Белоруссияның административ бүленеше

Белоруссия, рәсми исеме — Белару́сь Республикаһы () —  унитар дәүләт, беренсе кимәл административ-территориаль берәмек булып 6 өлкә (Брест, Витебск, Гомель, Гродно, Минск, Могилёв) һәм бер өлкәгә лә инмәгән Минск ҡалаһы тора.  

Өлкәләр 118 районға һәм өлкә буйһоноуындағы 10 ҡалаға бүленә (икенсе, база, кимәлендәге административ-территориаль берәмектәр). Административ-территориаль берәмектәрҙең өсөнсө, башланғыс, кимәлен ауыл, ҡасаба һәм ҡала Советтары хасил итә. Минск, өлкә үҙәктәре, шулай уҡ Бобруйск ҡалаһы ҡала райондарына бүленгән.

 Административ-территориаль берәмектәрҙең төрҙәре 
Белоруссияның административ-территориаль бүленеше «Беларусь Республикаһының административ-территориаль бүленеше һәм административ-территориаль ҡоролош мәсьәләләрен хәл итеү тәртибе тураһында» Беларусь Республикаһының 1998 йылдың 5 майындағы № 154-З Законы менән билдәләнәЗакон Республики Беларусь от 5 мая 1998 года № 154-З «Об административно-территориальном делении и порядке решения вопросов административно-территориального устройства Республики Беларусь» .

Был Законға ярашлы, Белоруссияның административ-территориаль берәмектәре булып түбәндәгеләр тора:
 Беренсе кимәл:
 — Белоруссияның баш ҡалаһы  (Минск ҡалаһының статусы закон менән билдәләнә)
 — өлкәләр  ();
 Икенсе (база) кимәл:
 — өлкә буйһоноуындағы ҡалалар () — халыҡ һаны 50 меңдән дә кәм түгел, административ һәм эре иҡтисади һәм мәҙәни үҙәк булып торалар, алға киткән производство һәм  социаль инфраструктураға эйәләр (халыҡ һаны кәмерәк булһа ла, мөһим сәнәғәт һәм тарихи әһәмиәткә, артабанғы үҫеш һәм халҡы артыу перспективаһына эйә ҡалаларҙың да был статусты алыуы мөмкин);
 — райондар ();
 Өсөнсө (башланғыс) кимәл:
 — район буйһоноуындағы ҡалалар () — халыҡ һаны 6 меңдән ашыу, сәнәғәт предприятиелары, социаль-мәҙәни һәм көнкүреш тәғәйенләнешле предприятиелары, артабанғы үҫеш һәм халҡының һаны артыу перспективаһы бар;
 — ҡала тибындағы ҡасабалар:
 — ҡала ҡасабалары () — халыҡ һаны 2 меңдән ашыу, сәнәғәт һәм коммуналь предприятиелары, социаль-мәҙәни учреждениелары, сауҙа, йәмәғәт  туҡланыуы, көнкүреш хеҙмәттәре күрһәтеү предприятиелары бар;
 — курорт ҡасабалары () — халыҡ һаны 2 меңдән ашыу,  территорияһында һауыҡтырыу учреждениелары, сауҙа, йәмәғәт туҡланыуы һәм көнкүреш хеҙмәттәре күрһәтеү  предприятиелары, мәҙәни-ағартыу учреждениелары бар;
 — эшсе ҡасабалары () — халыҡ һаны 500 кешенән ашыу, сәнәғәт предприятиелары, электр станциялары, төҙөлөш, тимер юл станциялары һәм башҡа объекттар эргәһендә урынлашҡан;
 — ауыл торама пункттары
 — агроҡаласыҡтар () — төҙөкләндерелгән торамалар, уларҙа һәм тирә-йүнендәге территорияларҙа йәшәүселәр  өсөн социаль стандарттарҙы тәьмин итерлек производство һәм социаль инфраструктуралары бар; ауыл Советы территорияһында  агроҡаласыҡ булһа,  административ үҙәк шунда урынлаша («агроҡаласыҡ» төшөнсәһе Белоруссияла «2005—2010 йылдарға ауылды тергеҙеү һәм үҫтереү буйынса дәүләт программаһы» ҡабул ителеүгә бәйле барлыҡҡа килә);
 — ҡасабалар, ауылдар, утарҙар — бөтә башҡа торама  пункттар
 — ауыл Советтары () — райондар составына инәләр, үҙ территорияһында бер нисә ауыл торама пунктын  берләштерәләр; ауыл Советының административ үҙәге — агроҡаласыҡта, агроҡаласыҡ булмаһа, ауыл Советы территорияһындағы торама пункттарҙың береһендә урынлаша. 

 Административ-территориаль берәмектәр һаны 
справа|мини|Белорус ССР-ында 1926 йылда округтар картаһы
справа|мини|Белоруссия 1940 йылда (ҡыҙыл һары менән  Көнбайыш Белоруссия территорияһы билдәләнгән)
справа|мини|Белоруссия 1944 йылда  (ҡыҙыл һары менән Көнбайыш Белоруссия территорияһы билдәләнгән)
мини|БССР-ҙың 1946—1954 йылдарҙағы административ бүленеше
Әлеге ваҡытта Белоруссияла төрлө кимәлдә билдәләнгән административ-территориаль берәмектәр түбәндәгеләр:
 6 өлкә;
 118 район;
 1 республика буйһоноуындағы ҡала (баш ҡала - Минск);
 10 өлкә буйһоноуындағы ҡала (уларҙың 5-е —  өлкә үҙәге, 3-ө — район  үҙәге, Жодино ҡалаһы һәм  Новополоцк ҡалаһы);
 102 район буйһоноуындағы ҡала;
 90 ҡала тибындағы ҡасаба;
 1295 ауыл Советы;
 24 ҡала районы —  өлкә буйһоноуындағы 6 ҡалалағы һәм ил баш ҡалаһындағы райондар.

