Үзбәкстан

Үзбәкстан (), йәки Үзбәкстан Республикаһы () — Үҙәк Азиялағы дәүләт. Төньяҡ-көнсығышта, төньяҡта һәм төньяҡ-көнбайышта Ҡаҙағстан, көньяҡта Афғанстан, көнсығышта Ҡырғыҙстан, көньяҡ-көнбайышта һәм көньяҡта Төркмәнстан,  көньяҡ-көнсығышта Тажикстан менән сиктәш.

Үзбәкстандың Арал диңгеҙенә сығыу юлы бар. Әммә (Лихтенштейн кеүек) Донъя океанына сығыу өсөн ике ил биләмәһен киҫеп үтергә кәрәк. Күрше илдәрҙең Донъя океанына сығырға мөмкинлектәре юҡ.CIA — The World Factbook .

 Этимологияһы 

СССР-ҙа милли-территориаль бүленеш һөҙөмтәһендә 1924 йылда Хәрәзм Социалистик Совет республикаһы  һәм  Бохара Социалтистик Совет Республикаһы бөтөрөлә, уларҙың территорияларында, шулай уҡ РСФСР составына ингән элекке Төркөстан АССР-ында ике яңы союз республика  — Үзбәк ССР-ы һәм Төркмәнстан ССР-ы ойошторола. 1991 йылдың авгусында Үзбәк ССР-ының Юғары Советы  «Үзбәкстан Республикаһының дәүләт бойонодороҡһоҙлоғон иғлан итеү тураһында» ҡарар, шулай уҡ «Үзбәкстан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғо нигеҙҙәре тураһында» Закон ҡабул итәЗакон Республики Узбекистан «О внесении изменений в Конституцию (Основной закон) Узбекской ССР»,  1992  йылда ҡабул ителгән Үзбәкстан Конституцияһында «Үзбәкстан» һәм «Үзбәкстан Республикаһы» атамалары тиң мәғәнәле тип теркәлгәнКонституция Республики Узбекистан. 1980 йылдар аҙағынан башлап һәм ил бойондороҡһоҙлоғоноң беренсе йылдарында үзбәк телендә «республика» терминын аңлатыу өсөн рәсми  «йөмһүриәт»  һүҙе  — «Үзбәкстан Йөмһүриәте» термины ҡулланыла башлай, әммә  1993 йылдан башлап, был терминды билдәләү өсөн «республика» термины  кире ҡайтарыла — «Үзбәкстан Республикаһы/Oʻzbekiston Respublikasi»Ўзбекистон Совет Социалистик Жумҳурияти президентининг фармони.

Топоним «үзбәк» этнонимы һәм иран форманты -стан — «ил» һүҙҙәре теҙмәһенән барлыҡҡа килә.  «Үзбәк» этнонимының килеп сығышы бөгөнгө көнгә тиклем дикуссиялар темаһы булып тора. Шәхси  исем  «Үзбәк»   XII быуаттың ғәрәп сығанаҡтарында осрай, мәҫәлән, Усама-ибн-Мункыза «Өгөт-нәсихәт китабында» 1115—1116 йылдарҙа Хәмәдан хакимы Бурсуктың  ғәскәре башлыҡтарының береһе «ғәскәрҙәр әмире» Үзбәк — Мосул хакимы булған, тип яҙаУсама ибн Мункыз. Книга назидания. пер. Ю. И. Крачковского. М. Изд-во восточной литературы, 1958, c.134.  Г. В. Вернадский  фекере буйынса, «үзбәк» термины төрлө һөнәр, тел, дин һәм сығышы буйынса берләшкән «ирекле кешеләрҙең» үҙатамаһы кеүек ҡулланыла, тип билдәләнә. «Монголдар һәм Русь» эшендә Вернадский әйткәнсә: «Поль Пелиоға ярашлы, Үзбәк (Özbeg) исеме тимәк „үҙенә хужа“ (maître de sa personne), йәғни „ирекле кеше“. Үзбәк милләттең атамаһы булараҡ ул саҡта „ирекле кешеләр нацияһы“» тигәнде аңлатыр инеМонголы и Русь. Золотая Орда, Литва и Московия, 1419-39 гг. Часть I . Был фекер менән 1830 йылдарҙа Бохара үзбәктәре тураһында яҙған П. С. Савельев та риза, ул  «үзбәк» атамаһы тимәк  «үҙенә үҙе хужа» тигәнде аңлата тип иҫәпләй.Савельев П. С. Бухара в 1835 году: С присоединени үҙатамаһы кеүек ҡулланыла. ем известий обо всех европейских путешественниках, посещавших этот город до 1835 года включительно. СПб. 1836, с.17..

