Йортлаштырыу

Йортлаштрыу, ҡулға эйәлештереү, доместикация ( — «өйгә эйәләшкән») — оҙайлы бер нисә быуын дәүерендә, кеше тарафынан ҡырағай форманан генетик изоляцияла тотоп яһалма һайлауға дусар ителгән, ҡырағай хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең үҙгәреү процессы.

 Йортлаштырыу тарихы 
мини|221пкс|Эйршир тоҡомло һыйыр
Һунар ваҡытында аулап алынған хайуандарҙы бәйләп йәки кәртәлә аҫырағандар. Бөтә хайуандар ҙа ҡулға эйәлешеп китә алмаған.

Төрлө халыҡтар үҙҙәре йәшәгән өлкәләге хайуандарҙы йортлаштырған — антилопалар, торналарҙы, ҡауҙыларҙы, ҡара йыландарҙы, һәм хатта крокодилдарҙы. Ғалимдар тәүтормош кешеләре мегатерийҙы һәм мәмерйә айыуын да йортлаштырған тип иҫәпләй. Ә Гасдрубал Барка Б. Э.Т.III быуат аҙағында римлеләр менән һуғышта хәрби филдәрҙе файҙаланған. Төрлө ваҡытты төлө урындарҙа йәнлектәрҙәр һарыҡ, үгеҙ, марал, антилопа, төлкө, шәшке, кеш, нартия; ҡоштарҙан — бүҙәнә, фазан, страус; балыҡтарҙан — толстолобик, амур, бөжәктәрҙән — иңкеш, себендәр. Себендәрҙе ҡулға эйәләштереү башҡарылды һәм бөгөнгө көнлә лә дауам итә. Был эш фермаларҙа тиреҫте утилләштереү өсөе башҡарыла.

Ҡулға эйәләшкән хайуандар барлыҡҡа килеүе кешенең тормошон тулыһынса үҙгәртә. Йорт хайуандары булыуы кешене аслыҡтан ҡотҡара. Эттәр һунарҙа ярҙам итә, хәүеф барлығын иҫкәртә.

Ҡулға эйәләштереү оҙайлы процесс. Төньяҡ боландарын һәм эттәрҙе Б. Э.Т 18 мең йыл элек ҡулға эйәләштерелгән тигән фараз бар. Һарыҡтар 18 мең йыл элегерәк; кәзәләр һәм сусҡалар 6,5 мең йыл эдегерәк; һыйырҙар 5 мең йыл элегерәк; ебәк ҡорто — 4,5 мең йыл элек ҡулға эйәләштерелгән.

Айырым бер төр хайуандар Ер шарының билдәле бер районында башҡарылған. Мәҫәлән: аттар — Евразия далаларында, тауыҡтар — Һиндостан далаларында, цесарка — Африкала, күркәләр — Америкала, өйрәктәр һәм ебәк ҡорто — Ҡытайҙа, күгәрсендәр, Нил ҡаҙҙары һәм бесәйҙәр Мысырҙа башҡарылған тип иҫәпләнә. Сусҡа, ҡуян һәм кәзәләр бер нисә урында йортлаштырылған тип иҫәпләнә.

Йортлаштырылған хайуандарҙы артан үҫтереүһәм үрсетеү кеше өсөн кәрәк булған төрлө билдәлерҙе һайлап алыу (селекция) ысулы менән яңы тоҡомдар сығарыу күҙ уңында тотола.

Ҡоштарҙы йортлаштырыу йорортҡа һалыусанлығын һәм тиҙ үҫеүсәнлеген күтәәу өсөн башҡарылған. Ҡаырағай ҡаҙҙарҙың массаһы 5—6 кг булһа, ит өсөн үҫтерлгәндәренеке 12 кг—ға еткән. Ҡырағай өйрәк, тауыҡ, бүҙәнә йылына 6—19 йомортҡа һалһа, йортлаштырылғандары 300—400 йомортҡа һалған. Һарыҡтарҙы йортлаштырыу бер нисә йүнәштә барған: берәстәр һанын арттырыу, ит-май тоҡомдарының тән массаһын арттырыу, йөн һәм һөт сығымын арттырыу.

Һыйыр малынын һөтлөлөк, тән ауырлығы, үрсемлек талап ителгән. Һөт биреүсе малдар йылына 10—12 мең литр һөт бирә. Ит йүнәлешендәге һыйыр ауырлыға 1 т артып китә.

Йорт хайуандары тәбиғәт шарттарында ярҙамһыҙ була. Әммә был улыр үҙ ата-бабалырынан түбән тиғендә аңлатмай. Улар тик көндәлек тормоштоң яңы шарттарына, кеше талаптарына яраҡлашҡан.
мини|221пкс|Кәрәҙҙә бал ҡорттары

 Хайуандарҙы йортлаштырыу хронологияһы 
 Төр  Осор  Регион Эт (Canis lupus familiaris) Б. Э.Т 33000 йылдарDruzhkova AS, Thalmann O, Trifonov VA, Leonard JA, Vorobieva NV, et al. (2013) Ancient DNA Analysis Affirms the Canid from Altai as a Primitive Dog. PLoS ONE 8(3): e57754. doi:10.1371/journal.pone.0057754Dienekes' Anthropology Blog : Dog domestication in the Aurignacian (c. 32kyBP)MSNBC : World’s first dog lived 31,700 years ago, ate bigЕвразия Һарыҡ (Ovis orientalis aries) Б. Э.Т 11000—9000 йылдарКөньяҡ- Консығыш Азия Сусҡа (Sus scrofa domestica)Б. Э.Т 9000 йылдарЯҡын Көнсығыш, Ҡытай, Германия Кәзә (Capra aegagrus hircus)Б. Э.Т 8000 йылдарMelinda A. Zeder, Goat busters track domestication  (Physiologic changes and evolution of goats into a domesticated animal), April 2000,  (summarizing research done in Ganj Dareh).Иран Һыйыр (Bos primigenius taurus)8000 йыл элекLate Neolithic megalithic structures at Nabta Playa (Sahara), southwestern Egypt. Source : Laboratoire de Préhistoire et
Protohistoire de l’Ouest de la France  , .Һиндостан, Яҡын Көнсығыш, Төньяҡ Африка Бесәй (Felis catus)Б. Э.Т 7500 йылдар , domestication of the cat on Cyprus, National Geographic.Кипр һәм Яҡын Көнсығыш Тауыҡ (Gallus gallus domesticus)Б. Э.Т 6000 йылдар Һиндостан һәм Көньяҡ-Көнсығыш АзияДиңгеҙ сусҡаһы (Cavia porcellus)Б. Э.Т 5000 йылдарHistory of the Guinea Pig (Cavia porcellus) in South America, a summary of the current state of knowledgeПеруИшәк (Equus africanus asinus)Б. Э.Т 5000 йылдарRoger Blench,  .МысырӨйрәк (Anas platyrhynchos domesticus)Б. Э.Т 4000 йылдарҠытайАзия буйволы (Bubalus bubalis)4000 йыл элекҺиндостан, ҠытайАтар (Equus ferus caballus)Б. Э.Т 4000 йыл элекThe Domestication of the Horse; см также Одомашнивание лошадиЕвропа далаларыБер үркәсле дөйә (Camelus dromedarius)Б. Э.Т 4000 йыл элекАравияЛама (Lama glama)Б. Э.Т 3500 йыл элекПеруЕбәк ҡорто (Bombyx mori)Б. Э.Т 3000 йыл элекҠытайТөньяҡ болоны (Rangifer tarandus)Б. Э.Т 3000 йыл элек Domestication of Reindeer  РәсәйКүк күгәрсен (Columba livia)Б. Э.Т 3000 йыл элекУрта диңгеҙ буйыҠаҙҙар (Anser anser domesticus)Б. Э.Т 3000 йыл элекGeese: the underestimated speciesМысырИке үркәсле дөйә (Camelus bactrianus)Б. Э.Т 2500 йыл элекҮҙәк АзияЯк (Bos grunniens)Б. Э.Т 2500 йыл элекТибетБантенг (Bos javanicus)билдәһеҙКөньяҡ-Көнсығыш АзияГаур (Bos gaurus frontalis)билдәһеҙКөньяҡ-Көнсығыш АзияАльпака (Vicugna pacos)Б. Э.Т 1500 йыл элекПеруФретка (Mustela putorius furo)Б. Э.Т 1500 йыл элекЕвропаМускус өйрәге (Cairina momelanotus)билдәһеҙКөньяҡ АмерикаЦесаркабилдәһеҙАфрикаКарп (Cyprinus carpio)билдәһеҙКөнсығыш АзияКүркә (Meleagris gallopavo)Б. Э.Т 500 йыл элекМексикаАлтын балыҡ (Carassius auratus auratus)билдәһеҙҠытайҠуян (Oryctolagus cuniculus) VI быуатЕвропа

 Икенсе тулҡын 
 Төр  Осор  РегионТур (Bos primigenius indicus)Б. Э.Т 8000 йыл элекҺиндостанБал ҡорттарыБ. Э.Т 4000 йыл элекБер нисә районАзия филе (Elephas maximus)Б. Э.Т 2000 йыл элекҺиндостанЛань (Dama dama)Б. Э.Т 1000 йыл элекУрта диңгеҙ буйыПавлин (Pavo cristatus)Б. Э.Т 500 йыл элекҺиндостанГорлицы (Streptopelia risoria)Б. Э.Т 500 йыл элекТөньяҡ АмерикаНемой перепел (Coturnix japonica)1100—1900ЯпонияМандаринка (Aix galericulata) билдәһеҙҠытайБөҙрә аҡҡош (Cygnus olor)1000—1500ЕвропаКанарейка (Serinus canaria domestica)1600Кан утрауҙары

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Доместикация в Большой советской энциклопедии
 Трут Л. Н. Доместикация животных в историческом процессе и в эксперименте. Вестник ВОГиС, 2007, Том 11, № 2


Категория:Тарихҡаса булған дәүер
Категория:Йорт хайуандары
Категория:Малсылыҡ