Халыҡ-ара берәмектәр системаһы

Халыҡ-ара берәмектәр системаһы, СИ () — физик дәүмәлдәрҙең системаһы, метрик системаһының хәҙерге варианты. СИ донъялағы иң киң файҙаланылған берәмектәр системаһы булып тора, ул көндәлек тормоштала, фәндәлә һәм техникала ҡулланыла. Хәҙерге заманда СИ донъяның күпселек илдәрендә төп берәмектәр системаһы тип ҡабул ителгән, хатта көндәлек тормошта традицон берәмек булған илдәрҙә лә техникала ҡулланыла. Бик аҙ булған бындай дәүләттәрҙә (мәҫәлән, АҠШта) традицион берәмектәр шундай уҡ ҮС берәмектәре менән билдәле коэффициентҡа бәйләп үҙгәртелә.

Халыҡ-ара берәмектәр системаһының тулы рәсми тасуирламаһы аңлатмалары менән бергә СИ Брошюраһының (, ) ғәмәлдәге редакцияһында һәм уның Өҫтәмәләрендә була. Уны Халыҡ-ара үлсәм һәм үлсәү бюроһы баҫтыра һәм үҙенең рәсми сайтында урынлаштыра The SI brochure Брошюра СИ на сайте Международного бюро мер и весовSupplement 2014: Updates to the 8th edition (2006) of the SI Brochure. СИ Брошюраһы 1970 йылдан алып баҫыла, 1985 йылдан алып француз һәм инглиз телдәрендә сыға, бер нисә икенсе телдәргә тәржемә ителгән, әммә рәсми тип француз телендәге текст һанала.


 Дөйөм мәғлүмәттәр 

Халыҡ-ара берәмектәр системаһы (СИ) — Халыҡ-ара үлсәмдәр системаһында нигеҙләнгән, атамалары һәм билдәләре менән бергә, тағы ла приставкалар йыйылмаһы һәм уларҙың атамалары һәм билдәләре уларҙы файҙаланыу ҡағиҙәләре менән бергә Үлсәм һәм үлсәү буйынса генераль конференцияһында (CGPM) ҡабул ителгән берәмектәр системаһы.

1960 йылда XI Үлсәм һәм үлсәү буйынса генераль конференцияһында СИ ҡабул ителгән, ҡайһы бер артабанғы конференциялар Халыҡ-ара берәмектәр системаһына үҙгәртеүҙәр индерәләр.

СИ ете төп һәм уларҙан барлыҡҡа килгән физик үлсәмдәрҙән (артабан — берәмектәр), тағы ла приставкалар йыйылмаһы тора. Берәмектәргә стандарт ҡыҫҡартыу билдәләре һәм физик үлсәмдәрҙән барлыҡҡа килгәндәргә яҙыу ҡағиҙәләре ҡабул ителгән.

Төп берәмектәр: килограмм, метр, секунд, ампер, кельвин, моль һәм кандела. СИ сиктәрендә был берәмектәрҙең бойондороҡһоҙ үлсәмлеге бар тип һанала, йәки төп берәмектәр башҡаларҙан килеп сыға алмаҫҡа тейеш була.

Уларҙан барлыҡҡа килгән берәмектәр төп алгебраик эштәр — ҡабатлау һәм бүлеү ярҙамында барлыҡҡа киләләр. Быларҙың ҡайһылары өсөн СИ айырым исем бирә (мәҫәлән, радиан).

Приставкаларҙы берәмектәр алдында ҡулланырға мөмкин, улар берәмекте билдәле бөтөн һанға ҡабатлау йәки бүлеү кәрәклеген (10 һанын дәрәжәгә күтәреүҙе) аңлата. Мәҫәлән, «кило» приставкаһы 1000-гә ҡабатлауҙы аңлата (километр = 1000 метр). СИ приставкаларын унарлы приставкалар тип атайҙар.

 Берәмектәрҙең атамалары һәм билдәләре 
Халыҡ-ара документтарға ярашлы (СИ Брошюраһы, ISO 80000, Халыҡ-ара метрологик һүҙлек), СИ берәмектәренең атамалары һәм билдәләре була. Берәмектәрҙең атамалары төрлө телдәрҙә төрлөсә яҙылыуы һәм уҡылыуы мөмкин, мәҫәлән: , , , , , , . Таблицала халыҡ-ара документтарҙа күрһәтелгән француз һәм инглиз атамалары бирелгән. ҮС Брошюраһына ярашлы берәмек билдәләре ҡыҫҡартыуҙар түгел, ә математик объекттары (, ) булып торалар. Улар ISO 80000 халыҡ-ара фәнни символикаға инәләр һәм телгә буйһонмайҙар, мәҫәлән: kg. Халыҡ-ара берәмектәр менән файҙаланғанда латин алфавиты, айырым осраҡтарҙа грек хәрефтәре йәки махсус символдар ҡулланыла.

