Юпитер (мифология)

Юпи́тер () — боронғо рим мифологияһында рим мифологияһында иң юғары илаһ, бар илаһтарҙың атаһы, күккә, көндөҙгө яҡтылыҡҡа, йәшенгә идара итә. Сатурн һәм Опаның өсөнсө улы. Ағаһы Плутон, Нептун, Церера һәм Вести. Ҡатыны Юнона алиһә, үҙенең ҡыҙ туғаны. Боронғо грек мифологияһына ярашлы - Зевс;  өлөшләтә шулай уҡ боронғо этруск мифологияһындағы Тинияға тап килә. Юпитерҙы убалар, тауҙар түбәһендәге таш рәүешендә күреп табынғандар. Тулы ай ваҡыты  көндәре уға арналған  — ид.

Юпитер ҡорамы Капитолий убаһында торған, унда Юпитер менән бергә, Римдең өс төп илаһы Юнона һәм Минерва ла (Капитолий триадаһы)  булған.

 Этимология 
«Юпитер» (  ) архаик латин теленән килеп сыҡҡан (Iovis pater/Diēspiter), праиндоевропа мифологияһына барып тоташа, ул  көндөҙгө яҡтылыҡ илаһы булып һаналған.  Һинд-европа халыҡтары илаһтары : гректа Зевс (Ζεύς),  боронғо һиндтә Дьяус пита (, иллирий телендә Dei-pátrous һәм башҡалар

Юпитер илаһтың төрлө рәүеше 
Юпитер функциялары күп төрлө булып,  урындағы италий илаһтарының бер нисә үҙ аллы һыҙаттар бергә йыйған.
мини|слева|Юпитер. Мәрмәр статуя. I быуат.
  Юпитер Тонанс (Iuppiter Tonans) (күкрәүсе)  — ямғыр ебәреү, йәшен йәшнәтеү;
 Юпитер Фульгур (Iuppiter Fulgur) (ялағайлы, ялтыраусы) —   йәшен ебәреү ;
 Рим дәүләт культында Юпитер «Максимус Сотер Оптимус» (Optimus Maximus Soter) тип аталған   («Иң яҡшы, Иң Бөйөк Ҡотҡарыусы»);
  Юпитер Виктор (Iuppiter Victor) — еңеү биреү;
 * Юпитер Лациарис (Iuppiter Latiaris) — латин ҡәбиләләре берләштереүсе илаһ;
 Сәсеү алдынан Юпитер Дапалисҡа (Iuppiter Dapalis) ҡорбан килтерелгән, ул игенселекте уны ҡурсалаусы һаналған, уға йөҙөм йыйғанда    — виналий байрамы арналған, тип тоғролоҡ анты гаранты һаналған;
 Юпитер Терминус (Iuppiter Terminus) — ил сиктәрен һаҡлаған;
Юпитер Либертас (Iuppiter Libertas) — азатлыҡ һаҡсыһы;
 Юпитер Феретриус (Iuppiter Feretrius) —  һуғышы һәм еңеү илаһы, триумф  йолалары уның менән бәйле. Еңп сыҡҡан полководец Капитолийға бара, унда Юпитерға ғәнимәт малдан ҡорбан килтерелгән һәм уның һыны аяҡ аҫтына лавр веногы һалынған. 

M. Volteius осоронда  Капитолий Юпитеры ҡорамы һүрәте беҙҙең эраға тиклем 75 йыл элек денарий аҡсаһында төшөрөлгән  

Юпитер илаһ исеме менән Ҡояш системаһындағы бишенсе планета аталған.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Юпитер // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
 Юпитер // Словарь античности. Мск., 1989 г.,
 Юпитер // Мифы народов мира. Энциклопедия./ Гл. ред. С. А. Токарев. Том 2. М., 1988.

Категория:Патриархат
Категория:Рим мифологияһы илаһтары
Категория:Мифология