Грек алфавиты

Гре́к алфави́ты — грек теленең һәм башҡа грек төркөмө телдәренең алфавиты. Ул даими рәүештә б.э.т. IX быуат аҙағынан йәки б.э.т. VIII быуат башынан ҡулланыла. Грек алфавиты, күрәһең, тартынҡы һәм һуҙынҡы өндәрҙе үҙ эсенә алып улар өсөн айырым билдәләр ҡулланған тәүге алфавит булып тора. Алфавитта 24 хәреф бар, классик дәүергә тиклем ҡайһы бер диалекттарҙа тағы ла бер нисә хәреф —  (дигамма),  (стигма),  (хета),  (сан),  (коппа),  (сампи). Классик грек телендә быларҙың тәүге өсәүе һандарҙы яҙыу өсөн ҡулланылған.

 Тарих 
Грек алфавиты финикия яҙыуы нигеҙендә үҫешкән һәм иртә грек яҙыуы системалары (һыҙыҡлы Б яҙыуы һәм кипр яҙыуы) менән бәйләнмәгән. Яҡынса 55000 боронғо һәм урта быуат грек ҡулъяҙмалары һаҡланып ҡалған.

 Хәреф атамалары 
Финикия алфавитының һәр бер хәрефе шул уҡ хәрефтән башланған һүҙ менән аталған. Шул рәүештә беренсе хәреф — алеф («үгеҙ»), икенсе хәреф — бет («йорт»), өсөнсө хәреф — гимель («дөйә») һ. б. тип исемләнгән.

Был хәрефтәрҙе грек телен яҙыу өсөн ҡулланғанда, уларҙың атамалары грек фонологияһы тик аҙ ғына үҙгәртелә. Шулай итеп алеф, бет, гимель хәреф атамалары үҙ мәғәнәләрен юғалтып грек телендә альфа, бета, гамма тип атала башлай. Һуңыраҡ алфавитҡа яңы хәрефтәр өҫтәлгәс йәки булғандары үҙгәртелгәс, уларға мәғәнәле атамалар бирелгән. Мәҫәлән, омикрон һәм омега хәреф атамалары «бәләкәй о» һәм «ҙур о» тип аңлатыла.

 Әһәмиәте 
Яҙманың консонант-вокал формаһы буларыҡ грек алфавитының барлыҡҡа килеүе, айырым билдәләр - хәрефтәр - фонем билдәләре ниндәйҙер фонда аңлауҙы талап итмәй, һәр шәхестең шәхси үҙаллы үҫешенә килтерә, уҙе менән бәйле һәм үҙенә төбәлгән ҡараш,  донъяға ҡарашын, донъя төҙөлөшөн аңлауға ышаныслы аҙым яһауға килтерә (Ҡарағыҙ. Havelock E. A. The Literate Revolution in Greece and Its Cultural Consequences. Ptinceton, N.J.:Princeton University Press, 1981

Грек алфавиты Европала һәм Яҡын Көнсығышта киң таралған һәм күпселек донъя илдәренең яҙыу системаларында, шул иҫәптән латин алфавиты һәм кириллица, ҡулланылған күп кенә алфавиттарға нигеҙ булып хеҙмәт иткән.

Телде яҙыуҙан башҡа, грек алфавиты хәрефтәре математикала һәм башҡа фәндәрҙә халыҡ-ара билдәләр булараҡ, шулай уҡ элементар киҫәксәләрҙе, йондоҙҙарҙы һәм башҡа объекттарҙы атағанда ҡулланыла.

 Грек алфавиты нигеҙендәге яҙыуҙар 
Грек яҙыуы Яҡын Көнсығыш, Ҡара диңгеҙ буйы һәм уларға яҡын өлкәләрҙә, мәҫәлән Ҡушан империяһында бактрия, төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған ором (төрки-румия), Эпирҙың төрки-грек телдәрен яҙыу өсөн ҡулланылғанРукописи на урумском языке«Отче наш» на тюрко-греческом языке. Кириллица һәм башҡа алфавиттар менән бер рәттән, бынан алдараҡ Грецияның һәм уға яҡын ерҙәрҙең славян диалекттарында, ғағауз һәм арумын телдәрендә ҡулланылған.

СССР гректары менән 1920—1930-сы йылдарҙа грек алфавитының ҡыҫҡартылған варианты ҡулланылған, унда η, ξ, ς, ψ, ω хәрефтәре булмаған. Был алфавитта гәзиттәр һәм китаптар нәшер ителгән.