Әммә постсовет аралығында (БДБ, БДБ-2, Грузия) һәм кириллица нигеҙендә алфавиты булған Монголияла, халыҡ-ара билдәләр менән берлектә (ысынында — улар урынына) милли атамаларҙа нигеҙләнгән билдәләр ҡулланыла: «килограмм» — кг,  — კგ  — kq.

Рәсәйҙә ГОСТ 8.417—2002 эшләй, уға ярашлы СИ берәмектәрен мотлаҡ рәүештә файҙаланыу ҡаралғанГРАМОТА.РУ — справочно-информационный интернет-портал «Русский язык».

 Тарих 
Бөйөк француз инҡилабынан һуң француз ғалимдары менән төҙөлгән Үлсәмдәрҙең метрик системаһының үҫеше булып СИ тора. Метрик системаһы индереүгә тиклем берәмектр бер-береһенә буйһонмайынса һайланғандар, шунлыҡтан бер берәмектән икенсе берәмеккә күсеүҙе иҫәәпләү ауырға төшкән. Тағы ла төрлө урындарҙа төрлө берәмекте ҡулланғандар, ҡайһы берҙә бер үк атама менән. Метрик система уңайлы һәм берҙәм үлсәм һәм үлсәү системаһы булып торорға тейеш булған.

1799 йылда Францияла оҙонлоҡто (метр) һәм масса (килограмм) берәмектәрен үлсәр өсөн ике эталон етештерелгәнBrief history of the SI.

 СИ берәмектәре 
СИ берәмектәренең атамалары бәләкәй хәреф менән яҙыла, башҡа ҡыҫҡартыуҙарҙан айырмалы рәүештә, уларҙан һуң нөктә ҡуйылмай.

 Төп берәмектәр 

 Дәүмәл  БерәмекАтама Үлсәмдең символы Атама Билдәләү башҡортса  французса/инглизсә  башҡортса  халыҡ-ара Оҙонлоҡ L метр  mètre/metre  м  m Масса M килограммПо историческим причинам, название «килограмм» уже содержит десятичную приставку «кило», поэтому кратные и дольные единицы образуют, присоединяя стандартные приставки СИ к названию или обозначению единицы измерения «грамм» (которая в системе СИ сама является дольной: 1 г = 10−3 кг).  kilogramme/kilogram  кг  kg Ваҡыт T секунд  seconde/second  с  s Ток көсө I ампер  ampère/ampere  А  A Термодинамик температура Θ кельвин  kelvin  К  K Матдәнең һаны N моль  mole  моль  mol Яҡтылыҡ көсө Jкандела candela  кд  cd

 Яһалма берәмектәр 

+ Махсус атамалары һәм билдәләре булған яһалма берәмектәрДәүмәл  Берәмек  Билдәләү  Төп берәмектәр аша сығарылышы башҡортса  француз/инглиз атамаһы  башҡортса  халыҡ-араЯҫы мөйөш радиан  radian  рад  rad м·м−1 = 1Есемле мөйөш стерадиан steradian ср sr м2·м−2 = 1 Цельсий температураһыЦельсий температураһы (билдәһе t) t = T — T0 сығарылышы менән табыла, бында T — термодинамик температура (кельвин), ә T0 = 273,15 К.  Цельсий градусы  degré Celsius/degree Celsius  °C  °C KЙышлыҡ герц  hertz  Гц  Hz с−1Көс ньютон  newton  Н  N кг·м·c−2Энергия джоуль  joule Дж  JН·м = кг·м2·c−2Ҡеүәтлелек ватт  watt Вт  W Дж/с = кг·м2·c−3Баҫым паскаль  pascal Па  Pa Н/м2 = кг·м−1·с−2Яҡтылыҡ ағымы люмен  lumen лм  lm кд·срЯҡтыртыулыҡ люкс  lux лк  lx лм/м² = кд·ср/м²Электрик заряд кулон  coulomb Кл  C А·сПотенциалдар айырмаһы вольт  volt В  V Дж/Кл = кг·м2·с−3·А−1Ҡаршылыҡ ом  ohm Ом  Ω В/А = кг·м2·с−3·А−2Электрһыйымлыҡ фарад  farad Ф  F Кл/В = с4·А2·кг−1·м−2Магнит ағымы вебер  weber Вб  Wb кг·м2·с−2·А−1Магнит индукцияһы тесла  tesla Тл  T Вб/м2 = кг·с−2·А−1Индуктивлыҡ генри  henry Гн  H кг·м2·с−2·А−2Электр үткәреүсәнлек сименс  siemens См  S Ом−1 = с3·А2·кг−1·м−2Радиоактив сығанаҡтың әүҙемлеге беккерель becquerel Бк  Bq с−1Ион нурланышының һеңгән дозаһы грей  gray Гр  Gy Дж/кг = м²/c²Ион нурланышының эффектив дозаһы зиверт  sievert Зв  Sv Дж/кг = м²/c²Катализатор әүҙемлеге катал  katal  кат  kat моль/с

