Фин-уғыр халыҡтары

Фин-уғыр халыҡтары (фин-уғырҙар) — фин-уғыр телдәрендә һөйләшкән, Көнбайыш Себерҙә, Үҙәк, Төньяҡ һәм Көнсығыш Европала йәшәгән халыҡтарҙың тел берлеге.

 Һаны һәм классификацияһы 
Фин-уғыр халыҡтары ике төркөмгә бүленә: фин һәм уғыр төркөмдәре.

Фин-уғыр халыҡтарының дөйөм һаны — 25 миллион кеше. Уларҙың яҡынса 14 миллионы — венгрҙар, 5 миллионы — финдар, эстондар яҡынса 1 миллион самаһы, 843 меңе — мордвалар, удмурттар — 637 мең, мариҙар — 614 мең.

 Фин-пермь төркөмө 

 Балтик буйы-фин төркөмсәһе 
 Финдар (суомиҙар) — 6 000 000: Финляндияла — 4 800 000, Швецияла — 300 000, АҠШ-та — 300 000, Ҡаҙағстанда — 50 000.
 Ингерманландтар — 32 231: Рәсәйҙә — 20 300, Эстонияла — 10 639.
 Квендар Норвегияла: 10 000 — 60 000.
 Эстондар — 1 000 050: Эстонияла — 920 000 (2009), 39 763 — Финляндияла (2012), 28 113 — Рәсәйҙә (2002), 25 509 — Швецияла (2007), 25 000 — АҠШ-та (2000).
 Выруҙар — 74 000 Эстонияла.
 Сетуҙар — 10 000: Эстонияла — 10 000, Рәсәйҙә — 214. (2010).
 Карелдар — 120 000: Рәсәйҙә — 93 344 (2002), 20 000 — Финляндияла.
 Вепстар — 8 240 Рәсәйҙә (2002).
 Ижоралар — 700: Рәсәйҙә — 327 (2002).
 Ливтар — 250—400 (Латвияла).
 Водтар —100: Рәсәйҙә — 73 (2002).

 Саам төркөмө 
 Саамдар — 30 000—70 000: Норвегияла — 40 000, Швецияла — 20 000, Финляндияла — 6 500, Рәсәйҙә — 1,8 мең (2010).

 Волга-фин төркөмсәһе 
 Мордвалар Рәсәйҙә — 744 237 (2010)
 Муҡшылар Рәсәйҙә — 49 624 (2002)
 Эрзәләр Рәсәйҙә — 84 407 (2002)
 Мариҙар Рәсәйҙә — 547 605 (2010)

 Пермь төркөмсәһе 
 Удмурттар Рәсәйҙә — 636 906 (2002).
 Бесермәндәр Рәсәйҙә — 3 122 (2002).
 Коми-зыряндар Рәсәйҙә — 293 406 (2002)
 Коми-ижмалар Рәсәйҙә — 15 607 (2002).
 Коми-пермяктар Рәсәйҙә — 125 235 (2002).
 Комияздар Рәсәйҙә — 5 000.

 Уғыр төркөмө 

 Дунай төркөмсәһе 
 Венгрҙар — 14 500 000: Венгрияла — 9 416 015 (2001), АҠШ-та — 1 563 081 (2006), Румынияла — 1 433 073 (2001), Словакияла — 520 528 (2001), Канадала — 315 510 (2006), Сербияла — 293 299 — (2002), Украинала — 156 600 (2001).
 Секейҙар
 Чангоштар
 Мадъяраптар
 Ястар (Урта быуаттарҙа венгрҙар тарафынан ассимиляцияланған алан халҡы)

 Обь төркөмсәһе 
 Ханттар Рәсәйҙә — 28 678 (2002).
 Мансиҙар Рәсәйҙә — 11 432 (2002).

 Дәүләт-территориаль биләмәләрҙең классификацияһы 

 Хәҙерге бойондороҡһоҙ фин-уғыр дәүләттәре 
  Венгрия
  Финляндия
  Эстония

 Хәҙерге фин-уғыр милли автономиялары 
  Румыния
 25px Секей крайы (танылмаған) — яҡынса  61 % (венгрҙар)
  Рәсәй
 граница|22x22пкс|флаг Марий Эл Марий Эл Республикаһы — 43,9 %
 граница|22x22пкс|Флаг Мордовии Мордва Республикаһы — 40 % (муҡшылар һәм эрзәләр)
 граница|22x22пкс|Флаг Удмуртии Удмурт Республикаһы — 28 %
 граница|22x22пкс|флаг Республики Коми Коми Республикаһы — 23,7 %
 граница|22x22пкс|Флаг Карелии Карелия Республикаһы — 9,3 % (карелдар, финдар һәм вепстар)
 граница|22x22пкс|Флаг Ханты-Мансийского автономного округа Югра — 1,9 % (ханттар һәм мансиҙар)
 граница|22x22пкс|Флаг Ямало-Ненецкого автономного округа Ямал-Ненец автономиялы округы — 1,93 % (ханттар һәм мансиҙар)

