Тан династияһы

Тан династияһы (18 июнь 618 йыл — 4 июнь 907 йыл, , Танчао) — ҡытай императорҙарының Ли Юаньдан башланған династияһы. Ли Юаньдың улы император Ли Шиминь крәҫтиән ихтилалдарын һәм үҙалылыҡҡа ынтылған аҡһөйәктәр көстәрен баҫтырғандан һуң прогрессив сәйәсәт алып бара башлай. Ҡытайҙа нәҡ Тан династияһының дәүере илдең иң ҡеүәтле осоро булып һанала. Был заманда ул үҫеш буйынса шул ваҡыттағы дәүләттәрҙән алда барған.

 Тарих 
мини|300px|
Тан династияһы Ли Юаньдан башлана. Ул табгачҡытайланған тоба-күскенселәр тоҡомонан, Л. Н. Гумилёв буйынса был халыҡ тигеҙ дәрәжәлә Ҡытайға һәм Бөйөк Далаға яҡын булып торған тип һүрәтләгән. халҡы йәшәгән Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрендәге ер биләүселәр нәҫеленән барлыҡҡа килгән. Ли Юань үҙенең улы Ли Шиминь менән бергә граждандар һуғышында («Ғәҙел һуғышта») еңәләр. Был һуғыштың төп сәбәбе булып Суй династияһының императоры Ян-диҙың ҡаты һәм аҡылһыҙ сәйәсәте тора. 618 йылда Чанъань ҡалаһында Ли Юань император тип Гао-цзу династия исеме аҫтында иғлан ителә. Һуңғараҡ уның улы Ли Шиминь идаралыҡты үҙ ҡулына ала һәм был династия 907 йылға тиклем власта була, тик 690—705 йылдарҙа ғына Чжоу династияһына ҡараған императрица У Цзэтянь тәхеттә ултыраГумилёв Л. Н. Древние тюрки. М.: 1967. 504 с..
 Идеология 
Иң баштан алып уҡ Тан династияһы төп ҡытай һәм дала башланғыстарын берләштереүсе була. Династияны нигеҙләүсе Бөйөк Даланың халыҡтары, уларҙың холоҡ-фиғелдәре һәм йолалары менән бик яҡшы таныш булған. Ли Юаньдың яҡын кешеләре лә шулай булғандар. Тан идарылығының беренсе осоронда ике төбәк араһында интенсив мәҙәни алышыу барған, дала Тан Ҡытайына алдынғы ғәскәр биргән. Император бер үк ваҡытта табғас халҡының ханы йәки ҡағаны булып торған, ошондай үҙләштереү төркөт ханы Күлтәгингә арналған ташъяҙмала нығытылғанМалов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. М.-Л., 1951. 451 с., ул үҙе һәм үҙенең халҡын ҡытайҙың түгел, ә табғас ҡағанының (ханының) «ҡолы» (вассалы) тип әйткән.

Ҡытай менән Даланы физик һәм мәҙәни тан императоры власы аҫтында берләштереү идеяһы быуаттар буйы дәүләттең эске һәм тышҡы сәйәсәтенең йүнәлешен билдәләгән.

 Мәҙәниәт һәм иҡтисад 

Илдә тыныслыҡ һәм тәртип урынлашыуы халыҡтың бөтә көсөн Ҡытай именлеге һәм файҙаһына булышлыҡ иткән. Ауыл хужалығы, ваҡ һөнәрселек һәм сауҙа гөрләп үҫешкән. Туҡыусылыҡ, буяу эше, көршәкселек, металлургия, караптар төҙөү технологиялары яңы уңыштар яулайҙар. Бөтә дәүләт ҡоро һәм һыу юлдары селтәре менән ҡаплана. Тай-цзун осоронда Ҡытай Япония, Корея, Һиндостан, Иран, Ғәрәбстан һәм башҡа илдәр менән иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәр төҙөй.

Илдә фән һәм техника үҫеш ала. Беҙҙең эраның 725 йылында И Син һәм Лян Линцзань оҫталары менән тәүге анкер механизмлы механик сәғәт эшләнелә. Дары ҡоралы тарала: алда фейерверк, ракеталар һәм флотта «ут йыландары» рәүешендә файҙаланылһа, һуңыраҡ снарядтар менән атыр өсөн ысын ҡорал кеүек файҙаланыла.