 Торама пункттар 
Белоруссия законы торама пунктты халыҡтың ойошоп йәшәгән территорияһы, граждандар даими йәшәй торған һәм уларҙың йәшәүе өсөн кәрәкле торлаҡ һәм башҡа биналары һәм ҡоролмалары, үҙ атамаһы һәм тейешле тәртиптә нығытылған территориаль сиктәре булған урын (уларға ҡалалар, ҡала тибындағы ҡасабалар һәм ауыл торама пункттары инә) тип билдәләй. Ҡалаларҙың территориялары үҙ аллы административ-территориаль берәмек булмаған райондарға бүленергә мөмкин.  

Өлкәләрҙең, райондарҙың йәки ауыл Советтарының власть органдары урынлашҡан торама пункттар уларҙың административ үҙәктәре булып тора (шул уҡ ваҡытта уларҙың был административ-территориаль берәмектәр составында булыуы мотлаҡ түгел).

Территориаль берәмектәр иҫәбенә депутаттарҙың урындағы Советтары, башҡарма һәм етәкселек органдары булмаған торама пункттар, шулай уҡ махсус файҙаланыу режимындағы территориялар (ҡурсаулыҡтар, милли парктар, заказниктар, тарихи ҡомартҡылар һәм тәбиғәт ҡомартҡылары территориялары, оборона тәғәйенләнешендәге территориялар һ.б.) инә. 

 Белоруссия өлкәләренең төҙөлөү тарихы 
 1919 — Белорус ССР-ы ойошторола
 1924 — Белоруссия  түбәндәге 12 округҡа бүленә: Бобруйск, Борисов, Витебск, Гомель, Калинин, Минск, Могилёв, Мозырь, Орша, Полоцк, Речица, Слуцк.
 1930 — округтарға бүленеш бөтөрөлә.
 1938 йылдың 15 ғинуары — тәүге өлкәләр барлыҡҡа килә: Витебск, Гомель, Минск, Могилёв, Полесье (үҙәге — Мозырь ҡалаһы).
 1939 йылдың 4 декабре — яңы ҡушылған территорияла Барановичи, Белосток, Брест, Вилейка һәм Пинск өлкәләре төҙөләУказ Президиума Верховного Совета СССР от 20 сентября 1944 года «об образовании Барановичской, Белостокской, Брестской, Вилейской и Пинской областей в составе Белорусской ССР»
 1944 йылдың 20 сентябре —  Бобруйск, Гродно  һәм Полоцк өлкәләре ойошторолаУказ Президиума Верховного Совета СССР от 20 сентября 1944 года «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»;  Вилейка өлкәһенең атамаһы Молодечно өлкәһе тип үҙгәртеләУказ Президиума Верховного Совета СССР от 20 сентября 1944 года «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»
 1945 — Белосток өлкәһе территорияһының ҙур өлөшө 1945 йылдың 16 авгусындағы Совет-Польша договорына ярашлы Польшаға тапшырыла, өлкә бөтөрөлә.
 1946 йылдың 14 майы — Минск ҡалаһы республика буйһоноуындағы ҡалалар иҫәбенә индерелә.Указ Президиума Верховного Совета БССР от 14 мая 1946 года «Об отнесении города Минска к городам республиканского подчинения»
  1954 йылдың 8 ғинуары —  Барановичи, Бобруйск, Пинск, Полесье һәм Полоцк өлкәләре бөтөрөлә.Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 января 1954 года «Об упразднении Барановичской, Бобруйской, Пинской, Полесской и Полоцкой областей Белорусской ССР»
 1960 йылдың 20 ғинуары — Молодечно өлкәһе бөтөрөлә.Указ Президиума Верховного Совета БССР от 20 января 1960 года «Об упразднении Молодечненской области Белорусской ССР» 

 Беренсе кимәл административ берәмектәр 
Белоруссияла беренсе кимәл административ берәмектәр булып 6 өлкә һәм айырым статусҡа эйә булған  Минск ҡалаһы тора. 

 Белоруссияның өлкәләре 
№ФлагӨлкә
(башҡ.)Өлкә
(белор.)Майҙаны,
км²Халҡы,
кеше (2016)Административ
үҙәгеISO 3166-2
кодтары180x80пксМинскМінск348,84 1 959 781МинскBY-HM280x80пксБрест өлкәһеБрэсцкая вобласць32 786,44Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь (по состоянию на 1 января 2016 года) 1 386 982 БрестBY-BR380x80пксВитебск өлкәһеВіцебская вобласць40 051,341 193 587ВитебскBY-VI480x80пксГомель өлкәһеГомельская вобласць40 369,511 422 941ГомельBY-HO580x80пксГродно өлкәһеГродзенская вобласць25 126,98 1 050 125ГродноBY-HR680x80пксМинск өлкәһеМінская вобласць39 853,80
(Минск ҡ. башҡа)1 417 303
(Минск ҡ. башҡа) МинскBY-MI780x80пксМогилёв өлкәһеМагілёўская вобласць29 067,621 067 645МогилёвBY-MA Бөтәһе 207 600  9 505 200 
Иҫкәрмә. Минск өлкәһенең майҙаны  Минск ҡ. менән бергә 40238 км² тәшкил итә.

 Икенсе кимәл административ берәмектәр  
Белоруссияла икенсе кимәл административ берәмектәр булып өлкә буйһоноуындағы райондар һәм ҡалалар тора.  

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Белоруссияның административ бүленеше