 Хәрефтәр 
ХәрефАтамаһыУҡылышыФиникияөлгөһөЛатинтранслитерацияһыҺан мәғәнәһебор. греквизантияхәҙ. грекурыҫбор. грекхәҙ. грекбор. грекхәҙ. грекальфа20px|алеф алефa1бета (вита)20px|бет бетbbh, b, v2гамма/20px|гимель гимельggh, g3дельта20px|далет делтddh, d4эпсилон20px|хе хеe5дзета (зита), һуңыраҡ 20px|заин заинz7эта (ита)20px|хет хетe, ēi8тета (фита)20px|тет тетth9йота, 20px|йод йодi10каппа20px|каф кафck20лямбда (лямда)20px|ламед ламедl30мю (ми)20px|мем мемm40ню (ни)20px|нун нунn50кси20px|самех самехxx, ks60омикрон20px|аин аинo70пи20px|пе пеp80ро, 20px|реш решr, rhr100сигма20px|шин шинs200тау (тав)20px|тав тавt300ипсилон20px|вав вавu, yy, v, f400фибарлыҡҡакилеүебилдәһеҙphph, f500хиchch, kh600псиps700омега20px|аин аинo, ōo800

 Архаик хәрефтәр 
Түбәндә күрһәтелгән хәрефтәр классик грек алфавитына кермәй, әммә уларҙың өсәүһе (дигамма, коппа, сампи) грек иҫәпләү системаһында, ә икәүһе (коппа һәм сампи) хәҙерге ваҡытта ла ҡулланыла (дигамма Византия империяһы осоронда стигма менән алыштырыла. Ҡайһы бер архаик грек диалекттарҙа барлыҡ был хәрефтәрҙең өнлө мәғәнәһе булған һәм улар һүҙҙәрҙе яҙғанда ҡулланылған.

ХәрефФиникияөлгөһөАтамаһыЛатинтранслитерацияһыӘйтелешеҺан мәғәнәһеурыҫархаикклассик30px|30px|* (варианттар)20px|вав Вавдигамма(вав)w630px|20px|хет хетхетаh -30px|20px|цаде цадеБәлки синдан.санs -20pxцанś < *kw30px|30px|* (варианттар)20px|коф кофкоппаq90x16px|x16px|* (варианттар)20px|цаде цадесампи -ss, , ,900
* Был символдар күпселек компьютерҙарҙа дөрөҫ күренмәй, сөнки улар тик яңыраҡ ҡына Юникодҡа индерелгәндәрhttp://unicode.org/charts/PDF/U0370.pdf.
 30px — дигамма варианты, «памфилий дигаммаһы»
 20px — «цан». «Памфилий дигаммаһы»н хәтерләтә. Бик һирәк осрай, аркадий-крит диалектында яҙылған бер генә яҙма буйынса билдәле. Ғәҙәттә «сан» нигеҙендәге төбәк варианты тип иҫәпләнә. Протогрек */kʷ/ урынына ҡулланыла; [ts] йәғни [tʃ] тип аңлатыла. Башҡа диалекттарҙа уға /t/ йәки /s/ тура килә.
 x16px — «архаик сампи»

 Башҡа телдәр өсөн ҡулланылған хәрефтәр 
Ҡайһы бер саҡтарҙа, мәҫәлән грек алфавитын грек теленән айырлған телдәрҙе билдәләү өсөн ҡулланылғанда, өндәрҙе сағылдырыу өсөн уға өҫтәмә хәрефтәр индерелгән. Ваҡыт үтеү менән был осраҡтарҙа йыш ҡына айырым алфавиттар (мәҫ. этруск, копт йәки кириллица) барлыҡҡа килгәндәр. Әммә һирәк ҡайһы саҡта алфавит нигеҙҙә грек булып ҡалған һәм был осраҡта тейешле хәрефтәр киңәйтелгән грек яҙыуының бер өлөшө булараҡ иҫәпләнергә мөмкин.
ХәрефФиникияөлгөһөТелАтамаЛатинтранслитерацияһыӘйтелешеҺанмәғә-нәһеурыҫурындағыхәҙерге30px|20px|цаде цадебактрияшо -sh - -

 Айырым осраҡтар 
Төрлө ваҡытта грек алфавитында фонемалар йәки аллофон /j/ булған, төрлө сәбәптар арҡаһында уларҙы айырым билдә менән яҙыу зарурлығы юғала. XIX быуатта ғына, һуңғы алмашыныуҙарҙы аңлау өсөн, ғалимдар боронғо грек алфавиты фонемаларын тергеҙә.

