Эстония муниципалитеттары

Муниципалитет — йәки урындағы үҙидаралыҡ () — Эстонияның конституция тарафынан билдәләнгән иң кескәй административ берәмеге. Илдең бөтә территорияһы үҙидаралыҡтар  араһында бүленгән.

Законға ярашлы, урындағы үҙидаралыҡтарҙы булдырыу демократик юл менән формалаштырылған урындағы власть органдарының, нигеҙле мәнфәғәттәрҙән һәм ерле халыҡтың өмөттәренән сығып һәм тәғәйен үҙидаралыҡтың үҫеш үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, урындағы тормошҡа  закон сиктәрендә үҙаллы етәкселекте ғәмәлгә ашырыуын күҙҙә тота. 

 Административ структураһы 
Эстонияла үҙидаралыҡтар ике типта  була: ҡалалар () һәм улустар ().

Һәр үҙидаралыҡта йыйылыш тип аталған вәкиллекле власть органы бар (), ул даими йәшәгән халыҡ тарафынан ирекле, тура, дөйөм һәм бер рәүешле һайлау барышында йәшерен тауыш биреү юлы менән дүрт йылға бер һайлана. Эстонияла, парламент һайлауҙары менән сағыштырғанда,  урындағы һайлауҙарға хас үҙенсәлек булып тауыш биреү хоҡуғына эйә булыуҙың Эстония гражданлығы булыу-булмауға түгел, ә муниципалитет территорияһында даими йәшәүгә бәйлелеге тора. Урындағы үҙидаралыҡта даими йәшәгән һәм 18 йәше тулған бөтә кешеләр (гражданлығы булмаған һәм башҡа дәүләттең гражданы булған кешеләрҙе лә индереп) тауыш биреүҙә ҡатнашырға хоҡуҡлы.  Әммә кандидатураһын тик Эстония граждандары йә Европа берләшмәһенә ингән башҡа илдәрҙең граждандары ғына күрһәтә ала. Кадрҙағы хәрбиҙәр, шулай уҡ ҡылынған енәйәт өсөн суд хөкөмөнә тарттырылғандар һәм иректән мәхрүм итеү урындарына ебәрелгәндәр (һуңғылары тауыш биреүҙә лә ҡатнаша алмай)  һайлана алмай. 

Урындағы йыйылыш ағзаларының һаны биләмәлә йәшәгән кешеләр һанына ҡарап билдәләнә. Таллиндың ҡала йыйылышы 79 ағзанан (максимум) тора. Йыйылыш ағзаларының минималь һаны  — 7. Урындағы йыйылышҡа етәкселекте уның ағзалары тарафынан һайланған рәйес () тормошҡа ашыра, ул ултырыштарҙы алып бара, вәкиллек функцияларын башҡара һәм совет ҡабул иткән норматив акттарға ҡул ҡуя. 

Йыйылыш менән бергә,  урындағы һәр үҙидаралыҡта башҡарма власть органы  — управа () бар. Управа башында ҡалаларҙа — мэр (), улустарҙа улус старейшинаһы () тора, улар йыйылыш тарафынан дүрт йылға тәғәйенләнә  (ваҡытынан алда вазифаһынан бушатыу йыйылыш ҡарары нигеҙендә мөмкин). Управа башлығы муниципалитет йыйылышынан управа ағзаһы вазифаһына  кандидаттарҙы раҫлата,  управа эшен ойоштороа, уның ултырыштарын әҙерләй һәм алып бара, управа эшен һәм уның буйһоноуында булған органдарҙың һәм учреждениеларҙың эшен ойоштороу буйынса приказдар сығара, управаның бойороҡтарына һәм ҡарарҙарына ҡул ҡуя, шулай уҡ вәкиллек функцияларын башҡара.  Мэрҙар һәм улус старейшиналарының бер үк ваҡытта башҡа дәүләт йә муниципаль вазифа биләүе йәки муниципалитет ҡатнашлығындағы коммерция компанияһының  советына инеүе мөмкин.  

Муниципалитет эсенә бер йә бер нисә торама пункт инеүе ихтимал. Эре үҙидаралыҡтар  сикләнгән вәкәләтле үҙ управаларына эйә булған ҡала  () йәки улус  райондарына  () бүленә ала. Бындай район управаһының башлығы вазифаға  мэр йә улус старейшинаһы күрһәтеүе буйынса    муниципалитет управаһы тарафынан тәғәйенләнә һәм бушатыла. Мәҫәлән,  Таллин ҡалаһы  8 ҡала районынан тора: Хааберсти, Кесклинн, Кристийне, Ласнамяэ, Мустамяэ, Нымме, Пирита, Пыхья-Таллинн.

