Гетманщина

Гетманщина (; рәсми документтарҙа — Войско Запорожское, ) — хәҙерге Украина, Рәсәй (Стародубье), Белоруссия (Лоев) һәм Приднестровье территорияһындағы казак ерҙәрҙенең бер өлөшөнөң тарихи атамаһы. Уларҙа тарихтың төрлө ваҡыттарында Запорожье ғәскәрҙәре гетманының власы хакимлыҡ итә.

Гетманщина 1648 йылдаKohut Zenon E. «Review of The Cossack Administration of the Hetmanate. 2 vols. / Sources and Documents Series by George Gajecky — Mass: Harvard Ukrainian Research Institute, 1978.» — Mass: Harvard Ukrainian Studies — Vol. 6. — No. 1. — March 1982. — pp.105−107. тоҡанған Хмельницкий ихтилалынан башлана. Башта Украинаның һул һәм уң яҡ яры менән Приднестровьены, шулай уҡ Запорожьены ялмап ала. Барабаш һәм Пушкарь ихтилалынан һуң, Түбәнге Запорожье ғәскәрҙәренең атамандары араһында гетманға ышанмаусылыҡ нығына, һөҙөмтәлә Сечь бары тик гетманға формаль рәүештә генә буйһона башлайФлоря Б. Н. Русское государство и его западные соседи (1655−1661). — М., 2010. — С. 293.. 1686 йылда Рус батшаһы һәм Речь Посполитая араһында, Мәңгелек солох килешеүе төҙөлгәс, Днепрҙың уң ярында, Польшала ҡалған Гетманщина бөтөрөлә, һәм был атама, ҡағиҙә булараҡ, әлеге тарихи осороға ҡарата бары тик Һул ярға, Киевҡа һәм уның тирә-яғына ҡарата ғына ҡулланыла. Шуға ҡарамаҫтан, 1760 йылдарға тиклем гетман власы институттары Едисан урҙаһы ерҙәрендә, йәғни Приднестровье һәм Брацлавщина, Петрик Иваненко тарафынан Ғосман империяһынан алынған һәм [[Ҡырым ханлығы|ҡырым хандарыЧухліб Тарас. Козаки і Монархи . — Київ: Видавництво імені Олени Теліги, 2009. яҡлауы аҫтындағы территорияла булған.

1654 йылда Гетманщина урыҫ батшаһының протекторатын ала. 1663 йылдан Рус батшалығы составында сәйәси-административ йәһәттән айырым хоҡуҡтарға эйә булһа ла, Малороссия приказына буйһона. Гетман Мазепаның Төньяҡ һуғышында Карл XII ярҙам итеүе һөҙөмтәһендә гетманларҙың йоғонтоһо һиҙелерлек кәмей:

Бөйөк Петр батша указы буйынса 1709 йылда Скоропадск гетманына стольник Андрей Измайлов (бер йылдан һуң уны — Федор ПротасьевБоярские списки XVIII века алмаштыра) беркетелә, гетман резиденцияһы Глуховта раҫлана, ә ер эштәре идараһы, Скоропадск вафат булғандан һуң, 1722 йылдан 1727 йылға тиклем тулыһынса Малороссия коллегияһы ведомствоһына күсә.

Малороссия коллегияһын етәкләгән Степан Вельяминов менән сеймда танылыу тапмаған наказлы гетман Павел Полуботко араһындағы бөтмәҫ талаш 1726 йылда Санкт-Петербургта коллегияны ябып, яңы гетман һайлап, Гетманщинаны тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул итеүгә килтерә. 1728 йылда был вазифаға Петр I батшалыҡ иткән осорҙа Василий Кочубейҙы яҡлаған Даниил Апостол һайлана.

