Тарту

Та́рту (; 1030—1224, 1893—1918 йылдарҙа Ю́рьев; 1224—1893 йылдарҙа Дорпат, Дёрпт () — Эмайыги (Омовжа;  — Эмбах) йылғаһында урынлашҡан ҡала, Таллиндан һуң халыҡ һаны буйынса Эстонияла икенсе ҡала, өйәҙ үҙәге.

 Дөйөм һүрәтләмә 
Тарту Эстонияның баш ҡалаһы Таллиндан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 185 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тарту Эмайыги йылғаһының ике ярында, уның Чуд-Псков күлдәр системаһына ҡушылған еренән 37 километрҙа; йылға буйлап 9 км ята.

 Климат 
Та́рту климаты уртаса диңгеҙҙән уртаса континенталь климатҡа тиклем үҙгәреүсән. Уртаса йыл температураһы — 4,9 °C 1961—1990 йй. һәм 6,5 °C 2000—2010 йй. Уртаса яуым-төшөм кимәле — 637 мм.

 Тарих 
Тарту — Балтик диңгеҙе буйындағы илдәрҙең иң боронғо ҡалаһы. Боронғо эсттарҙың был урындағы даими ерлеге V быуатҡа, ҡаласыҡ VI—VIII быуаттарға ҡараған. Ҡаласыҡ Тарбату (tarvas — эст. 'зубр') тип аталған. Ошонан һуң Тарту эстон атамаһы, шулай уҡ Dörpt, Dorpat йәки Дерпт барлыҡҡа килгән.

 Урта быуаттар 
1030 йылда Тарбату ҡаласығын Киев кенәзе Ярослав Мудрый отряды баҫып ала. Ярослав ҡаласыҡты үҙенең христиан исеме менән Юрьев тип атаған. Ошо ваҡытта Тарту тәү тапҡыр яҙма сығанаҡтарҙа осрай, шуға ҡалаға нигеҙ һалыу йылы тип 1030 йылды һанайҙар. 1061 йылда ҡала урындағы ҡәбиләләр менән кире ҡайтарыла. 1133 йылда Новгород кенәзе Всеволод Мстиславич яулап ала. 1215 йылда Юрьев ҡалаһын ҡылыслы немец рыцарҙары баҫа, әммә 1223 йылда эсттар баш күтәреү менән ҡала азат ителә. Ниәттәрен ҡалдырмай, немецтар баш күтәреүселәрҙе һәм Вячко кенәзен язаға тарттыралар.

Ҡалаға немецса Дорпат тип исем ҡушалар, епископ Герман I ҡаланы үҙ биләмәләре — Дорпат епископлығы үҙәге итә. Ошо сифатта ҡала ике йөҙ йыл дауамында була.

 XVII быуат 
1600—1603, 1625—1656 һәм 1661—1704 йылдарҙа Дорпат Швецияға ҡарай, 1603—1625 йылдарҙа — Речь Посполитая, 1656—1661 йылдарҙа — Рәсәй биләмәһенә инә.
справа|мини|Тарту университеты. Төп бина (2006)
1632 йылда «Густавиан Академиаһы» (хәҙер — Тарту университеты) асылған, Швед короллегендә Уппсала университенынан һуң икенсе булған.

 XVIII—XX быуат башы 
1704 йылдың йәйендә Төньяҡ һуғышы барышында Дорпат (Дерпт) Пётр I батша ғәскәрҙәре баҫып ала.

1783 йылдан — Лифлянд губернаһы өйәҙ ҡалаһы һәм Дерпт өйәҙенең административ үҙәге.

1802 йылда Дерпт (Тарту) университеты яңынан асылған, ҡала Эстонияның мәҙәни һәм фәнни үҙәге булып китә. Бында эстон әҙәбиәте, ваҡытлы матбуғат, профессиональ театрға (1870) нигеҙ һалына, тәү тапҡыр Йыр һәм бейеү байрамы үткәреләЭстонский энциклопедический словарь. Таллинн, 2008.(1869), уны күренекле эстон эшмәкәре, журналист, шағир Йохан Вольдемар Яннсен ойоштора.

