Аҡыл буталышы (хикәйә)

Аҡыл буталышы — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. Тәүге тапҡыр 1884 йылдың 16 июнендә  журналының 24-се һанында Нищегладск ҡалаһы йылъяҙмаһының бер киҫәге тигән өҫтәмә исем һәм А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.

 Баҫмалары 
Хикәйә тәүге тапҡыр 1884 йылдың 16 июнендә  журналының 24-се һанында Нищегладск ҡалаһы йылъяҙмаһының бер киҫәге тигән өҫтәмә исем һәм А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.

Чеховтың хикәйәләре А. Ф. Маркс баҫып сығарған Әҫәрҙәр йыйынтығына инә. Чехов тере саҡта әле хикәйә словак һәм швед телдәренә тәржемә ителә.

Хикәйәнең тәүге баҫмаһына цензор үҙгәрештәр индерә, һәм нәшриәтсе Лейкин уны үҙе теләгәнсә үҙгәртә — «сыуалыш» һүҙен «аҡыл буталышы» тигән төшөнсә менән алмаштыра. А. П. Чехов нәшриәтсенең хикәйәне өҫтәлмә исем менән баҫтырыуына ҡаршылығын күрһәтә: «Ни өсөн һеҙ Аким Данилычтың хатында („Аҡыл буталышы“) шундай фраза ҡыҫтырҙығыҙ: „Ә барыһы сыйырсыҡтар тубы арҡаһында килеп сыҡҡан…“ Хаттың төп өлөшө уһылданы… Ҡала башлығына, ни сәбәптән бола сыҡҡаны билдәһеҙ, һәм уға үҙенең администраторлыҡ батырлығын сыйырсыҡ кеүек әһәмиәтһеҙ сәбәп арҡаһында кәметеү кәрәк түгел… Ул бер ҡасан да боланы сыйырсыҡтар менән аңлатып тормаясаҡ… Уға  кәрәк…». Лейкин, цензура талаптарын тыңланым, тип аҡлана.

Хикәйәнең фабулаһы, А. Чеховҡа саҡлы ла, шулай уҡ матбуғатта һүрәтләнгән була«Новости дня», 1884, № 57, 28 февраля, сцена «Сборище», подпись: Озор«Картинка уличных нравов». «Будильник», 1877, № 4, стр. 5.

 Сюжеты 
Хикәйәләге ваҡиғалар көндөҙ баҙар майҙанында бара. Шунан үтеп барыусы ике ,  Евпл Серапионыч Почешихин һәм  хәбәрсеһе Оптимов, эргәләренән осоп барған сыйырсыҡ тубына иғтибар итә. Туп протоиерей баҡсаһына килеп ҡуна. Ҡоштар тубы ҡайҙа ултырҙы, протоиерей отец баҡсаһынамы әллә дьякон Вратоадовтың баҡсаһынамы, тип фекер алышҡанда, уларҙың янына үтеп барыусылар: өс ҡарт богомолка, протоиерей Восьмистишиев үҙе, Евстигней дьячок, урындағы ял итеүселәр,  йыйылып киткән.

Халыҡ — унда янғын-фәлән юҡмы тип тулҡынлана башланы. Аҡрынлап халыҡ өйкөлөштө. Ҡала башлығы городничий Аким Данилыч килгәс, йыйылған халыҡты ҡыуа башланы. Һыу һәм техникаһыҙ янғын һүндереүселәр пәйҙә булды. Йыйылған төркөм тулҡынланған мәлдә, күрше трактирҙа Мәскәүҙән алынған орган уйнай башланы. Орган тауышын ишеткән халыҡ төркөмө трактирға эркелде.

Кисен Аким Данилыч  лавкаһында был ваҡиға тураһында «күҙ йәштәре менән ҡан ҡойошҡа саҡлы Еткермәүсе кешегә» рәхмәт хаты яҙа.

 Әҙәбиәт 
 Чехов А. П. Брожение умов // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
 Стрелок. Сборник опер, водевилей, шансонеток, комических куплетов, сатирических, юмористических стихотворений, романсов, песен, сцен и рассказов из народного малороссийского и еврейского бытов. М., 1882, стр. 163—164.

 Иҫкәрмәләр 
↑ Чехов А. П. Брожение умов: (Из летописи одного города). Примечания.
↑ «Новости дня», 1884, № 57, 28 февраля, сцена «Сборище», подпись: Озор
↑ «Картинка уличных нравов». «Будильник», 1877, № 4, стр. 5

 Һылтанмалар 
 Чехов А. П. Брожение умов . Оригинальный русский текст

Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре
Категория:1884 йыл хикәйәләре
Категория:Антон Чехов хикәйәләре