Петр II һәм Анна Иоанновна хакимлығы осоронда гетман хоҡуҡтары киңәйтелә: «Хәл иткес пункттар» төҙөлә; Төркиәлә йәшәүсе запорожецтарға Рәсәйгә ҡайтырға рөхсәт ителә, был кошевой Иван Белецкийға Ҡырым ханлығы тыйыуға ҡарамаҫтан, Аҡ Сиркәүгә килеп, рус антын ҡабул итергә мөмкинлек бирә. Даниил Апостол гетманлығы осоронда запорожецтар слобода биләмәләрендә төйәкләнергә рөхсәт ала. Даниил Апостол 1734 йылда вафат булғандан һуң, Петербург яңы гетман һайларға ашыҡмай, әммә Апостол тере ваҡытта төҙөлгән «Хәл иткес пункттар» ҙы үтәй. Эрнст Бирон ваҡытында Малороссия идараһы тураһында указ раҫлана, ул гетман канцелярияһы функцияларын 16 йыл дауамында башҡара һәм ғәмәлдә икенсе Малороссия коллегияһы булып тора.

Гетманщина батшабикә Елизавета Петровна указына ярашлы тергеҙелеп, граф Кирилл Разумовскийға 1750 йылда ер һәм гетман титулын бирә, әммә 1764 йылдағы указы менән Запорожье ҙәскәре гетманы вазифаһы бөтөрөлә: һуңғы гетман Кирилл Разумовскийға генерал-фельдмаршал чины бирелә, ә Малороссия менән идара итеү граф Петр Румянцевҡа йөкмәтелә. Шуға ҡарамаҫтан, Рәсәйҙә Гетманщинаның административ-территориаль бүленеше 1782 йылға тиклем һаҡлана. Артабан административ реформа барышында 1781 йылғы Рәсәй империяһы губерналары тураһында положение үҙ көсөнә инеп, йөҙ-полк административ ҡоролошо бөтөрөлә.

 Атамаһы 
Хәҙерге ваҡытта Гетманщина атамаһы аҫтында 1649 — 1764 йылдарҙа Запорожье ғәскәрҙәре гетманы власы аҫтында булған запорожье казактарының төрлө хәрби-сәйәси берләшмәләре күҙаллана. Ошо үткән тарихҡа бәйле, тарихи һәйкәлдәрҙә гетманға буйһонған казак ерҙәренә ҡағылышлы төрлө номенклатура тураһында иҫтәлектәр һаҡлана. Ҡағиҙә булараҡ, рәсми документтарҙа Гетманщина Запорожье һәм Малороссия ғәскәре булараҡ билдәле, әммә Хмельницкий осорондағы ҡайһы бер танытмаларҙа, атап әйткәндә, Ғосман империяһы менән дипломатик яҙмаларҙа һәм килешеүҙәрҙә, Рус ДәүләтеLeo Okinshevych. телгә алына. Юрий Хмельницкий, Георгий Дука һәм Филипп Орликтың Запорожье ғәскәрҙәренең ирке, пакттары һәм конституцион хоҡуҡтарының 14-се статьяһында Гетманщина Украина тип аталаХмельницький Ю. Універсал до Канева та канівських жителів, 23 серпня 1678 року (укр.) // по  — перевод с русского списка по изданию : Анти-польське повстання на Правобережжі 1702−1704 рр. Боротьба за об'єднання України // Історія України : Навч. посіб. / В. М. Литвин, В. М. Мордвінцев, А. Г. Слюсаренко — К.: «Знання-Прес», 2002. — 670 с..

 Тарих 
справа|мини|329x329пкс|Гетман Богдан Хмельницкий

 Хмельницкийҙың идара итеүе 

 Иҫәптәге казактар болаһы, халыҡтың баш күтәреүе 
1648 йылда иҫәптәге казактар полковнигы Богдан Хмельницкий, Запорожье түбәне казактарының һәм Запорожьела тороусы иҫәптәге казактар корпусы ярҙамында Речь Посполитаяла ихтилал күтәрә.
Ҡырым ханы Ислам III Гәрәйҙе Богдан үҙ яғына ауҙарыу өсөн Хмельницкий уға үҙенең илселәрен ебәрә. Улар ханға королдең запорожецтар менән Ҡырымға һөжүм итеү тураһындағы пландарын еткерә.
Хан тура яуап бирмәй — Польшаға рәсми рәүештә һуғыш иғлан итмәйенсә, ул Перекоп мурзаһы Туғай-бейгә Хмельницкий менән сығыш яһарға ҡуша.

