Дондағы Ростов

Дондағы Ростов () — Ростов өлкәһе һәм Рәсәйҙең Көньяҡ федераль округының административ үҙәге. Ҡала Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең көньяҡ-көнсығышында, Дон йылғаһы ярында, уның Азов диңгеҙенә ҡушылған ерененә 46 км юғарыраҡ урынлашҡан. Мәскәүгә тиклем алыҫлыҡ — 1076 км.

Халыҡ һаны — 1 109 835 кеше (2014), халҡы буйынса Рәсәй ҡалалары араһында унынсы урынды биләй. Көньяҡ федераль округ ҡалалары араһында 1-се урында тора (Дондағы Ростов, Волгоград, Краснодар, Әстерхан, Сочи).

 Тарихы 
Дондағы Ростовтың барлыҡҡа килгән ваҡыты 1749 йыл тип һанала, батшабикә Елизавета Петровнаның 1749 йылдың 15 декабрендәге грамотаһы буйынса нигеҙ һалына. Бынан һуң бында порт барлыҡҡа килә, ә 1761 йылда — хәрби Изге Димитрий Ростовский ҡәлғәһе төҙөлә башлай. Ҡулайлы географик урыны Ростовтың иҡтисади үҫешенә йоғонто яһай. Ҡаланың 100 йыллығында бында 15 мең кеше, ә инде XX быуатта 110 меңдән артыҡ кеше йәшәйОфициальный портал городской Думы и Администрации города.

Ростовтың иҡтисади үҫешенең нигеҙе — сауҙагәрлек булған. Шулай ҙа XX быуат башында бында йөҙҙән артыҡ предприятие булған. 1917 йылға тиклем Ростов ситкә тауар һатыу кимәле буйынса Рәсәйҙә өсөнсө урынды биләп торған. 1930 йылдар аҙағында халыҡ һаны һәм иҡтисади үҫеше буйынса Советтар Союзының иң эре ун ҡалалаһы иҫәбенә ингән.

280px|слева|thumb|Дондағы Ростовта 9 май
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында немец ғәсҡәрҙәре Ростовты ике тапҡыр алған: 1941 йылдың көҙөндә һәм 1942 йылдың йәйендә. Беренсе тапҡыр немец ғәскәрҙәре ҡаланы 1941 йылдың 17 ноябрендә баҫып алғанБусленко Н. И. На ростовских рубежах: немецкие письма сорок первого года. Ростов-на-Дону, 2005., бер аҙнанан, 28 ноябрҙә, маршал С. К. Тимошенко командованиеһындағы совет ғәсҡәрҙәре ҡаланы азат иткән.

280px|thumb|9 май Парады
1942 йылдың 24 июлендә Ростовҡа вермахтың 17-се армияһы ингән. Оккупация осоронда нацистар тарафынан 40 меңдән ашыу кеше язаланған, 53 меңе көсләп Германияға ҡоллоҡҡа оҙатылғанДействительное количество угнанных в Германию из СССР не поддаётся точному учёту, поскольку в советских источниках угнанные насильно не отделялись от тех, кто добровольно ушёл на Запад вслед за отступающими немецкими войсками (И. Г. Ермолов. Три года без Сталина. Стр. 217). 1943 йылдың 14 февралендә Дондағы Ростов немец ғәсҡәрҙәренән азат ителгән . Һуғыш ҡалаға ҙур зыян килтергән, 270 завод һәм фабриканың алтауһы ғына һаҡланып ҡалған. Театр биналары, институт, мәктәп һәм дауаханалар шартлатылған һәм яндырылған.

1970 йылда Дондағы Ростов СССР Юғары Советы Указына ярашлы Ленин ордены менән бүләкләнгән, 1982 йылда СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән I дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән. Бөйөк Ватан һуғышының 63-сө йыллығы алдынан Ростовҡа «Хәрби Дан ҡалаһы»Указ Президента Российской Федерации от 5 мая 2008 года № 556 «О присвоении городу Ростову-на-Дону почётного звания Российской Федерации „Город воинской славы“»  тигән почетлы атама бирелгән.

Бөгөнгө Ростов — Рәсәйҙең иң эре мегаполистарының береһе, көньяҡ илдең сәйәсәти, иҡтисади, мәҙәни һәм фәнни үҙәге, мөһим транспорт магистраль узелы.

 Административ бүленеш 

Ҡала 8 районға бүленгән.
№РайонМайҙан, км²Халыҡ һаны, чел 1Ворошилов районы 38,0  2Тимер юл районы 69,0  3Киров районы 18,6  4Ленин районы 13,0  5Октябрь районы 49,5  61 Май районы 44,1  7Пролетар районы 37,1  8Совет районы 85,4 
] </ref> ====
Дондағы Ростов көньяҡ илдең, төрлө халыҡтарҙың күплеге буйынса, миллионлы ҡалалар араһында беренселекте биләй.
+2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса милли составы :МилләтИҫәбе,кеше милләтенкүрһәтеүселәр %Урыҫтар960 88390,1 %Әрмәндәр41 5533,4 %Украиндар16 2491,5 %Әзербайжандар6 7390,6 %Ҡаҙаҡтар5 2910,5 %Грузиндар3 9600,4 %Белорустар2 8740,3 %Корейҙар2 7920,3 %Йәһүдтәр2 4030,2 %Лезгиндар1 6600,2 %Ҡырғыҙҙар1 3740,1 %Үзбәктәр1 188 0,1 %Чечендар1 0730,1 %Осетиндар9920,1 %Гректар9500,1 %Ингуштар9280,1 %Сиғандар8930,1 %Таджиктар8520,1 %ҡалған милләттәр13 8611,7 %Милләттәрен күрһәтеүселәр, бөтәһе1 066 523100,0 %БАРЛЫҠ ХАЛҠЫ1 089 900

Урыҫтар араһынан 2005 кеше үҙҙәрен төп халыҡ казактар иҫәбенә индергәндәр.

