Әһәмәниҙәр дәүләте

Әһәмәниҙәр державаһы (бор. фарс. Ariyānām Xšaçam) — Азияла б. э. т. VI—IV быуаттарҙа фарсы Әһәмәни ырыуы төҙөгән дәүләт. Б. э. т. VI аҙағына Әһәмәни державаһының сиктәре көнсығышта Инд йылғаһынан алып көнбайышта Эгей диңгеҙенә, көньяҡта Нилдың беренсе һикәлтәһенән төньяҡта Кавказ аръяғына тиклем йәйрәп ятҡан.

 Дәүләт тарихына ҡағылышлы сығанаҡтар 
Бабил сығанаҡтарында (Кир манифесы, Бабилдың ҡолауы йылъяҙмаһы) Кир II батша осорондағы ваҡиғалар һүрәтләнә. Кирҙың Пасаргад эргәһендәге яҙмалары иң боронғо тәүсығанаҡ булып тора. Дарий батшаның Беһистун шына яҙыуҙары иң күләмле һәм ҡиммәтле һанала. Персеполь, Суза һарайҙарының диуарҙарында, Ван күле эргәһендә, Мысырҙағы Суэц эргәһендә, Наҡш-Рөстәмдә ҡаяға уйылған Дарий I төрбәһендә башҡа яҙыуҙар ҙа бар. Ғәҙәттә Әһәмәниҙәр яҙыуҙары өс телдә: боронғо фарсы, элам һәм бабил телдәрендә булған. Меңдәрсә балсыҡ таҡтанан торған авхив 1933—1934 йылдарҙа Персеполдә табыла. Табылған архив документтарының күбеһе — элам телендә, Әһәмәниҙәр дәүерендә үк халыҡ-ара аралашыу теле булып йөрөгән арам телендәгеләре лә бар. Элефант папирустары әһәмәндәрҙең Мысырҙағы хәрби колониялары тураһында һөйләүсе ҡыҙыҡлы документтар булып тораМ. М. Дьяконов. Очерк истории древнего Ирана. — М., 1961.. Фарсылар тураһында мөһим мәғлүмәттәрҙе грек тарихсылар ҡалдырған. Рәсми фарсы сығанаҡтарынан, грек-фарсы һуғышы ҡатнашыусылары яҙмаларынан һәм фарсыларҙың үҙҙәре һөйләгәндәрҙән мәғлүмәт алған Геродоттың хеҙмәте айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә. Дәүләттең төрлө өлкәләрен һүрәтләгән һәм был өлкәләр тураһында этнографик, географик белешмәләр яҙып ҡалдырған Ксенофонттың мәғлүмәттәре лә ифрат ҡиммәтле һаналаН. В. Пигулевская. История Ирана с древнейших времён до конца 18 в.. — Л., 1958..

 Фарсыларҙың килеп сығышы 
Фарсылар — Иранға б. э. т. XV быуаттарҙа Кавказ ашамы, Урта Азия ашамы килгән иран телле ҡәбиләләрҙең береһе. Б. э. т. IX быуат аҙағында фарсы ҡәбиләләре төркөмө Элам сигендә торлаған, унан һуң Кермандағы һәм Фарстағы киң биләмәләрҙә төпләнгәнИстория Ирана / М. С. Иванов. — М.: МГУ, 1977. — С. 488..

 Административ бүленеше 
Әһәмәниҙәр дәүерендә Фарсы империяһы территорияһы Греция менән Ливиянан Һиндостанға тиклемге ерҙәрҙе алып торған. Әһәмәни империяһының халҡы һаны 25 миллиондан сама менән 50 миллионға тиклем булған, был б. э. т. V—IV быуаттарҙа Ер йөҙөндә йәшәгән кешеләрҙең яртыһын тәшкил иткән. Б. э. т. 521 йылда дәүләт 20 хәрби-административ округҡа (сатраплыҡҡа— бор. фарс. xšaθra) бүленгән, һәр береһенең башында сатраптар (бор. фарс. xšaθrapāvan) торған.
Фарсылар буйһондорған батшалыҡтар (Мидия, Лидия, Яңы Бабил, Мысыр, Бактрия) төп сатраплыҡ статусын алған. Уларҙың эске бүлектәре кесе сатраплыҡ статусында булған. Сатраплыҡтарҙың бер өлөшө (мәҫәлән, Саҡтар сатраплығы, һинд сатраплыҡтарының бер өлөшө, Нубия, Фракия, Колхида) империя провинцияһы тип һаналһа ла, бер ҡасан да фарсылар идаралығында булмаған. 

