Исмәғил I

Исмәғил I, тулы исеме Әбүл-Мозаффар Исмәғил бин Хәйҙәр әс-Сәфәүи, шулай уҡ Исмәғил баһадур шаһ йәки Исмәғил Сәфәүи, шулай уҡ Исмәғил Хатаи (17 июнь 1487 йыл — 23 май 1524 йыл; , ) — Иран шаһиншаһы, полководец һәм шағир, Сәфәүиҙәр династияһын нигеҙләүсе. 1501 йылда Ширваншаһтар дәүләте менән Аҡ Ҡуйлылар дәүләтен еңгәндән һуң Тәбризде ала һәм Әзербайжан шаһы титулын, 1502 йылда бөтә Ирандың шаһы титулын ҡабул итә. Исмәғил I заманында Сәфәүиҙәр дәүләте территорияһы ғәйәт ҙурая.

Әзербайжан әҙәбиәте классигы. Уның ғәзәлдәре, «Ун хат» эпик поэмаһы (1506), «Нәсихәттәр китабы» билдәле, «Хатаи» тигән псевдоним аҫтында баҫыла. Төрки телле шиғриәткә ҙур йоғонто яһайИсмаил I. Энциклопедический словарь. 2009..

 Сығышы 
слева|мини|246x246пкс|Шаха Исмәғил шаһтың француз сәйәхәтсеһе һәм географы Андре Теве китабындағы рәсеме, 1584 йыл.
Бөгөн ҡабул ителгән версияға ярашлы, сығышы менән XIV быуат башында Әрдәбилдә «Сәфәүиә» суфый-дәрүиш орденын нигеҙләгән Сәфи-әт-Дин шәйехкә бәйләнгән. Сәфи-әт-Диндең сығышы билдәле түгел, уны курд, төрки, ғәрәп һәм иранлы тип һанаусылар бар (ҡарағыҙ: Сәфәүиҙәр)Encyclopaedia of Islam. Том 8, стр. 765—766 и далее. Статья: «Safawids». «There seems now to be a consensus among scholars that the Safawid family hailed from Persian Kurdistān, and later moved to Azerbaijan, finally settling in the 5th/11th century at Ardabīl»Z. V. Togan, "Sur l’Origine des Safavides, "in Melanges Louis Massignon, Damascus, 1957, III, pp. 345-57профессор Б. В. Миллер. Талышский язык и языки азериА.Мамедов, к.ф.н. Талыши как носители древнего языка АзербайджанаBarry D. Wood, The Tarikh-i Jahanara in the Chester Beatty Library: an illustrated manuscript of the «Anonymous Histories of Shah Isma’il», Islamic Gallery Project, Asian Department Victoria & Albert Museum London, Routledge, Volume 37, Number 1 / March 2004, Pp: 89 — 107.Payvand News . Здесь употреблено выражение Old Tati (Тати — современные остатки языка азери, сохранившиеся в некоторых селениях Иранского Азербайджана.)«Samples of the Azeri Persian language include poems written by Sheikh Safi al-Din Ardebili» — David Menashri Central Asia Meets the Middle East. Routledge, 1998 ISBN 0-7146-4600-8, 9780714646008 p.123Habibollah Ayatollahi, Ḥabīb Allāh Āyat Allāhī, Shermin Haghshenās, Sāzmān-i Farhang va Irtibāṭāt-i Islāmī (Iran). Markaz-i Muṭālaʻāt-i Farhangī-Bayn al-Milalī Shermin Haghshenās Alhoda UK, 2003 ISBN 964-94491-4-0, 9789649449142 p.180E. Yarshater, Encyclopedia Iranica. Book 1, p. 240 :Encyclopaedia Iranica. E. Yarshater, The Iranian Language of Azerbaijan : «Адари (=азери) утрачивает позиции более быстрыми темпами, чем раньше, так что даже Сефевиды, первоначально ираноязычный клан (как свидетельствует четверостишия шейха Саафи-эль-Дина, их эпонимного предка, и его биография), тюркизировались и приняли тюркский язык. (Adari lost ground at a faster pace than before, so that even the Safavids, originally an Iranian-speaking clan (as evidenced by the quatrains of Shaikh Sáafi-al-din, their eponymous ancestor, and by his biography), became Turkified and adopted Turkish as their vernacular).».

