Иван Вазов

Ива́н Ми́нчов Ва́зов (9 июль 1850 йыл — 22 сентябрь 1921 йыл) — киң билдәле болгар шағирҙарының береһе, йыш ҡына «болгар әҙәбиәте аҡһаҡалы» тип нарыҡлана. Уның ижадында ике тарихи эпоха — болгар милли яңырыуы һәм бойондороҡһоҙ Болгарияның аяҡҡа баҫыу осорҙары сағылыш тапҡан. Болгария Фәндәр академияһы академигы, Болгария Яҙыусылар союзының почётлы рәйесе, 1897 йылдың 7 сентябренән 1899 йылдың 30 ғинуарына тиклем Болгария Халыҡ партияһынан мәғариф министры була.

 Биографияһы 
Иван Вазов Сопот ҡалаһы сауҙагәре Минчо Вазов ғаиләһендә 1850 йылдың 9 июлендә (иҫке стиль буйынса 27 июнендә) тыуған. Етеш тормошло һәм бай сауҙагәр нәҫеле вәкилдәре ғаиләһендә патриархаль йолалар, дингә хөрмәт менән ҡарау, илһөйәрлек тойғолары көслө була. Юҡҡа ғына Ивандың ике ағаһы: Георги Вазов һәм Владимир Вазов — генералдар, ә тағы бер ағаһы Борис Вазов — йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмән. Борис Вазов билдәләүенсә, Вазовтар сығышы менән ул ваҡыттағы Көнбайыш Македонияның (хәҙерге Греция) Нестрам биләмәһендәге Яновени ауылында йәшәгән Кирко Иванов Арнаудовҡа барып тоташа, ул Сопотҡа 18-се быуат аҙағында, Али-паша Янинский хакимлек иткән осорҙа күсеп килә.

Иван Вазов училище тамамлай, йәштән үк рус әҙәбиәте менән таныша, шулай уҡ грек һәм төрөк телдәрен өйрәнә.

1866 йылда Пловдив гимназияһының 4-се синыфына уҡырға инә, бында француз телен өйрәнә, Пьер Беранже һәм Виктор Гюго шиғриәте менән мауыға.

Вазов — Халыҡ партияһы ағзаһы һәм Константин Стоилов кабинетында халыҡ мәғарифы министры (1897 йылдан) була.

Иван Вазов Софияла 1921 йылдың 22 сентябрендә 12:30 сәғәттә, өйөндәге төшкө аш ваҡытында апаһы Выла һәм ҡыҙ туғаны Сыбка эргәһендә яҡты донъянан китә. Мәрхүм янына министрҙар Стоян Омарчевский, Михаил Турлаков һәм Александр Радолов килә. Табип Сарафовҡа иһә әҙиптең үлемен раҫларға ғына ҡалаВазов спи под камък от Витоша — 24chasa.bg.

24 сентябрҙә Иван Вазов кәүҙәһе һалынған табутты билдәле болгар әҙиптәре баш ҡаланың Святая Неделя сиркәүенә алып бара. Левкий епискобы Варлаам Константинов һәм 65 священник ҡатнашлығында христиан дине буйынса йыназаны митрополит Видинский (Неофит Караабов) уҡый. Мәрхүм менән хушлашырға батша килә, министрҙар, баш ҡала мэры, башҡа дәүләттәрҙең илселәре, депутаттар һәм яҙыусылар йыйылаВъзпоменание за патриарха на българската литература Иван Вазов .

 Ижады 
Иван Вазовтың әҙәби эшмәкәрлегенең башы 1870-се йылдарҙағы милли-революцион хәрәкәт дәүере менән тап килә: был ваҡытта Болгариялағы иҡтисади һәм сәйәси ысынбарлыҡ фонында буржуаз-демократик революция шәүләһе күренә башлай. Румыниялағы болгар эмигранттары араһында йәшәгән әҙип ике йыйынтыҡ: «Знамя и гусли» (1876) һәм «Печали Болгарии» (1877) баҫтыра, уларҙа болгар халҡының ауыр тормошон һүрәтләй һәм иҙеүселәргә ҡаршы көрәшкән гайдуктарғаГайдук — ХV—ХIХ быуаттарҙа Балҡан илдәрендә һәм Венгрияла төрөк хакимлығына ҡаршы көрәштә ҡатнашыусы. һәм воеводалар батырлығына дан йырлай.

