Долгандар

Долга́ндар (үҙ атамалары — долган, тыа-киһи, саха) — Рәсәйҙәге төрки телле халыҡ. Бөтәһе 7900 тирәһе кеше иҫәпләнә. Красноярск крайындағы Таймыр Долгано-Ненец муниципаль районында — 5500, Саха Республикаһында — 1900 тирәһе долган йәшәй.

Таймырҙың төп халҡы. Теле долган; ҡайһы бер ғалимдар уны саха теленең диалекты тип һанай. Православие динен тоталар.

 Тарихы 
Долгандар халыҡ булараҡ XIX быуатта — XX быуат башында барлыҡҡа килә. Улар Лена һәм Оленёк  йылғалары буйынан күсеп килгән эвенктарҙан, сахаларҙан, урындағы эвенктарҙан, энцтарҙың айырым ғаиләләренән һәм күптән күсеп килгән урыҫ ғәиләләренән ойошҡан. Халыҡ булараҡ XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында барлыҡҡа килә. Долгандарҙың этнос булараҡ ойошоуында сахалар, сахалашҡан эвенктар, нганасандар һәм урыҫтар ҡатнаша. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында баҫылып сыҡҡан Брокгауз менән Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә «сахаларҙың бер өлөшө Йәнәсәй губернияһының Турухан крайына күсә. Ундағы долгандарҙы — ҙур булмаған тунгус ҡәбиләһен, шулай уҡ урыҫтарҙы сахалаштыралар». В. В. Ушницкий «Тунгусские роды Якутии XVII в.: вопросы происхождения и этнической принадлежности» тураһында былай тип яҙа :

Долгандарҙың оҙаҡ ҡына үҙ атамаһы булмай. Улар үҙҙәрен ырыу исеме менән атап йөрөтәләр. «Долган» этнонимы эвенк ырыуҙарының береһе — «долган»/«дулгаан» исеменән («урта», «урталағы», «эске») алынған. 1935 йылда Таймыр милли округы ҡарары менән рәсми рәүештә долган — саха исеме бирелә. 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа долгандарҙы сахалар тип яҙалар, ә 1959 йылғы иҫәп алыу буйынса айырым халыҡ итеп күрһәтеп тә, баҫмала сахалар итеп яҙалар.

Долган халҡы һанының динамикаһы:

Долгандарҙың иҫәбе үҙгәреү

 2002 йылда тораҡтарҙа долгандарҙың һаны :http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert  База микроданных Всероссийской переписи населения 2002 года

Красноярск крайы:

 Дудинка ҡалаһы 757
 Хатанга ауылы 637
 Новорыбная ҡасабаһы 635
 Сындасско ҡасабаһы 523
 Хета ҡасабаһы 402
 Катырык ҡасабаһы 362
 Попигай ҡасабаһы 346
 Волочанка ҡасабаһы 300
 Усть-Авам ҡасабаһы 300
 Кресты ҡасабаһы 289
 Новая ҡасабаһы 247
 Жданиха ҡасабаһы 244
 Хантайское озеро ҡасабаһы 224
 Норильск ҡалаһы 152
 Левинские Пески ҡасабаһы 112

Саха Республикаһы:

 Үрүң-Хайа ауылы 611
 Сааскылаах ауылы 364
 Якутск ҡалаһы 107

Төрки телле төньяҡ халыҡтарынан. Казактар долгандарҙы православие диненә күндереп, суҡындырған ваҡытта үҙ фамилияларын биргәндәр. Шул мәлдән һаҡланып килгән фамилиялар бар: Кудряков, Жарков, Чуприн, Поротов.

 Рәсәй ҡалалары һәм райондары буйынса долгандарҙың өлөшө (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу) 

(долгандарҙың өлөшө 5%-тан үткән муниципаль берәмектәр:
Рәсәй ҡалалары һәм райондары буйынса долгандарҙың өлөшөмуниципаль район, ҡала округыРФ субъекты% долган Анаабыр милли (долган-эвенк) МРСаха42,4 Таймыр Долган-Ненец МРКрасноярск15,7

 Теле 
Долган телен төрки телдәренең саха төркөмөнә индерәләр. Уның нигеҙендә эвенк теле баҫымына дусар ителгән саха теле ята.

Е. И. Убрятова фекеренсә, долган теле XVI быуат аҙағында, Дулган ырыуы эвенктарында (аҙаҡ башҡа төркөмдәрендә лә) саха теле баҫымынан барлыҡҡа килгән.

Долган телендә нориль, пясин, авам, хатанг һәм попигай һөйләштәре айырыла.

1973 йылда долган телендә беренсе китап — Огдо Аксёнованың «Бараксан» тигән шиғырҙар йыйынтығы сыға.

Ә 1984 йылда долган телендә әлифба донъя күрә .

1970 йылда урыҫ алфавиты нигеҙендә долган яҙмаһы булдырыла.

 Күренекле вәкилдәре 
 Аксёнова Огдо Егоровна — долган шағирәһе, долган әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы.
 Галерея Новосибирск дәүләт крайҙы өйрәнеү музейы 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 






Категория:Төрки халыҡтар
Категория:Рәсәй халыҡтары
Категория:Себер халыҡтары
Категория:Красноярск крайы халыҡтары
Категория:Саха Республикаһы халыҡтары
Категория:Төньяҡтың төп халыҡтары