Ислам энциклопедияһына ярашлы, бөгөн ғалимдар Сәфәүиҙәрҙең Иран Курдистанында барлыҡҡа килеп, һуңыраҡ Әзербайжанға күсеүе тураһында уртаҡ фекергә килгән. Сәфәүиҙәр буйынса белгес, тарихсы Роджер Сейвори белдереүенсә, хәҙер Сәфәүиҙәрҙең төрки түгел, иран тамырлы булыуы тураһында ышаныслы әйтеп булаRoger M. Savory «Safavids» из Peter Burke, Irfan Habib, Halil Inalci «History of Humanity: From the sixteenth to the eighteenth century», Routledge, 1999. Стр. 259: . Абруйлы шәреҡ белгесе В. Минорский иҫәпләүенсә, Исмәғил I ҡатнаш сығышлы булған, мәҫәлән, өләсәләренең береһе Трапезундтан грек принцессаһы була, немец ирансыһы Вальтер Хинц Исмәғилдә төрки ҡаны булмаған тиерлек тигән фекер әйтәV. Minorsky, The Poetry of Shah Ismail, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 10, No. 4. (1942), pp. 1053 .

Исмәғил Сәфәүиҙең атаһы шәйех Хәйҙәр төрки ҡәбиләләренең шиғыйсы ҡыҙылбаштар берләшмәһенең башлығы була , әсәһе — Хәлимә бейем, Аҡ Ҡуйлылар дәүләтенең хакимы Оҙон Хәсәндең ҡыҙы һәм һуңғы Трапезунд императоры Иоанн IV Комниндың ейәнсәре. Кейәүгә сыҡҡансы ул православие христианы була һәм Марфа (Деспина) исеме менән йөрөй. 

Суфыйҙар даирәһендә Сәфәүиҙәр етенсе шиғый имамы Муса Кәзимдән килеп сыҡҡан, шулай итеп, Мөхәммәт пәйғәмбәр менән Али ибн Әбү Талиптың тоҡомо булып тора тип раҫлана. Ләкин был Сәфәүиҙәрҙең дини хакимлығын легитимлаштырыу өсөн уйлап сығарылған легенда тип һаналаИ. В. Пигулевская, А. Ю. Якубовский А. Ю., И. П. Петрушевский, Л. В. Строева, А. М. Беленицкий. «История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века». 1958 .

 Биография 
1488 йылда Исмәғилдең атаһы шәйех Хәйҙәр Ширваншаһ ғәскәрҙәре менән алышта һәләк була. 1495 йылда Аҡ Ҡуйлылар Әрдәбилде ала, Хәйҙәрҙең өлкән улы шәйех Алиҙы үлтерә, ә кесе улы һигеҙ йәшлек Исмәғилде ҡыҙылбаштар йәшерә. Уны һәм ҡәрҙәштәрен эҙәрләйҙәр, Исмәғил тәүҙә Әрдәбилгә, унан һуң Рештҡа ҡаса, унан Гиләнгә Кәркиә Мирза Али һарайына эләгә, шунда билдәле ғалимдар ҡулы аҫтында белем ала. 

Исмәғилдең биш улы була — Рөстәм Мирза (йәшләй вафат була), Тахмасп (10 йәшендә тәхеткә ултыра), Сәм Мирза, Алғас Мирза һәм Баһман Мирза; ҡыҙҙары ла бишәү була — Ханым ханым, Пәрихан ханым, Маһинбаныу, Фирангиз ханым һәм Шаһзәйнәб ханым.

 Ширваншаһтар дәүләтен яулау 
слева|мини|260x260пкс| Исмәғил шаһ менән ширваншаһ Фәррух Йасар араһында алыш.
1500 йылда 14 йәшендә Исмәғил, Гиләндән сығып, ҡыҙылбаштарҙы һәм башҡа төрки ҡәбиләләрҙе туплай ҙа 7000 яугирле ғәскәр менән Ширванға китә. Хәл иткес алыш Гөлистан ҡәлғәһе янында Джабани тигән урында була. Йәш Исмәғил алғы сафтарҙа һуғыша, көрәштәштәрен артынан әйҙәй. Ширванлылар тармар ителә, ширваншаһ Фәррух Йасар тотола һәм башы ҡырҡыла, ҡыҙылбаштар ҡыҫҡа ваҡытлы ҡамауҙан һуң Ширван баш ҡалаһы Баҡыны ала.
мини|200x200пкс|Исмәғил шаһтың торҡаһы.
Тиҙҙән Исмәғилгә уға ҡаршы Тәбриздән ике туған ҡәрҙәше Аҡ Ҡуйлы Алуанд Мырҙаның 30 меңлек ғәскәр менән килә ятыуы тураһында хәбәр итәлә. 1501 йылдың уртаһында Нахчиван эргәһендә хәл иткес бәрелеш була. Исмәғил еңеү яулай, ә көҙгә Тәбризгә инә һәм үҙен шаһиншаһ тип иғлан итә. Шиғыйсылыҡты дәүләт дине итеп индерә. 