Үҙенең социаль-сәйәси идеалын Вазов «Яңы ер» («Новая земля», 1903) романының төп геройы Странский образында матур итеп асып бирә. Был әҫәр — эпик трилогияның һуңғы китабы, тәүгеһе «Наша родня» исеме менән 1884 йылда донъя күрһә, «Под игом» тип аталған икенсеһе 1889 йылда баҫыла.

мини|Иван Вазовтың һуңғы портреты. Авторы Александр Владиков. 1920 йыл.
«Наша родня» романында Иван Вазов болгар халҡының 1860-сы йылдарҙағы тормошон һүрәтләй: азатлыҡ идеяһы был осорҙоң сәйәси төн ҡараңғылығында йыраҡ йондоҙ булып ҡына йымылдай. Лопушан монастырында яҙылған «Под игом» романы болгарҙарҙың төрөк хакимлығына ҡаршы ҡаты азатлыҡ көрәше осорон сағылдыра. Әҫәрҙең төп сюжеты — Урта Горциялағы 1876 йылдағы ихтилалды баҫтырыу. Автор Болгарияның азат ителеүҙән алдағы тормошон сағыу биҙәктәр менән һүрәтләүгә өлгәшкән; ул революцион һәм эвоюцион йүнәлеш вәкилдәрен революцион хәрәкәттә күрһәтеү менән бергә төрлө синфи төркәмдәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәрен дә романдың үҙәгенә ҡуя. Әҫәр геройы Огнянов революция яғына ауыштырған «чорбаджи»Офицерский чин в Османской империи у янычар, соответствующий командиру роты. Марк тормошон Вазов үҙенсәлекле һөйөү менән шаҡтай тулы итеп тасуирлай. Яңы шарттарҙа ла шундай уҡ ҡаһарманлыҡ менән көрәшкән йәш быуындың революцион кәйефенә ауаздаш булған «Под игом» романы киң билдәлелек ала һәм уҡыусылар араһында ныҡ популяр була.

Болгар йәмғиәте тормошон «Чичовцы» повесында Иван Вазов бөтөнләй икенсе юҫыҡтан асып бирә: Төркиә хакимлығы тамамланыуынан алдағы осорҙа йәшәүсе ябай болгарҙарының ғөрөф-ғәҙәте һәм образдары гротескӘҙәбиәттә, сәнғәттә тормош күренешен ғәҙәттән тыш арттырып күрһәтеүгә ҡоролған алым һәм ошо алым менән ижад ителгән әҫәр һәм сатирик формалар менән матур итеп бирелгән, 
бынан тыш әҫәрҙәге ҡайһы бер сюжет һәм эпизодтар «Под игом» романында һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар менән дә бәйле.

«Новая земля» романында иһә Вазов азат ителгән Болгария тормошон һүрәтләй. Әҫәрҙә инде ойошоп өлгөргән төрлө сәйәси төркөмдәрҙең: консерватор-русофилдар (русҡа табыныусылар) менән либерал-русофобтарҙың (рустарға ҡаршыларҙың) көрәше күрһәтелә. Автор күңеле менән рус батшаһына табыныусылар, уның ниәттәрен тормошҡа ашырыусы консерваторҙар яғында. Роман геройы Странский яҙыусы тарафынан һәләтле консерватор, намыҫлы гражданин һәм ысын патриоттың бар яңғай сифаттарына эйә булыусы итеп күрһәтелә. Уға ҡаршы персонаж — либералдар вәкиле доктор Доганский бары тик кире сифаттар менән һүрәтләнә. Был роман аша Вазов бер яҡтан үҙен консерватив ағым яҡлы итеп күрһәтһә, икенсе яҡтан, үҙ сәйәси фирҡәһенең ихлас ағзаһы булараҡ, уның абруйын ныҡлап күтәрергә ынтыла.