 СИ-ға инмәгән берәмектәр 

Ҡайһы бер СИ-ға инмәгән берәмектәрҙе, Үлсәм һәм үлсәү буйынса генераль конференцияһы ҡарарына ярашлы, СИ менән берлектә рөхсәт ителә.
 Берәмек Француз​/​инглиз атамаһы Билдә СИ берәмегендә дәүмәл русса/башҡортса халыҡ-ара минут  minute  мин  min 60 с сәғәт  heure/hour  ч/сәғ  h 60 мин = 3600 с тәүлек  jour/day  сут/тәү  d 24 ч = 86 400 с мөйөш градусы  degré/degree  °  ° (π/180) рад мөйөш минутаһы  minute  ′  ′ (1/60)° = (π/10 800) мөйөш секундаһы  seconde​/​second  ″  ″ (1/60)′ = (π/648 000) литр  litre  л  l, L 1/1000 м³ тонна  tonne  т  t 1000 кг непер  neper  Нп  Npүлсәмһеҙ бел  bel  Б  Bүлсәмһеҙ электронвольт  electronvolt  эВ  eV ≈1,602 177 33 Дж массаның атом берәмеге, дальтон  unité de masse atomique unifiée, dalton​/​unified atomic mass unit, dalton а. е. м./ м. а. б.  u, Da ≈1,660 540 2 кг астрономик берәмек  unité astronomique​/​astronomical unit а. е./ а. б.  au  (точно) диңгеҙ миле  mille marin​/​nautical mile  миля MОбозначение дано в Брошюре СИ, но более официальными источниками не принято.1852 м (точно) узел  nœud/knot  уз  kn 1 морская миля в час = (1852/3600) м/с ар  are  а  a 10² м² гектар  hectare  га ha 104 м² бар  bar  бар  bar 105 Па ангстрем  ångström  Å  Å 10−10 м барн  barn  б  b 10−28 м²

Быларҙан башҡа, ГОСТ 8.417-2002 артабанғы берәмектәрҙе ҡулланырға рөхсәт итә: град, яҡтылыҡ йылы, парсек, диоптрия, киловатт-сәғ, вольт-ампер, вар, ампер-сәғ, карат, текс, гал, секундҡа әйләнеш, минутҡа әйләнеш. Тағы ла сағыштырмаса һәм логарифмлы дәүмәлдәренең берәмектәрен ҡулланырға рөхсәт ителә: процент, промилле, миллион өлөшө, фон, октава, декада. Киң таралыу алған ваҡыт берәмектәрендә файҙаланыу мөмкин: мәҫәлән, аҙна, ай, йыл, быуат, мең йыллыҡ.

 Сығанаҡтар 

 Комментарийҙар 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 ГОСТ 8.417-2002. Единицы величин.



 Һылтанмалар 
 Постановление Правительства РФ от 31 октября 2009 г. N 879 Об утверждении положения о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации 
 The SI brochure Описание СИ на сайте Международное бюро мер и весов|Международного бюро мер и весов.
 ГОСТ 8.417-2002. ЕДИНИЦЫ ВЕЛИЧИН. Введён в действие с 1 сентября 2003 г. 
 Единицы измерения, принятые в различных странах 
 Имперское и метрическое преобразование
 Единицы измерения

Категория:Метрология
Категория:СИ