Элек Оҙон Хәсәндеке булған Иран Падишаһы (Padishah-i-Iran) тигән титулды алаH.R. Roemer, «The Safavid Period», in Cambridge History of Iran, Vol. VI, Cambridge University Press 1986, p. 339: «Further evidence of a desire to follow in the line of Turkmen rulers is Ismail’s assumption of the title 'Padishah-i-Iran', previously held by Uzun Hasan.».

 Сәфәүиҙәр дәүләте 
Яңы дәүләттә әзербайжан теле бер быуат самаһына — һарай, ғәскәр һәм суд теле, фарсы хакимиәт һәм әҙәбиәт теле булаВ XVI веке, тюркозязычная семья Сефевидов из Ардебиля в Азербайджане, вероятно, тюркизированного иранского (возможно, курдского) происхождения, завоевала Иран и установила тюркский — язык судопроизводства и армии, в качестве разговорного языка элиты и широко распространенного в общении, который повлиял на разговорный персидский; в то время как письменный персидский — язык высокой литературы и гражданской администрации, остался практически в неизменном состоянии (In the 16th century, the Turcophone Safavid family of Ardabil in Azerbaijan, probably of Turkicized Iranian (perhaps Kurdish), origin, conquered Iran and established Turkic, the language of the court and the military, as a high-status vernacular and a widespread contact language, influencing spoken Persian, while written Persian, the language of high literature and civil administration, remained virtually unaffected in status and content.) -John R. Perry, «Turkic-Iranian contacts», Encyclopædia Iranica, January 24, 2006Vladimir Minorsky. «The Poetry of Shah Ismail», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 10. No. 4, 1942, p. 1006a.Laurence Lockhart, Peter Jackson. The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1986, p. 950, ISBN 0-521-20094-6Michel M. Mazzaoui, «Islamic Culture and literature in the early modern period» in Robert L. Canfield, Turko-Persia in historical perspective, Cambridge University Press, 1991. pg 87Ronald W. Ferrier, «The Arts of Persia». Yale University Press. 1989. pg 199.

Тәбризде алғас, Исмәғил Аҡ Ҡуйлылар баш ҡалаһы Хәмәданға юллана. 1503 йылдың 21 июнендә Морат солтандың ғәскәрен ҡыйрата, Морат саҡ ҡасып өлгөрә. Шулай итеп, Аҡ Ҡуйлылар дәүләте тармар ителә. 1510 йылға ул бөтә Иранға һәм Ғәрәп Ирағына хужа була.
справа|мини|Исмәғил шаһтың Чалдыран алышы барышында ғосман хәрби түрәләренең береһен үлтереүен һүрәтләгән минитюра.
слева|мини|Чалдыран алышы барғанда Исмәғил шаһтың Сәлим тарафынан тартып алынған шәхси әйберҙәре. Топҡапы, Истанбул
Артабан Исмәғил төрөк солтаны Яуыз Сәлим I менән бәрелешә. 1514 йылдың 23 августында Чалдыран янындағы алышта төрөктәр еңә. Исмәғил һуғыштан бик күп юғалтыуҙар менән сыға. 

Чалдыран һуғышынан һуң Исмәғил шаһ күрше дәүләттәргә һөжүм итеүҙән туҡтай, шулай ҙа Ширван менән Грузин батшалыҡтарына яу сәфәрҙәре ойоштора. Европа дәүләттәренән Венеция, Габсбургтар короллеге, Венгрия менән дипломатик мөнәсәбәттәре йәнләнә. Шаһ дәүләтен нығытыуға ҙур тырышлыҡ һала. 1524 йылда 37 йәшендә Исмәғил Әрдәбилдә көтмәгәндә мәрхүм була. Шунда Сәфәүиҙәр төрбәһе Дарүл-Иршадта ерләнә.

 Исмәғил шаһ шиғриәте 
мини|338x338пкс|Дәһнамәнең 1610 йылғы ҡулъяҙмаһының тышлығы, Әзербайжан Милли фәндәр академияһы Ҡулъяҙмалар институты
Исмәғил шағир булараҡ та билдәле, ул Хатаи тигән псевдоним аҫтында яҙа һәм әзербайжан поэзияһының классигы тип һанала. Ул шулай уҡ ат сабыштырыу, һунар менән мауыға, һүрәт төшөрөү һәм каллиграфия техникаһына эйә була, барбатта уйнай, матур тауышлы була һәм иҫ киткес көслө була. Һөнәрҙәрҙе һәм сауҙа үҫешен дәртләндерә. Күп һанлы халыҡ риүәйәттәре һәм дастандары персонажыVladimir Minorsky. «The Poetry of Shah Ismail», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 10. No. 4, 1942, p. 1006a.

