Сфинкс

Сфинкс (һ. б.-греч. Σφίγξ, Σφιγγός, сафинға, собств. «быуыусы»Переосмысление древнеегипетского названия сфинкса «шепсес анх» — «живой образ».) — зооморф мифик зат.

Боронғо Мысыр сәнғәтендә — арыҫлан тәнле, кеше башлы януар.

Боронғо грек мифологияһында — ҡатын-ҡыҙ башлы, арыҫлан тәнле һәм тәпәйле, бөркөт ҡанатлы, үгеҙ ҡойроҡло ғифрит, Эдип тураһындағы легенданың персонажы.

 Мысыр сфинксы 
мини|200x200пкс|Сфинкс Хатшепсут (Яңы царство, XV быуат б.э.т.)
Сфинкстың өс варианты йыш осрай:
 Мысыр сфинксының классик варианты булып кеше йөҙлө андросфинкс эшләнә, ҡағиҙә булараҡ, йөҙө фараондыҡы.
 Хор аллаһының храмдарын ыласын башлы сфинкстар биҙәй — иеракосфинкстар
 Амон храмдары янында һарыҡ башлы сфинкстар ҡуйылған — криосфинкстар.

 Грек сфинксы 
мини|197x197пкс|Аттик мрамор стела (530 й. б.э.т. тирәһе)
Боронғо гректар сфинксты Мысыр сфинксына ҡарап эшләгәндәрҙер. Грек мифологияһында ҡанатһыҙ мысыр сфинксы грифон ҡанатлы ҡатын-ҡыҙға әүерелә.

Боронғо грек мифологияһындаМифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.2. С.479-480Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.3. С.321 «сафинга» хтоник ғифриттәре Тифон һәм ЕхиднананГесиод. Теогония 326Гигин. Мифы 151 (башҡа версия буйынса — Химера һәм Ортра) тыуҙырылған тип һанала. Сфинкс емергес яуыз иблис. Эт тәнле, ҡош ҡанатлы, ҡатын-ҡыҙ башлы һәм йөҙлөПалефат. О невероятном 4. Ҡанатлы ҡыҙ йәш егеттәрҙе үлтергәнЕврипид. Финикиянки 805—811; 1019—1029.
мини|160x160пкс|Рим сфинксы гректарҙыҡын ҡабатлай.
Сфинкс Фива батшаһы Лайҙың ситтәге ҡыҙы тигән фараз бар. Лайҙың енәйәте өсөн алиһә Гера сфинксты Фиваға ебәрә.

Лай уйындарҙа Фригия батшаһының улы Хрисиппты оҡшата ла урлай. Егет ғәрлегенән үҙен-үҙе һәләк итә. Ошо енәйәтенә Гера асыулана ла инде. Сфинкс Фикей тауында үтеп барған юлсыларҙы ҡарауыллап ултыра. Сфинкс бөтәһенән дә: «Кем иртән дүрт аяҡта, төшөн ике аяҡта, кисен өс аяҡта йөрөй? Дүрт аяҡта йөрөгән сағында уның көсө башҡа ваҡыттарҙан күпкә кәм була?» тип һорайСофокл. Царь Эдип 392—399. Яуабы кеше була. Сабый сағында дүртаяҡланып имгәкләй, ҡартлығында таяҡ менән йөрөй. Һорауға яуап бирмәгән кешеләрҙе сфинкс ашап бара. Лайҙың тотҡон ҡатындарынан улдары күп була. Сфинкстың һорауына яуап бирә алмайынса улар һәләк булаПавсаний..

Фива юлында Сфинксты Эдип осрата. Эдип та Лайҙың улы.

Оракул Фива батшаһы Лайға Иокастаға өйләнһәң, үлемең үҙ улыңдан буласаҡ, ти. Лай, оракулды тыңламай, Иокастаға өйләнә. Улы тыуғас, үҙенең ғүмере өсөн ҡурҡып, ул сабыйҙың аяҡтарын үтәнән-үтә тиштереп, Эдипты Киферон тауы итәгендә ташлап китергә ҡуша. Тыуыуына өсөнсө генә көн булғанда, ҡышынАристофан. Лягушки 1190, Эдип тауҙарҙа, Киферон далаһында ташлап ҡалдырыла. Унда уны Коринф көтөүсеһе табаСофокл. Царь Эдип 716—719, 1026—1035. Көтөүсе малайҙы Коринф батшаһы Полибҡа алып бара. Батша уны үҙенең улы һымаҡ итеп тәрбиәләй, уға Эдип («шешкән аяҡлы») тигән исем бирә. Эдип үҫеп буй еткергәс, йәштәштәре уны үгәй бала тип ғәйепләйҙәр. Эдип Дельфаға китәСофокл. Царь Эдип 779; Гигин. Мифы 67. Дельфий күрәҙәсеһе Пифия ашаПиндар. Эдипҡа атаһын үлтереп, үҙ әсәһенә өйләнәсәген әйтә. Быны ишеткәс, Эдип атаһы тип иҫәпләгән Полибтан алыҫыраҡ булырға теләп, Фиваға китә. Дельфаға барған юлдаСофокл. Царь Эдип 734, ул ҡырандас осрата. Ҡырандас уның аяғын тапай, ә унда Лай ултырған була. Эдип күсер менән әрләшеп китә лә уны үлтерә, һуңынан ҡырандаста ултырған атаһын үлтерәЕврипид. Финикиянки 37-46; Гигин. Мифы 67Софокл. Царь Эдип 811.

Эдип сфинкс һорауына яуап биреп, ҡаланы сфинкстан азат итә.слева|мини|150x150пкс|Пурушамрига.

слева|мини|Сфинкс XVIII быуат, Сан-Ильдефис һарайы янында Испанияла.

мини|«Эдип һәм сфинкс», Энгра (1808) картинаһы

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Ҙур Сфинкс
 Тетраморф
 Арыҫланкеше — хайуандың боронғо скульптураһы.
 Сфинкс хөрмәтенә 1918 йылда табылған астероид  уның исеме менән атала.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Сфинкстар мифологияла; Петербургта Сфинкстар 

Категория:Беотия мифтары
Категория:Мифик гибрид-хайуандар
Категория:Йомаҡтар