Ҡаҙаҡтар

Ҡаҙаҡтар ( ;  ) — төрки телле халыҡтарҙың береһе, Ҡаҙағстандың аҫаба халҡы. Ҡаҙаҡтар шулай уҡ Ҡаҙағстан һәм Ҡытай, Рәсәй, Үзбәкстан, Төрөкмәнстан, Монголия сиктәш райондарҙа йәшәйҙәр. Халыҡ иҫәбе буйынса Монголияла — икенсе, Үзбәкстанда — өсөнсө һәм Төркмәнстанда — дүртенсе урында.

Тарихи яҡтан 3 илдән торған: Оло йөҙ, Урта йөҙ һәм Кесе йөҙ. Йөҙҙәр Ҡаҙаҡ ханлығынан айырылып сыҡҡан.

Теле — ҡаҙаҡ теле, төрки телдәр төркөмөнөң ҡыпсаҡ-нуғай төркөмөнә инә. Рус һәм башҡа телдәр ҙә киң таралған. Ҡаҙаҡ этносы XV быуатта VIII быуатта Трансоксианахрға килгән төрки ҡәбиләләре һәм XIII быуатта монгол империяһы күскенселәре берләшкәндән һуң барлыҡҡа килә.. Диндарҙарҙың күпселеген сөнни мосолмандар тәшкил итә.

Ҡаҙаҡтарға иң яҡын туғандаш халыҡтар — нуғайҙар менән ҡараҡалпаҡтар.

 Этимологияһы 
Төп версия буйынса төрки телдәрҙән тәржемәлә «ҡаҙаҡ» һүҙе «ирекле, ирекле, үҙ аллы кеше» тигәнде аңлата.

Төрки телендә «ҡаҙаҡ» («قازاق») тигән һүҙ тәүге тапҡыр XIII—XIV быуаттарҙағы «Ҡоман мәжмүғәһе» һүҙлектәрендә һәм Мартин Т. Хаутсмa баҫтырып сығарған мәмлүк-ғәрәп һүҙлегендә «ғаиләһеҙ», «яңғыҙ», «тынғыһыҙ» йәки «йортһоҙ», «илгиҙәр», «ҡыуылған», шулай уҡ «ирекле», тағые «азат» тигән мәғәнәлә булған.

Ҡаҙаҡ ханлығы барлыҡҡа килгәнгә тиклем көнсығыш Дәште Ҡыпсаҡ ерендә Үзбәк ханлығы дәүләте була. Унда йәшәүселәрҙе үзбәктәр тип атағандар. XV быуатта Алтын Урҙала, атап әйткәндә, уның көнсығыш өлөшөндә, тарҡалыу башлана. Ҡаҙаҡ ханлығына нигеҙ һалыусылар Йәнебәк хан һәм Кирәй хандың мәүләләрен билдәләү өсөн «үзбәк-ҡазаҡ» истилахын ҡулланған тәүге сығанаҡтарҙың береһе — Мөхәммәт Хәйҙәр Дуғлаттың «Тарих-ы-Рәшиди» әҫәре. Яңы этносәйәси берлеккә бүлеү процесы Исфәһаниҙың Рузбиһ хандың «Миһманнамә-и Бохара» хеҙмәтендә сағылыш таба. XVI быуат башынан, күскенсе ҡәбиләләрҙең бер өлөшө Шәйбани хан етәкселегендә хәҙерге Ҡаҙағстан еренән Мәүәрәннәһергә күсеп киткәндән һуң, «ҡазаҡ» истилахы милли сифатҡа эйә була башлай. «Үзбәк» ҡушымтаһы юҡҡа сыға.

Батша Рәсәйендә һәм шура осоронда 1734 йылдан 1925 йылға тиклем әлеге ҡаҙаҡтарҙы ҡырғыҙ-ҡайһаҡ йәки ҡырғыҙ тип йөрөтәләр. Рәсми нөсхә буйынса, был ҡаҙаҡтарҙы казактар менән бутамау өсөн эшләнә, сөнки 1734 йылға тиклем ҡаҙаҡтарҙы казактар, ә Ҡаҙаҡ ханлығы Казак урҙаһы тип йөрөтәләр.

XVII—XVII быуаттарҙа рус дәүләте бетеүҙәрендә һәм әҙәбиәтендә казак исеме ҡаҙаҡтарға ҡарата ҡулланылған. Мәҫәлән, XVII быуаттың беренсе яртыһындағы рус йылъяҙмасыһы Савва Есипов, Күсем хандың килеп сығышы тураһында хәбәр итеп, Ҡаҙаҡ ханлығын «Казак Урҙаһы» тип атай.

Рус этнографы һәм йәғрәфиәтсеһе Е. К. Мейендорфтың XIX быуат башында яҙылған «Ырымбурҙан Бохараға сәйәхәт» китабында "улар (ҡаҙаҡтар) үҙҙәрен ҡырғыҙ тип атамайҙар, ә үҙҙәрен ҡаҙаҡтар тип атайҙар, ул, ҡайһы берәүҙәр фекеренсә, «һыбайлы», икенселәренсә, "яугир"тигәнде аңлата . Уларҙы ҡырғыҙ тип башҡорттар атайҙар, әммә был һүҙҙең ҡайҙан килеп сыҡҡанын белмәйҙәр", тип билдәләнә.