Үзбәктәрҙең бороғо ата-бабалары  согдийҙар, хәрәзмдәр, бактриялылар, фәрғәнәлеләр һәм  саҡ-масcаһит ҡәбиләләре тора. Яңы эра сиктәрендә Урта Азия аралына төрки телле ҡәбиләләрҙең үтеп инеүе башланаЗуев Ю. А. К этнической истории усуней // Труды Института археологии и этнографии АН КазССР. Т. 8. Алма-Ата, 1960. С. 23.. 

«Үзбәк» этнонимы төбәккә Тимур ваҡытында индереләШараф ад-Дин Али Йазди. Зафарнамэ. / Предисл., пер. со староузбекского А. Ахмедова. — Т.: Узбекистан, 2008. — С. 48, 84, 107, 249., ә XV—XVI быуаттарҙа киң ҡулланыла башлай. XVII быуат шағиры Турды «үзбәк» этнонимы Урта Азия территорияһында 92 ырыуҙы берләштереүсе атама кеүек, тип яҙаТурды. Избранные произведения. Ташкент, 1951, с.33. 
Бохара әмирлеге Урта Азияла Хиуа ханлығы һәм Коканд ханлығы менән бер рәттән өс үзбәк ханлыҡтарының береһе булып тора.

1870 йылдарҙа «үзбәктәр, ниндәй генә тормош төрө алып барһалар ҙа, бөтәһе лә үҙен бер халыҡ тип атай, әммә күп ырыуҙарға бүленә», тип билдәләйҙәрВенюков М. Опыт военного обозрения русских границ в Азии // Туркестанский сборник. Т. 55. СПб., 1873. С. 356.. Күп һанлы үзбәк халҡы нигеҙендә  1924 йылда Үзбәк ССР-ы ойошторола.

 Географияһы 

Сиктәренең оҙонлоғо — 6221 км.

Һуҙылышы: оҙонлоғо буйынса (төньяҡтан көньяҡҡа) 925 км, киңлеге буйынса (көнбайыштан көнсығышҡа) 1400 км. Үзбәкстандың иң көнсығыш нөктәһе Андижан өлкәһенең Тополино ҡала тибындағы ҡасабаһы.

Диңгеҙ кимәленән иң юғары бейеклеге: Хәҙрәт-Солтан түбәһе, 4643,3 м бейеклектә Масштабтың топографик картаһына ярашлы 1: J-42-041 бите (Ғиссар һырты). Диңгеҙ кимәленән иң түбән бейеклеге: Мынбулаҡ уйпатында Ҡулатай татырлауығы — −12,7 м Масштабтың топографик картаһына ярашлы  1:100 000 K-41-067 бите (Ҡыҙылҡом сүллеге).

Климат ҡырҡа континенталь. Ғинуарҙа уртаса температура —  +4 °C алып көньяҡта  −10 °C тиклем төньяҡта, июлдә — +27 °C алып төньяҡта  +37 °C тиклем көньяҡта. Иң түбән температура −38 °C.

Үзбәкстан территорияһы күп төрлө, әммә был илдең ҙур арауыҡтары йәшәү өсөн яраҡһыҙ: былар сүллектәр, далалар һәм тауҙар. Был илдең тормошо тупланған Үзбәкстан ҡалалары йылға үҙәндәрендә урынлашҡан .

 Административ бүленеше 

Республикала 12 өлкә, 1 республика, шул иҫәптән республика ҡарамағындағы бер ҡала (Ташкент) иҫәпләнә.


