Яҡтыкүл (күл)

Яҡтыкүл, (, ,  — «яҡты күл»; Мауыҙҙы, Мауыҙлы күле — «убыр күле») — Башҡортостандың Әбйәлил районының төньяғындағы Ташбулат ауыл Советына ҡараған территориялағы тектоник сығышлы күл, Яйыҡ (Урал) йылғаһы бассейнына ҡарай. 1965 йылдан алып региональ әһәмиәтле Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып һанала. Башҡортостандың иң тәрән һыулы күле.

 Тасуирлау 
Күлдең майҙаны — 7,7 км²; оҙонлоғо — 4170 м, уртаса киңлеге — 1880 м; максималь тәрәнлеге 28 мСтатья в Башкортостан: Краткая энциклопедия , уртаса — 10,6 м, һыу күләме — 81,7 млн м³, һыу йыйыу майҙаны — 36,3 км².

Яҡтыкүл Башҡорт Урал артының урта өлөшөндә Ҡотоҡай (664 м), Ҡаранъялыҡ (620 м) түбәләре һәм Яманҡай һырттары итәгендә ята, Башҡортостандың Әбйәлил район үҙәге Асҡарҙан төньяҡ-көнсығышҡа 28, Магнитогорскиҙан төньяҡҡа 45 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Күл тектоник сығышлы. Яҡтыкүл Урал артында ғына түгел, ғөмүмән, Башҡортостанда иң тәрән һыу сығанағы. Күлдең һыуы сөсө, үтә күренмәле. Ярҙары текә, урыны менән ишелеүсән, көнбайыш яғында — һөҙәк. Күлдән Яйыҡтың (Урал) уң ҡушылдығы Йәнгел йылғаһы ағып сыға.

 Атамаһы 
Легенда буйынса, Мунсалы (Банное) атамаһы 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәксеһе Емельян Иванович Пугачёв исеме менән бәйле, тиҙәр. Яҡтыкүлдең һелтеле, йомшаҡ һыуында ул ғәскәренә «мунса инергә» («баниться») бойорған.

Банное тип йөрөтөү тик көнкүрештә генә ҡулланыла, тип иҫәпләргә кәрәк, ә күлдең тарихи исеме — Яҡтыкүл.

Мауыҙҙы атамаһы () төрки халыҡтарҙың ауыҙ-тел ижадында «төпһөҙ, бирән» мәғәнәһен аңлатҡан мифик йән эйәһе Мауыҙ менән бәйләнгәнСловарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С.147..

Әбйәлил районы сәсәне — Мирхәйҙәр-сәсәндән ишеткәнен уның улы Марсель Мирхәйҙәров «Ашҡаҙар» радиоһына биргән интервьюһында ошолайтып еткерә: Мирхәйҙәр сәсәнгә Рәхмәтуллин Ғибәҙәт ҡарт Мауыҙҙы күле атамаһы Мул ауыҙлы һүҙбәйләнешенән барлыҡҡа килгән, тип әйткән, сөнки күл күп йылғалар менән туҡланғанМарсель Мирхәйҙәров менән әңгәмә .

 Рекреация 
Күл һәм уның тирә-яғы — халыҡтың яратҡан ял урыны. Күл тирәләй шифаханалар һәм ял итеү базалары урынлашҡан, тау саңғыһы үҙәге бар.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Газета «Выбор» № 118—119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья «Край тысячи озёр».

 Һылтанмалар 
 Широкоформатная панорама — озера Банное 
 Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия 
 Энциклопедия Башкирии. Яктыкуль
 Озеро Якты-куль — жемчужина Башкирского Зауралья // Экологический портал Республики Башкортостан
 Марсель Мирхәйҙәров менән әңгәмә 
Видеояҙмалар
 Бөгөн Мауыҙҙыла

Категория:Йәнгел йылғаһы бассейны
Категория:Әбйәлил районы күлдәре
Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы