Кавказ тауҙары

Кавказ тауҙары (, , , , , , дарг. Кавказла дубурти, , , , , , ) — Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре араһындағы тау системаһы. Атама этимологияһы билдәләнмәгәнОткупщиков Ю. В. Очерки по этимологии. — СПб.: Изд. С.-Петербургского университета, 2001. — 479 с. — С. 310—318..

Кавказ тауҙары Оло Кавказ һәм Кесе Кавказ тау системаларына бүленә.

Оло Кавказ 1100 км ашыу төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан, Анапа районы һәм Таман ярымутрауынан алып Каспий буйындағы Апшерон ярымутрауына тиклем (Баҡы янында). Оло Кавказдың иң ҙур киңлеге Эльбрус меридианы районында 180 км етә. Үҙәгендә Ғәҙәттәгесә, Оло Кавказ 3 өлөшкә бүленә: Көнбайыш Кавказ (Ҡара диңгеҙҙән Эльбрусҡа тиклем), Үҙәк Кавказ (Эльбрустан Казбекҡа тиклем) һәм Көнсығыш Кавказ (Казбектан Каспий диңгеҙенә тиклем).

Иң танылған түбәләр — Эльбрус тауы (5642 м) һәм Казбек тауы (5033 м), мәңгелек ҡар һәм боҙлоҡтар менән ҡаплы.

Сочи янындағы тауҙар — Аишхо (2391 м), Аибга (2509 м), Чигуш (3238. м), Псеашхо һ. б. (Красная Поляна курорт ерлеге) — 2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашты.

 Геология 
Кавказ — күпмелер вулкан әүҙемлеге менән йыйырсыҡлы тауҙар, Альп тауҙары кеүек үк, Өсөнсөл осорҙа (яҡынса 28-23 миллион йыл элек) барлыҡҡа килгән. Бында гранит һәм гнейс, нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары бар. Баһаланған резервтары 200 млрд нефть барреленә тиклем. (сағыштырыу өсөн: Сәғүд Ғәрәбстаны ятҡылыҡтары запастары 260 миллиард баррель тәшкил итә).

 Географическая принадлежность 
Кавказ тауҙары ҡайһы ҡитғаға ҡарауы тураһында төрөлө фекерҙәр бар. Бер ҡараш буйынса, Европаның иң бейек түбәһе — Эльбрус тауы (5642 метр), йәки италия-франция сиге буйлап урынлашҡан Альптағы Монблан (4810 метр).

Кавказ тауҙары Европа һәм Азия араһында, Евразия плитаһы үҙәгендә урынлашҡан.

Сикте швед офицеры һәм географы Филипп Иоганн фон Страленберг тәҡдим итә: Урал тауҙары түбәһе аша үтеп, шунан аҫҡа табан Эмба йылғаһы буйлап, Каспий диңгеҙенә тиклем (Кавказ тауҙарынан төньяҡҡа ҡарай 300 км алыҫлыҡтағы Кумо-Маныч соҡоро аша) урынлашҡан. 1730 йылда был ҡараш урыҫ батшаһы тарафынан хупланды, һәм шул ваҡыттан башлап күп ғалимдар менән ҡабул ителде. Был билдәләмә нигеҙендә, тауҙар Азияла урынлашҡан, Европаның иң бейек тауы — Монблан.

Икенсе яҡтан, La Grande Encyclopédie31-томная энциклопедия. Опубликована во Франции с 1886 по 1902 год Европа һәм Азия сиген асыҡ күрһәтә: кавказ һыртының ике яғынан да көньяҡҡа ҡарай. Эльбрус һәм Казбек — Европа тауҙары килеп сыға.

 Халҡы 
Кавказда илленән артыҡ халыҡ йәшәй (әзербайжандар, аварҙар, черкестар, балҡарҙар, чечендар, грузиндар, лезгиндар, ҡарасайҙар, даргиндар, осетиндар һ. б.), улар кавказ халыҡтары тип билдәләнә, кавказ, һинд-европа, шулай уҡ алтай телдәрендә аралаша.

Ерле кавказ халыҡтары барыһы ла тиерлек мосолмандар, христиандар булып урыҫтар, грузин, әрмән, украиндар ҙур өлөшө, абхаз һәм осетиндарҙың күп өлөшө һанала. Әрмән Сиркәүе һәм Грузин Сиркәүе — донъяла иң боронғо христиан сиркәүҙәре. Икеһенең дә рухи пропагандалау һәм халыҡтарҙың милли үҙенсәлеген һаҡлауҙа роле ҙур.

 Йылға һәм һыу ятҡылыҡтары 
мини|300x300пкс|Кезенойам күле.
Кавказ тауҙарында йылғалар ағымдары йүнәлеш күбеһенсә радиаль. Инеше Кавказда булған йылғалар Ҡара диңгеҙ:
 Бзыбь
 Кодор
 Ингур (Ингури)
 Риони
 Мзымта
Азов диңгеҙе:
 Ҡобан
 Уруп, һәм
Каспий диңгеҙе бассейндарына ҡоя:
 Кума
 Подкумок
 Ҡура
 Аракс
 Лиахва (Оло Лиахви)
 Самур
 Сулак
 Аварское Койсу
 Андийское койсу
 Терек
 Сунжа
 Аргун
 Малка (бифуркация → Ҡура)
 Баксан
 Чегем
 Черек 
Төбәктәге иң ҙур күл — Севан күле.

Кавказда Рәсәйҙең иң ҙур шарлауыҡтарының береһе — Төньяҡ Осетиялағы Зейгалан шарлауығы урынлашҡан. Уның бейеклеге — 600 м.Большой Зейгеланский водопад

 Фауна 
Бөтә ерҙә таралған ҡырағай хайуандарҙан башҡа шулай уҡ ҡырағай ҡабан, тау кәзәһе, бөркөт осрай. Бынан тыш, бик йыш ҡырағай айыуҙар осрай. Бик һирәк кавказ леопардын (Panthera pardus ciscaucasica), һеләүһенде күрергә мөмкин. Һуңғы кавказ мышыһы 1810 йылда үлтерелә.

Бында умыртҡаһыҙ хайуандар төрҙәре күп, мәҫәлән, үрмәксенең яҡынса 1000 төрө иҫәпләнәКавказские Пауки «CHECKLISTS & MAPS» .

 Флора 
Кавказда 6349 төрлө сәскә үҫемлектәре, шул иҫәптән, 1600 урындағы төрҙәре үҫә. 16 төр тау үҫемлектәре Кавказда барлыҡҡа килгән. Бик ҙур Балтырған, Европала неофит баҫып алыусы төр һанала, был төбәктән сыҡҡан. Ул 1890 йылда декоратив үҫемлек булараҡ Европаға ебәрелә.

Кавказдың биологик төрлөлөгө ҡырҡа кәмей, тәбиғәтте һаҡлау күҙлегенән ҡарағанда, Ер шарының иң бирешкән 24 төбәк исемлегенә инә.

 Илдәр һәм төбәктәр 
мини|300x300пкс|Йылға аҡланы, Трусов тарлауығы, Грузия
мини|300x300пкс|Аргун тарлауығы, Грузия
  Әзербайжан
 Әрмәнстан
 Грузия
  Рәсәй Федерацияһы:
 Адыгей республикаһы
 Дағыстан
 Ингушетия
 Ҡабарҙы-Балҡар
 Ҡарасай-Черкес
 Краснодар крайы
 Төньяҡ Осетия-Алания
 Ставрополь крайы
 Чечня
  Көньяҡ Осетия
 Абхазия

 Ҡалалар 
мини|300x300пкс|Кавказ. И. К. Айвазовский.
  Адыгейск
 Алагир
 Аргун
 Баксан
 Баҡы
 Берд
 Буйнакск
 Ванадзор
 Владикавказ
 Ғабала
 Гагра
 Гал
 Геленжик
 Гори
 Горячий Ключ
 Грозный
 Губа
 Гудаута
 Гудермес
 Гюмри
 Гәнжә
 Дағстан Уттары
 Дербент
 Душети
 Ереван
 Ессентуки
  Железноводск
 Зугдиди
 Эҙбербаш
 Ҡараболаҡ
 Ҡарачаевск
 Каспийск
 Квайса
 Ҡыҙылйорт
 Кизляр
 Кисловодск
 Кутаиси
 Кусары
 Ленингор
 Магас
 Майкоп
 Малгобек
 Мартакерт
 Махачҡала
 Минеральные Воды
 Назрань
 Нальчик
 Нартҡала
 Невинномысск
  Новороссийск
 Очамчыра
 Поти
 Прохладный
 Пятигорск
 Ставрополь
 Сочи
 Сумғайыт
 Степанакерт
 Сухум
 Урус-Мартан
 Тбилиси
 Терек
 Туапсе
 Тырныауыҙ
 Хәсәүйорт
 Ткуарчал
 Цхинвал
 Черкесск
 Ләнкәран
 Хачмаз
 Худат
 Хызы
 Шәмәхә
 Шәки
 Шуша
 Южно-Сухокумск

 Климат 
слева|мини|300x300пкс|Төньяҡ-Көнбайыш Грузия
Кавказда климат юғарылыҡ буйынса ла, киңлек һәм урыны буйынса ла ныҡ айырыла. Температура, ғәҙәттә, өҫкәрәк менгән һайын кәмей. Уртаса йыллыҡ температура Абхазияның Сухум ҡалаһында Цельсий буйынса 15 градус тәшкил итә, ә Казбек тауы итәгендә 3700 метр бейеклектә уртаса йыллыҡ һауа температураһы Цельсий буйынса −6,1 градусҡа тиклем төшә.

Кавказ яуған ҡар күләме менән билдәле. Уртаса алғанда, ҡышын ҡар ҡатламы 10-30 см тәшкил итә. Күскен ҡурҡынысы ноябрҙән апрелгә тиклем янай.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Zaur Gasimov, The Caucasus, EGO — European History Online, Майнц: Institute of European History , 2011, проверено 16 юния 2011.
 Кавказские горы на сервисе Яндекс. Панорамы
 Панорамы Кавказских гор на сайте Mountain Travel
 Документальный фильм «Природа Кавказа»

Категория:Альп бөрмәләре
Категория:Азия тау системалары
Категория:Европа тау системалары
Категория:Алфавит буйынса тау системалары
Категория:Кавказ тауҙары
Категория:Рәсәй тауҙары
Категория:Грузия географияһы
Категория:Әзербайжан тау һырттары
Категория:Әрмәнстан географияһы