 Халыҡ һаны динамикаһы 
Халыҡ һанының үҙгәреүе (мең кеше)

 Тыуым һәм үлем 
 Күрһәткес
 1990
 1999
 2000
 2001
 2002
 2003
 2004
 2005
 2006
 2007
 2008
 2009
 2010
 2011
 2012
 2013Ростовстат. Естественное движение населения в Ростовской области за 2013 год 
  1000 кешегә, тыуғандар һаны
 11.2
 6.7 
 7.5
 7.6
 8.49
 8.6
 8.55
 8.54
 8.62
 8.99
 9.1
 9.6
 10.3
 10.0
 11.1
 11.1
  1000 кешегә, вафат булғандар һаны
 11.9
 13.4
 14.7
 14.8
 15.3
 13.7
 13.59
 13.75
 13.27
 13.08
 14
 13.4
 12.9
 11.9
 11.8
 11.7
  1000 кешегә, тәбиғи артым (кәмеү)
  -0.7
  -6.7
  -7.2
  -7.2
  -6.8
  -5.1
  -5.04
  -5.21
  -4.65
  -4.09
  -4.9
  -3.8
  -2.6
  -1.9
  -0.7
  -0.6


 Райондар буйынса халыҡ һаны 
(мең кеше)
 Район
 1970
 1979
 1989
 2002
 2010
  Ворошилов
  —
  —



  Ленин





  Пролетарий





  Тимер юл районы





  Октябрь





  Совет	
  —




  Киров	





  Беренсе май районы







 Иҡтисады 
Ҡаланың төп аэропорты «Рәсәй аэропорттары» холдингына инә («Ренова» составында)[ http://www.ar-management.ru/ ].
Хәҙерге ваҡытта төрөк Limak Holding менән ҡаланың яңы «Көнсығыш» аэропорты төҙөлә[ http://www.rostov.aif.ru/money/vybran_genpodryadchik_stroitelstva_aeroporta_yuzhnyy Хәҙерге ваҡытта төрөк Limak Holding менән ҡаланың яңы «Көнсығыш» аэропорты төҙөлә].

 Иҫтәлекле урындар 
 Ҡала думаһы бинаһы.
 А. Солженицын Йорто.
 Г. Г. Пустовойтов сауҙа йорто.
 Гәзит урамындағы бәҙрәф.
 Парамонов складтары.
 Сурб Хач сиркәүе.
 Пресвятая Богородица раштыуаһындағы Ростов Кафедраль соборы.
 М. Горький исемендәге Ростов академия драма театры.
 Ростов өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы.
 Ростов дәүләт циркы.
 С. Н. Мнацаканов килем йорто булған, ХХ быуат башында.
 Ир-ат шәхси реаль училище Ягубьянец С. Я.
 Килем йорто Пивоварова.
 Кистов килем йорто булған.
 Максимова Йорт.
 Врангел Йорт.
 Өйҙә Ҡаралама.
 Степан Акимов килем йорто булған.
 Мыльцын килем йорто булған.
 Квитко килем йорто булған.
 Бострикин килем йорто булған.
 Трунов Йорт.

 Театр 
Ростов дәүләт музыка театры, рәсәйҙең көньяғындағы иң ҙур музыка театрҙарының береһе. Дондағы Ростов ҡалаһында урынлашҡан.

1931 йылдың ғинуарында ул дәүләт театры статусына эйә була. Был Советтар Союзында музыка сәнғәтендә һиҙелерлек эҙ ҡалдырған иң яҡшы оперетта театры була. 1999 йылдың сентябрендә театр яңы бинаға күсә. Яңы Ростов дәүләт музыка театры Рәсәйҙә ысын мәҙәни феномен була. Ул, үҙенең статусын үҙгәртеп, музыкаль театрҙың тулы хоҡуҡлы вариҫы булараҡ, бөгөн үҙ репертуарында опера, балет, оперетта, мюзикл, рок-опера, музыкаль новеллалар, иҫ киткес симфоник концерттар тота.

Дондағы Ростовтың академия драма йәштәр театры, элекке Ленин комсомолы исемендәге Ростов йәш тамашасылар театры. Ростов дәүләт ҡурсаҡ театры — дондағы Ростовта 1935 йылда нигеҙ һалынған ҡурсаҡ театры.

 Фән һәм мәғариф 
 Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы.

 Мәҙәниәте 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Рәсми сайт 
 Ҡала Дондағы Ростов

*
Категория:Миллионер ҡалалар
Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары
Категория:Хәрби дан ҡалалары