Сатраплыҡтар исемлеге (йыл һайын түләнгән яһаҡ күләмен күрһәтеп) түбәндәге таблицала биреләИстория (Геродот), 3:90-94John William Humphrey, John Peter Oleson i Andrew Neil Sherwood: «Grčka i rimska tehnologija» (Greek and Roman technology), str. 487.Robin Waterfield i Carolyn Dewald: «Herodot — Povijesti» (Herodotus — The histories), 1998., str. 593.«Krezov Život» (Life of Crassus), Sveučilište u ChicaguDarel Engen: «Gospodarstvo antičke Grčke» (The Economy of Ancient Greece), EH. Darije Veliki: popis satrapija s odgovarajućim porezima (Livius.org, Jona Lendering) Talent (unitconversion.org).
ӨлкәСатраплыҡ йәки халыҡтарХәҙерге илдәрСатраптарЙыллыҡ яһағыI.Иондар, Анатолия Магнезияһы, Эолия, Кария, Ликия, Памфилия Төркиә (көньяҡ-көнбайышы)Гекатомн, Мавсол400 талант көмөшII.Лидия, мизиҙар, лакондар, кавалдәр, хитендарТөркиә (төньяҡ-көнбайышы)Тиссаферн500 талант көмөшIII. Геллеспонттан көньяҡтағы ҡәбиләләр, Фригия, Азия фракиҙары, Пафлагония, марияндтар, Кесе Азия сүрҙәре (Каппадокия)Төркиә (үҙәге)Фарнабаз360 талант көмөшIV.КиликияТөркиә (көньяҡ-көнсығышы)Мазей360 аҡ ат (йылдың һәр көнө өсөн бер баш) һәм 500 талант көмөш; уларҙан: 140 талант — урындағы атлы ғәскәрҙе аҫрауға, ҡалған 360-ы — державаның Батша һарайынаV.Йылға аръяғы(Сүриә)Сүриә, Ливан, ИзраильМегабиз350 талант көмөшVI.Боронғо Мысыр һәм Ливия Кирения һәм Барканың ҡалалары менән (~11 000 000)Мысыр700 талант көмөш һәм 120 000 бушель иген (Мемфис ҡалаһындағы хәрби гарнизонды аҫрау өсөн)VII.Саттагидия, Гандхара, дадиҙар, апариттарАфғанстан (көньяғы), Пакистан (төньяғы)170 талант көмөшVIII.СузианаИран (көньяҡ-көнбайышы)300 талант көмөшIX.Бабил дәүләте һәм Ассирия ~11 000 000Ираҡ1000 талант көмөш һәм 500 алашар хеҙмәтсеX. Экбатандар һәм Мидияның ҡалған өлөшө, париканийҙар, ортокорибантийҙарИран (төньяҡ-көнбайышы)450 талант көмөшXI.Каспийҙар, паусикиҙар, пантиматтар, дариттарӘзербайжан (көньяғы)200 талант көмөшXII.Бактрия һәм күрше халыҡтар (~2 000 000)Тажикстан, 
Афғанстан (төньяғы)Гистасп, Бесс360 талант көмөшXIII.Әрмәнстан менән уның составындағы Пактия (Пайтакаран?) һәм Ҡара диңгеҙгә тиклемге башҡа халыҡтар (~2 000 000)Төркиә (көнсығышы) Оронт400 талант көмөшXIV.Сагарттар, сарангтар, фамандар, утиҙар, миктар һәм Ҡыҙыл диңгеҙ утрауҙарында йәшәүселәрИран (көнсығышы)600 талант көмөшXV.Саҡтар һәм каспиҙарӘзербайжан (төньяғы)250 талант көмөшXVI.Парфалар, Хәрәзем, Соғдиана һәм арийҙар (~2 000 000)Төркмәнстан,
Үзбәкстан300 талант көмөшXVII.Парикандар һәм Азия эфиоптары (дравидтар) (~2 000 000)Пакистан (көньяҡ-көнбайышы)400 талант көмөшXVIII.Матиандар (һүрриҙәр), саспирҙар, алародтар, әрмәндәрИ. Дьяконов «История Мидии», стр. 355, 1956 И. James R. Russell «Zoroastrianism in Armenia», chapter 2 «Armenia from the Median Conquest to the Rise of the Artaxiads». Дж. .Әрмәнстан,
Грузия200 талант көмөшXIX.Мушктар, тибарендар, макрондар, мосинойктар, марездар (Понт)Төркиә (төньяҡ-көнсығышы)300 талант көмөшXX.Һиндостан (боронғо халыҡтарҙың иң күп һанлығы, ~35 000 000 (5 000 000 Фарсы сиктәре эсендә)Пакистан360 талант алтын (иң ҙур сумма)(+)Ғәрәптәр (~1 000 000)Иордания1000 талант кейәү үләнеAhemenidska Arabija (enciklopedija Iranica, M. Dandamayev) .
справа|мини|Бөйөк Кир II. Барельефтағы һүрәт.
справа|мини|Бөйөк Кир II колоннаһы. Пасаргад. («Мине Кир ҡуйҙы. Мин шаһитлыҡ ҡылыу өсөн торам…»
справа|мини|Кир төрбәһе. Пасаргад.
слева|мини|Персеполь.

