Төркиәнең административ бүленеше

Административ-территориаль йәһәттән Төркиә 81 илгә  (төрөк.il — «өлкә»)Ранее употреблялся термин «вилайет». бүленә.

 Илдәр 
Илгә дәүләт идаралығын вәли (төрөк.vali), йәғни губернатор, атҡара. Вәлиҙең резиденцияһы вилайәт (төрөк.vilayet) тип атала. Әүәле ил вилайәт тип йөрөтөлгән. 

Һәр ил илсәләргә  (төрөк. ilçe), йәғни райондарға, бүленә. Илдең административ үҙәге уның үҙәк илсәһендә  — мәркәз илсәлә (төрөк.merkez ilçe) урынлашҡан.  

Ҡағиҙә булараҡ, илдәр уларҙың административ үҙәгенең атамаһын йөрөтә. Әммә башҡа төрлөләре лә бар: Хатай иле (административ үҙәге — Антакья ҡалаһы), Ҡожаэли  иле (административ үҙәге — Измит ҡалаһы) һәм Сакарья иле (административ үҙәге — Адапазары ҡалаһы).

1926 йылда Төркиә 57 илгә бүленгән була, 1939 йылда Һатай ҡушыла, 1947 йылда  Артвин, Түнжәли, Ҡаракүз (хәҙерге Бингөл), Битлис һәм Һакәри, 1953 — Ушаҡ,  1954 — Сакарья һәм Адыяман, 1957 йылда Нәвшәһәр ойошторола. 1957—1989 йылдарҙа илдәр һаны үҙгәрешһеҙ була  — 67. 1989 йылда  Ҡырыҡҡале, Ҡараман, Байбурт һәм Аҡһарай, 1990 — Батман менән Ширнәк,  1991 — Бартын,  1994 — Ығдыр һәм Ардаһан,  1995 — Ялова, Ҡарабөк һәм Килис, 1997 — Османиә, 1999  Дүзжә барлыҡҡа килә.