 Археология 
 Черкәскүл мәҙәниәте — Уралдың көньяғындағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәте
 Межовка мәҙәниәте — Урал аръяғындағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәте
 Ананьино мәҙәниәте — Урта Волга буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
 Пьяный Бор мәҙәниәте — Волга буйындағы һәм Урал буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
 Бахмут мәҙәниәте — Көньяҡ Уралдағы һәм Кама буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
 Дьяково мәҙәниәте — Үҙәк Рәсәйҙәге тимер быуаты мәҙәниәте
 Городец мәҙәниәте — Көньяҡ Рәсәйҙәге һәм Волга буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
 Ҡараяҡуп мәҙәниәте — Көньяҡ Уралдағы тимер быуаты мәҙәниәте
 Кушнаренко мәҙәниәте — Көньяҡ Уралдағы тимер быуаты мәҙәниәте
 Мазунин мәҙәниәте — Кама буйындағы һәм Ағиҙелдең түбән ағымындағы тимер быуаты мәҙәниәте
 Сарғат мәҙәниәте — Көнбайыш Себерҙәге тимер быуаты мәҙәниәте

 Тарихы 
Тел ғилеме анализы һинд-иран төркөмө менән фин-уғыр тел төркөмө бәйләнеше булғанлығын күрһәтә.Троицкая Т. Н., Новиков А. В. Археология Западно-Сибирской равнины: Учебное пособие. — Новосибирск, 2004. В. Н. Чернецов Көнбайыш Себерҙәге һуң осор уғыр халҡының (ханттар һәм мансиҙар) телендә, фольклорында һәм йолаларында иран һыҙаттары булыуын билдәләй.В. 

 Генетика 
Өр-яңы генетик мәғлүмәттәргә ҡарағанда, N гаплотөркөмөн таратҡан ҡәбиләләр Көньяҡ Себерҙән миграциялаған. Был гаплотөркөмдөң юғары проценты, атап әйткәндә, ЛяохэYinqiu Cui, Hongjie Li, Chao Ning, Ye Zhang, Lu Chen, Xin Zhao, Erika Hagelberg and Hui Zhou (2013） "Y Chromosome analysis of prehistoric human populations in the West Liao River Valley, Northeast China. йылғаһы үҙәнендә неолитта йәшәгәндәргә хас, был Владимир Напольскихтың фин-уғыр халыҡтары ата-бабаларының төньяҡ-көнсығыш Азиянан сыҡҡаны тураһындағы күҙаллауҙарына тап килә.Напольских В. В. (Ижевск). Миф о нырянии за землёй (А812) в Северной Евразии и Северной Америке: двадцать лет спустя. //«Не любопытства ради, а познания для…» К 75-летию Юрия Борисовича Симченко. Ред. Н. А. Дубова, Ю. А. Квашнин. Москва, 2011 [cc. 215—272].

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Бонгард-Левин Г. М., Грантовский Э. А. От Скифии до Индии. М., 2000.
 Бернштам Т. А. Христианизация в этнокультурных процессах финно-угорских народов Европейского Севера и Поволжья (сравнительное обобщение) // Современное финно-угроведение. Опыт и проблемы. Сборник научных трудов Гос. музея этнографии народов СССР. — Л., 1990. — С. 133—140.
 Мировоззрение финно-угорских народов. М., 1990.
 Напольских В. В. Введение в историческую уралистику. Ижевск: УдмИИЯЛ, 1997.
 Народы Поволжья и Приуралья. Коми-зыряне. Коми-пермяки. Марийцы. Мордва. Удмурты. М., 2000.
 Рябинин Е. А. Финно-угорские племена в составе Древней Руси. СПб.: Изд-во СПбГУ, 1997.
 Хелимский Е. А. Компаративистика, уралистика: Лекции и статьи. М.: Языки русской культуры, 2000.
 Федянович Т. Л. Семейные обычаи и обряды финно-угорских народов Поволжья. М., 1997.

 Һылтанмалар 
 Народы России.  Глубинка. Финно-угры 
 Финно-угорская социальная сеть «Уралистика» 
 Финно-угорский культурный центр Российской Федерации
 Независимый финно-угорский портал
 Международный консультативный комитет финно-угорских народов 
 «Учреждение Фенно-Угриа»
 Информационный центр финно-угорских народов 
 Финно-угорский мир
 Страна Биармия. Карта расселения финно-угорских народов в настоящее время
Категория:Европа халыҡтары
Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр
Категория:Уғырҙар
Категория:Фин-уғыр халыҡтары