 Әһәмәниҙәр державаһының яуланмалары һәм һәләкәте 
слева|мини| Грек вазаһына төшөрөлгән Дарий I һүрәте
 Б. э. т. 550 йыл — Мидия яулана.
 Б. э. т. 549 йыл тирәһе — фарсылар Эламды тотошлайы менән алаИстория Востока. Восток в древности / Р. Б. Рыбаков. — М.: Восточная литература, 2002. — Т. 1..
 Б. э. т. 549—548 йыл — фарсылар Парфияны, Гирканияны ала, йәнә әүәл Мидия составына ингән Әрмәнстанды ла буйһондорғандарҙырИстория Востока. Восток в древности / Р. Б. Рыбаков. — М.: Восточная литература, 2002. — Т. 1..
 Б. э. т. 547 йыл — Крёз етәкселегендәге Лидия ғәскәрҙәрен Кир ҡыйрата. Лидия, Ликия һәм Иония айырым провинцияларға әйләнәКуликан Уильям. Персы и мидяне. Подданные империи Ахеменидов. — М.: Центрполиграф, 2002..
 Б. э. т. 539 йыл — Опис ҡалаһы янында, Тигр йылғаһында, Бабилия батшаһы Набонидтың улы Белшаруцур командалығы аҫтындағы бабил ғәскәре фарсылар тарафынан ҡыйратыла. Бабил батшалығы формаль рәүештә һаҡланып ҡала, әммә Бабил ҡалаһы фарсы батшаһының резиденцияһына әүерелә. Кир II «Бабил батшаһы, илдәр батшаһы» тигән титул ала. Бабилиялағы беренсе наместник итеп уның улы Камбиз II ҡуйыла. 
 Б. э. т. 525 йыл — Пелусий тигән Мысыр ҡалаһы янында фарсы һәм мысыр ғәскәрҙәре бәрелешә. Мысырҙар еңелә, Саис ҡалаһы менән Мысыр флоты фарсыларға тапшырыла. Камбиз II рәсми рәүештә Мысыр батшаһы тип иғлан ителә һәм уға «Мысыр батшаһы, илдәр батшаһы» тигән титул биреләА. Н. Бадак. Всемирная история. Век железа. — Минск: Харвест, 2003. — Т. 3..
 Б. э. т. 484 һәм 482 йылдар — Бабилда фарсы власына ҡрашы ихтилалдар. Шамаш-эрибу Бабил батшаһы тип иғлан ителә, әммә ихтилал фарсы ғәскәре тарафынан баҫтырыла. 12 талант саф алтындан ҡойолған илаһ Бэла-Мардук һынын фарсылар Бабилдан алып сыға ла иретеп ала. Бабилияның үҙаллылығы һәм Бабилия гражданлығы бөтөрөлә. Бабилия Ассирия сатраплығының бер өлөшө булып ҡала, ә бойондороҡло территориялар булған Фәләстин менән Сүриә айырым сатраплыҡ итеп айырылаКуликан Уильям. Персы и мидяне. Подданные империи Ахеменидов. — М.: Центрполиграф, 2002..
 Б. э. т. 480 йыл — Грецияға Ксеркс ғәскәре баҫып инә. 
 Б. э. т. 404 йыл — Мысыр Фарсы империяһынан айырылып сыға һәм XXIX династия фирғәүендәре менән бойондороҡһоҙлоҡто тергеҙә (б. э. т. 404—343).
мини|Персеполь.
 Б. э. т. 401—400 йылдар — Фарсы империяһында Артаксеркс II Мнемон менән уның тәхеткә дәғүә иткән ҡустыһы араһында көрәш бара. 
 Б. э. т. 334 йылда Македония батшаһы Искәндәр Зөлҡәрнәй Әһәмәниҙәр дәүләтенә баҫып инә. Дарий III батша еңелә башлай.
 Б. э. т. 331 йылда Гавгамел эргәһендәге хәл иткес яуҙан һуң Фарсы державаһы ҡолай. Элекке империяның илдәре һәм халыҡтары Бөйөк Искәндәргә буйһона. 