Әлеге ваҡытта Төркиә территорияһы түбәндәге илдәргә бүленә:
+ Төркиәнең илдәре № Ил (башҡ.) Ил (төрөк.) Илдең майҙаны
(км²) Ил халҡы,Turkish Statistical Institute. 2009 Census, population living in cities.  
(2009)(кеше) Халҡының
тығыҙлығы,
(кеше/км²) Адм.
үҙәк Адм. үҙәк
халҡы, (кеше) КодУказан Автомобильный номерной код каждого ила. 1Ағры Ağrı 11 315 537 665 47,52 Ағры (Ҡаракөсе) 79 764 04 2Адана Adana 14 256 2 062 226 144,66 Адана (агл.) 1 130 710 01 3Адыяман Adıyaman 7 572 588 475 77,72 Адыяман 178 538 02 4Айдын Aydın 7 922 950 757 120,01 Айдын 142 267 09 5Аҡһарай Aksaray 8 051 396 084 49,20 Аҡһарай 129 949 68 6Амасья Amasya 5 731 365 231 63,73 Амасья 74 393 05 7Анкара Ankara 25 615 5 017 914 195,90 Анкара (агл.) 3 203 362 06 8Анталья Antalya 20 599 1 719 751 83,49 Анталья 603 190 07 9Ардаһан Ardahan 5 495 133 756 24,34 Ардаһан 17 274 75 10Артвин Artvin 7 493 191 934 25,62 Артвин 23 157 08 11Афионҡараһисар Afyonkarahisar 14 532 701 326 48,26 Афтонҡараһисар 128 516 03 12Байбурт Bayburt 4 043 97 358 24,08 Байбурт 32 285 69 13Балыҡесир Balıkesir 14 442 1 076 347 74,53 Балыҡесир 215 436 10 14Бартын Bartın 1 960 184 178 93,97 Бартын 35 992 74 15 Батман Batman 4 671 456 734 97,78 Батман 246 678 72 16Билежик Bilecik 4 181 194 326 46,48 Билежик 34 105 11 17Бингөл Bingöl 8 402 253 739 30,20 Бингөл 68 876 12 18Битлис Bitlis 8 413 388 678 46,20 Битлис 44 923 13 19Болу Bolu 10 716 270 654 25,26 Болу 84 565 14 20Бурдур Burdur 7 238 256 803 35,48 Бурдур 63 363 15 21Бурса Bursa 11 087 2 550 645 230,06 Бурса (агл.) 1 194 687 16 22Ван Van 20 927 1 022 330 48,85 Ван 284 464 65 23 Ғазиантеп Gaziantep 7 194 1 285 249 178,66 Ғазиантеп (агл.) 853 513 27 24Гиресун Giresun 7 151 523 819 73,25 Гиресун 83 636 28 25Гүмүшһанә Gümüşhane 6 125 186 953 30,52 Гүмүшһане 30 270 29 26Денизли Denizli 11 716 950 029 81,09 Денизли 275 480 20 27Диярбаҡыр Diyarbakır 15 162 1 362 708 89,88 Диярбаҡыр 545 983 21 28Дүзче Düzce 1 065 314 261 295,08 Дүзче 56 649 81 29Зонғулдаҡ Zonguldak 3 470 615 599 177,41 Зонғулдаҡ 104 276 67 30Измир İzmir 11 811 3 370 866 285,40 Измир (агл.) 2 232 265 35 31Йозғат Yozgat 14 083 682 919 48,49 Йозғат 73 930 66 32Ҡайсери Kayseri 17 116 1 060 432 61,96 Ҡайсери (агл.) 536 392 38 33Ҡарабүк Karabük 2 864 225 102 78,60 Ҡарабүк 100 749 78 34 Ҡараман Karaman 8 816 243 210 27,59 Ҡараман 105 384 70 35Карс Kars 9 594 325 016 33,88 Карс 78 473 36 36Ҡастамону Kastamonu 13 473 375 476 27,87 Ҡастамону 64 606 37 37Ҡаһраманмараш Kahramanmaraş 14 213 1 002 384 70,53 Ҡаһраманмараш 326 198 46 38Килис Kilis 1 239 114 724 92,59 Килис 70 670 79 39Ҡожаэли Kocaeli 3 635 1 206 085 331,80 Измит 195 699 41 40Конья Konya 40 824 2 192 166 53,70 Конья (агл.) 742 690 42 41Ҡырҡларели Kırklareli 6 056 328 461 54,24 Ҡырҡларели 53 221 39 42Ҡыршәһәр Kırşehir 6 434 253 239 39,36 Ҡыршәһәр 88 105 40 43Ҡырыҡҡале Kırıkkale 4 589 383 508 83,57 Ҡырыҡҡале 205 078 71 44Кутаһья Kütahya 12 119 656 903 54,20 Кутаһья 166 665 43 45 Малатья Malatya 12 235 853 658 69,77 Малатья 381 081 44 46Маниса Manisa 13 120 1 260 169 96,05 Маниса 214 345 45 47Мардин Mardin 9 097 705 098 77,51 Мардин 65 072 47 48Мәрсин Mersin 15 737 2 271 400 144,34 Мәрсин 545 000 33 49Муғла Muğla 12 716 715 328 56,25 Муғла 43 845 48 50Муш Muş 8 023 453 654 56,54 Муш 67 927 49 51Нәвшәһәр Nevşehir 5 438 309 914 56,99 Нәвшәһәр 67 864 50 52Нигде Niğde 7 318 348 081 47,57 Нигде 78 088 51 53Орду Ordu 5 894 887 765 150,62 Орду 112 525 52 54Османиә Osmaniye 3 189 458 782 143,86 Османиә 173 977 80 55Ризе Rize 3 792 365 938 96,50 Ризе 78 144 53 56Сакарья Sakarya 4 895 756 168 154,48 Адапазары 283 752 54 57Самсун Samsun 9 474 1 209 137 127,63 Самсун 363 180 55 58Сивас Sivas 28 129 755 091 26,84 Сивас 251 776 58 59Сиирт Siirt 5 465 263 676 48,25 Сиирт 98 281 56 60Синоп Sinop 5 858 225 574 38,51 Синоп 30 502 57 61Истанбул İstanbul 5 170 11 622 257 2248,02 Истанбул (агл.) 8 803 468 34 62Текирдағ Tekirdağ 6 345 623 591 98,28 Текирдағ 107 191 59 63Тоҡат Tokat 9 912 828 027 83,54 Тоҡат 113 100 60 64Трабзон Trabzon 4 495 975 137 216,94 Трабзон 214 949 61 65Түнжели Tunceli 7 406 93 584 12,64 Түнжәли 25 041 62 66Ушаҡ Uşak 5 174 322 313 62,29 Ушаҡ 137 001 64 67Һаҡкәри Hakkâri 7 729 236 581 30,61 Һаҡкәри 58 145 30 68Һатай Hatay 5 678 1 448 418 255,09 Антакья 144 910 31 69Чанаҡҡале Çanakkale 9 887 464 975 47,03 Чанаҡҡале 75 810 17 70Чанҡыры Çankırı 8 411 270 355 32,14 Чанҡыры 62 508 18 71Чорум Çorum 12 833 597 065 46,53 Чорум 161 321 19 72Шанлыурфа Şanlıurfa 19 091 1 443 422 75,61 Шанлыурфа (Урфа) 385 588 63 73Ширнак Şırnak 7 296 353 197 48,41 Ширнак 52 743 73 74Ығдыр Iğdır 3 584 168 634 47,05  Ығдыр (Игдир) 59 880 76 75Ыспарта Isparta 8 733 513 681 58,82  Ыспарта (Испарта) 148 496 32 76Әдирнә Edirne 6 241 402 606 64,51 Әдирнә 119 298 22 77Элязығ Elazığ 9 181 569 616 62,04 Элязығ 266 495 23 78Әрзинжан Erzincan 11 974 316 841 26,46 Әрзинжан 107 175 24 79Әрзурум Erzurum 24 741 937 389 37,89 Эрзурум 361 235 25 80Әскишәһир Eskişehir 13 904 706 009 50,78 Эскишәһәр 482 793 26 81Ялова Yalova 403 168 593 418,34 Ялова 70 118 77    Бөтәһе     781 978  71 977 744  92,05       