Әйтелгән трилогияһынан тыш Вазов, беллетрист (прозаик) булараҡ, тағы ла түбәндәге әҫәрҙәрен ижад иткән: ике томдағы «Драски и шарки» (1843—1895) романы; «Великата рилска пустыня» (1892); «Казаларската царица»; «Легенда при Царевец» һәм башҡалар.

Яҙыусының таланты күп яҡлы. Ул шулай уҡ лирика өлкәһендә, эпоста һәм драма жанрында ла уңышлы эшләй.

Лирик әҫәрҙәренән уның «Звукове» (1893), «Скитнишки песни» (1899), «Под нашето нобе» (1903), «Люняка ми замириса» (1920) шиғри йыйынтыҡтары киң билдәле, ә иң яҡшыһы — «Епопея на забровените» тип исемләнгәне.

Болгар әҙәбиәтендәге тәүге драма әҫәрҙәре булараҡ Вазов-драматургтың «Хъшове», «Към пропаст» һәм «Борислав» исемле пьесалары тиҙ арала танылыу ала. Үҙен яҙыусы һәм шағир итеп танытҡан әҙиптең эпик һәм лирик әҫәрҙәре болгар әҙәбиәте үҫешендә билдәле бер этапты билдәләй, — Иван Вазовтың әҙәби-тарихи әһәмиәте нәҡ ошонда сағыла. Болгар телен лексик һәм эвфоник яҡтан, йәки аһәңлекШиғри әҫәрҙә өн-ауаз ярашлығы яғынан байытыуы менән дә Иван Вазов милли әҙәбиәт тарихында һиҙелерлек урын биләй.

 Библиография 
+ЙылИсеме, тәржемә Исемдең оригиналы ЖанрТип Тасуирлама 1876 Знамя и гуслиИван Вазов. Избранные произведения / М.: Детгиз. — предисл. А. Собкович. — (Школьная библиотека). — 1952. Сосна. Перевод П. Железнова
 Бедная женщина
 Гусли, настроенные на новый лад. Перевод Н. Чуковского
 Мститель. Перевод А. Кудрейко
 Доброволец. Перевод М. Павловой
 Знамя. Перевод А. Кудрейко
 Панагюрские повстанцы. Перевод Л. Белова
 Свобода или смерть. Не переведено
 «Радецкий». Перевод М. Павловой
 Где Болгария?
 Мамино дитя
 Путешественник и гора Витош
 1875 год!
 Мать крестьянина
 Завет
 Моим друзьям Г. и А.
 Деды наши несчастные
 В моей винтовке
 Георгиевская
 Сиркеджи-скелеси
 Мысли о картине
 Амнистия болгарам
 Абдул Хамид Пряпорец и гусла Борът
 Сиромахкиня
 Новонагласената гусла (1875)
 Отмъстител
 Волентиринът (1875)
 Пряпорец
 Панагюрските въстаници (1875)
 Свобода или смърт (1876)
 „Радецки“
 Де е България?
 Мамино чедо (1875)
 Пътник и Витош планина (1874)
 1875 година!! (1875)
 На една майка селянка (1875)
 Завет (1875)
 На приятелите ми Г. и А. (1875)
 Дедите наши злочести (1876)
 На пушката ми (1876)
 На Гергьовден (1876)
 Сиркеджи-скелеси (1876)
 Мисли върху една картина (1876)
 Амнистия за българите (1876)
 Абдул Хамид (1876) Шиғырҙар Йыйынтыҡ Төрлө йылдар шиғырҙары йыйынтығы 1892  Великата Рилска пустиня Проза   1893 
 Кардашев на охоте. Повесть Драски и шарки. Част 1. Очерки из столичний животъ
 Кардашев на лов Повесть Проза Сборник Рассказы. Очерки из столичной жизни. 1895  Драски и шарки. Част 2. Очерки из столичний животъ Проза Сборник Рассказы. Очерки из столичной жизни. 1894 Под игом (пер. СПБ., журн. «Мир божий», 1896; Я. Слоним, В. Володин, М. Клягиина-Кондратьева, не п. 1970) Под игото Роман Роман Роман из болгарской жизни в преддверии Освобождения 1900 Журналист ли? (не переведено) Вестникар ли? Комедия Пьеса  1903 Искатели тёплых местечек (пер. М. Симаков) Службогонци Комедия Пьеса  1907 Святослав Тертер Светослав Тертер Роман Роман Исторический роман о Болгарии в конце XIII века 1919  Люлека ми замириса Поэзия Сборник Сборник стихов 1881 Гусли Гусла Поэзия Сборник Сборник стихотворений, написанных в период 1880-1881 гг. 1881 Митрофан и Дормидольский (перевод М. Симаков) Митрофан и Дормидолски  Повесть (Повесть) Комедийная повесть 1883 Отверженные (Перевод В. Дилевской и Н. Толстого, 1952) Немили—недраги (Пловдив, журн. «Наука», 1883–1884) Повесть (Повесть) Полу-автобиографическая повесть, по словам автора, «точное описание жизни хэшей в Румынии» в начале 1870-х. Переработана в драму «Хэши» (1894) 1884 Наша родня (перевод М. Симаков) Чичовци . Галерия от типове и нрави български в турско време Комедия (Повесть) Галерея типов и бытовых сцен из жизни Болгарии под властью турок 1896 Новая земля. Роман из болгарской жизни за год до Освобождения Нова земя  Роман из живота на българите през първите години след Освобождението Роман (Роман) Роман о жизни перед Освобождением от турецкого ига 1903 Казаларская царица Казаларската царица Роман (Роман)  1907 Иван Александр Иван Александър  Повесть - Историческая повесть из жизни Второго Болгарского царства середины XIV века+