1893 йылда, «немецлыҡты» алыу ваҡытында (Александр III заманы), ҡалаға Юрьев исеме ҡайтарыла, 1919 йылға тиклем һаҡлана.

 XX быуат 
Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың 30 мартында Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте «Эстлянд губернаһының ваҡытлыса административ төҙөлөшө хакимлығы һәм урындағы үҙидаралыҡ тураһында» положение ҡабул итә. Уның нигеҙендә Лифлянд губернаһы биләмәләре яңынан ҡарала, Юрьев өйәҙе Лифляндияның башҡа төньяҡ өйәҙҙәре һәм эстон халҡы менән Эстлянд губернаһына күсте.

1940 йылда Эстонияға совет ғәскәрҙәре инеп, ЭССР ойошторолдо, шул уҡ йылдың 6 авгусында СССР-на ҡушылды. 1940 йылдан Тарту дәүләт университеты совет юғары уҡыу йорто булды, унда эстон һәм урыҫ телдәрендә белем бирелде.

1941 йылдың 26 июлендә ҡалаға немец ғәскәрҙәре инде.

1944 йылдың 25 авгусында Тарту ҡалаһына совет ғәскәрҙәре инә. Һуғыш ваҡытында ҡалаға бик ныҡ зыян килтерелә — Таш күпер (Kivisild), «Ванемуйне» театр йорто, Эстон Халыҡ Музейы, Изге Иоанн һәм Изге Мария сиркәүе юҡ ителде.

 Халҡы 

 Халыҡ һаны 
 1825 1833 1840 1847 1856 1863 1867 1881 1897 1922 1934 8450Статистическое изображение городов и посадов Российской империи по 1825 год. Сост. из офиц. сведений по руководством директора Департамента полиции исполнительной Штера. Спб., 1829. 10 020Обозрение состояния городов российской империи в 1833 году / Изд. при министерстве внутренних дел. — Спб., 1834. 12 203Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. — Спб., 1840. 12 185Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи [по 1 мая 1847 года]. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. Спб., 1852. 12 914Статистические таблицы Российской империи, составленные и изданные по распоряжению министра внутренних дел Стат. отделом Центрального статистического комитета. [Вып. 1]. За 1856-й год. Спб., 1858. 14 386 21 014Resultate der am 3.  29 9741922 a. üldrahvalugemise andmed. 42 308Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. 50 342 58 876Rahvastiku koostis ja korteriolud: II rahvaloenduse tulemusi. 1939 1940 1941 1959 1970 1979 1989 2000 2010 2011 2012 60 281Strukturbereicht über das Ostland. 55 529 47 829 74 263Перепись населения СССР 1959 года  90 459Перепись населения СССР 1970 года  104 518Перепись населения СССР 1979 года  113 9772000. aasta rahvaloenduse tulemused I Faktiline ja alaline rahvastik, rahvastiku paiknemine, soo- ja vanuskoosseis  98 695 103 284 98 561 95 074Eesti statistika 2012 

 Этник составы 
Милләте1867Resultate der am 3. 18811897Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. Под ред. Н. А. Тройницкого. 21: Лифляндская губерния. — Спб., 1905, с. 78—79.19221934һаны%һаны%һаны%һаны%һаны%Барлығы21 01410029 97410042 30810050 34210058 876100эстон972046,316 52655,429 03968,642 45984,551 55987,6немецтар890742,410 48635,2702016,632106,427064,6урыҫтар18668,918186,136898,725705,126404,5башҡа5212,511443,825606,121034,219713,3
Этносы1979Население районов, городов и посёлков городского типа Эстонской ССР: По данным Всесоюзной переписи населения на 17 января 1979 года. — Таллин, 1980, с. 131—135.19892000. aasta rahvaloenduse tulemused. 20002010һаны%һаны%һаны%һаны%Барлығы104 381100113 420100101 169100103 284100эстон77 59774,382 03172,380 39779,583 18580,5урыҫтар21 53020,624 60421,716 24516,115 96615,5украиндар16851,667856,012391,212051,2финдар12711,21073 1,110721,0белорустар7490,74900,54840,5башҡа15491,517251,713721,3

