Ереван

Ереван (арм. Երևան, А (арм.): [jɛɾɛˈvɑn]) — Әрмәнстандың баш ҡалаһы, халыҡ һаны һәм майҙаны буйынса иң эре ҡалаһы, донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе. 1936 йылға тиклем урыҫ транскрипцияһында Эриван тип билдәле булған. Арарат үҙәненең һул ярында, Аракс йылғаһы буйында урынлашҡан. Халыҡ һаны 1,068 млн кеше тәшкил итә (2014 йыл). Ҡаланың майҙаны — 223 км².
Ереван — дәүләттең сәйәси, иҡтисади, мәҙәни һәм фәнни, шулай уҡ иң мөһим транспорт үҙәге. Ҡаланы 2 аэропорт, метрополитен, тимер юл вокзалы хеҙмәтләндерә.

Диңгеҙ кимәленән 900—1300 метр бейеклектә, бер өлөшө Арарат үҙәненән төньяҡтағы вулкан яйлаһында урынлашҡан.

 Физик-географик һүрәтләмәһе 

 Географик урыны 
справа|мини|280x280пкс|Ҡаланың йыһандан һүрәте
Ереван Әрмән ҡалҡыулығы үҙәгендә булған Арарат үҙәненең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ереван торған плато өс яҡтан тауҙар менән уратылған — төньяҡ-көнбайышта Арагац тауы, төньяҡта — Канакер яҫы таулығы, ә көнсығышта — Гегам тауы. Көньяҡҡа ҡарай Ереван соҡоро Аракс йылғаһы үҙәненә төшә, унан һуң Ҙур һәм Бәләкәй Арарат массивтары күтәрелә. Ереван рельефы үҙенсәлекле, бейеклек 400 метрға айырыла. Ҡала аша Раздан йылғаһы аға.
Архитектура академигы А. Таманян 1924 йылда төҙөгән генераль план буйынса. Ереван үҙәге радиаль-ҡулсалы булһа, тарихи йүнәлеш һәм ҙур магистралдәр, мәҙәни һәм тарихи һәйкәлдәр һаҡлана. Буласаҡ пландар нигеҙенә күбеһенсә А. Таманян планы һалына.

 Климат 
Ереван ике ландшафт зонаһында урынлашҡан: ярымсүллек-сүллекле зона 850—1000 метр бейеклектә, һәм ҡоро дала зонаһы — юғарыраҡ. Йыллыҡ уртаса һауа температураһы 11,8 °C тәшкил итә, йәйен +25 °C, ҡышын −4-5 °C, абсолют максимум +42 °C, абсолют минимум −31 °C. Йыл һайын ҡояш яҡтылығы 2700 сәғәт тәшкил итә. Ҡырауһыҙ 213—224 көн. Сағыштырмаса һауа дымлылығы 44-45 % йәйен, ҡышын 70-80 % тиклемКлимат Еревана.

Йәйге сезонда ҡоро һәм йылы һауа торошо 4 айҙан артыҡ дауам итә, уртаса һауа температураһы августта 22-26 °C, юғары температура 41,4 °C. Йәй иҫкән елдәр, көндөң икенсе яртыһында көсәйеп, ҡайһы саҡ секундына 15-20 метр тиҙлеккә етә. Ҡыш уртаса һыуыҡ: даими ҡарлы ҡатлам йыл да булмай. Уртаса температура ғинуарҙа −4-6 °C, түбәне — −31 °C. Яҙ ҡыҫҡа, тотороҡһоҙ һауа торошло. Көҙ йомшаҡ, ҡояшлы һәм елһеҙ. Уртаса йыллыҡ атмосфера яуым-төшөм күләме 250—370 мм. Иң күп яуым-төшөм майҙа була.

Өҫкө ер ҡатламдары төрлө: һоро-көрәндән алып күбеһенсә көрәнгә тиклем.

 Тарихы 
Еревандың нигеҙләнеү йылы тип б.э.т. 782 йыл тип һанала: Урарту Аргишти I бында Эребуни ҡәлғәһенә нигеҙ һалғанIranica.Richard G. Hovannisian. Robert H. Hewsen.Britannica.J.R.Russel.Paul Zimansky.. Ҡаланы төҙөү өсөн б.э.т. 782 йылда Аргишти батша был яҡҡа Хати һәм Упан (Әрмән ҡалҡыулығының көнбайыш) өлкәләренән 6600 тотҡон алып килгән.

Атаманың халыҡ йәки ҡәбилә берлләшмәһенә ҡағылған Эри (Эриахи) этиконимынан килеп сыҡҡан, тип фаразлайҙар.

Әрмән легендалары Ереванды нигеҙләүҙе Нух менән бәйләй. Йәнәһе, Нух Бәләкәй Арарат һыуҙан ҡалҡҡанын күргәс: «Еревац!» (Ул килеп сыҡты!), тип ҡысҡырып ебәргән.