 Әһәмәниҙәр армияһы 
слева|мини|Тимер аҡсаға төшөрөлгән Дарий I һүрәте (уҡ атып тора) 
 Әһәмәниҙәр державаһының барлыҡҡа килеүендә һәм йәшәүендә Кир II төҙөгән ғәскәр ифрат ҙур әһәмиәткә эйә була. Ил хәрби топархияларға бүленгән була. Ғәскәр кавалериянан (asabara) һәм пехотанан (pasti) тораА. Н. Бадак. Всемирная история. Век железа. — Минск: Харвест, 2003. — Т. 3.. Хәрби яу арбалары махсус тәғәйенләнештәге ҙур булмаған подразделениелар рәүешендә файҙаланыла. Армияның үҙәген «үлемһеҙҙәр» отряды менән батшаның атлы гвардияһы тәшкил итә. Мең «үлемһеҙ» батшаның шәхси йәнһаҡсыһы булып тора. Унлы система буйынса төҙөлгән армия подразделениелары кавалеристарға, һөңгөсөләргә һәм уҡсыларға бүленәР.Фрай. Культура народов востока. Наследие Ирана. — М.: Восточная Литература, 2002..

 Әһәмәниҙәрҙең мәҙәниәте 
мини|«Үлемһеҙҙәр» барельефы
Әһәмәниҙәр империяһы бик ҙур булғанлыҡтан, мәҙәниәт тә төрлө була. Фарсы аҡһөйәктәре зәртүштилек (зороастризм) динендә була һәм куб рәүешле ҡорамдарҙа (Зәртүшт ҡәғбәһе) утҡа табына. Боронғо Ҡояш культы ла йәшәй (Митраға табыныу). Геродот хәбәр итеүенсә, фарсыларҙың илаһ һындарына табыныу йә булмаһа күп һанлы ҡорамдар төҙөү ғәҙәте булмай. Урындағы халыҡтарға түҙемле мөнәсәбәт хөкөм һөрә. Фарсы аҡһөйәктәре, эламдарҙан күреп, монументаль ҡоролмалар менән мауыға. Архитектурала барельефтар һәм колонналарға өҫтөнлөк бирелә. 

Берҙәм рәсми тел булмай (Беһистун яҙыуҙары). Боронғо фарсы теленән тыш (ул шына яҙыуы менән яҙылған) финики яҙмалы арам теле таралған булаКультура и религия в державе Ахеменидов.