Бөтә ил буйынса сәй эсеү киң тарала. Сәйгә үҙенсәлекле мөнәсәбәт формалаша: сәй сәнғәте (Ча И, 茶艺) арҡаһында, дарыу йәки аҙыҡ-түлектең береһе булып ҡулланылған эсемлек, ҡытай мәҙәниәтенең мөһим элементына әйләнә. Ҡытай классик әҙәбиәте Тан дәүеренең билдәле сәй танатанаһын үткәргән оҫталары — Лу Тун һәм Лу Юй исемдәрен мәңгеләштергән.

 Сәйәси һәм административ ҡоролош 


 Тәүге реформалар 
Суй кодексына нигеҙләнеп Тан енәйәт кодексы баҫылып сыға, ул үҙгәртелгән рәүештә Вьетнамда, Кореяла һәм Японияла ҡулланылаEbrey, Walthall & Palais 2006, p. 91.. 653 йылда енәйәт кодексы үҙенең билдәле формаһын ала: язалар һәм енәйәттәргә бүленгән ул 500 статьянан. Унда язалар 10 тапҡыр еңел таяҡ менән һуғыуҙан башланып 100 тапҡыр ауыр таяҡ менән һуғыуға, һөргөнгә һәм каторгаға ебәреүгә, үлем язаһына тиклем барып еткән.. Кодекс социаль тигеҙһеҙлек урынлаштырған: язаның ауырлығы енәйәтсенең социаль һәм сәйәси торошона буйһонған. Мәҫәлән, әгәр ялсы үҙенең хужаһын үлтерһә — уға яза бик ауыр булған, һәм киреһенсә.. Тан кодексы үҙгәртеүҙәр менән һуңғараҡ 1397 йылдағы Мин империяһы (1368—1644) кодексында ла ҡулланылған..

Идаралыҡ менән өс (бөтәһе алты) «шэн» (省, shěng) министырлыҡтары шөғәләнгән. Унан башҡа, анығараҡ мәсьәлә сисеүсе, алты идаралыҡ — «бу» (部, bù) булған. Бу һәм шэн Тан системаһы бик уңайлы булған һәм ул ҙур үҙгәртеүҙәр кисереп 1912 йылда Цин династияһы ҡолағанына тиклем ғәмәлдә була..

Империяның сағыу баш ҡалаһы булып Чанъань ҡалаһы (хәҙергә Сиань) булған, унда император һарайы урынлашҡан.  Һарайға килгән вәкилдәрҙе музыка, спорт ярыштары, шиғриәт, һынлы һүрәт сәнғәте, театраль һәм акробатик сығыш яһауҙары менән ҡаршы алғандар. Бик күп хазина һәм байлыҡтарҙа бында һаҡланған.


 Һалымдар һәм халыҡ иҫәбен алыу 
Тан хөкүмәте һәр ваҡыт үҙенең халҡының һанын белергә ынтылған. Тәүге тан хөкүмәте һәр бер ғаиләгә иген менән еңел һалым индерә, был төбәк органдарҙа теркәлеүҙе файҙалы иткән. 609 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса империяла 9 миллион йорт хужалығы йәки 50 миллион кеше булған. 742 йылғы артабанғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса илдә 50 000 000 кеше барлығын һанағанEbrey, Patricia Buckley (1999), The Cambridge Illustrated History of China, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-66991-X (paperback).

754 йылда илдә 1859 ҡала, 321 префектура, 1538 округ иҫәпләнгән.. Ҡалалар күп булыуына ҡарамаҫтан, ауыл халҡы дөйөм халыҡтың 80-90 % тәшкил иткән..