Күләме буйынса муниципалитеттар  400 000 кешегә тиклем халыҡ йәшәгән Таллиндан  на бары 60 кеше йәшәгән Рухнуға тиклем айырыла. Үҙидаралыҡтарҙың 80 проценттан ашыуында 5 000 кеше йәшәй, шунлыҡтан уларҙың күбеһе административ йәки хужалыҡ функцияларын үтәү маҡсатында  хеҙмәттәшлек итә. 2016 йылда Рийгикогула административ реформа тураһында закон проекты ҡабул ителә , унда үҙидаралыҡтың  минималь күләме 5 000 кеше тип билдәләнә һәм  үҙидаралыҡтарҙы  11 000 кешенән дә кәм булмаған минималь һанлы итеп ойошторорға тәҡдим ителә, әлбиттә, иҫкәрмәләргә лә юл ҡуйыла. Реформа, ике этапта үтеп,  2017 йылдың 1 октябренә  тамамланырға тейеш.

 Муниципалитеттарҙың вәкәләттәре 
Конституцияға ярашлы, урындағы үҙидаралыҡтар  урындағы тормошҡа ҡағылышлы бөтә һорауҙарҙы закон сиктәрендә автономлы хәл итә.  Уларҙың компетенцияларына, атап әйткәндә, түбәндәгеләр инә:
 муниципалитет территорияһында социаль ярҙам, социаль хеҙмәттәр, ҡарттарҙы ҡарауҙы, йәштәр менән эште ойоштороу;
 торлаҡ һәм коммуналь хужалыҡ;
 һыу тәьминәте һәм канализация, территорияны йыйыштырыу, тәртиптә тотоу, таҙартыу, сүп-сарҙы һәм ҡалдыҡтарҙы сығарыу;
 урындағы йәмәғәт транспорты;
 ҡаланы планлаштырыу (дөйөм һәм ентекле планлаштырыуҙар), юлдарҙы тәртиптә тотоу.
Үрҙә һаналған вәкәләттәр закон менән башҡа органдарҙың хакимиәт даирәһенә тапшырылмаған күләмдә тормошҡа ашырыла. 

Үҙидаралыҡтар бурыстарына шулай уҡ уларҙың милкендәге мәктәпкәсә балалар учреждениеларын, мәктәптәрҙе, гимназияларҙы, ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса түңәрәктәрҙе, китапханаларҙы, музейҙарҙы, спорт базаларын, хәйриәлек йорттарын һәм  һаулыҡ һаҡлау учреждениеларын аҫрау, йорт бесәйҙәрен һәм эттәрен тотоу ҡағиҙәләрен булдырыу, йәмәғәт урындарында тәртип ҡағиҙәләрен булдырыу инә. 

Урындағы үҙидаралыҡтар йәмәғәт тәртибен һәм урындағы үҙидаралыҡтың норматив акттары үтәлешенә контролде тормошҡа ашыра торған структураларҙы төҙөй ала. 

Эстониялағы муниципалитеттар үҙ бюджетына эйә һәм ҡайһы бер урындағы һалымдар һәм йыйымдарҙы тәғәйенләргә хоҡуҡлы (мәҫәлән, рекламаға, урамдарҙы һәм юлдарҙы ябыуға, йорт хайуандарына, күңел асыу ойошмаларына һалым, парковка өсөн түләү һ. б.).

Урындағы үҙидаралыҡ вәкилдәре шулай уҡ Республика  Президентын һайлауҙа һайлаусылар коллегияһы ағзаһы сифатында ҡатнаша ала.

 Урындағы үҙидаралыҡтарҙың автономияһы 
Дәүләт судының суд ғәмәлиәтенә ярашлыСсылки на решения Государственного суда, касающиеся автономии муниципалитетов (на эстонском), муниципалитеттарҙың дәүләт власына ҡарата автономлылығы бөтәһенән элек урындағы барлыҡ мәсьәләләрҙе үҙаллы хәл итеү хоҡуғын аңлата (йәғни «урындағы үҙидаралыҡтарҙың үҙойошоу хоҡуғы»). Был, атап әйткәндә, урындағы үҙидаралыҡтарҙың  үҙ  функцияларын башҡара алырлыҡ кимәлдә аҡса менән тәьмин ителергә тейешлеген һәм урындағы йыйылыштар ағзаларының, иң элек урындағы община мәнфәғәттәрен алға ҡуйып (кәрәк булғанда хатта дәүләт власы органдарына ҡаршы барып),   үҙәк дәүләт власынан бойондороҡһоҙ рәүештә үҙаллы ҡарарҙар ҡабул итеү мөмкинлеге булырға тейешлеген аңлата. Урындағы автономия принцибынан сығып, суд 2005 йылда урындағы һайлау берләшмәләрен ойоштороуға дәүләт индергән  тыйыуҙы юҡҡа сығарҙыВ Эстонии разрешены избирательные союзы.