мини|225x225пкс|Катогике сиркәүе, XII быуат
мини|150x150пкс|Петрос-Погос сиркәүе, V быуат
Әрмән телендә ҡаланы «Хаттар китабында» 607 йылда телгә алалар, Еревандан Даниил әрмән рухани исемлегенә инә. Ереван VII быуатта фарсы-византия һуғышы зонаһына эләгәEncyclopædia Iranica., 650 йылда ғәрәптәр баҫып алырға уйдай, әммә килеп сыҡмай. Ғәрәптәр ҡаланы 658 йылда баҫып ала. 660 йылда әрмәндәр ғәрәптәргә ҡаршы баш күтәрә. Ғәрәп хакимиәте ҡолап, әрмән дәүләтселеге Багратидтарҙың Аний батшалығы составына инә; XI быуатта сельжуктар яулап ала. Ҡала Котайк тарихи өлкәһендә урынлашаEncyclopædia Iranica., хәбәренә ҡарағанда, XIII быуат авторы Вардан Бөйөк хәбәр итеүенсә, «Котайк ҡалаһы өлкәһе Ереван менән»Вардан Аревелци, «География». XIV быуатта ҡала халҡы 15-20 мең кеше тәшкил итә; әммә 1387 йылда Тамерлан болаһы ҙур юғалтыуҙарға алып килә. Ҡара-Ҡойонло һәм Аҡ-Ҡойонло хакимлек иткәндә, Ереван мөһим мәҙәни үҙәк булғанEncyclopædia Iranica.. Брокгауз һәм Ефрон Энциклопедик һүҙлегенә ярашлы, 1441 йылға тиклем әрмәндәр хакимиәте аҫтында булған.

XVI—XVII быуаттарҙа Әриванда (ايروان), башҡа төбәктәр кеүек үк, осман-сефевид бөлдөргөс һуғыштары үтә, демографияға етди йоғонто яһай. Әрмән халҡы һаны һуғыш һәм депортация арҡаһында ҡырҡа үҙгәрә. Ошо уҡ осорҙа төбәккә күскенсе төркиҙәр һәм ҡурҙылар килә башлай, улар ярҙамы менән урындағы хакимдар ултыраҡ халыҡты тарҡатырға тырышаИстория Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. М.: Восточная литература, 2002."Всемирная История, т.. Ғәббәскули-аға Бакиханов һүҙҙәренә ҡарағанда, «урындағы хөкүмәтте нығытыр өсөн, Исмаил (Сефеви) шах Ирактан Баят ырыуы халҡын өлөшләтә Эриванға, Дербенд һәм Шабранға күсерә»Аббас-Кули-Ага Бакиханов..

Осман империяһы һәм Сефевидтар араһындағы алыштар ваҡытында Әриван 14 тапҡыр ҡулдан ҡулға күсә. XVI быуатта ҡаланы Исмаил Сефеви шах яулап ала. 1554 йылда ике йөҙ меңлек османская төрөк армияһы Әриванды баҫып алып, бөлдөрә, шул уҡ ваҡытта бик күп халыҡты юҡҡа сығара. 1580 йылда ҡаланы Лала Мостафа-паша емерә, 60 000 христиан һәм мосолманды тотҡонлоҡҡа алаЗакарий Канакерци, Хроника, том I, Глава IX.

1635 йылда Әриванды (осман. روان) яңынан төрөктәр баҫып ала, әммә бер нисә айҙан һуң ҡамау фарсылар тарафынан кире ҡағыла. Төрөк-фарсы тыныслыҡ тураһындағы килешеүе буйынса, 1639 йылда ҡала тулыһынса Персия составына инә. Сефевид империяһы ҡолау менән, Эриванды төрөктәр тағы ла ҡулға ала (1724)Россия и народы Закавказья, стр. 76.

Һуғыштар арҡаһында 1804 йылда Әриван халҡы 6 мең кешегә тиклем кәмей, ләкин 1827 йылда ҡала халҡы 20 мең кешегә арта.

Беренсе урыҫ-фарсы һуғышы ваҡытында Әриван ҡәлғәһе ике тапҡыр урыҫтар тарафынан уңышһыҙ ҡамап алырға тырыша (1804, 1808 йылдарҙа). 1827 йылдың 1 октябрендә Әриванды И. Ф. Паскевич (граф Әриванский титулын алыусы) ғәскәрҙәре яулай; киләһе йылда Төркмәнсай килешеүе шарттары буйынса, Әриван ханлығы Рәсәй империяһы составына инә. Әриван Әрмән өлкәһенең баш ҡалаһы була (1849 йылдан — Әриван губернаһы).