 Тарҡылыш 
Тан династияһының тарҡылышы бик дөрөҫ итеп билдәләнмәгән, әммә VIII быуаттағы ихтилалдар серияһы һәм хәрби еңелеүҙәр үҙәк власының көсһөҙләнә башлауына килтерә. 740 йылдарға ҡарата Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең Хөрәсән провинцияһынан килгән ғәрәптәр Фирғәнә үҙәнендә һәм Согдианала нығынғандар. 751 йылда Талас һуғышы ваҡытында ҡытай ғәскәренең ялланған отрядтары алаш яланын ташлап китәләр, был ғәскәр башлығы Гао Сяньчжинды сигенергә мәжбүр итә. Һуңыраҡ Ань Лушань етәкселегендәге ихтилал (756—761 йй.) ҡабына, ул оҙаҡ йылдар буйы сәскә атҡан илде бөлгөнлөккә килтерә. Ихтилалдың тағы ла бер сәбәбе булып провинцияларҙың хәрби цзедуши-губернаторҙарының үҙәк властҡа ҡарата көнәркәшлеге үҫә. Ань Лушань 746—763 йылдарҙа булған Янь дәүләтен төҙөй, ул ике баш ҡаланы (Чанъань һәм Лоян) һәм бик ҙур территорияны үҙ эсенә алып торған. Янь дәүләтендә дүрт император алышына, әммә ихтилалды уйғырҙар менән берлектә лә баҫтырыу ауырға төшә. Тан Империяһы Урта Азия өҫтөндә контролен юғалта.


858 йылда Бөйөк канал районындағы ҡот отҡос һыу баҫыуы булған, ул Төньяҡ Ҡытайҙың киң тигеҙлектәрен баҫа һәм ун меңләп кешенең һәләк булыуына килтерә. Был ҡытайҙарҙың Тан династия алла менән ҡуйылғанына ышаныуҙы һелкетә. 873 йылда илдә иген бик ныҡ уңмай, ҡайһы бер райондарҙа ғәҙәти уңыштың яртыһында йыя алмайҙар, ун меңләп кеше астан үлеү сигендә ҡалалар. Тан династияһының тәүге осоронда бындай бәләләрҙән һаҡланыр өсөн күпләп иген йыйылған, әммә IX быуатта бындай ҡаза алдында булдыҡһыҙ булып сыға.

Традицион тарих буйынса, династияның тарҡылышының бер факторҙары булып һарайҙа евнухтарҙың көсәйеүе булып тора. Улар махсус кәңәшсе органды шуми-юань (樞密院) төҙөгәндәр һәм IX быуатҡа ҡарай сәйәси ҡарарҙарға, ҡаҙна менән идара итергә һәм, фараз буйынса, хатта императорҙарҙы үлтерергә етерлек властары булған. Чжу Цы ихтилалынан (朱泚; 783—784) һуң, уларҙың ҡулы аҫтына Шэньцэ (神策軍) ғәскәре инә. 817 йылда Император Цзинцзун (唐敬宗) евнухтар менән үлтерелгәндән һуң, уның ҡустыһы — Император Вэньцзун (唐文宗; 809—840, тәхеттә: 827—840) евнухтарға ҡаршы әүҙем ҡаршылыҡ күрһәтә, ләкин бик ҙур уңышлыҡтар яулай алмай.

 Династияның бөтөүе 
Тан династияһының һуңғы осоронда үҙәк власының хәлһеҙләнеүе һәм провинцияларҙың хәрби губернаторҙарының көсәйеүе күҙәтелә. Императорҙарҙың компетентһыҙлығы һәм чиновниктарҙың коррупцияһы уңайһыҙ тәбиғи шарттар — ҡоролоҡтар һәм аслыҡтар менән бергә күп кенә ихтилалдар тоҡаныуына сәбәптәр булып торғандар. Хуан Чао һәм уның эйәреүселәре етәкселегендәге ихтилал һәм төрлө хакимлыҡ итеүсе синыфтар төркөмдәре араһындағы көрәш һуңғы тапҡыр династияның идаралығын бөтөрә. Баш күтәреүселәр ике баш ҡаланы ла — Чанъаньды һәм Лоянды баҫып алалар һәм талайҙар. Ихтилалды баҫытырыу ун йыл буйы дауам итә, әммә башҡаса династия ҡайтанан хакимлығын аяғына тора алмаған. 907 йылда Тан династияһының аҙаҡҡы императорын Ли Чжуны хәрби начальник Чжу Вэнь ҡолата, ул алда Хуан Чао яғында була һәм династия яғына күсә. Чжу Вэнь яңы династияны — Һуңғы Лянды нигеҙләй һәм үҙенә Тайцзу (太祖) ғибәҙәтхана иемен ала. Чжу Вэнь түңкәрелеше Биш династиялар һәм ун батшалыҡтар дәүеренең (907—960) башланыуын билдәләй.