Эстонияның ҡануниәте шулай уҡ урындағы үҙидаралыҡтарҙың автономияһын яҡлау механизмын да эшләгән  — әгәр, муниципалитет фекере буйынса, берәй закон йәки  министрҙың йә хөкүмәттең ҡарары урындағы үҙидараның конституция биргән гарантияларын боҙһа, был  муниципалитет, ошо акттың конституцияға ярашлы булмауын таныуҙы юллап, туранан-тура Дәүләт судына  мөрәжәғәт итергә хоҡуҡлы.Põhiseaduslikkuse järelevalve kohtumenetluse seadus.  Конституция шулай уҡ, муниципалитеттың фекерен тыңламай тороп, уның сиктәрен үҙгәртеүҙе лә тыяСтатья 158 Конституции Эстонии.

 Муниципалитеттар исемлеге 
2013 йылдың октябренән Эстонияла  215 үҙидаралыҡ эшләй, уларҙың 30-ы — ҡалаларҙа һәм 185-е — ауылдарҙа. Өйәҙҙәр буйынса муниципалитеттарҙың исемлеге түбәндә бирелә:

 Валгаама 
справа|мини|300x300пкс|Валгаама өйәҙенең муниципалитеттары
Ҡалалары:
 31x31пкс Валга ()
 37x37пкс Тырва ()
Улустары:
 34x34пкс Карула ()
 34x34пкс Отепя (); Отепя   () ҡалаһын да индереп 
 34x34пкс Палупера ()
 34x34пкс Пука ()
 34x34пкс Пыдрала ()
 33x33пкс Сангасте ()
 34x34пксТахева ()
 33x33пкс Тыллисте ()
 34x34пкс Хельме ()
 35x35пкс Хуммули ()
 35x35пкс Ыру ()

 Вильяндимаа 
справа|мини|300x300пкс|Вильяндимаа өйәҙенең муниципалитеттары
Ҡалалары:
 35x35пкс Вильянди ()
 31x31пкс Выхма ()
 40x40пкс Мыйзакюла ()
Улустары:
 36x36пкс Абья (); Абья-Палуоя  () ҡалаһын да индереп 
 32x32пкс Ҡалып:Ref-etбаш. ()
 40x40пкс Каркси (); Каркси-Нуйа  () ҡалаһын да индереп 
 35x35пкс Колга-Яани ()
 32x32пкс Кыо ()
 36x36пкс Кыпу ()
 39x39пкс Сууре-Яани (); Сууре-Яани () ҡалаһын да индереп 
 34x34пкс Тарвасту ()
 35x35пкс Халлисте ()

 Вырумаа 
справа|мини|300x300пкс|Вырумаа өйәҙе муниципалитеттары 
Ҡалалары:
 35x35пкс Выру ()
Улустары:
 37x37пкс Антсла (); Антсла  () ҡалаһын да индереп 
 36x36пкс Варсту ()
 35x35пкс Вастселийна ()
 34x34пкс Выру ()
 35x35пкс Ласва ()
 38x38пкс Меремяэ ()
 34x34пкс Миссо ()
 34x34пкс Мынисте ()
 37x37пкс Рыуге ()
 39x39пкс Сымерпалу ()
 36x36пкс Урвасте ()
 34x34пкс Хаанья ()