Творчество Вазова в алфавитном порядке (не включены переводы зарубежных поэтов):
 Борислав Драма
 В лоното на Рила Путевые заметки
 В недрата на Родопите Путевые заметки
 В царството на самодивите  Поэзия, лирико-фантастическая поэма
 В чужбина Поезия
 Видул  Поэма
 Видено и чуто Рассказы, 1901 г.
Из этого сборника на русском:
 Дед Йоцо видит
 Негостеприимное село
 Грамада
«Сюжет этой поэмы является народный обычай в районах вокруг Берковица — своего рода нравственное линчевание, которое местные крестьяне использовали в турецкое время против тех своих односельчан, которые вместе с турецкими властями их притесняли; которым не могли отомстить другим образом». — примечание Вазова.
 Громада 
 Една одисея из Делиорман Повесть
Епопея на забравените / Эпопея забытых
 Левски
 Бенковски
 Кочо
 Братя Жекови
 Каблешков
 Паисий
 Братя Миладинови
 Раковски
 Караджата
 1876
 Волов
 Опълченците на Шипка

На английском:
 Levski
 The Defence of Perushtitsa
 Paissy
 The volunteers at Shipka
 Живописна България  Путевые заметки
 Загорка  Поэма, тот же сюжет что и «Грамада» в другом варианте.
 Зихра  Лирико-романтическая поэма
 Звукове Поэзия
 Избавление Поэзия, про Русско-турецкую войну 1877—1878 г. Избавление
 Италия Поэзия
 Какво пее планината Поэзия
 Към пропаст Драма