 Тан династияһы императорҙары 
+ Тан династияһы (618—690, 705—907) Ғибәҙәтхана исеме Үҙ исеме Идаралыҡ итеү йылдары Йыл иҫәбенең девизы һәм йылдары Тан династияһы  (618—690) Гао-цзу 高祖 Gāozǔ Ли Юань 李淵 Lǐ Yuān 618—626 Удэ (武德 Wǔdé) 618—626 Тай-цзун 太宗 Tàizōng Ли Шиминь 李世民 Lǐ Shìmín 627—649 Чжэньгуань (貞觀 Zhēnguān) 627—649 Гао-цзун 高宗 Gāozōng Ли Чжи 李治 Lǐ Zhì 650—683 Юнхуэй (永徽 Yǒnghūi) 650—655
 Сяньцин (顯慶 Xiǎnqìng) 656—661
 Луншо (龍朔 Lóngshuò) 661—663
 Линьдэ (麟德 Líndé) 664—665
 Цяньфэн (乾封 Qiánfēng) 666—668
 Цзунчжан (總章 Zǒngzhāng) 668—670
 Сяньхэн (咸亨 Xiánhēng) 670—674
 Шанъюань (上元 Shàngyuán) 674—676
 Ифэн (儀鳳 Yífèng) 676—679
 Тяолу (調露 Tiáolù) 679—680
 Юнлун (永隆 Yǒnglóng) 680—681
 Кайяо (開耀 Kāiyào) 681—682
 Юнчунь (永淳 Yǒngchún) 682—683
 Хундао (弘道 Hóngdào) 683 Чжун-цзун 中宗 Zhōngzōng Ли Сянь 李顯 Lǐ Xiǎn или Ли Чжэ 李哲 Lǐ Zhé 684һәм 705—710 Сышэн (嗣聖 Sìshèng) 684 Жуй-цзун 睿宗 Rùizōng Ли Дань 李旦 Lǐ Dàn 684—690һәм 710—712 Вэньмин (文明 Wénmíng) 684
 Гуанчжай (光宅 Guāngzhái) 684
 Чуйгун (垂拱 Chúigǒng) 685—688
 Юнчан (永昌 Yǒngchāng) 689
 Цзайчу (載初 Zàichū) 690 Чжоу династияһы (690—705) У Цзэтянь 武則天 Wǔ Zétiān (рәсми ғибәҙәтхана исеме булмаған) У Хоу 聖神 Shèng Shén 690—705 Тяньшоу (天授 Tiānshòu) 690—692
 Жуи (如意 Rúyì) 692
 Чаншоу (長壽 Chángshòu) 692—694
 Яньцзай (延載 Yánzài) 694
 Чжэншэн (證聖 Zhèngshèng) 695
 Тяньцэваньсуй (天冊萬歲 Tiāncèwànsùi) 695—696
 Ваньсуйдэнфэн (萬歲登封 Wànsùidēngfēng) 696
 Ваньсуйтунтян (萬歲通天 Wànsùitōngtiān) 696—697
 Шэньгун (神功 Shéngōng) 697
 Шэнли (聖曆 Shènglì) 698—700
 Цзюши (久視 Jiǔshì) 700
 Дацзюй (大足 Dàjú) 701
 Чанъань (長安 Cháng'ān) 701—705 Тан династияһының дауамы (705—907) Чжун-цзун (中宗)(икенсе идаралығы) Ли Сянь (李顯) йәки Ли Чжэ (李哲) (һәм 684) 705—710 Шэньлун (神龍Shénlóng) 705—707
 Цзинлун (景龍Jǐnglóng) 707—710 Шао-ди 殤帝 Shàodì Ли Чунмао 李重茂 Lǐ Chóngmào 710 Тайлун (唐隆 Tánglóng) 710 Жуй-цзун 睿宗 Rùizōng Ли Дань 李旦 Lǐ Dàn (һәм 684—690),710—712 Цзинъюнь (景雲Jǐngyún) 710—711
 Тайцзи (太極Tàijí) 712
