Вьетнам теле

, һирәгерәк  — вьеттарҙың теле. Вьетнамдың рәсми теле, милләт-ара аралашыу һәм мәғариф теле булып тора. Шулай уҡ Камбоджала, Лаоста, Таиландта, Малайзияла, Австралияла, Францияла, Германияла, АҠШ-та, Канадала һәм башҡа илдәрҙә таралған. Дөйөм һөйләшеүселәр һаны 75 млн ашыу кеше (2005, баһа), шул иҫәптән Вьетнамда — яҡынса 72 млн кеше (2005, баһа), Камбоджала — 680 мең кеше (2003, баһа), Австралияла — яҡынса 175 мең кеше (2001, йәниҫәп), Францияла — 300 меңдән ашыу (2003, баһа), АҠШ-та — 1,1 млн ашыу кеше (2000, йәниҫәп), Канадала — 122 мең кеше (2000, йәниҫәп), Германияла яҡынса 80 мең кеше аралаша.

 Классификация 

Вьетнам теле австралия-азия ғаиләһе вьет телдәре төркөмөнөң төньяҡ (вьет-мыонг) төркөмсәһенә ҡарай. Генетик яҡтан мыонг теленә яҡын, глоттохронология мәғлүмәттәре буйынса, был телдән яҡынса беҙҙең эраның башында айырылғанПейрос И. И. Генетическая классификация австроазиатских языков. Диссертация на соискание ученой степени доктора филологических наук. М., 2004..

Элгәре сино-тибет, йәғни тай телдәренә индерелгән, әммә мыонг, кыой һәм тьыт телдәрен тикшереү уларҙы вьетнам теленә яҡын булыуын һәм ҡытайлаштырыуға аҙыраҡ кимәлдә дусар ителгәнен күрһәтә.

Рук теле буйынса материалдар вьетнам телен теүәл классификацияларға мөмкинлек бирә:

 Вьетнам  Пако  Стиенг  Рук  Тәржемә baj¹  par par pər1  осоу ʈəu²  —  mluu  plu2  бетельҮрмәләп үҫә торған тропик үҫемлек. cɜt³  kucḛt  cət  kɯcĭt  үлеү mot4  mo̰ːj muaj  moc  бер kuj5  ʔuːjh  —  kujh  сытыр muj6  mo̰h  muh  mujh  танау

 Тарих 

Вьетнам теле мыонг теле менән уртаҡ булған боронғо тонһыҙ телдән үҫешкән. Бер аҙ ваҡыт үткәс, вьетнам телендә тондар барлыҡҡа килгән. Ҡытай теленән һүҙҙәр әүҙем үҙләштерелә башлағас, вьетнам телендә яңы фонемалар —  һәм  барлыҡҡа килә.

 Диалекттар 

Вьетнам теле өс төп диалектик өлкәләргә бүленә, улар, үҙ сиратында, күп һанлы диалекттарға һәм һөйләштәргә айырыла:
 төньяҡ (үҙәге — Ханой),
 үҙәк (Хюэ),
 көньяҡ (Хошимин).

Үҙәк диалекттарҙа архаик һыҙаттар нығыраҡ һаҡланған. Диалектик айырмалыҡтар башлыса фонетика һәм лексика өлкәләрендә күҙәтелә.

 Фонология 
+ Вьетнам теле алғы урта артҡы үрге    урта үрге           урта түбәнге       түбәнге  

Вьетнам телендә ижектәр һаны ҡәтғи рәүештә теркәлә һәм яҡынса 2500 (тонһыҙ; был һан диалекттар буйынса айырыла) тәшкил итә. Фонемаларҙың дөйөм һаны шулай уҡ диалектҡа һәм фонемаларҙы айырыу ысулына (мәҫәлән, ханой диалектында — 32 алып 35 тиклем) бәйләнгән.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 



 Быстров И. С., Нгуен Тай Кан, Станкевич Н. В. Грамматика вьетнамского языка. Л., 1975
 Гордина М. В., Быстров И. С. Фонетический строй вьетнамского языка. М., 1984
 Панфилов В. С. Грамматический строй вьетнамского языка. СПб.: Центр «Петербургское Востоковедение», 1993
 Пейрос И. И. Генетическая классификация австроазиатских языков. Диссертация на соискание ученой степени доктора филологических наук. М., 2004 (рукопись)
 Thompson L. C. A Vietnamese grammar. Seattle, 1965 Mon-Khmer Studies Journal

 Һүҙлектәр 
 Chu Bích Thu [e. a.] Từ điển tiếng Việt phổ thông / Viện ngôn ngữ học. TP. Hồ Chí Minh, 2002.
 Từ điển tiếng Việt / Ed. Hoàng Phê. 3d ed. Hà Nội, 1994.

 Вьетнамса-урыҫса һүҙлектәр 
 Глебова И. И. и др. Вьетнамско-русский словарь. / Под ред. И. М. Ошанина и Ву Данг Ата. М., ГИС. 1961. 616 с. 40000 экз.
 Аликанов К. М., Иванов В. В., Мальханова И. А. Русско-вьетнамский словарь. Т. 1-2. М., 1977.
 Алешина И. Е. Русско-вьетнамский учебный словарь. 5000 слов. М., Рус. яз. 1988. 502 с.
 Глебова И. И., Соколов А. А. Вьетнамско-русский словарь. Около 60000 слов. М., Рус. яз. 1992. 792 с. 10500 экз.
 Большой вьетнамско-русский словарь. В 4 т. Около 100000 слов и выражений. / Отв. ред. Н. В. Солнцева, Ву Лок и др. М., Вост. лит. 2006. Т.1. 2006. 781 с.

 Урыҫса-вьетнамса һүҙлектәр 

 Русско-вьетнамский словарь по пищевой промышленности: Ок. 15000 терминов. / Под ред. А. И. Сорокина и др. М., Рус. яз. 1984. 254 с.
 Фам Ван Лонг. Русско-вьетнамский словарь по иммунологии: Ок. 3000 терминов. М., Рус. яз. 1984. 85 с.
 Русско-вьетнамский словарь биологических названий. Ок. 15000 названий. М.-Ханой. 1985. 332 с.
 Русско-вьетнамский словарь по естественно-научным дисциплинам. Ок. 11000 терминов. / Сост. Н. С. Кузнецов и др. М.-Ханой, Рус. яз. 1986. 210 с.
 Русско-вьетнамский словарь по цитологии, гистологии и эмбриологии: Ок. 9000 терминов. / Под ред. Л. В. Григорьевой, Дуан Суан Мыоу. М.-Ханой, Рус. яз.-Медицина. 1986. 244 с.
 Русско-вьетнамский строительный словарь: Ок. 37000 терминов. / Под ред. Т. Н. Цая, Фам Кинь Кыонга. М.-Ханой, 1989. 632 с.
 Русско-вьетнамский спортивный словарь: Около 28000 терминов. / Под ред. С. М. Вайцеховского. М.-Ханой, Рус. яз. 1990. 607 с.
 Погорелова М. В., Чыонг Тхи Фыонг Тхань. Словарь русских лакун на фоне вьетнамского языка. Воронеж, 2007. 154 с.
 Сюннерберг М. А. Русско-вьетнамский тематический словарь. М., Гуманитарий. 2007. 500 с.
 Баринова Е. В., Нгуен Ван Тхак. Русско-вьетнамский словарь музыкальных терминов. М., ИЯ РАН. 2008. 204 с.

*
Категория:Вьетнам телдәре
Категория:Ҡытай телдәре
Категория:Камбоджа телдәре
Категория:Тонлы телдәр