1648 йылдың 18 апрелендә ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Желтые Воды, Корсун, Пилявцы һәм Зборовоны еңеп, 1649 йылда баш күтәреүселәр, батша менән Ян-Казимир Зборовский менән килешеү төҙөй.

 Зборовский килешеүе 
Был килешеү статьяларына ярашлы: Киев, Чернигов, Брацлав воеводстволарында урядтарҙы православие шляхтаһы вәкилдәре биләргә тейеш була; иҫптәге казактар исемлеге 40 меңлек ғәскәргә етә, ул 16 хәрби-административ берәмектән — полктарҙан формалаша; Польша ғәскәре һәм йәһүдтәр Киев, Чернигов һәм Брацлав воеводстволарында булмаҫҡа тейеш була.

Был воеводстволар крәҫтиәндәренең Збровский килешеүе һөҙөмтәләренән күңеле ҡайта. Килешеү буйынса улар шляхтаға (православие, католик) буйһонорға тейеш була. Шуға күрә 1651 йылда һуғыш дауам итә. Берестечка эргәһендәге алышта король Ян-Казимир гетман Богдан Хмельницкий ғәскәрен еңә. Шул уҡ йылда Запорожье һәм Речь Посполитаяның үҙәк власы араһында гетман власын Киев воеводствоһы менән сикләгән Белоцерковский солохо төҙөлә.
1652 йылда Хмельницкий реванш ала һәм поляк ғәскәрен Батог эргәһендә ҡыйрата. 1653 йылда король Ян-Казимир ғәскәре Жванец эргеһендә ҡамауға эләгә. Ҡырым ханлығы менән союздың ышанысһыҙ булыуы, Тимоша Хмельницкийҙың Сучава кампанияһының барып сыҡмауы Хмельницкийҙы Рус дәүләте менән союздашлыҡ тураһындағы һөйләшеүҙәрҙе активлаштырырға мәжбүр итә.

 Яңы административ-территориаль ҡоролош формалашыуы 
Киев, Чернигов, Брацлав воеводстволары ерҙәрендә Польша административ ҡоролошо бөтөрөлә. Воеводстволар, поветтар бөтөрөлөп, улар урынына үҙ территориаль бүленеше булған полктар ойошторола. 1649 йылда Гетманщинаның барлыҡ территорияһы 16 полкка (Уң яҡ ярҙа — 9, Һул яҡ ярҙа — 7) бүленә. Полк территорияһындағы иң ҙур ҡалаларҙың береһе полк ңҙәге була. Һәр полкты полк советында һайланған йәки гетман тарафынан тәғәйенләнгән полковник етәкләй. Ул үҙ ҡулы аҫтында хәрби, суд һәм административ власты туплай, йәғни хәрби етәксе генә булмай, ә барлыҡ халыҡ менән идара итә. Полк территорияһы 10 — 20 йәки унан да күберәк йөҙгә бүленә. Йөҙҙәр, полктар кеүек үк, майҙаны һәм халыҡ һаны буйынса айырыла. Мәҫәлән, составына бер-нисә мең казак ингән йөҙҙәр булаМицик Ю. А., Бажан О. Г., Власов В. С. Історія України : Навч. посібник — К.: Видавничий дім «Києво-Могилянська академія», 2008. — 586 с. — ISBN 948-966-518-464-5.
Йөҙҙәрҙең административ үҙәге булып ҡалалар, ҡаласыҡтар һәм ҙур ауылдар тора. Йҡҙ территорияларындағы хәрби-административ власты йөҙ баштары башҡара. Йөҙ хәрби канцеляриялары, йөҙ судтары һ.б. була.

Шул ваҡыттан уҡ ҡайһы бер ҡалалар: (Киев, Нежин, Чернигов, Переяслав, Стародуб, Глухов, Полтава, Батурин һ.б.) магдебург хоҡуғына эйә була. Улар менән баштарында войттар торған магистраттар идара итә. Башҡа ҡалаларҙа казак хакимиәте була. Ауылдарҙа крәҫтиәндәр эштәрен крәҫтиән йәмғиәте һайлаған старосталар, казактар эштәрен һайлап ҡуйылған атамандар алып бара.

Запорожье Сечы дәүләт эсендә айырым административ берәмек булып тора.

 Переяслав Радаһы 

1654 йылдың ғинуарында Переяславта Переяслав радаһы үтә,унда Гетманщинаның «рус правлавие батшаһының дәрәжәле ҡулы аҫтына» күсеүе тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шул уҡ йылдың мартында күсеү шарттары, йәғни март статьялары шарттары буйынса килешеү төҙөлә.

 Речь Посполитаяның Рус батшалығы менән граждандар һуғышы 

Запорожье ғәскәренең үтенесен ҡарап, Земство соборы һәм батша казактарҙың Польша тажына тоғролоғон боҙоуы шул ваҡыттағы халыҡ-ара ҡағиҙәләрҙе һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен боҙоуы булып тороуын һәм, һис шикһеҙ, Речь Посполитая менән Рус батшалығы араһындағы һуғышҡа алып киләсәген яҡшы аңлай. Рус дипломатияһы был хәл-тороштан сығыу юлын таба. Аҡыллы чиновниктар фекеренсә, Польша короленең (Ян Казимир диндәрҙе тиң күреү тураһындағы антын боҙоуҙа ғәйепләнә) антын боҙоуына бәйле, православие динендәге казак халҡы королгә тоҡролоҡ антынан азат ителә, һөҙөмтәлә батша хөкүмәте баш күтәреүселәрҙе түгел, ә «ирекле кешеләрҙе» һыйындырып, үҙ яҡлауына алаКозаченко А. И. Земский собор 1653 года // «Вопросы истории», 1957. — № 5. — С. 151−158..

1653 йылдың 2 ноябрендә үк Рус батшалығы Мәскәүҙә тантаналы рәүештә көнбайыш руссия ерҙәре, йәғни хәҙерге Украина, белоруссия, Польшаның көньяҡ-көнсығыш территорияһының бер өлөшө булған Пшемысль, Хелмды азат итеү өсөн Рус-поляк һуғышын иғлан итәГреков И., Королюк В., Миллер И. Воссоединение Украины с Россией в 1654 — : Госполитиздат, 1954. — Гл. IV. Воссоединение Украины с Россией..

1654 йылдың йәйендә Рус батшалығының Речь Посполитая менән һуғышы башлана. казак ғәскәрҙәре Гомель, Чичерск, Яңы Быхов, Рогачев һәм башҡа ҡалаларҙы, батша ғәскәрҙәре Смоленск һ.б. ҡалаларҙы ала.

1654 йылдың һуңында Речь Посполитая союздаштары һәм ҡырым ханлығы Гетманщинаға һөжүм итә, һөҙөмтәлә Подольела 200 меңдән ашыу кеше һәләк булы һәм ҡоллоҡҡа алып кителә. Хмельницкийҙың һәм Василий Борисович Шереметьевтың татарҙарға, полчктарға ҡаршы сыҡҡан ғәскәре 1655 йылдың ғинуарында Охматов эргәһендә ҡамауға алына.

1655 йылда батша һәм казак ғәскәрҙәренең һөдүм операциялары дауам итә. Гетман Хмельницкийҙың һәм Василий Васильевич Бутурлиндың ғәскәре 1655 йылдың октябрендә Львов ҡалаһын ҡамауға ала. Шулай уҡ 2655 йылғы кампанияла наказлы гетман Даниил Выговскийға Люблин, рава һ.б. ҡалларҙы алыу насип була.

 1656 йылда Речь Посполитая ерҙәре өсөн көрәштә Гетманщинаның Швеция менән альянсы. 