 Ида-Вирумаа 
справа|мини|300x300пкс|Ида-Вирумаа өйәҙенең муниципалитеттары 
Ҡалалары:
 31x31пкс Кивиыли ()
 37x37пкс Кохтла-Ярве ()
 37x37пкс Нарва ()
 33x33пкс Нарва-Йыэсуу ()
 35x35пкс Силламяэ ()
Улустары:
 33x33пкс Авинурме ()
 34x34пкс Азери ()
 33x33пкс Алайыэ ()
 36x36пкс Вайвара ()
 33x33пкс Ийзаку ()
 35x35пкс Иллука ()
 36x36пкс Йыхви (); Йыхви () ҡалаһын да индереп 
 35x35пкс Кохтла ()
 36x36пкс Кохтла-Нымме ()
 34x34пкс Лохусуу ()
 34x34пкс Люганузе (); 31x31пкс Пюсси () ҡалаһын да индереп 
 39x39пкс Мяэтагузе ()
 35x35пкс Сонда ()
 33x33пкс Тойла ()
 37x37пкс Тудулинна ()

 Йыгевамаа 
справа|мини|300x300пкс|Йыгевамаа өйәҙенең муниципалитеттары
Ҡалалары:
 37x37пкс Йыгева ()
 35x35пкс Муствеэ ()
 35x35пкс Пылтсамаа ()
Улустары:
 35x35пкс Йыгева ()
 34x34пкс Касепяя ()
 34x34пкс Пала ()
 32x32пкс Паламусе ()
 35x35пкс Паюси ()
 35x35пкс Пуурмани ()
 34x34пкс Пыльтсамаа ()
 34x34пкс Сааре ()
 35x35пкс Табивере ()
 35x35пкс Торма ()

 Ляэне-Вирумаа 
справа|мини|300x300пкс|Ляэне-Вирумаа өйәҙенең муниципалитеттары 
Ҡалалары:
 38x38пкс Кунда ()
 39x39пксРаквере ()
Улустары:
 37x37пкс Винни ()
 34x34пкс Виру-Нигула ()
 34x34пкс Вихула ()
 39x39пкс Вяйке-Маарья ()
 35x35пкс Кадрина ()
 33x33пкс Лаеквере ()
 35x35пкс Раквере ()
 32x32пкс Ракке ()
 37x37пкс Рягавере ()
 35x35пкс Сымеру ()
 31x31пкс Тамсалу (); Тамсалу  () ҡалаһын да индереп
 35x35пкс Тапа ();  40x40пкс Тапа ()  ҡалаһын да индереп
 33x33пкс Хальяла ()

 Ляэнемаа 
справа|мини|300x300пкс|Ляэнемаа өйәҙенең муниципалитеттары 
Ҡалалары:
 33x33пкс Хаапсалу ()
Улустары:
 31x31пкс Вормси ()
 37x37пкс Кулламаа ()
 35x35пкс Лихула (); Лихула () ҡалаһын да индереп
 37x37пкс Ҡалып:Ref-etбаш. ()
 38x38пкс()
 39x39пкс Ноароотси ()
 37x37пкс Ныва ()
 37x37пкс Ридала ()
 35x35пкс Ханила ()

 Пылвамаа 
справа|мини|300x300пкс|Пылвамаа өйәҙе муниципалитеттары 
Улустары:
 34x34пкс Ахья ()
 33x33пкс Валгъярве ()
 34x34пкс Вастсе-Куусте ()
 34x34пкс Вериора ()
 38x38пкс Вярска ()
 37x37пкс Канепи ()
 37x37пкс Кыллесте ()
 34x34пкс Лахеда ()
 35x35пкс Микитамяэ ()
 34x34пкс Моосте ()
 34x34пкс Орава ()
 34x34пкс Пылва (); 31x31пкс Пылва () ҡалаһын да индереп
 34x34пкс Ряпина (); Ряпина () ҡалаһын да индереп

 Пярнумаа 
справа|мини|300x300пкс|Пярнумаа өйәҙе муниципалитеттары 
Ҡалалары:
 37x37пкс Пярну ()
 37x37пкс Синди ()
Улустары:
 34x34пкс Аре ()
 35x35пкс Аудру ()
 32x32пкс Варбла ()
 35x35пкс Вяндра ()
 34x34пкс Вяндра (улус) ()
 37x37пкс Кихну ()
 33x33пкс Коонга ()
 37x37пкс Пайкузе ()
 31x31пкс Саарде ();  41x41пкс Килинги-Нымме () ҡалаһын да индереп
 34x34пкс Сауга ()
 33x33пкс Сурью ()
 33x33пкс Тахкуранна ()
 33x33пкс Тоотси ()
 33x33пкс Тори ()
 37x37пкс Тыстамаа ()
 34x34пкс Халинга ()
 37x37пкс Хяядемеесте ()