Исмәғил шаһ шиғырҙарының аҫтына «Хатаи» (خَطَایِی) тигән псевдонимын  туған әзербайжан һәм фарсы телдәрендә яҙа. Улы Сәм Мирза,
шулай уҡ ҡайһы бер һуңғыраҡ осор авторҙары Исмәғилдең шиғырҙарҙы әзербайжанса ла, фарсы телендә лә яҙыуын раҫлаһа ла, фарсы телендәгеләренең бер нисәһе генә һаҡланған. Беҙҙең осорға килеп еткән әҫәрҙәре араһында әзербайжан телендә яҙылған «Дәһнамә» поэмаһы, 400 ғәзәле һәм 100 ҡасидәһе, фарсы телендә дүрт бәйете, бер мөкәммәһе (поэма) бар. Исмәғил ижадының поэтик тамырҙары Нәсимигә барып тоташа һәм уның замандашы Фүзули ижадына ауаздаш. Традицион аруздан тыш, силлабик шиғырҙары байтаҡ. Профессор Әхмәт Ҡарамостафа, Ираника энциклопедияһында Исмәғил шаһ тураһындағы мәҡәлә авторҙарының береһе, Исмәғил шаһ шиғриәтенең ҙур өлөшө дини түгел, лирик характерҙа булыуын, Хатаиҙың адари (иран-әзери) лирик традицияһы вәкиле булыуын билдәләй.

Шиғырҙарының иң боронғо ҡулъяҙмаһы — «Диван» әле Ташкентта һаҡлана һәм 1535 йылға ҡарай. Уны Тахмасиб I шаһ һарайында данлыҡлы каллиграф Шаһ Мәхмүт Нишапури күсереп яҙған. Уға 262 ҡәсидә һәм ғәзәл, 10 дүрт юллыҡ ингән. Икенсе, иртәрәк, күсермә 1541 йылға ҡарай һәм Парижда һаҡлана, уға 254 ҡәсидә һәм ғәзәл, 3 матнака, 1 мөрабба һәм 1 мөсадда ингән. Йәнә Исмәғил кәм тигәндә ике поэма яҙған, береһе — «Нәсихатнамә», икенсеһе — «Дәһнамә» («Ун хат».
мини|300x300пкс|Исмәғил шаһ Хатаи диванынан миниатюра. Тәбриз, 1515/20 йылдар.

Исмәғил шаһ — уның тормошона бағышланған «Исмәғил шаһ» тигән дастандың геройы. Исмәғил шаһ тураһында күп әҫәрҙәр яҙылған, мәҫәлән, әзербайжан яҙыусыларынан Азиза Джафарзадәнең «Баку 1501», «Напасть», Анарҙың «Победа поэта» тигән тарихи повестары бар.

 Исмәғил I Хатаи тураһында хәтер 
 «Исмәғил шаһ» — йәш Исмәғил шаһ тураһында М. М. Магомаевтың операһы. 1915—1919 йылдарҙа яҙылған.Бернандт Г., Словарь опер, впервые поставленных или изданных в дореволюционной России и в СССР (1736—1959), М., 1962. Стр. 345
 1993 йылда Баҡыла Исмәғил I-гә һәйкәл ҡуйыла (авторҙары Ибраһгим Зәйнәлов һәм Закир Мәхтиев)
 Исмәғил һәйкәле Әрдәбилдә лә бар.
Исмғәил I исеме бирелгән:
 Әзербайжандағы фондОтмечен день рождения Шаха Исмаила Хатаи 
 Баҡыла метро станцияһы, район һәм проспект
 Гәнжәләге урам 
 «Исмәғил шаһ» ордены

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 

 Әҙәбиәт 
 Антология Азербайджанской поэзии. Москва-1960.

 Һылтанмалар 
 Les vrais pourtraits et vies des hommes illustres grecz, latins et payens
Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары
Категория:Фарсы шағирҙары
Категория:Алфавит буйынса шәхестәр
Категория:XVI быуат шағирҙары
Категория:Алфавит буйынса шағирҙар
Категория:17 июлдә тыуғандар
Категория:1487 йылда тыуғандар
Категория:Сәфәүиҙәр
Категория:Төрки шағирҙар
Категория:23 майҙа вафат булғандар
Категория:1524 йылда вафат булғандар