Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәрҙең исемлеге

Исемлектә Башҡортостан Республикаһының 2014 йылда баҫылған Ҡыҙыл китабына индерелгән бөтә һөйрәлеүселәр һәм ер-һыу хайуандары  күрһәтелгән. Шуға ярашлы, таблицаның КкРБ, КкРФ һәм МСОП колонкалары  аңлата был төрҙөң Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабындағы Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабындағы һәм Тәбиғәтте һаҡлау Халыҡ-ара союзының МСОП Ҡыҙыл исемлегендәге статусын күрһәтә. Әгәр теге йәки был Ҡыҙыл китабында ниндәй ҙә булһа төр булмаһа, йәғни күрһәтелгән бер категорияға ла индерелмәгән булһа, исемлектең был ояһы буш ҡалдырыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабында бөтә төрҙәр 6 категорияға, Рәсәй Федерацияһы Ҡыҙыл китабында бөтә төрҙәр 6 категорияға, һәм 9 МСОП исемлегендә 9 категорияға бүленә. Категориялар түбәндәгесә билдәлә:

 Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы:
 0 — юғалғандарҙыр моғайын
 I — юғалыу сигенә еткән төрҙәр
 II — һан яғынан кәмегән төрҙәр 
 III — һирәк төрҙәр
 IV — тәғәйенләнеше билдәле булмаған төрҙәр 
 V — тергеҙелеү мөмкинлеге булған һәм тергеҙелеүсе төрҙәр<small> Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзының  Ҡыҙыл исемлеге:
  — юғалғандарҙыр моғайын
  — ҡырағай тәбиғәттә юғалғандар
  — юғалыу сигенә еткән төрҙәр (көрсөк хәлендә)
  — юҡҡа сығыу янаған төрҙәр
  — хәүеф аҫтындағы төрҙөр
  —  хәүеф аҫтында торған төрҙөргә яҡындары
  — хәүеф кәмерәк янаған төрҙәр
  — хәүеф янағанын билдәләрлек мәғлүмәт етмәгән төрҙәр 
  — Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапта күрһәтелмәгән төрҙәр 

Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабының һөйрәлеүселәр һәм ер-һыу хайуандары исемлегенә 11 төр  индерелгән, шуларҙың 9 төрө төп биттәргә урынлаштырылған, ә 2 төрө ҡушымтала күрһәтелгән. Шул уҡ ваҡытта төп биттәрҙә тәңкәлеләр отрядының 5 вәкиле һәм һөйрәлеүселәр класы  ташбаҡалар отрядының 1 вәкиле булыуын күрһәтә; шулай уҡ ҡойроҡһоҙҙар отрядынан 2 вәкил һәм ер-һыу хайуандары класының ҡойроҡлолар  отрядынан 1 вәкил. Категория Юҡҡа сығыусылар категорияһына (I) бер төр ҙә ҡарамай.

Түбәндәге исемлектә таскондарҙың урынлашыу тәртибе Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабындағына тап килә.

Һуңғы колонка аҙағында  сайты таксонының персональ бите һылтанмаһы килтерелгән.