 Рапламаа 
справа|мини|300x300пкс|Рапламаа өйәҙе муниципалитеттары  
Улустары:
 34x34пкс Вигала ()
 37x37пкс Кайу ()
 34x34пкс Кехтна ()
 34x34пксКохила ()
 35x35пкс Кяру ()
 34x34пксМярьямаа ()
 34x34пкс Райккюла ()
 36x36пкс Рапла (); Рапла() ҡалаһын да индереп
 34x34пкс Юууру ()
 34x34пкс Ярваканди ()

 Сааремаа 
справа|мини|300x300пкс|Сааремаа өйәҙенең муниципалитеттары 
Ҡалалары:
 38x38пкс Курессааре ()
Улустары:
 36x36пкс  Вальяла ()
 36x36пкс Каарма ()
 35x35пкс Кихельконна ()
 37x37пкс Кярла ()
 36x36пкс Лаймяла ()
 37x37пкс Лейси ()
 36x36пкс Люманда ()
 36x36пкс Мустьяла ()
 37x37пксМуху ()
 33x33пкс Ориссааре ()
 37x37пкс Пёйде ()
 35x35пкс Пихтла ()
 36x36пкс Рухну ()
 37x37пкс Сальме ()
 33x33пкс Торгу ()

 Тартумаа 
справа|мини|300x300пкс|Тартумаа өйәҙенең муниципалитеттары 
Ҡалалары:
 36x36пкс Калласте ()
 33x33пкс Тарту ()
 39x39пкс Элва ()
Улустары:
 34x34пкс Алатскиви ()
 35x35пкс Вара ()
 37x37пкс Вынну ()
 38x38пкс Камбья ()
 37x37пкс Конгута ()
 34x34пкс Лаева ()
 34x34пкс Луунья ()
 34x34пкс Меекси ()
 34x34пкс Мякса ()
 34x34пкс Ныо ()
 34x34пкс Пейпсияяре ()
 34x34пкс Пийриссааре ()
 35x35пкс Пухья ()
 37x37пкс Ранну ()
 36x36пксРынгу ()
 35x35пкс Тарту ()
 34x34пкс Тяхтвере ()
 38x38пкс Хааслава ()
 34x34пкс Юленурме ()

 Харьюмаа 
справа|мини|300x300пкс|Харьюмаа өйәҙенең муниципалитеттары Ҡалалары
 31x31пкс Кейла ()
 37x37пкс Локса ()
 34x34пкс Маарду ()
 39x39пкс Палдиски ()
 35x35пкс Сауэ ()
 38x38пкс Таллин ()
Улустары:
 33x33пкс Аэгвийду ()
 34x34пкс Ания ();  31x31пкс Кехра () ҡалаһын да индереп
 31x31пкс Вазалемма ()
 35x35пкс Виймси ()
 33x33пкс Йыэляхтме ()
 38x38пкс Кейла ()
 34x34пкс Керну ()
 35x35пкс Кийли ()
 34x34пкс Козе ()
 37x37пкс Куусалу ()
 35x35пкс Нисси ()
 35x35пкс Падизе ()
 35x35пкс Раазику ()
 35x35пкс Раэ ()
 33x33пкс Саку ()
 30x30пкс Сауэ ()
 36x36пкс  Харку()

 Хийумаа 
справа|мини|300x300пкс|Хийумаа өйәҙенең муниципалитеттары 
Улустары:
 33x33пкс Кяйна ()
 39x39пкс Пюхалепа ()
 37x37пкс Эммасте ()
 38x38пкс Хийу ();  40x40пкс Кярдла () ҡалаһын да индереп

 Ярвамаа 
справа|мини|300x300пкс|Ярвамаа өйәҙенең муниципалитеттары
Ҡалалары:
 31x31пкс  Пайде ()
Улустары:
 31x31пкс Албу ()
 31x31пкс Амбла ()
 34x34пкс Вяятса ()
 35x35пкс Имавере ()
 36x36пкс Кареда ()
 36x36пкс Койги ()
 36x36пкс Коэру ()
 31x31пкс Пайде ()
 34x34пкс Роосна-Аллику ()
 32x32пкс Тюри ();  36x36пкс Тюри () ҡалаһын да индереп
 31x31пкс Ярва-Яаани ()

 Һылтанмалар 
 Реформа местного самоуправления  публикация эстонского института
 Реформа местного самоуправления  публикация института балтийских наук
 Administrative Территориальное деление Эстонии сайт института эстонского языка

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Икенсе дәрәжәләге административ берәмектәр
Категория:Эстония ҡалалары