Нөкөс

Нөкөс (, ) — Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Ҡарағалпаҡстандың административ үҙәге. Халыҡ һаны буйынса өлкәнең иң ҙур ҡалаһы, республиканың мөһим сәйәси, иҡтисади, мәҙәни һәм фәнни үҙәге. Республиканың көньяғында, Төркмәнстан сигендә урынлашҡан.

 Тарихы 
Нөкөс ҡалаһы боронғо Шурча ултырағы урынында һалынған. Археологтар мәғлүмәттәре буйынса, торама б. э. т. IV быуатҡа тиклем барлыҡҡа килгән һәм б.э. IV быуатына тиклем йәшәгән.

XIX быуаттың 60-се йылдарҙа Нөкөс ауылы (ҡараҡалп. No’kis — ҡараҡалпаҡ ырыуҙарының береһенең исеме, атамаһы монгол ырыуы нохосҡа барып тоташа).….

Совет йылдарында Нөкөс тирәһендә лаборатория һәм һынау урыны була, унда, атап әйткәндә, «Новичок» нервы-паралитик матдәһе һынала. Объект 1990-сы йылдарҙа АҠШ көстәре тарафынан утилләштерелә.

Үзбәкстан Президентының 2003 йылдың 11 сентябрендәге указы менән Ҡарағалпаҡстандың баш ҡалаһы Дустлик ордены менән бүләкләнә.

 Географияһы 
Нөкөс Ҡарағалпаҡстандың көньяҡ өлөшөндә, Амударъяның уң ярында, Ташкенттан төньяҡ-көнбайышҡа табан 800 км алыҫлыҡта (автомобиль юлы менән 1255 км) урынлашҡан.

Ҡаланың көньяҡ һәм көнсығыш өлөштәрен Ҡыҙылҡом сүле уратып алған. Ҡаланың төньяҡ өлөшө Амударья дельтаһы менән сиктәш. Ҡала аша Төп Ҡыҙкеткен каналы (Дуҫлыҡ) һәм Анасай каналы (Каттагар) үтә.

 Климаты 
Климаты — континенталь, йәйе — ҡоро, оҙон, аҙ болотло эҫе һәм ҡышы — аҙ ҡарлы, йомшаҡ. Йәй апрелдең өсөнсө декадаһынан башлана, ул саҡта тәүлегенә уртаса температура 15 градустан юғарыраҡ була башлай һәм октябрҙең тәүге ун көнөндә тамамлана. Эҫе осор, ғәҙәттә, 14 июндә башлана һәм 13 августа тамамлана. Уртаса +15 °C-тан юғары булған көндәр һаны — 165, ә эҫе көндәр (уртаса — 25 градустан юғарыраҡ) — 70.

Ҡыш декабрь башында башлана һәм февраль аҙағында тамамлана. Иң һыуыҡ осор — 25 декабрҙән 5 февралгә тиклем. Көндәлек уртаса күрһәткесе 0 °C °-тан түбән булған көндәрҙең уртаса һаны — 100, ә −5 °C °-тан түбәнерәк — 40. Ҡышын епшек көндәр йыш була, уларҙы һыуыҡтар даими рәүештә алмаштыра. Глобаль йылыныу арҡаһында ҡышҡы осор кәмей бара, ҡышҡы айҙарҙа уртаса температураның күтәрелеүе һиҙелә.

Йылы айҙар һәм йылҒинуар 2002Февраль 1999Март 2008Апрель 2012Май 2021Июнь 2021Июль 2018Август 2014Сентябрь 2005Октябрь 1997Ноябрь 1995Декабрь 1971Год 2021

Иң һалҡын айҙар һәм йылҒинуар 1977 һәм 2008Февраль 1945Март 1960Апрель 1937Май 1940Июнь 1947Июль 1938Август 1951Сентябрь 1958Октябрь 1976Ноябрь 1950Декабрь 1944Годы 1954 и 1969

Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһыҒинуарФевральМартАпрельМайИюньИюльАвгустСентябрьОктябрьНоябрьДекабрьйыллыҡ1936 йылдан 1979 йылға тиклем -5,3 -3,33,813,32125,727,725,219,210,72,7 -3,511,41980 йылдан 2021 йылға тиклем -3,5 -1,75,615,022,127,529,527,020,011,63,6 -1,712,9
Климат тураһында мәғлүмәттәр 1) Летописи Погоды, Weather Spark һәм 2) «Нукус климаты» (Гидрометеоиздат Ленинград 1986) фәнни эшенән алынған.

 Халҡы 
Йыл1933193919591974198719891991199819992006201020142016201720182019202020212023Халыҡ,  мең кеше1110по БСЭ3988152170,3180«Современный толковый словарь»: изд. «Большая Советская Энциклопедия», 1997197199по Microsoft Encarta 2006257,8271,4295,2303,8309,9312,1316,3319,8325,1335,4

 Иҡтисады 

 Иҫкәрмәләр 

*