 Төп исемлек 
 Һүрәтләнеше Атамаһы, таксон авторы Башҡортостан территорияһындағы ареалы, һаны һәм  фактор   Ер-һыу хайуандары класы (Amphibia)  Ҡойроҡло ер-һыу хайуандары отряды (Caudata) Ысын саламандр һымаҡтар ғаиләһе (Salamandridae) 200пксТараҡлы hыу кеҫәрткеhеТараҡлы hыу кеҫәрткеhе () — ҡойроҡлолар отрядының саламандрҙар төрө. Көнбайыш Себергә тиклем Үҙәк һәм Көнсығыш Европала йәшәйҙәр. Башҡортостанда етерлек өйрәнелмәгән. Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Благовещен, Бөрйән, Дүртөйлө, Иглин, Өфө райондарында осраған. Төрҙөң һаны кәмеүенең сәбәптәре — һыу биотоптарының бысраныуы, тереклек итеү мөхитенең үҙгәреүе, хищничество интродуцирирланған балыҡтарға йыртҡыстарса ҡараш, һәүәҫкәр балыҡсыларҙың күпләп тотоуы.III  Ҡойроҡһоҙҙар отряды (Anura) Ысын тәлмәрйендәр ғаиләһе (Ranidae) 200пкс  Үлән тәлмәрйене  Үлән тәлмәрйене () — ҡойроҡһоҙҙар отрядынан ысын тәлмәрйендәр төрө. Тән оҙонлоғо 6—10 см тәшкил иткән уртаса дәүмәлле тәлмәрйен. Испаниянан Уралға һәм Скандинавиянан урман зонаһының көньяҡ сигенә тиклем арауыҡта осрай. Был төр Башҡортостан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында, Көньяҡ Урал тәбиғәт ҡурсаулығында, Шүлгәнташ ҡурсаулығында, Башҡортостан милли паркында; Архангел, Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Дүртөйлө, Йылайыр, Иглин, Краснокама, Өфө, Учалы, Саҡмағош, Шишмә райондарында, Өфө, Бөрө, Белорет, Стәрлетамаҡ, Нефтекама ҡалаларының тирә-яҡтарында осрай.  II  200пкс  Быуа тәлмәрйене  Быуа тәлмәрйене () — ҡойроҡһоҙҙар отрядынан ысын тәлмәрйендәр төрө. Европала: көнбайышта Франциянан алып көнсығышта Волга буйына тиклем йәшәй. Башҡортостан территорияһы буйлап төрҙөң таралышының көнсығыш сиге үтә. Хәҙерге иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр юҡ. Лимитациялаусы факторҙар: һыу ятҡылыҡтарының ҡороуы һәм емерелеүе, урбанизация, һыу ятҡылыҡтарында бетонланған вертикаль яр буйын төҙөү.  IV   Һөйрәлеүселәр класы (Reptilia) Гөбөргәйелдәр отряды (Testudines) Америка сөсө һыулы гөбөргәйелдәр ғаиләһе (Emydidae) 200пкс  Һаҙ гөбөргәйеле  Һаҙ гөбөргәйеле () — гөбөргәйелдәр отрядының америка сөсө һыу ташбаҡалары. Үҙәк, Көнсығыш һәм Көньяҡ Европала, Алғы Азияла, Кавказда; Ҡаҙағстанда, көнсығышта — Көньяҡ Уралға тиклем таралған. Башҡортостандың көньяғында: Әлшәй, Көйөргәҙе, Күгәрсен, Мәләүез, Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла, Баймаҡ, Стәрлетамаҡ райондарында йәшәй. Хәҙерге иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр юҡ. Лимитлаусы факторҙар: антропоген эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә йәшәү өсөн яраҡлы биотоптар һанының кәмеүе, кешенең тотоуы, тәбиғи дошмандар.  II   Тәңкәлеләр отряды (Squamata) Орсоҡ йылан һымаҡтар ярым отряды (Anguimorpha) Орсоҡ йыландар ғаиләһе (Anguidae) 200пкс  Орсоҡ йылан  Орсоҡ йылан, баҡыр кеҫәртке () — тәңкәлеләр отрядының орсоҡлолар төрө. Оҙонлоғо 50—60 см булған тәпәйһеҙ кеҫәртке, кәүҙәһенең яртыһы ҡойроҡ өлөшөнә ҡарай. Европала һәм Көнбайыш Азияла таралған. Был төр Башҡортостан Республикаһының Архангел, Асҡын, Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Борай, Бөрйән, Ейәнсура, Иглин, Дыуан, Ҡырмыҫҡалы, Краснокама, Мәләүез, Ишембай, Нуриман, Салауат, Өфө, Учалы, Хәйбулла һәм Шишмә райондарында; Нефтекама, Өфө, Сибай ҡалалары янында осрай. Хәҙерге иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр юҡ. Лимитлаусы факторҙар: кешенең сәбәпһеҙ эҙәрлекләүе, хужалыҡ эшмәкәрлеге (урман аҡландарын сабыу, урман ситтәрен яндырыу һәм башҡалар) һөҙөмтәһендә йәшәү урындарының үҙгәреүе, юлдарҙа тәгәрмәс аҫтында һәләк булыу.  III   Йыландар ярым отряды (Serpentes) Туҙбаш йылан һымаҡтар ғаиләһе (Colubridae) 200пкс  Баҡыр йылан  Баҡыр (еҙ, тос) йылан () — тәңкәлеләр отрядының туҙбаш йыландар төрө. 70—80 см оҙонлоҡтағы, кешегә хәүеф менән янамаған төрө. Европаның күп өлөшөндә, Кесе Азияла, Кавказ аръяғында һәм Иранда, көнсығышта Көнбайыш Себер һәм Көнбайыш Ҡаҙағстанға саҡлы осрай. Башҡортостанда Әлшәй, Белорет, Бөрө, Бөрйән, Ейәнсура, Ишембай, Өфө, Салауат, Стәрлетамаҡ райондарының тау-урманлы һәм урман-далалы райондарында осрай. Хәҙерге иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр юҡ. Лимитлаусы факторҙар: кешенең сәбәпһеҙ эҙәрлекләүе һәм юҡ итеүе, ауыл хужалығын химиялаштырыу, юлдарҙа һәләк булыу, урманда мал көтөү, ҡоштарҙың һәм имеҙеүселәрҙең йыртҡыслыҡ итеүе.  III   200пкс  Таш йыланы Таш (семәрле сыбар) йылан () — тәңкәлеләр отрядының туҙбаш йыландар төрө. Украинаның Днепрҙың һул ярынан алып, Кавказдан көнбайышта, Ҡаҙағстан аша, көньяҡ Себергә һәм Приморьеның көнсығышына тиклем таралған. Башҡортостандың көньяғында — Мәләүез, Баймаҡ, Хәйбулла райондарында осрай. Хәҙерге иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр юҡ. Лимитлаусы факторҙар: ареал ситендә йәшәй (республика территорияһында ареалдың төньяҡ сиге үтә), сәбәпһеҙ эҙәрлекләү һәм юҡ итеү, сиҙәм ерҙәрҙе һөрөү, юлдарҙа һәләк булыу.   IV   200пкс  Һыу туҙбаш йыланы  Һыу туҙбаш йыланы () — тәңкәлеләр отрядының туҙбаш йыландар төрө. Үҙәк һәм Көньяҡ Европала, Кавказ аръяғында, Кесе һәм Урта Азияла, көньяҡ Волга буйында, көнбайыш Ҡытайға тиклем Ҡаҙағстанда таралған. Башҡортостанда таралыуы өйрәнелмәгән. Яҡынса республиканың көньяҡ райондарында — Ейәнсура һәм Хәйбулла райондарында (Яйыҡ бассейны йылғалары буйлап) осрай. Хәҙерге иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр юҡ. Лимитлаусы факторҙар: ареал периферияһында йәшәүе (республика территорияһында ареалдың төньяҡ сиге үтә), кешенең сәбәпһеҙ эҙәрлекләүе һәм юҡ итеүе, антропоген эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә йәшәү өсөн яраҡлы биотоптар һанының кәмеүе.   IV   Ҡарайылан һымаҡтар ғаиләһе (Viperidae) 200пкс  Көнсығыш дала ҡарайыланы Көнсығыш дала ҡарайыланы () — тәңкәлеләр отрядының ҡара йыландар төрө. Үҙәк һәм Көнсығыш Европала, Урта Азияла, Ҡаҙағстанда һәм көньяҡ Себерҙә таралған. Башҡортостан Республикаһының көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығышында — Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла, Баймаҡ, Бөрө, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Кушнаренко райондарында осрай. Хәҙерге иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр юҡ. Лимитлаусы факторҙар: кешенең туранан-тура эҙәрлекләүе һәм үлтереүе, мал көтөү, ер һөрөү, юлдарҙа һәләк булыу.   III  

