Раздан (йылға)

Разда́н ( [Hrazdán]), Занга ( [Zangu]), Әрмәнстандағы йылға, Аракстың һул ҡушылдығы (Кура йылғаһы бассейны).

Раздан йылғаһы буйында Севан, Раздан, Чаренцаван ҡалалары һәм Әрмәнстандың баш ҡалаһы  Ереван урынлашҡан.  Раздан һәм Касах йылғалары араһында Аралер тауы тора, уның бейеклеге  диңгеҙ  кимәленән - 2577 метр.

 Тасуирлама
Оҙонлоғо - 141 км,    Севан күле  бассейны менән бергә уның бассейны - 7310 км²,   Раздандың үҙ бассейны  майҙаны — 2560 км².

Севан күле уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн,  Севан ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙән ағып сыға. Бейек урындарҙа тау үҙәндәре буйлап Ереванға табан  көньяҡҡа аға.  Ереван эргәһендә бер нисә ҡырҡа боролош  яһай. Түбән урындарҙа Арарат тигеҙлеге буйлап аға,  сик буйына еткәс,  Аракс  йылғаһына ҡоя.

 Этимологик атамаһы
IV быуат баштарында, әрмәндәр христиан динен ҡабул иткәнгә тиклем, уларҙа зороастризмдың айырым бер рәүеше киң таралғанлыҡтан, йылға атамаһы зороастризм менән бәйле булыуы ихтимал. Айырып әйткәндә,   Систандағы  Фраздан да Виштаспаның  зороастризмды өйрәнеүе тураһында Авестала  телгә алына.

Шул уҡ ваҡытта, Э. А. Грантовский быға оҡшаш  этнонимдар  Авестаға бәйләнмәйенсә  лә барлыҡҡа килә алыуы тураһында  яҙа,  улар йәки иран халыҡтары эпик традицияларынан, йәки географик атамаларҙың  шуға оҡшаш  яһалышы һөҙөмтәһендә лә барлыҡҡа килергә мөмкинҮрҙә билдәләп үтелгәнсә, атаманың аңлатмаһы ошолай аңлатылһа ла, Авестанан билдәле  топонимдар, уға бөтөнләй бәйләнмәйенсә , көнбайыш Иранда ла  булыуы ихтимал (йә  иран эпик традицияларының боронғо ҡатламдарында күренеп ҡалған, йә географик атамаһы яһалышындағы оҡшашлыҡ арҡаһында). Һ әр хәлдә,  Авесталағы топонимдарҙы көнбайыштан алып  Раздан йылғаһы атамаһына күсереү «яуыз»  магтарҙың  эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе түгел  (әрм. Razdan<Hrazdan<иран.Frazdan(u)<ср.авест.Frazdanu  Сеистандағы ҡәҙимге локолизация), ул  Еревандың  Аракс  аша Севан күленең төньяҡ-көнбайыш өлөшөнән аға. Б. В. Техов атаманың килеп сығышын  скифтар менән бәйләй{{книга |автор = Б. В. Техов |заглавие = Скифтар һәм  Үҙәк  Кавказ  беҙҙең эраға тиклем  VII—VI быуатта |издательство = Наука |место = М. |год = 1980 |страницы = 14 } } Күренеүенсә,   Әрмәнстан   территорияһынд а,  мәҫәлән,   Раздан ( йылға   һәм тарлауыҡ  исеме) скифтарҙан   тыш   башҡа топонимдар  һәм  гидронимдарҙа  ла  һаҡлнып ҡалған.

Йылғаның исеме беренсе тапҡыр боронғо әрмән яҙыусылары  әҫәрҙәрендә осрай, атап әйткәндә,  Себеоста ( Հուրազդան = Hurazdan рәүешендә) Һәм Мовсес Хоренациҙың (иң боронғоһо, башланғыс формаһында Հրազդան = Hrazdan).

 Электроэнергия етештереү 
Дөйөм кәмеүе  1097 м (1,8 м/км).  Тәбиғи  шарттарҙа, йылғаның башында һыуҙың уртаса тотонолошо  2 м³/с, йылға тамағына  яҡын ерҙә — 17,9 м³/с. 1930 йылдан алып,  1962  йылға тиклем  алты гидроэлектростанцияның  береһе  Севан каскады төҙөлә, шунан һуң йылға башындағы һыуҙың тотонолошо күлдәге быуаттар буйы йыйылған  һыу  иҫәбенә  44,5 м³/с тапҡырға тиклем арта. Севандағы һыу кимәленең ҡырҡа кәмеүе башлана,  шуға күрә, кәмеүҙе туҡтатыу өсөн, 1965 йылдан алып һыуҙы асып ағыҙып ебәреү 16 м³/с тиклем кәметелә.

Электр энергиһы эшләп сығарыуҙан тыш,  Раздан  яландарҙы һыу менән туйындырыу өсөн дә ҡулланыла. Шулай уҡ, йылғала  балыҡсылыҡ та үҫешкән. Раздан Әрмәнстан  хужалыҡтары өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.


 Иҫкәрмәләр

Категория:Аракс ҡушылдыҡтары
Категория:Әрмәнстан йылғалары