 №ТөбәкАдминистратив үҙәк Майҙаны (км²) Халҡы 1Әндижан өлкәһеӘндижан 4 240 2 857 300 2Бохара өлкәһеБохара 39 400 1 785 400 3Жизак өлкәһеЖизак 20 500 1 250 100 4Ҡашҡадаръя өлкәһеКарши 28 400  2 958 900 5Навои өлкәһеНавои 110 800 913 200 6Наманган өлкәһеНаманган 7 900  2 554 200 7Сәмәрҡәнд өлкәһеСәмәрҡәнд 16 800  3 584 600 8Сурхандаръя өлкәһеТермез 20 800 2 358 300 9Һырдаръя өлкәһеГөлстан 5 100 777 100 10Ташкент өлкәһе Нурафшон 15 300 2 644 400 11Фәрғәнә өлкәһеФәрғәнә 6 800  3 564 800 12Хәрәзм өлкәһеГүргәнж 6 300 1 715 600 13Ҡарағалпаҡстан РеспубликаһыНөкөс 166 600 1 791 100 16Ташкент — республика ҡарамағындағы ҡала 335 2 371 300

 Халҡы 

+Халыҡ һаны буйынса Үзбәкстан төбәктәре Төбәк  Халыҡ һаны,мең кеше,01.01.2020 йылға  Сәмәрҡәнд өлкәһе 3878 Фәрғәнә өлкәһе 3752 Ҡашҡадаръя өлкәһе 3280,1 Әндижан өлкәһе 3127,6 Ташкент өлкәһе 2941,4 Наманган өлкәһе 2810,9 Сурхандаръя өлкәһе 2629,3 Ташкент ҡалаһы 2571,7 Бохара өлкәһе 1924,2 Хәрәзм өлкәһе 1866,7 Ҡарағалпаҡстан Республикаһы 1898,3 Жизак өлкәһе 1382,1 Навои өлкәһе 997,1 Һырдаръя өлкәһе 846,4

2020 йылдың  1 апреленә Үзбәкстан халҡы   кеше тәшкил итә, шуларҙың 50,5 % — ҡалала һәм 49,5 % — ауылда йәшәй. Был пропорцияны баһалағанда илдә  2009 йылда  966 ауыл тораҡ пунктын иҫәпкә алыр кәрәк, унда 4 млн кеше йәшәй, улар ҡала ҡасабалары рәтенә күсерелә, һөҙөмтәлә урбанизацияның дөйөм күрһәткесе ҡапыл 35,8 проценттан   51,7 %  тиклем күтәреләСалиев А. С., Курбанов Ш. Б. Демографическое развитие сельской местности Республики Узбекистан // Социально-экономическая география. Вестник Ассоциации российских географов-обществоведов. — 2015. — № 1 (4). — С. 151—152.

2019 йылдың ғинуар-декабре эсендә Үзбәкстан халҡы 650,3 мең кешегә арта.

2019 йыл дауамында тыуыусылар һаны 815,9 мең кеше тәшкил итә, тыуым коэффициенты — 24,3 промилле (2018 йылда — 23,3 промилле). 2019 йылда үлеүселәр һаны 155 мең кеше тәшкил итә, үлем коэффициенты 4,6 промилле (2018 йылда — 4,7 промилле).

Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 74,1 чел./км². Өлкәләр араһында халыҡтың иң юғары тығыҙлығы буйынса Үзбәкстанда ла, шулай уҡ БДБ илдәрендә лә Әндижан өлкәһе биләй. Халыҡ һаны буйынса Үзбәкстан БДБ илдәрендә, Рәсәй һәм Украинанан ҡалышып, өсөнсө урында тора.

Әммә һуңғыларынан айырмалы рәүештә, Үзбәкстанда тыуымдың юғары кимәле һәм халыҡтың ыңғай артымы теркәлә һәм, һөҙөмтәлә, халыҡтың күп өлөшөн балалар һәм йәштәр тәшкил итә. Әммә Үзбәкстанда тыуым кимәле ярайһы уҡ тиҙ кәмей. Берләшкән Милләттәр ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса 1985 йылда тыуым коэффициенты бер ҡатынға  5,7 бала тәшкил иткән, ә  2014 йылға ул 1,8 тәшкил иткәнСправочник ЦРУ по странам мира .

Ил халҡы өсөн никахҡа инеүгә  уртаса йәштең артыуы хас:  2000—2010 йылдарҙа ир-егетәрҙә ул 24,2 йәштән 26,5 йәшкә, ә ҡатын-ҡыҙҙар араһында 21,4 йәштән 22,4 йәшкә тиклемМаксакова Л. Демографическая ситуация в Узбекистане с точки зрения социальной безопасности // Центральная Азия и Кавказ. — 2012. — Т. 15. — № 3. — С. 30. Средний возраст женщин при рождении первого ребёнка в 2010 году составил 22,6 года (в 2000 году — 23,3 года). Халыҡтың  артыуына шулай уҡ сабыйҙар үлеменең кәмеүе булышлыҡ итә (35,1 промилленан алып  1990 йылда 10,8 промиллеға тиклем 2010 йылда)Максакова Л. Демографическая ситуация в Узбекистане с точки зрения социальной безопасности // Центральная Азия и Кавказ. — 2012. — Т. 15. — № 3. — С. 33.

Рәсми мәғлүмәттәр буйынса ғүмер оҙонлоғо  (2010 йыл)  72,9 йәш тәшкил итә, шул иҫәптән ирҙәр 70,6 йәш һәм ҡатын-ҡыҙҙар 75,1 йәш.

Үзбәкстандан халыҡтың китеүе бойондороҡһоҙлоҡтоң тәүге йылдарында бик күп була, ул яйлап кәмей һәм  2019 йылда  13,2 мең кеше тәшкил итә.

Республикала 120 ҡала һәм 115 ҡала ҡасабалары бар; уларҙа дөйөм алғанда  кеше, йәки бөтә халыҡтың 51 % йәшәй .

 Халҡының милли составы 

+ Үзбәкстан халҡының милли составы тураһында рәсми мәғлүмәттәр Милләт  1989 йылдың 12 ғинуары(халыҡ иҫәбен алыу)Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР  1 января 1991 (оценка)Информация о национальном составе постоянного населения Республики Узбекистан  1 января 2011 (оценка)  1 января 2017 (оценка) һаны мең кеше.  Өлөш %  һаны мең кеше.  Өлөш %  һаны мең кеше.  Өлөш %  һаны мең кеше.  Өлөш % үзбәктәр  14 142,5  71,39  14 995,3  72,77  23 983,2  82,35  26 917,7  83,8 тажиктар  933,6  4,71  980,7  4,76  1 411,6  4,85  1544,7  4,81 ҡаҙаҡтар  808,2  4,08  845,3  4,1  832,7  2,86  803,4  2,5 урыҫтар  1653,5  8,35  1593,8  7,73  837,5  2,88  750  2,33 ҡарағалпаҡтар  411,9  2,08  431,9  2,1  641,5  2,2  708,8  2,21 ҡырғыҙҙар  374,9  1,88  482,6  1,89  254,6  1,87  274,4  1,85 татарҙар  467,8  2,36  414,6  2,01  218,6  0,75  195  0,61 төркмәндәр  121,6  0,61  126,6  0,61  174,7  0,6  192  0,6 кореялылар  183,1  0,92  183,7  0,89  188,0  0,65  176,9  0,55 украиндар  153,2  0,77  146,8  0,71  78,2  0,27  70,7  0,22 башҡалар  759,8  3,84  706,4  3,43  502,8  1,73  486,9  1,52 Бөтәһе  19 810,1  100  20 607,7  100  29 123,4  100  32 120,5  100
Халыҡ иҫәбен алыу Үзбәкстанда 1989 йылдан үткәрелмәгән. Халыҡтың һаны тураһында мәғлүмәттәр ЗАГС-тың дәүләт органдары, шулай уҡ Үзбәкстан Республикаһы Министрҙар кабинеты янындағы Дәүләт шәхесләштереү үҙәге тарафынан билдәләнгән. Милләте паспорттың тейешле графаһында уны биргәндә  тыуыу тураһында таныҡлыҡ нигеҙендә күрһәтелә.