 Илсәләр 
Илдәр (провинциялар) илсәләрҙән (райондарҙан) тора. 2013 йылда илсәләрҙең һаны 957 тәшкил итә. Һәр илдең административ үҙәгендә илсә мәркәзе (төрөк.merkez ilçe) урынлашҡан. Күп илсәләр улустарға (бужаҡтарға) бүленә.

 Муниципаль ҡоролошо 
2013 йылда  урындағы үҙиаралыҡ реформаһы була. Уның һөҙөмтәһендә Төркиәнең муниципаль ҡоролошо дүрт кимәллегә әйләнә:
 Метрополь муниципалитеттар ( Büyükşehir belediyeleri — «Ҙур ҡала муниципалитеттары») — 750 000-дән ашыу кеше йәшәгән илдең административ үҙәге булған 30 ҡала сиктәрендәге  муниципалитеттар. Метрополь муниципалитеттар  Анкарала, Истанбулда, Измирҙә, Антальяла, Бурсала, Коньяла, Манисала, Мәрсиндә, Эрзерумда һәм башҡа эре ҡалаларҙа бар. Был муниципаль берәмектәр башында ҡала халҡы һайлап ҡуйған ҡала башлыҡтары (төрөк.Büyükşehir Belediye Başkanı, Бөйөкшәһәр беледийә башҡаны) тора.
 Баш ҡала муниципалитеттары — 750 000 кешенән кәмерәк халыҡлы илдәрҙең административ үҙәктәрендәге муниципалитеттар.
 Илсә муниципалитеттары — илсәләр һәм ҙур ҡалаларҙың илсәләре сиктәрендәге муниципалитеттар.
 Ҡала муниципалитеттары — ҡалалар һәм ҡала биләмәләре сиктәрендәге муниципалитеттар (төрөк.belde). 
Муниципалитет  (төрөк. belediye, беледийә) башында халыҡ һайлаған башлыҡ — беледийә башҡаны (төрөк.belediye başkanı) тора.


 Статистик маҡсаттағы төбәктәр 
мини|400x400пкс|Төркиәнең статистик төбәктәре
Рәсми булмаған статистик  маҡсаттарҙа илдәр  7 төбәккә төркөмләнгәнАдминистративное устройство Турции :
 Мәрмәр диңгеҙ төбәге (Marmara Bölgesi)
 Үҙәк Анатолия төбәге  (İç Anadolu Bölgesi)
 Ҡара диңгеҙ төбәге (Karadeniz Bölgesi)
 Көнсығыш Анатолия төбәге (Doğu Anadolu Bölgesi)
 Эгей төбәге  (Ege Bölgesi)
 Урта диңгеҙ төбәге (Akdeniz Bölgesi)
 Көньяҡ-Көнсығыш Анатолия төбәге (Güneydoğu Anadolu Bölgesi)

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 

 Библиография 
 Моисеев П. П., Серебрякова М. Н. Страны и народы. Зарубежная Азия М., Мысль, 1979

 Һылтанмалар 
 Официальный сайт президента Турции 
 Деловой журнал о бизнесе в Турции 
Категория:Төркиә административ бүленеше
Категория:Төркиә