1925 йылдың 19 апрелендә 5-се Бөтә ҡаҙаҡ Шуралтар съезында «Ҡырғыҙ милләте өсөн „ҡаҙаҡтар“ атамаһын тергеҙеү тураһында» инҡилаб ҡабул ителә. Ҡырғыҙ халҡының исемен билдәләүҙе фонетик яҡтан мөмкин тиклем яҡыныраҡ тергеҙеү өсөн Шураларҙың 5-се Бөтә ҡаҙаҡ съезы ҡырғыҙҙарҙы ҡаҙаҡтар тип атарға ҡарар итә. Ошо мәлдән алып СССР-ҙа тарихи дөрөҫ ҡаҙаҡ этнонимы ҡулланыла башлай, Ҡырғыҙ АССР-ы Ҡаҙаҡ АССР-ы тип үҙгәртелә. 1936 йылға тиклем ҡырғыҙ-ҡаҙаҡ истилахын белешмәләрҙә лә осратырға мөмкинАтлас СССР, 1928. — С. 101., был термин казактар менән буталсыҡ булмаһын өсөн ҡулланылған.

Ҡаҙаҡ этнонимының хәҙерге формаһы 1936 йылдың февралендә Ҡаҙаҡ АССР-ын (1936 йылдың 5 февраленән Ҡаҙаҡ АССР-ы) Ҡаҙаҡ ССР-ына әйләндерер алдынанПостановление ЦИК и СНК КазАССР № 133 от 5.02.1936 о русском произношении и письменном обозначении слова «казак» 1936 йылдың декабрендә барлыҡҡа килгән.

 Рәсәйҙә ҡаҙаҡтар һанының үҙгәреүе 
+ Рәсәйҙә ҡаҙаҡтар һаны үҙгәреүеEthnic composition of Russia (national censuses)иҫәп алыуҙар буйынса1939 1959 1970 1979 1989 2002 356 646 0,33 382 431 0,33 477 820 0,37 518 060 0,38 635 865 0,43 653 9620,45

 Милли ашамлыҡтар 
Төп аҙыҡ-түлек — ит ризыҡтары. Ашарға әҙерләү өсөн һарыҡ, һыйыр, йылҡы, һирәгерәк дөйә ите киң ҡулланыла.

Милли ашамлыҡтар башҡорттоҡона оҡшаш: бишбармаҡ, һурпа, ҡорот, ҡаҙылыҡ, айран, ҡымыҙ, бауырһаҡ, тултырма, ҡатыҡ, һағыҙ.

Ит ашамлыҡтарынан тыш һөт ризыҡтары һәм эсемлектәр күп төрлө: ҡымыҙ, ҡымран, һөт, айран, ҡаймаҡ, һары май, ҡатыҡ, ҡорот, эремсек, күжә (иген культуралары менән һөт эсемлеге) һ. б.
Эсемлектәрҙән төп эсемлек — сәй.

 Милли спорт төрҙәре 
 Бәйге — 10 — 100 саҡрым араға сабыш (бер «саҡрым» яҡынса ярты километрға тиң. Ғәҙәттә икенсе кешегә ҡысҡырып саҡырырға мөмкин булған арауыҡҡа тиң була).
 Аламан-бәйге — алыҫ араларға ат сабышы (40 километр).
 Ҡонан-бәйге — ике йәшлек аттар уҙыштары.
 Юрға ярышы — юрғалар ярышы.
 Ҡыҙ ҡыуыу (ҡыҙ артынан ҡыуыу) — ҡыҙ менән егет араһында атта ҡыуышыу. Егет ҡыуып етеп, үҙенә оҡшаған ҡыҙҙы үбергә тейеш, быны эшләй алмаһа, ҡыҙ уны ҡыуып етеп, ҡамсы менән һуғырға тейеш.
 Күк бүре — егеттәрҙең кәзә түшкәһе өсөн көрәше, түшкәһен «ҡаҙанға» (шартлы ҡапҡа) еткерергә кәрәк.
 Тәңкә алыу

 Ҡаҙаҡтар филателияла 
1933 йылда СССР-ҙа «СССР халыҡтары» почта маркаларының этнографик серияһы сығарыла. Улар араһында ҡаҙаҡтарға арналған марка ла була.

 Галерея 

 Иҫкәрмәләр 
 Толыбеков С. Е. Кочевое общество казахов в XVII — начале XX века: (политико-эконом. анализ). Алма-Ата, 1971; Султангалиева Г. С. Западный Казахстан в системе этнокультурных контактов (XVIII — начало XX вв.). Уфа, 2001.

 Әҙәбиәт 

 Зиннятуллина Г. Ф. Духовные ценности казахов в контексте глобализационных процессов. // Вестник МГЛУ. 2013. № 11 (671). Сс. 188—196.
 Казахи // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с.: с илл. ISBN 978-5-287-00718-8


 Турунбаева Ш. С. Цветовое восприятие и природные ассоциации в культуре казахов. // Мир науки, культуры и образования. 2011. № 5 (30) Сс. 335—338.

 Muhambetova A. I. The Traditional Musical Culture of Kazahs in the Social Context of the 20th Century. // The World of Music. 1995. Vol.37. No.3. Pр. 1-19.

 Һылтанмалар 
 Шежире. Генеалогия казахов  


 Ундасынов И. Н. История казахов и их предков 
 Казахские поверья 
 Ахметова Ш. К.  (про кухню российских казахов)


 Этническая структура казахов 

Категория:Төрки халыҡтар
Категория:Ҡаҙаҡтар
Категория:Ҡаҙағстан халыҡтары
Категория:Ҡырғыҙстан халыҡтары
Категория:Рәсәй халыҡтары
Категория:Төрөкмәнстан халыҡтары
Категория:Үзбәкстан халыҡтары