Билсән

Билсән () — астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

 Таралышы 
Яҡынса 200 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ Америкала һәм Африкала таралған. Башҡортостанда 9 төрө үҫә. Башҡортостан Республикаһында киң таралған (татырлы тупраҡлы болонда үҫкән ҡанатлы билсән башҡа). Ябай билсән, һаҙ билсәне, башлы билсән — баллы һәм мал аҙығы үҫемлектәре.

 Биологик яҙма 
Ике һәм күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, тармаҡлы, йыш ҡына сәнскәкле, 50—200 см бейеклектә. Япрағы бөтөн йәки ҡауырһын һымаҡ бүлемле, оҙонса ҡыяҡлы, ултырма йәки һаплы, сите сәнскәкле. Сәскәһе ҡыҙыл (төрлө төҫмөрлө), һирәгерәк алһыу, һары йәки аҡ, кәрзинкә сәскәлегенә йыйылған, күпселек өлөшөндә сәнскеле төргәк һәм оҙон һарғылт яры бар, төклө. Июнь—октябрҙә сәскә ата. Емеше — ялпаҡ күп рәтле өлпөлө орлоҡ, сентябрь—октябрҙә өлгөрә.

 Тасуирлама 
Ҡайһы бер төрҙәре составында алкалоидтар, кумариндар, флавоноидтар, эфир майҙары бар. Шырт билсән, йәки алһыу күрән — юҡҡа сығарыуы ауыр булған үренте тамырлы ҡый үләне. Тамыр системаһы тупраҡҡа 2—3 (ҡайһы ваҡыт 5—9) м тәрәнлеккә киткән вертикаль һәм уларҙан сыҡҡан 1,5—2 (ҡайһы ваҡыт 4—7) м горизонталь тамырҙарҙан тора. Һабағының бейеклеге 30—150 см. Япрағы оҙонса ланцет формаһында, бөтөн, ҡайһы осраҡта ҡауырһын һымаҡ айырмалы, осо сәнскәкле, ултырма. Сәскәһе шәмәхә‑алһыу төҫтә. Башлыса вегетатив ысул (тамыр үҫентеһе һәм киҫәге), һирәгерәк орлоҡ (бер үҫемлектә 4‑тән 36 меңгә тиклем орлоҡ барлыҡҡа килә) менән үрсей. Бөтә ауыл хужалығы зоналарында таралған. Көрәш саралары: алдан йомшартыу менән тәрән туңға һөрөү һәм пар баҫыуҙарын ваҡытында эшкәртеү, гербицидтар ҡулланыу һ.б.

 Әһәмиәте һәм ҡулланылыуы 
Бал биреүсе үҫемлек. Көнбайыш Себер шарттарында бер гектарҙан 240 килограмға тиклем бал алырға мөмкин.

Йәйен һәм көҙөн төньяҡ боландары (Rangifer tarandus Linnaeus) яратып ашай. Алтай маралы ла (Cervus elaphus sibiricus Severtzow)[7][8] был үҫемлек менән туҡлана.

 Әҙәбиәт 
 Бахтизин Н. Р., Рахимов Э. М. Сорные растения Башкирской АССР и меры борьбы с ними. Уфа, 1958; Никитин В. В. Сорные растения СССР. Л., 1983.



 Ҡыҙыҡлы факттар 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 



 Әҙәбиәт 





Категория:Астра сәскәләр
Категория:Африка флораһы
Категория:Евразия флораһы
Категория:Төньяҡ Америка флораһы