 Тәбиғи мөхиттә айырым иғтибарға мохтаж булған хайуандар донъяһы объекттарының таксондары һәм популяцияһының тәфсирле исемлеге 
Был исемлектә аҙ һанлы, йәки Башҡортостанда аҙ өйрәнелгән, йәки әлеге ваҡытта һаҡланыу һәм тергеҙеү буйынса кисектергеһеҙ саралар күреүҙе талап итмәгән төрҙәр тураһында мәғлүмәт бирелә. Был төрҙәр киләсәктә Ҡыҙыл китапҡа индерелеүгә дәғүә итә.
 Иллюстрацияһы Атамаһы, таксон авторы Башҡортостан территориияһындағы ареалы МСОП200пкс Һоро әрмәнде  Ҡойроҡһоҙ ер-һыу отрядының әрмәнделәр ғаиләһенә ҡараған төрө. Башҡортостандың урманлы, ҡайһы берҙә һирәгерәк урман-дала райондарында ғәҙәти. 200пкс  Ғәҙәти ҡарайылан  Тәңкәлеләр отряды йыландар подотрядының ҡара йыландар ғаиләһе төрө. Башҡортостан Республикаһының тау-урман зонаһы сиктәренән тыш һирәк осрай.  

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Башҡортостандың хайуандар донъяһы

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 


 Һылтанмалар 



Категория:Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәр исемлеге
*
*
Категория:Ер-һыу хайуандарының исемлектәре
Категория:һөйрәлеүселәрҙең исемлектәре
Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы