевидение 1931 йылдың 1 октябрендә эшләй башлай. Оптик-механик телевидение тапшырыуҙары күп ҡалаларҙа, шул иҫәптән Ленинградта, Түбәнге Новгородта, Томскиҙа ҡабул ителә.

Бөгөнгө көнгә Рәсәй Федерацияһында 16 дөйөм Рәсәй телеканалы, 117 юлдаш һәм кабель телеканалы, Рәсәйҙән ситтә күрһәтеүсе 7 телеканал, 180 самаһы төбәк телеканалы һәм бәләкәй ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың 30 каналы эшләй. Телеканалдарҙың дөйөм һаны — яҡынса 330.

Уларҙың айырыуса популярҙары: Беренсе канал, «Россия-1», НТВ, ТНТ, РЕН ТВ, СТС, Культура, Домашний, Пятый канал, ТВ Центр, Матч ТВ, Че, Муз-ТВ, OCEAN-TV, MTV, ТВ3, A-ONE, Канал Disney, 2×2, РБК, Звезда, Карусель, Bridge TV, Евроновости, Мир, Спас, Союз, Благовест, Ностальгия, ТДК һ.б. Оппозицияға яҡын торған канал — «Дождь» телеканалы.

 Радиотапшырыуҙар 
Рәсәйҙәге беренсе радиостанция «Всесоюзное радио» (һуңынан — Бөтә Союз радиоһының 1 программаһы, Радио 1) 1924 йылдың 23 ноябрендә эшләй башлай.

1945 йылда «2 программа» (һуңынан — «Маяк»), 1948 йылда «3 программа» (һуңынан — Юность) эшләтеп ебәрелә.

Рәсәйҙәге беренсе коммерция радиостанцияһы «Европа Плюс» 1990 йылдың 30 апрелендә эшен башлай.

Рәсәйҙә радиотапшырыуҙар дәүләттекенә һәм коммерцияға ҡарағандарға бүленә. Дәүләт тапшырыусыһы — ВГТРК, уға ике дөйөм милли радиостанция — «Радио России» һәм «Маяк» инә, бөтә төбәктәргә лә тиерлек тапшырыусы «Европа Плюс», «Дорожное радио», «Русское радио», төбәктәрҙең яртыһынан ашыуына тапшырыусы «Ретро FM», «Love Radio», «Авторадио» коммерцияға ҡараған тапшырыусылар булып тора. Иң эре радиохолдинг — «Европейская медиагруппа» (ЕМГ).

 Мәғлүмәт агентлыҡтары 
Рәсәй мәғлүмәт агентлыҡтары: ТАСС (дәүләттеке), Интерфакс, Росбалт.

 Өс меңсе блогерҙар 
2014 йылдың 1 авгусынан Рәсәйҙә тәүлегенә 3 меңдән ашыу яҙылыусыһы булған блогерҙар өсөн мотлаҡ теркәлеү индерелде. Был блогерҙар яуаплылыҡ йәһәтенән киң мәғлүмәт сараларына тиңләштерелде. 2015 йылдың йәйендә Роскомнадзор хәбәр итеүенсә, Закон эшләгән беренсе йылда 640 «өс меңсе блогер» теркәлгәнЗа год в России было зарегистрировано 640 блогеров-трехтысячников.

 Рәсәйҙә киң мәғлүмәт азатлығы 
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы мәғлүмәт азатлығына билдәле бер сикләүҙәр ҡуя. Мәғлүмәтте (шул иҫәптән киң мәғлүмәтте) эҙләүҙең, алыуҙың, тапшырыуҙың, етештереүҙең һәм таратыуҙың законлы ысулы дәүләт сере йә закон менән махсус һаҡланыусы башҡа сер булып торған мәғлүмәтте таратыуҙы рөхсәт итмәй. Киң мәғлүмәт сараларын енәйәт язаһына тарттырыла торған эш-ғәмәлдәр ҡылыу — власты тартып алыуға; конституцион ҡоролошто һәм дәүләттең бөтөнлөгөн көс ҡулланып үҙгәртеүгә саҡырыу; милли, синфи, социаль, дини түҙеп тормаусанлыҡ йә ҡаршы тороу уятыу; һуғышты пропагандалау һәм порнография, көс һәм ҡанһыҙлыҡ культы пропагандалау — маҡсатында ҡулланыу тыйыла.

Айырым сығанаҡтар мәғлүмәттәренә ҡарағанда, ватан киң мәғлүмәт сараларына хас сифаттар — ҡаты цензура, властарҙың баҫымы, журналистарға ҡарата ҡурҡытыу һәм көс ҡулланыу, телевизион каналдар өҫтөнән дәүләттең тоталитар контроле һәм дөрөҫлөккә тап килмәгән мәғлүмәт биреүСветлана Пасти Современные российские журналисты: Отношение к профессии  // Вестник Московского университета : Серия 10 (Журналистика). — МГУ, 2012. — № 4. — С. 22-41.Владимир Кара-Мурза. «Говорит и показывает Кремль». 10 лет без независимого телевидения .  Институт современной России (20 июня 2013). Проверено 13 сентября 2014. Александр Тарасов «Второе издание капитализма» в России // Скепсис. — 2011.Между «Сегодня» и «Завтра». Краткая история медиа | Открытый Университет.  openuni.io. Проверено 4 февраля 2016..

Совет ҡоролошон емереүҙе хыянат тип баһалап, В. В. Путин власҡа килгәс тә Рәсәйҙә демократияны ҡаҡшатыуға һәм һүҙ азатлығын быуыуға йүнәлтелгән аҙымдар яһайOla Cichowlas. The internet was the last free zone in Russian society. Now Putin has it in his grasp (англ.), The Independent (Среда 7 мая 2014). Проверено 21 сентября 2014. — киң мәғлүмәт саралары өҫтөнән контроль көсәйә, ә журналистарға ҡарата ҡылынған енәйәттәргә яза бирелмәй. 2014 йылдың 5 майында Президент РФ В. Путин кинола, әҙәбиәттә һәм киң мәғлүмәт сараларында һүгенеү һүҙҙәрен ҡулланыуҙы тыйған законға ҡул ҡуяВладимир Путин запретил мат в кино, СМИ и литературе  (5 мая 2014). Проверено 12 мая 2014. .

Бөгөн талант һәм компетентлылыҡ урынына әшнәлек һәм формаль булмаған бәйләнештәр хәл иткес әһәмиәткә эйә. Советтан һуңғы осорҙоң типик журналисы — һайлаған профессияһынан ҡәнәғәтлек кисергән, үҙендә ике йөҙлөлөктө — дәүләттең сәйәси контролен ҡабул иткән медиахеҙмәткәрҙе һәм шәхси иҡтисади мәнфәғәттәре менән ижади амбицияларын күҙәткән фрилансерҙы — берләштергән журналист ул.

«Сиктәрҙе белмәгән репортёрҙар» ойошмаһы йыл да баҫтырған матбуғат азатлығы рейтингында, 2013 йылда Рәсәй 148-се урынға төшә һәм 2014 йылда ла шунда ҡала. Европала киң мәғлүмәт саралары азатлығының бынан да түбәнерәк күрһәткесе — БелоруссияныҡыThe 2013 World Press Freedom Index .  Reporters Without Borders.  9 сентября 2013 года. World Press Freedom Map  // Репортеры без границ (Reporters Without Borders).

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Рәсәйҙең киң мәғлүмәт саралары