Легенди при Царевец
Поэмы про истории Второго Болгарского царства; Царевец — холм в столице Тырново, где находились царские дворцы.
В этих поэмах Вазов использовал прежде всего первую новую историю Болгарии, написанную чехом Константином Иречеком. Тот в свою очередь использовал греческих хронистов — Никита Хониат, Георгий Акрополит, Георгий Пахимер, Никифор Григорас; хронику последнего болгарского патриарха Евтимий Тырновский; «Историю славяноболгарскую» монаха Паисий Хилендарски. В кавычках даны ссылки, используемые Вазовым в начале каждой поэмы.
 Свети Димитрий Чудотворец 
«Помену Бог дом и род царей Болгарских и ме посла на помощ и обновленiе царство Болгарское…» — Паисий
 Проклятие въз Иванка 
«В болгарских храмах долгое время произносились анафемы на Иванко, убвший Асен I» — К. Иречек
 Балдуин 
Разгром рыцарской армии IV крестоносного похода в пасхальное воскресенье 1205 г. возле Адрианополис (ныне Эдирне в Турции). Вождь рыцарской армии Балдуин был взят в плен и стал узником в башни в Тырнов, названная в его чести. Согласно преданию, царица влюбилась в ним, но и за-за его отказа, тот был казнен.
 Калояновий орел 
«Калоян мстил грекам за то зло, которое учинил болгарам Василий II Болгаробойца, и сам себя называл Ромеобойцем. И вправду, никто не учинил грекам столько страданий» — Акрополит
 Куманката 
Жена Калояна. После его смерти в 1207 г., женилась на эго племянника Борил.
 Княгиня Ирина Комнен 
«Ирина имела прекрасную внешность и величавую осанку. Иван-Асен II страстно любил её, не меньше, чем Антоний любил Клеопатру» — Акрополит.
 Кир Тодор в Търново 
«Это наказание было вполне заслужено» — Никифор Григорас
 Конецът на Ивана-Асеня II  
«Однажды среди дня, случилось солнечное затмение, когда Солнце было в знаке Рак. Скоро умер и болгарский царь» — Акрополит
 Калиман II 
 Ивайлова брачна нощ 
«И она (Мария Палеолог) вступила в брак с ним, разделив с ним царские почести» — Пахимер
 Мария  Та же Мария Палеолог, жена Константина Тихого и Ивайло.
 Бягството на Ивана-Асеня III 
 Татарска царица 
«Георгий Тертер не был в состоянии противопоставится этим варварам (татарам). Чтобы сохранить свой престол, он был вынужден в 1285 г. отдать свою дочь в жену Чаки, сына Ногая» — Иречек
 Лобната скала 
«Голову узурпатора Чоки Светослав послал его врагам в Крым. Патриарх Йоаким III, уличенный в союз с татарами, по приказанию Светослава, был сброшен со скалы в Тырнов. После этого решительного шага, Светослав, как освободитель от азиатских нашественников, взошел на престол Асеневской династии» — Иречек
 Чоки 
 Момата на Къз-Хисар 
 Велбъжд и Сливница  Параллель между сербско-болгарскими войнами в 1330 г. и 1885 г.
 Сара 
Дочь Ивана-Александра и второю его жену еврейки Сары, была отданна в жену Мураду I, и является матерью Баязида I, покорителя Балкан.
 Патриарх Евтимий  Ученик Евтимия, Григорий Цамблак (он же митрополит Киевский), унес сохранившиеся болгарские летописы в Русь.
 Жидов гроб 
Легенда, что оборона города Тырнов была передана евреем.
 Сборът на духовете 
«Накануне 9 марта (святые 40 мучеников), и болгары и турки верили, что в этот храм совершаются чудеса» — Иречек.
 Литургията  Про сохранению христианской веры.
 Шишмановий бряст  Про восстановлению болгарской государственности.
 Минарето 
 Майска китка Поэзия, 1880 г.
 Моята съседка Гмитра  Юмористическая поэма
 Не ще загине Поэзия
 Неотдавна Повесть
 Нови екове Поэзия
 Нора Повесть
 Песни за Македония Поэзия
 Под гръма на победите Поэзия
 Под нашето небе Поэзия Под нашим небом
 Поля и гори Поэзия Поля и леса 
 Пъстър свят Рассказы
На русском:
 Болгарка
 Павле Фертиг
 От урала до «Ура»
 Отвергнутый марш
 Урок
 Безвестный герой
 Гост-краснобай на казенном пиру
 Разкази 1881—1901 Рассказы
На русском:
 Вылко на войне
 Придет ли?
 Хаджи Ахилл
 Кандидат в хаммам
 Белимелец
 В кривинах
 Дед Нистор
 Встреча
 Упрямая голова
 Gronde Maritza teinte de sang
 Сцена
 Пейзаж
 Разкази 1901—1921 Рассказы
 Свободните ми часове Поэзия
 Синайска роза  Поэма
 Скитнишки песни  Поэзия
 Сливница  Поэзия, про Сербско-Болгарскую войну 1885 г. Сливница 
 Стихотворения за малки деца  Поэзия про детей, 1883 г.
 Трайко и Риза  Поэма
 Тъгите на България  Поэзия, 1877 г. Печали Болгарии 
 Утро в Банки  Рассказы (Добродушни разкази), 1905 г.
Из того же сборника на русском:
 Апостол в опасности
 Чистый путь
 Подоженные снопы

 Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары болгар телендә 
В 1914 г. были впервые изданы все произведения Вазова. Рассказы были объединены по годам их создания, и поэтому сюжетной связи между рассказами в некоторых сборниках нет.
 Събрани съчинения, т. 1-20, С. - 1955-57.
 Неиздадени произведения, С. - 1968.

 рус телендә 
 Последний день XX века / . — 1899 год. Перевод на русский: Е. Харитонов, журнал «Если», 1999, № 12
 Рассказы Вазова, перев. и вступит. ст. А. Сиротинина, СПБ., 1904
 На русский язык переведено и вышло отдельным изданием: Болгарское восстание накануне последней войны, Киев, 1884
 То же, изд. «Вятского т-ва», Вятка, 1904
 Иван Вазов. Сочинения в 6-ти томах. М.: Гослитиздат, 1956—1957.
 Иван Вазов. Пёстрый мир. Юмор и сатира: Перевод с болг., сост. и вступ. ст. Н. Симакова; Прим. К. Державина; Ил. В. Сергеева. — М.: Правда, 1986. — 576 с., ил. Тираж 250 000 экз.

Переводы на русский язык появлялись также в журналах и газетах:
 Журнал XIX века «Дело», 1886, VII; «Живописное обозрение», 1892, № 29
 «Мир божий», 1896, I-Х
 «Русские ведомости», 1898, ЇЇ 8, 112
 «Русское богатство», 1900, IX; 1902, I
 «Нива», 1902, № 19
 «Славянский век», 1902, № 48, 50; 1903, № 71, 75; 1904, № 81; «Север», 1902, № 21, 22; 1907, № 23
 «Волынь», 1903, № 126, 246
 «Исторический вестник», 1903, VII, IX
 «Народное образование», 1908, X
 сборник «Славянская муза», В. Уманова-Каплуновского, СПБ., 1904

 Вазов тураһында библиография 
 Бобчев И., Иван Вазов, Биография, «Слав. век», 1903, № 71
 Яцимирский А., Иван Вазов и его поэзия и проза, «Вестник иностранной лит-ры», 1906, II
 Уманов-Каплуновский В. Иван Вазов — народный болгарский поэт-гражданин, «Историч. вестник», 1908, V
 Г-в, Историческая драма Вазова, «Слав. изв.», 1908, I—III
 Минчо-Делянов, Вазов, Величков, Михайловский, «Славянский мир», 1910, II
 Державин Н. С., Иван Вазов. Жизнь и творчество, М.-Л., 1948
 3лыднев В. И., Иван Вазов, в кн.: Очерки истории болгарской литературы XIX-XX вв., М., 1959
 Иван Вазов. Сб. по случай сто години от рождението му, С., 1950
 Павлов Т., Иван Вазов. Народен поет и класик, С., 1946
 Королев С., Иван Вазов. Художествен метод и литературни позиции, С., 1951
 Цанева М. Иван Вазов в Пловдив, С., 1966
 Вълчев В., Иван Вазов. Жизнен и творчески път, С., 1968
 Иван Вазов. Библиографический указатель, М., 1962

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Іван Вазов. Кантата. 

 Биография на Иван Вазов (болг.) 
 Иван Вазов (произведения на болгарском)
 Иван Вазов (произведения на русском)
  Кара-Иванов.
 Иванъ Вазовъ. Историко-литературный очеркъ. 1913 г.

Категория:Болгария шәхестәре
Категория:9 июлдә тыуғандар
Категория:1850 йылда тыуғандар