Скептицизм

Скептици́зм ( — өйрәнеүсе) — хаҡиҡәттең ышанслылығын шик аҫтына ҡуйыусы, шикләнеүҙе төп фекерләү принцибы тип алға сығырыусы фәлсәфә йүнәлеше. Уртаса скептицизм барлыҡ гипотезалар һәм факттарға тотанаҡлылы булыуы менән сикләнә; объектив донъяны танып белеү мөмкинлеген инҡар итеүсе идеалистик йүнәлеш Русско-башкирский словарь общественно-политических терминов. (Г.К. Кунафина, Т.Д.Ишкина, 2001); объектив ысынбарлыҡты танып белеү мөмкинлеген инҡар иткән идеалистик йүнәлеш, һәр нәмәне шик аҫтына алыусанлыҡ, һәр нәмәгә шикләнеп ҡараусанлыҡ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005).

Секст Эмпирик үҙ хеҙмәтендә скептицизм шикләнеүҙе принцип итеп ҡарамай, шикләнеү догмасыларға ҡаршы бәхәс ҡоралы итеп файҙаланыла; скептицизм принцибы — күренеш.

Скептицизм ғәҙәти, методологик, фәнни, дини һәм фәлсәфәүи скептицизмдарға бүленә. Шикле шарттарҙан тыйылып тороу тип аңлатыла ғәҙәти скептицизм. Фәлсәфә скептицизмы — белемдең дөрөҫлөгөн шик аҫтына ҡуйыусы фәлсәфә йүнәлеше.Большой советской энциклопедии. 

Фәнни скептицизм — эмпирик яҡтан иҫбатланмаған тәғлимәткә (тәжрибә үткәреү юлы менән алынған, практикала тикшешерелгән тәғлимәт) эҙмә-эҙлекле ҡаршы тороу.

 Антик скептицизм 
Антик скетицизм башында КсенофанКсенофан — Античная философия — Энциклопедии & Словари  торған. Метафизик догматизмға (тәнҡит күҙлегенән ҡарамайынса, ҡанундарға һуҡыр рәүештә ышанып, уларға таянып фекер йөрөтөү ысулына) реакция булараҡ барлыҡҡа килгән антик скептицизм Пирронда, һуңынан урта академияла (Аркесилай), һуңғы скептицизмда (Энесидем, Агриппа, Секст Эмпирик) сағылыш таба. Энесидем скептицизмдың ун принцибы булыуын күрһәтә: тәүге алтаһы — тере йән эйәләренең, кешеләрҙең, һиҙеү органдарының айырмалы булыуы; ҡалған дүртәүһе — өйрәнелгән объекттың башҡа объекттар менән ҡатнаш булыуы; өйрәнеү иҫәбе менән бәйле булыуы; белем кимәленә, холҡона, закондарға, фәлсәфәүи һәм дини ҡараштарға бәйле булыуы.

 Урта быуаттар фәлсәфәһендә һәм Яңы дәүер фәлсәфәһендә скептицизм 
Скептицизм XVI—XVII быуаттарҙа антик скептиктарҙың әҫәрҙәренә ҡыҙыҡһыныу булғанға барлыҡҡа килә һәм артабан Европала агностицизм («яңы пирронизм») үҫешенә килтерә. Был осорҙа догманизмға ҡаршы булған скептицизм хөр фекерлелектең синонимына әйләнә.

Мөһим вәкилдәре:
 Ф. Санчес
 М. Монтень
 П. Бель
 Д. Юм

 Скептицизмды тәнҡитләү 
Белем ышаныс талап итә тип әйтә скептиктар. Әммә ул нисек быны белә ала? Был турала «Белем ышаныс талап итә икәненә скептиктар ышанмаһа, бының шулай икәнен ҡайҙан белә» тип яҙалар Теодор Шик менән Льюис Вон. Белем ышаныс талар иткәненә шикләнергә тура килә. Үрҙә әйтелгәнде иҫәпкә алып, логика закондарны таянып скептизизмды шикләнеп ҡарарға була һәм секптицизмға ҡаршы килергә була. Әммә ысынбарлыҡ тик логика закондарынан ғына тормай (унда үрҙә әйтелгәндәрҙе юҡ итә торған сиселмәгән парадокстар бар), шуға күрә тәнҡит менән һаҡ булырға кәрәк.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 В. П. Лега. Секст Эмпирик: Скептицизм как образ жизни // Mathesis. Из истории античной науки и философии. М., 1991, с. 210—219
 Юрий Семёнов «Идеологическая мода в науке и скептицизм»

 Һылтанмалар 
 Клуб септиков
 Журнал «Скепсис»
 Скептицизм на warrax.net
 Интернет баҫма «Скептик» http://sceptic.com.ua
Категория:Фәлсәфә йүнәлештәре һәм мәктәптәре