 Яньхэ (延和Yánhé) 712 Сюань-цзун 玄宗 Xuánzōng Ли Лунцзи 李隆基 Lǐ Lóngjī 712—756 Сяньтянь (先天 Xiāntiān) 712—713
 Кайюань (開元 Kāiyuán) 713—741
 Тяньбао (天寶 Tiānbǎo) 742—756 Су-цзун肅宗 Sùzōng Ли Хэн 李亨 Lǐ Hēng 756—762 Чжидэ (至德 Zhìdé) 756—758
 Цяньюань (乾元 Qiányuán) 758—760
 Шанъюань (上元 Shàngyuán) 760—761 Дай-цзун代宗 Dàizōng Ли Ю 李豫 Lǐ Yù 762—779 Баоин (寶應 Bǎoyìng) 762—763
 Гуандэ (廣德 Guǎngdé) 763—764
 Юнтай (永泰 Yǒngtài) 765—766
 Дали (大曆 Dàlì) 766—779 Дэ-цзун德宗 Dézōng Ли Ко 李适 Lǐ Guā 780—805 Цзяньчжун (建中 Jiànzhōng) 780—783
 Синъюань (興元 Xīngyuán) 784
 Чжэньюань (貞元 Zhēnyuán) 785—805 Шунь-цзун 順宗 Shùnzōng Ли Сун 李誦 Lǐ Sòng 805 Юнчжэнь (永貞 Yǒngzhēn) 805 Сянь-цзун 憲宗 Xiànzōng Ли Чунь 李純 Lǐ Chún 806—820 Юаньхэ (元和 Yuánhé) 806—820 Му-цзун 穆宗 Mùzōng Ли Хэн 李恆 Lǐ Héng 821—824 Чанцин (長慶 Chángqìng) 821—824 Цзин-цзун 敬宗 Jìngzōng Ли Чжань 李湛 Lǐ Zhàn 824—826 Баоли (寶曆 Bǎolì) 824—826 Вэнь-цзун 文宗 Wénzōng Ли Ан 李昂 Lǐ Áng 826—840 Баоли (寶曆 Bǎolì) 826
 Дахэ (大和 Dàhé) или Тайхэ (Tàihé 太和) 827—835
 Кайчэн (開成 Kāichéng) 836—840 У-цзун 武宗 Wǔzōng Ли Янь 李炎 Lǐ Yán 840—846 Хуэйчан (會昌 Hùichāng) 841—846 Сюань-цзун 宣宗 Xuānzōng Ли Чэнь 李忱 Lǐ Chén 846—859 Дачун (大中 Dàchōng) 847—859 И-цзун 懿宗 Yìzōng Ли Цуй 李漼 Lǐ Cǔi 859—873 Дачун (大中 Dàchōng) 859
 Сяньтун (咸通 Xiántōng) 860—873 Си-цзун 僖宗 Xīzōng Ли Сюань 李儇 Lǐ Xuān 873—888 Сяньтун (咸通 Xiántōng) 873—874
 Цяньфу (乾符 Qiánfú) 874—879
 Гуанмин (廣明 Guǎngmíng) 880—881
 Чжунхэ (中和 Zhōnghé) 881—885
 Гуанци (光啟 Guāngqǐ) 885—888
 Вэньдэ (文德 Wéndé) 888 Чжао-цзун 昭宗 Zhāozōng Ли Е 李曄 Lǐ Yè 888—904 Лунцзи (龍紀 Lóngjì) 889
 Дашунь (大順 Dàshùn) 890—891
 Цзинфу (景福 Jǐngfú) 892—893
 Цяньнин (乾寧 Qiánníng) 894—898
 Гуанхуа (光化 Guānghuà) 898—901
 Тяньфу (天復 Tiānfù) 901—904
 Тянью (天佑 Tiānyòu) 904 посмертное имя Ай-ди 哀帝 Āidì или Чжао Сюань-ди 昭宣帝 Zhāoxuāndì Ли Чжу 李柷 Lǐ Zhù 904—907 Тянью (天佑 Tiānyòu) 904—907

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

Категория:Ҡытай тарихында дәүләттәр
Категория:Ҡытай нәҫелдәре
Категория:Тан династияһы