Юкагирҙар

Рәсәйҙә был халыҡтың дөйөм һанына ҡарата %-тарҙа

Юкаги́рҙар (үҙ атамаһы деткиль, одул, ваду, алаи) — көнсығыш себер халҡы. Төньяҡ-көнсығыш Себерҙең бик боронғо төп халҡы (абориген) булып тора.

«Юкагир» атамаһының килеп сығышы билдәһеҙ. Бәлки, был исем халыҡҡа урыҫтар тарафынан бирелгәндер. Эвенктар (тунгустар) аша бирелеүе лә бик мөмкин. XX быуаттан был атама рәсми төҫ ала.

Электән килгән кәсептәре — балыҡсылыҡ (йылым ярҙамында), болансылыҡ, ҡырағай боландарға һунар, екке эттәр көтөү.

 Һаны һәм таралып урынлашыуы 

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса юкагирҙар 1509 кеше булған.

Халыҡтың төп өлөшө Колыма йылғаһы бассейнында, Саха Республикаһына тура килгән (1097 кеше).

Чукот автономиялы округында — 185 кеше, Магадан өлкәһендә 79 кеше йәшәгән.

Новосибирск өлкәһендә 2013 йылдағы иҫәп буйынса бер кеше булған.В Новосибирской области нашелся один юкагир

Саха Республикаһында юкагирҙарҙың төп тупланышы «Олёринский Суктул» Түбәнге Колыма улусына тура килә.

 Юкагирҙарҙың тораҡтарҙағы һаны (2002 йыл)http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert  База микроданных Всероссийской переписи населения 2002 года

Саха Республикаһы:
 Андрюшкино ауылы 197
 Якутск ҡалаһы 189
 Нелемное ауылы 181

 Рәсәйҙә юкагирҙҙарҙың йылдар буйынса иҫәбе:

 Тел 

Юкагирҙар ырыуҙарға бүленеп йәшәгән. Ырыуҙар араһында иң эреләре ходынецтар, анаулдар, чуванецтар. Һуңғылары бөтөнләй ассимиляцияланған һәм урыҫ теленә күскән.

Юкагир теле төньяҡ юкагир (тундра) һәм көньяҡ юкагир (колыма) теленә бүленә. Улар Урал-юкагир ғәиләһенә йәки йомоҡ юкагир ғәиләһенә ҡарай. 2002 йылғы иҫәп буйынса Сахалағы 1097 юкагирҙың 310-һе генә үҙ телен белә (28 %). Саха телендә 630 кеше һөйләшә (57 %). Урыҫ телен белеүселәр — 1046 кеше (95 %)Всероссийская перепись населения 2002 г. Владение языками народов субъектов РФ.

Йомоҡ (палеосебер) телендә һәм эргә-тирәләге ҡәбиләләрҙән айырымланыу сәбәпле, генетик яҡтан да йомоҡ (изолят) халыҡ булып торалар.

Антропологик ҡылыҡһырламаһы буйынса эргәләге генә күршеләре тунгусовтарҙан айырылалар. Антропологтар фекеренсә, поляр яны Себерендәге автохтон халыҡтың боронғо ҡатламы булып торалар.Володько Н. В. АНАЛИЗ ИЗМЕНЧИВОСТИ МИТОХОНДРИАЛЬНЫХ ДНК ЮКАГИРОВ — КОРЕННЫХ ЖИТЕЛЕЙ ПОЛЯРНОЙ СИБИРИ , Новосибирск, 2008 — дисс. на соискание уч. степени к.б.н. по спец 03.00.15 — генетика, С.30.

Б. э. тиклем VII быуатта юкагирҙар Йәнәсәй йылғаһынан көнсығыштараҡ һәм Саянда йәшәгән. Урал телен йөрөтөүсе (финдар, самодийецтар) менән бер бөтөндө тәшкил иткәндәр. А. П. Окладников неолит осорона тура килгән Якутияның мәҙәниәте юкагирҙарҙың ата-бабаларыныҡы булған тип бара.
Шул уҡ фекерҙе күренекле совет тикшеренеүселәре М. Г. Левин, И. С. Гурвич, Ю. Б. Симченко яҡлап сығыш яһайҙарПамятники

XVII быуатта юкагир ырыуҙары (алайҙар, анаулдар, когимэ, лавренейтар, олюбенецтар, омоктар, онондалар, ходынецтар, хоромойҙар, чуванецтар, шоромба, янга, яндинецтар) урыҫ баҫып алғанға тиклем Лена йылғаһынан Анадырь йылғаһы тамағына тиклем араны биләгәндәр.

Юкагир ҡәбиләләре берҙәм этно-мәҙәни берлекте тәшкил итһәләр ҙә, бер-береһенән ныҡ айырылып торған ике диалектта һөйләшкәндәр — төньяҡ (тундра) һәм көньяҡ (тайга) телдәрендә.

XVII-XIX быуаттарҙа юкагирҙарҙың һаны эпидемиялар, үҙ-ара ниғаздар һөҙөмтәһендә ныҡ ҡыҫҡара. Уларҙың бер өлөшө сахалар, эвендар, урыҫтар, коряктар һәм чукчалар тарафынан йотола. Тик Колыма бассейынында, ареалдың үҙәгендәге әҙ генә өлөшө һаҡланып ҡала алған.

1897 йылда 754, 1970 йылда 600 тирәһе юкагир булған. Аҙаҡ һаны яйлап арта башлаған.

Юкагирҙар оҙаҡ ҡына матрилокаль никахты (ҡатын яғында йәшәү) һаҡлап килгәндәр.

XIX быуатта урыҫтар христиан динен урынлаштырһалар ҙа, юкагирҙар ырыу шамандарын һаҡлап ҡалғандар.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Гурвич И. С. Этническая история северо-востока Сибири. М., 1966 год.

 Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 517

 Юкагиры (историко-этнографический очерк). Отв. ред. А. П. Окладников. М.: Наука, 1975.

 Туголуков В. А. Кто вы, юкагиры? М.: Наука, 1979. — 152с.
 Документы по истории колымских юкагиров в середине 1660-х гг.

Категория:Юкагирҙар
Категория:Себер халыҡтары
Категория:Алыҫ Көнсығыш халыҡтары
Категория:Саха Республикаһы халыҡтары
Категория:Төньяҡтың төп халыҡтары