 Әһәмәниҙәр династияһынан Фарсия батшалары 
мини|Ксеркс I һарайының ҡапҡаһы төбөндә. Барельеф.
мини|Ксеркс I-нең өс телдәге яҙмаһы
Әһәмәниҙәр ырыуы пасаргад ҡәбиләһенән сыҡҡан була. Ксеркс I-гә тиклемге фарсы батшалары шәжәрәләрендә үҙҙәрен «Әһәмәниҙәр» ырыуынан, «парса» һәм «арья» ҡәбиләһенән тип билдәләйМ. М. Дьяконов. Очерк истории древнего Ирана. — М., 1961..
Монархтарҙың титулдары — бөйөк батша, батшаларҙың батшаһы, Фарсия батшаһы, илдәр батшаһы.
Рус тарихында әһәмәни батшаларын уларҙың исемдәренең грек варианты менән йөрөтөү ҡабул ителгән. Түбәндәге исемлектә был исемдәрҙең дөйөм ҡабул ителгән эллинса формаһы һәм фарсыса төп нөсхәһе бирелгән:
 Ахемен (башҡ. Әһәмән) — Хахаманиша (Haxāmaniša) ???—б. э. т. 675 
 Теисп — Чишпиш (Čišpiš) б. э. т. 675—640
 Ариарамна — Ариарамна (Ariyāramna) б. э. т. 640 — ?
 Кир I — Куруш I (Kuruš I) б. э. т. 640—580
 Камбиз I — Камбуджия I (Kambūjiya I) б. э. т. 580—559
 Бөйөк Кир II — Куруш II (Kuruš II) б. э. т. 559—530, Фарсы империяһын нигеҙләгән, яуҙа Массагеттар тарафынан үлтерелә 
 Камбиз II — Камбуджия II (Kambūjiya II) б. э. т. 530—522, үҙенә үҙе ҡул һалып үлә
 Дарий I — Дараявахуш I (Dārayavahuš I) б. э. т. 522—486
 Ксеркс I — Хшаяршан I (Xšayāršā I) б. э. т. 486—464
 Артаксеркс I — Артахшатра I (Artaxšaçā I) б. э. т. 464—424
 Ксеркс II — Хшаяршан II (Xšayāršā I б. э. т. 424 
 Согдиан (башҡ. Соғдиан) — Согдъяна (Sogdyāna) б. э. т. 423
 Дарий II — Дараявахуш II (Dārayavahuš II) б. э. т. 423—404
 Артаксеркс II — Артахшатра II (Artaxšaçā II) б. э. т. 404—358
 Артаксеркс III — Артахшатра III (Artaxšaçā III) б. э. т. 358—337
 Артаксеркс IV — Артахшатра IV (Artaxšaçā IV) б. э. т. 337—335
 Дарий III — Дараявахуш III (Dārayavahuš III) б. э. т. 335—330
 Артаксеркс V Бесс — Артахшатра V (Artaxšaçā V) б. э. т. 330—329.
Б. э. т. 329 йылда Фарсы империяһы Бөйөк Искәндәр Зөлҡәрнәй тарафынан яулап алына һәм юҡҡа сыға. 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Кембриджская история древнего мира. Т. IV: Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. Под ред. Дж. Бордмэна и др. Пер. с англ. А. В. Зайкова. М.: Ладомир, 2011. 1112 стр. — ISBN 978-5-86218-496-9




Категория:Афғанстан тарихында дәүләттәр
Категория:Греция тарихы:Дәүләттәр
Категория:Һиндостан тарихында дәүләттәр
Категория:Пакистан тарихында дәүләттәр
Категория:Төркиә тарихында дәүләттәр
Категория:Үзбәкстан тарихындағы дәүләттәр
Категория:Әзербайжан тарихында дәүләттәр
Категория:Ахеменидтар державаһы
Категория:Азия империялары
Категория:Африка империялары
Категория:Европа империялары
Категория:Боронғо донъя тарихи дәүләттәре
Категория:Мысыр тарихы
Категория:Ираҡ тарихы
Категория:Иран тарихы
Категория:Тажикстан тарихы