 Грек хәрефтәренең кириллик транслитерацияһы 
Грек хәрефе йәки уларҙың комбинацияһыЛат. суррогатыУрыҫ. 1Урыҫ. 2Иҫке слав.a, āааaeэ/ееєauав/ауавbбввgггngнгггncнкгкnxнксnchнхгхdддeэ/ееєiиіeuэв/ев/эу/еуевzззēэ/еииthтфi, īиіcккlллmммnннxксoооoeэ/еииuуpппr, rhррsссtттy, и/ю/ви/вphффchххpsпсōоhг 

 Грек лигатураһы 
Ҡулъяҙмаларҙа һәм баҫмаларҙа грек лигатураһы киң ҡулланыла:

500px|Грек лигатураһы 1
500px|Грек лигатураһы 2

 Фәндәрҙә ҡулланыу 
Фәндәрҙә ғәҙәттә тик формаһы буйынса латин хәрефтәренә тап килмәгән хәрефтәрҙе ҡулланалар (таблицала формалары латн хәрефтәренә тап килгәндәре алһыу төҫ менән күрһәтелгән):

 Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ ϒ Φ Χ Ψ Ω α  β  γ  δ  ε  ζ  η  θ  ι  κ  λ  μ  ν  ξ ο π  ρ  σ  τ  υ  φ  χ  ψ  ω

Фәндәрҙә шулай уҡ хәрефтәрҙең вариатив формалары ҡулланыла: Υ урынына ипсилон ϒ, θ урынына тета ϑ һ. б.
 Астрономия: йондоҙлоҡтарҙа иң сағыу йондоҙҙарҙы билдәләү өсөн.
 Математика: алмашыныусыларҙы, коэффициенттарҙы, константаларҙы, ғәмәлдәрҙе (ҡушыу — Σ, ҡабатлау — П һ. б.) билдәләү өсөн.
 Геометрия: мөйөштәрҙе, яҫылыҡтарҙы, ҡайһы саҡта фигураларҙы билдәләү өсөн.
 Физика: күп кенә физик дәүмәлдәрҙе, константаларҙы, элементар киҫәксәләрҙе, нурланыуҙы һ. б. билдәләү өсөн.
 Химия: органик берләшмәләре исемлегендә бәйләнеш дәржәһен билдәләү өсөн.
 Биология: заттарҙың төркөмдәге социаль дәрәжәһен билдәләү өсөн.
 Лингвистика: фонетик транскрипцияла өндәрҙе билдәләү өсөн.

 Һандрҙы яҙыу өсөн ҡулланыу 
Грек хәрефтәре һандарҙы яҙыу өсөндә ҡулланылған. Классик ионик системала алфавиттың тәүге 9 хәрефе 1 алып 9 тиклемге цифрҙарға, артабанғы 9 хәреф 10 ҡабатлаусыға һәм һуңғы 9 хәреф 100 ҡабатлаусыға тура килә. Шунлыҡтан алфавиттың 24 хәрефенә тағы ла өс хәреф — дигамма, коппа һәм сампи өҫтәлә.

Грек иҫәпләү системаһы хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған, әммә ул сикле рәүештә, мәҫәлән китап бүлектәрен рим иҫәпләү системаһы һымаҡ билдәләр өсөн файҙаланыла.

Хәреф Мәғәнә  Хәреф Мәғәнә  Хәреф Мәғәнәα  1  ι  10  ρ  100β  2  κ  20  σ  200γ  3  λ  30  τ  300δ  4  μ  40  υ  400ε  5  ν  50  φ  500 йәғни  йәғни   6  ξ  60  χ  600ζ  7  ο  70  ψ  700η  8  π  80  ω  800θ  9  ϟ  90  ϡ  900

 HTML һәм Юникод 
КодХәрефUnicodeКодХәрефUnicode&alpha;αU+03B1&Alpha;ΑU+0391&beta;βU+03B2&Beta;ΒU+0392&gamma;γU+03B3&Gamma;ΓU+0393&delta;δU+03B4&Delta;ΔU+0394&epsilon;εU+03B5&Epsilon;ΕU+0395&zeta;ζU+03B6&Zeta;ΖU+0396&eta;ηU+03B7&Eta;ΗU+0397&theta;θU+03B8&Theta;ΘU+0398&iota;ιU+03B9&Iota;ΙU+0399&kappa;κU+03BA&Kappa;ΚU+039A&lambda;λU+03BB&Lambda;ΛU+039B&mu;μU+03BC&Mu;ΜU+039C&nu;νU+03BD&Nu;ΝU+039D&xi;ξU+03BE&Xi;ΞU+039E&omicron;οU+03BF&Omicron;ΟU+039F&pi;πU+03C0&Pi;ΠU+03A0&rho;ρU+03C1&Rho;ΡU+03A1&sigma;σU+03C3&Sigma;ΣU+03A3&sigmaf;ςU+03C2&tau;τU+03C4&Tau;ΤU+03A4&upsilon;υU+03C5&Upsilon;ΥU+03A5&phi;φU+03C6&Phi;ΦU+03A6&psi;ψU+03C8&Psi;ΨU+03A8&chi;χU+03C7&Chi;ΧU+03A7&omega;ωU+03C9&Omega;ΩU+03A9

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Грек-урыҫ транслитерацияһы  
 Грек алфавиты, уҡыу ҡағиҙәләре һәм әйтеү үҙенсәлектәре  
 Грек алфавиты — транслитерация һәм юникод  

*