 Телде белеү 
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2000 йыл
ТелБелеүселәр һанытуғаникенсе телбарлығы%эстон теле79894142109410493,0урыҫ теле18854540067286072,0фин теле549827188208,7урыҫ теле -369743697436,5немец теле -203232032320,1француз теле -187018701,8

 Ҡала райондары 
 Аннелинн
 Варику
 Веэрику
 Ваксали
 Ихасте
 Карлова
 Кесклинн
 Маарьямыйза
 Раади-Круусамяэ
 Ропка сәнәғәт районы
 Ропка
 Рянилинн
 Супилинн
 Таммелинн
 Тяхтвере
 Юлейыэ
 Яамамыйза (рәсми булмаған исеме — Хийналинн (Ҡытай ҡалаһы) һәм Шанхай)

 Иҡтисады 
Хәҙерге заманда ағас эшкәртеү һәм мебель сәнәғәте, машина төҙөлөшө һәм металл эшкәртеү, прибор төҙөү сәнәғәте, шулай уҡ еңел (тегеү, аяҡ кейеме) һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (A. le Coq һыра заводы) ҙур урын алған. Туристик секторы һәм медицина туризмы үҫешә.

 Иҫтәлекле урындар 

 Архитектура һәйкәлдәре 
Боронғо ҡалала тарихи-архитектура һәйкәлдәренең төп өлөшө урынлашҡан: ратуша (1789) һәм иртә классицизм стилендә ратуша майҙаны, торлаҡ йорттар, Яан сиркәүе (XIV быуат), университеттың баш корпусы (1804—1809).

 Ҡаланың билдәле кешеләре 
 Аавик Юхан (1884—1982) — эстон композиторы, дирижёр, музыкаль педагог. Симфоник һәм хор дирижёры булған (1911—1925 йылдар).
 Эрнст фон Бергманн (1836—1907) — хирург, асептикаға нигеҙ һалыусы.
 Бломериус Рихард Рихардович (1907—1991) — тирә-яҡты өйрәнеүсе.
 Бодуэн де Куртене Иван Александрович (1845—1929) — поляк һәм урыҫ тел белгесе.
 Фаддей Булгарин (1789—1859) — яҙыусы, журналист, тәнҡитсе, нәшерсе.
 Карл Эрнст фон Бэр (1792—1876) — эмбриология һәм анатомияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
 Вересаев Викентий Викентьевич (ысын фамилияһы — Смидо́вич), (1867—1945) — урыҫ һәм совет яҙыусыһы.
 Борис Вильде (1908—1942) — француз этнографы.
 Вольперт Лариса Ильинична (род. 1926) — эстон шахматсыһы, гроссмейстер (1978); әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы. 
 Гаккеншмидт Георг (1878—1968) — атлет, көрәшсе, яҙыусы һәм философ.
 Дудаев Джохар Муса улы (1944—1996) — авиация генерал-майоры. Чечен сәйәси эшмәкәре, 1990-сы йылдар азатлыҡ хәрәкәте юлбашсыһы, Чечен Республикаһы Ичкерияның беренсе президенты.
 Жилин Виктор Павлович (1946, Тарту — 1986) — яҙыусы-фантаст.
 Якоб фон Икскюль (1864—1944) — биолог, зоопсихолог һәм философ.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 



 Һылтанмалар 
 Кай Крашевски. Формирование мифологического образа Тарту в русской и эстонской культурах (дисс. на соискание уч. степ. Magister Artium)
 Веб-сайт города Тарту 
 Интерактивная карта современного зодчества в Тарту (объяснения на эстонском языке) 
 Тарту-Юрьев-Дерпт 
 Настольная справочная книга учащихся в высших учебных заведениях и путеводитель по г.  Юрьеву.  Тюрьморезов А. П.
 Тарту 
 ИМЕНА НЕ ВЫБИРАЮТ, В НИХ ЖИВУТ И УМИРАЮТ

 Тартуский музей «К Пушкину из Дерпта» 
 Портовый театр
 Театральный дом
 Тартуское певческое поле

Категория:Ганза
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары
Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар
Категория:Эстония ҡалалары