1656 йылдың октябрендә Швеция короллеге көсәйеүгә бәйле, Рус батшалығы Речь Посполитая менән Вилен килешеүе төҙөй. Гетман Хмельницкий, Польша менән солохҡа риза булмайынса, Польша тажына дәғүә иткән кенәз Георгий Ракоци һәм швед короле Карл X Густав менән хәрби союз төҙөй. Кенәз вөкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙә Хмельницкий «Вислаға тиклем бөтөн Русь» талабын ҡуя. 1657 йылда семиград-казак союзы ғәскәрҙәре Речь Посполитаяға баҫып инеп, ланцут, Тарнобжег, Бохня, Краков ҡалаларын ала, ә король Карл Густавьың швед ғәскәрҙәре менән берләшкәс, Брест, Варшава ҡалаларына эйә була. Әммә Данияның Швецияға ҡаршы һуғышҡа сығыуына бәйле, Карл Густав һөжүмде туҡтатып, Польшаны ҡалдырырға мәжбүр була. Кенәз Георгий Ракоци менән полковник Антон Жданович Речь Посполитаяла ҡала алмай. Был ваҡытта гетман Хмельницкий ҡаты сирләй, 1657 йылдың 5 авгусында ул вафат була.

 Руина 

Богдан Хмельницкийҙың талабы буйынса, ул үҙе тере саҡта уҡ 1657 йылда гетман итеп уның 16 йәшлек улы - Юрий Хмельницкий һайлана. Әммә Богдан Хмельницкий вафат булғас, казак старшинаһы Юрий гетман вазифаһын башҡара алмай, тип иҫәпләй; Юрий гетманлыҡтан баш тарта. 1657 йылдың сентябрендә Чигиринда рада уҙа, унда старшина гетман булаваһын Иван Выговскийға тапшыра.

 Гадяч договоры 

1658 йылда гетман Выговскийға ҡаршы иҫәптәге казактарҙың Полтава һәм Миргород полктары, улар менән бергә Запорожье Сечы баш күтәрә. Выговский, Ҡырым ханлығы менән союз төҙөп, татарҙар ярҙамында бунтты баҫтыра. 

Үҙенең власын нығытырға тырышып, 1658 йылдың сентябрендә Иван Выговский Речь Посполитая менән Гадяч договоры төҙөй, уға ярашлы Гетманщина «Бөйөк Рус кенәзләге» атамаһы аҫтында Речь Посполитая федерацияһының өсөнсө субъектына әүерелә. 

Гадяч договоры 1659 йылда Речь Посполитая сеймы тарафынан ратификациялана, әммә уның төп — сиркәү унияларын бөтөрөү, Рус кенәзлектәре воеводстволарында православие шляхтаһынынң айырым хоҡуғы һ.б. тураһындағы төп статьялары ратификация процесында уҡ юҡҡа сығарылып, Гетманщинала выговский идараһына киҫкен ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра. 

Гетманщина ерҙәрен Речь Посполитая составына кире ҡайтарырға тырышыу казактарҙы яңы граждандар һуғышының яңы тулҡынына алып килә. Унда Запорожье казактары ғына түгел, батша армияһы ла, шулай уҡ Ҡырым татарҙары ла ҡатнаша. 

1659 йылд июнендә гетман Выговский Ҡырым ханы Мәхмәд IV Гәрәйҙең күп һанлы армияһы ярҙамында Конотоп эргәһендә батша ғәскәрҙәрен һәм Запорожье казактарын еңә. Әммә гетманға эске оппозицияны еңеү мөмкин булмай.  

Һөҙөмтәлә 1659 йылда Выговский казак клейнодтарын һала. Аҡ сиркәү эргәһендәге радала гетман итеп ҡабаттан Юрий Хмельницкий һайлана. Ул Гадяч договорын ғәмәлдән сығарып, Польша һәм Литва менән унияларҙы өҙөп, Рус батшалығы менән Переяслав договоры шарттарына кире ҡайта.

 Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр 

 Территорияһы 
Гетманщина шартлы рәүештә Ямполь — Черновцы (хәҙерге ҡала тибындағы ҡасаба) — Мурафа (хәҙер Шаргородский районындағы ауыл) — Ҡыҙыл (хәҙер Жмеринск районындағы ауыл) — Винница — Пилявцы сиктәрендә була. 17-се быуат һуңында «Гетманщина» термины Киев менән бергә Украинаның һул ярына ҡарата ҡулланыла, Гетманщина ерҙәре үҙ эсенә хәҙерге Украинаның Полтава, Чернигов, өлөшләтә Киев, Черкасск һәм Сумск өлкәләрен, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Брянск өлкәһенең бер өлөшөн үҙ эсенә алаКогут Зенон..