1918 йылдың май айында Ереван Әрмәнстан Республикаһы баш ҡалаһына әүерелә. 1920 йылдың декабрь башында ҡаланы Ҡыҙыл Армия баҫып ала; 1921 йылдың 18 февралендә Совет власы ҡолатыла, ә 2 апрелдә кире ҡалаға инеп, унда 70 йылға Совет власын урынлаштыра.

 Административ-территориаль бүленеше 
справа|300x300пкс|Унике округтары Еревана
Әрмәнстандың баш ҡалаһы булған Ереван 12 округка бүленә, улар, үҙ сиратында, кварталдарҙан тора.
+ Округтар Округ Халыҡ, 
мең кеше. Майҙаны Кварталдар Ачапняк
Աջափնյակ 108,2 25,68 км² Анастасаван, Ваагни, Силикян, Норашен Арабкир
Արաբկիր 117,7 12,35 км² Аван
Ավան 53,2 8,37 км² Аван, Аван-Ариндж, Аги Анк, Исаакян, Нарекаци, Ованнисян Давташен
Դավթաշեն 42,8 6,71 км² Эребуни
Էրեբունի 123,1 48,41 км² Аргишти, Джрашен, Мушаван, Нор-Ареш, Нор-Бутания, Сари тах, Эребуни (массив) Канакер-Зейтун
Քանաքեր-Զեյթուն 73,9 8,10 км² Кентрон
Կենտրոն 125,5 14,20 км² Айгестан, Конд, Дзорагюх Малатия-Себастия
Մալաթիա-Սեբաստիա 132,9 25,80 км² Андраник, Араратян, Ахтанак, Нор-Себастия, Нор-Киликия, Спандарян Норк-Мараш
Նորք-Մարաշ 12 4,60 км² Нор-Норк
Նոր Նորք 126,1 14,47 км² Нубарашен
Նուբարաշեն 9,6 18,11 км² Шенгавит
Շենգավիթ 135,5 40,5 км²

 Рәсми символика 
+Ереван ҡалаһының гербы һәм флагыцентр|211x211пксцентр|290x290пксЕреван гербыЕреван флагы
Гимн булып «Эребуни — Ереван» (һүҙҙәре — Паруйр Севак, музыка — Эдгар Оганесян) йыры һанала.

 Халҡы 

 Халыҡ һаны 
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (мең кеше):
 2001Результаты переписи и учета жилищных условий населения РА 2001 года  20032015 — The Demographic Handbook of Armenia 2004 2005 2006 2007 2008 йыл 2009 2010 2011Предварительные данные переписи населения Республики Армения 2011 года (на армянском). Численность постоянного населения города Ереван — 1 060 138 человек. 2012 2013 2014 2015 1 103,5 1 098,7 1 094,5 1 090,5 1 086,2 1 082,0 1 078,1 1 073,8 1 069,1 1 060,1 1 061,0 1 066,3 1 068,3 1 071,5

 Милли составы 
Ҡаланың милли составы (халыҡ иҫәбен алыу, 2011 йыл)Population statistics of Eastern Europe. :
 Милләте Халыҡ һаны, кешеХалыҡ өлөшө % Барыһы да халыҡ 1 060 138 100 % Әрмәндәр 1 048 940 98,94 % Урыҫтар 4 940 0,47 % Езидтар 3 268 0,31 % Украиндар 603 0,06 % Фарсылар 468 0,04 % Гректар 300 0,03 % Грузиндар 264 0,02 % Ассирийҙар 226 0,02 % Белорустар 122 0,01 % Ҡурҙы 93 0,01 % Башҡа 860 0,08 % Күрһәтелмәгән 54 0,01 %
мини|250x250пкс|Опера һәм балет театры

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Акопджанян С. Ереван (Историко-экономич. очерк). — Ереван, 1940.
 Иофа Л. Е., Дульян С. М. Ереван: Столица Армянской ССР / Отв. ред. доктор географических наук проф. О. А. Константинов. — М.: Государственное издательство географической литературы, 1950. — 48 с. — 50 000 экз.
 Ереван. Справочник-путеводитель. — Ер., 1957.
 Акопян Т. X. История Еревана (1801—1879 гг.). — Ер., 1959.
 Яралов Ю. С. Ереван. — М., 1960.
 Симонян А. П. Ереван. Очерк истории, экономики и культуры города. — Ер., 1963.
 Арутюнян В. М., Асратян М. М., Меликян А. А. Ереван. — М., 1968.

 Һылтанмалар 
 Мэрия Еревана
 Armeniapedia: Ереван 
 Всё про Ереван
 Журнал «Ереван. Ру»
 О Ереване на сайте Министерства градостроительства Армении   (англ.)
 Эривань // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 Фотографии Еревана 
 Достопримечательности Еревана

Категория:Ленин ордены менән наградланған ҡалалар
Категория:Миллионер ҡалалар
Категория:Әрмәнстан ҡалалары
Категория:Ереван
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары
Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар
Категория:Азия баш ҡалалары
Категория:Европа баш ҡалалары