2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата рәсми мәғлүмәттәр буйынса халыҡты милләте буйынса бүлеү (бөтә милләттәр ҙә индерелмәгән)Цыряпкина Ю. Н. Русские в Узбекистане: языковые практики и самоидентификации (на примере полевых исследований в Фергане)  (Данные предоставлены Госкомстатом Республики Узбекистан)// Томский журнал лингвистических и антропологических исследований. — 2015. — № 3 (9). — С. 18:
 үзбәктәр — 24 858 200 кеше (халыҡтың 82 %);
 тажиктар — 1 450 000 кеше (халыҡтың 4,8 %);
 урыҫтар — 809 500 кеше (халыҡтың 2,6 %);
 ҡырғыҙҙар — 470 000 кеше (халыҡтың 1,55 %);
 татарҙар — 211 100 кеше (халыҡтың 0,7 %);
 кореялылар — 184 700 кеше (халыҡтың 0,6 %).

2000 йыл баһаһы буйынса халыҡты милләттәр буйынса бүлеү (киңәйтелгән отчёт)Этнический атлас Узбекистана. Ташкент — 2002 г.:
 үзбәктәр — 18 959 000 кеше (халыҡтың 78 %);
 урыҫтар — 1 199 000 кеше;
 тажиктар — 1 166 000 кеше;
 ҡаҙаҡтар — 990 000 кеше;
 ҡарағалпаҡтар — 554 000 кеше;
 татарҙар — 324 000 кеше, башҡа баһалар буйынса —  700 000 тиклем;  1989 йылда — 568 000;
 ҡырғыҙҙар — 440 000 кеше;
 кореялылар — 164 000 кеше;
 төркмәндәр — 152 000 кеше;
 украиндар — 105 000 кеше;
 әрмәндәр — 42 000 кеше;
 әзербайжандар — 36 000 кеше;
 фарсылар — ок. 30 000 кеше;
 уйғырҙар — 20 000 кеше;
 белорустар — 20 000 кеше;
 Ҡырым татарҙары — 10 000 кеше, башҡа баһалар буйынса —  90 000 тиклем;  1989 йылда — 189 000, ләкин  СССР тарҡалғандан һуң уларҙың күпселек өлөшө Ҡырымға ҡайта;
 йәһүдтәр — до 20 000 чел., в 1989 году — 66 000;
  Урта Азия (бохара) йәһүдтәре − 9700 кеше  2000 йылда һәм 28 000 кеше 1989 йылда;
 төрөктәр — 10 000 тирәһе, 1989 йылда — 106 000, ләкин 1989 йылдан һуң уларҙың күпселеге — депортацияланғандар төрөк-месхетиндар — илде ташлап китә;
 немецтар — 7900, 1989 йылда — 39 800;
 гректар — 10 000 кешенән аҙыраҡ,  1989 йылда — 10 000 һ.б.

Иҡтисады
Дөйөм эске продуктта ауыл хужалығы өлөшө 25,9%, сәнәғәт өлөшө 13,2%, хеҙмәт күрһәтеү тармағы өлөшө 60,9 процентты тәшкил итә.

Төп экспорт партнерҙары — Ҡытай(25%), Швейцария(22%), Ҡаҙағстан(16%), Рәсәй(14%), Төркиә(13%), Франция (2,1%), Украина (1,2%).

Экспортлана торған тауарҙар — ҡиммәтле металдар (алтын), текстиль (элгән еп, сей мамыҡ, футболкалар, һ.б.), нефть һәм газ, металдар (баҡыр, тутыя), аҙыҡ-түлек, машиналар, химия (радиоактив матдәләр, азот ашламалары, һ.б.), һ.б.

Төп импорт партнерҙары — Рәсәй(25%), Ҡытай (21%), Көньяҡ Корея (16%), Ҡаҙағстан (8,3%), Германия (4,9%), Төркиә (4,8%), Украина (2,4%), Италия (1,6%), Һиндстан.

Импортланған тауарҙар — һауа һурғыстар, телефондар, төҙөлөш машиналары, транспорт (автомобиль өлөштәре, йөк автомобилдәре, осҡостар, бурлаҡтар, тракторҙар), металдар (тимер махсуслаштырыу, алюминий, химия махсуслаштырыу (дарыуҙар, ҡан, һ.б.), минераль махмутлар, пластмасса һәм каучук, ағас эшләнмәләре, аҙыҡ-түлек (он, бойҙай, сәй, һ.б.), текстиль, кизе-мамыҡтан тегелгән әйберҙәр.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

*