 Гетмандар 

 Гетманщина гетмандары №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар 1 60px Хмельницкий  Богдан  1648—1657  2 60px Хмельницкий  Юрий  1657  3 60px Выговский  1657—1659  4 60px Хмельницкий  Юрий  1659—1660 
 <span style='color: #0075CF'>Уң яҡ яр Гетманщинаһы гетмандары Һул яҡ яр гетманщинаһы гетмандары №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар  №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар 4 60px Хмельницкий  Юрий  1660—1663  4 60px Сомко  Яким  1660—1663 Наказлы гетман 5 60px Тетеря  Павел  1663—1665   5 60px  Брюховецкий, Иван Мартынович|Брюховецкий  Иван  1663—1668  Тәүҙән үк Запорожье Сечында «кошевой гетман» булараҡ, һуңынан Һул яҡ яр гетманы итеп һайлана 6 60px Опара  Степан  1665  7 60px Дорошенко  Петр  1665—1668 
 Гетманщина гетмандары №  Һүрәте  Исеме  Гоетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар 7 60px Дорошенко  Петр  1668—1669 
 <span style='color: #0075CF'>Уң яҡ яр Гетманщинаһы гетмандары Ғосман ҡулы аҫтында <span style='color: #0075CF'>Уң яҡ яр Гетманщинаһы гетмандары Речь Посполитая ҡулы аҫтында Һул яҡ яр гетманщинаһы гетмандары №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар  №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар 7 60px Дорошенко  Петр  1669—1676  8 60px Ханенко  Михаил  1669—1674  8 60px Многогришный  Демьян  1669—1672 8 60px Хмельницкий  Юрий  1677—1681 960pxГоголь  Остап  1675—1679 Наказлы гетман 9  60px  Иван Самойлович|Самойлович  Иван  1672—1685  9 60px Дука  Георгий  1681—1684Шулай уҡ Молдава кенәзлеге гоподаре 10 60px Куницкий  Степан  1683—1684 10 60px Сулименко  Теодор  1684—1685  11 60px  Могила, Андрей Андреевич|Могила  Андрей 1684—1685 11 60px Хмельницкий  Юрий  1685
 <span style='color: #0075CF'>Уң яҡ яр гетманщинаһы гетмандары Һул яҡ яр гетманщинаһы гетмандары №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар  №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар 1160pxМогила  Андрей 1685—1689 9 60px Самойлович  Иван  1685—1687 1260pxДрагинич  Григорий 1689—1692Наказлы гетман10 60px  [Иван Мазепа|Мазепа  Иван  1687—1704  1360pxСамусь Самойло 1693—1704Наказлы гетман
 Гетманщина гетмандары №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар 10 60px Мазепа  Иван  1704—1708 
 <span style='color: #0075CF'>Гетманщина гетмандары Рус дәүләте ҡулы аҫтында Гетманщина гетмандары Швеция ҡулы аҫтында №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар  №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар 11 60px  Иван Скоропадский|Скоропадский  Иван  1708—1718   10 60px Мазепа  Иван  1708—1709 11 60px Орлик  Филипп  1710—1718 (1742) 
 Гетманщина гетмандары №  Һүрәте  Исеме  Гетманлыҡ йылдары  Комментарийҙар 11 60px</center> Скоропадский  Иван  1718—1722  12 60px Полуботок  Павел  1722—1724  Наказлы гетман 13 60px Апостол  Даниил  1727—1734  14 60px Разумовский  Кирилл  1750—1764 

 Карталар 
800px|thumb|center|<center>Һул яҡ яр, XVIII быуат уртаһы, XIX быуат башы

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Рәсәй тарихи өлкәләре
Категория:1649 йылда барлыҡҡа килгәндәр
Категория:Украина тарихи өлкәләре