Тим Бернерс-Ли

Сэр Тимоти Джон Бернерс-Ли (), шулай уҡ TimBL; (8 июнь 1955 йылSir Timothy Berners-Lee OM, KBE, FRS, FREng, FRSA. Longer Biography) — Британия ғалимы, URI, URL, HTTP, HTML уйлап сығарыусы, Бөтә Донъя Селтәрен тыуҙырыусы (Роберт Кайо менән) һәм W3C — Бөтә Донъя Селтәре консорциумының хәҙерге башлығы. Семантик селтәр концепцияһын ойоштороусы. Мәғлүмәт технологиялары өлкәһендә бик күп асыштар авторы.

 Биографияһы 
Ата-әсәһе — Конуэй Бернерс-Ли (Conway Berners-Lee) һәм Мэри Ли Вудс (Mary Lee Woods) — математиктар була һәм тәүге «Манчестер Марк I» компьютерҙарын булдырыу өҫтөндә эшләй.

Эмануэль Уондсуэрт мәктәбендә, артабан Оксфорд Король колледжында уҡый. Шул мәлдә ул, монитор урынына телевизор ҡулланып, M6800 процессоры базаһында үҙенең тәүге компьютерын йыя. Бер тапҡыр Тим һәм уның дуҫы хакер атакаһын үткәргәндә тотола, шуға уларҙы университет компьютерын ҡулланыуҙан мәхрүм итәләр.

Оксфорд университетын 1976 йылда отличие менән физика бакалавры дәрәжәһендә тамамлаған Бернерс-Ли Дорсет графлығындағы «Plessey Telecommunications Ltd» компанияһында эшләй башлай, унда ике йыл эшләү осоронда, башлыса, транзакцияларҙы бүлеү системалары менән шөғөлләнә.

1978 йылда Бернерс-Ли «D.G Nash Ltd» компанияһына күсә, унда принтерҙар өсөн компьютер программаһын төҙөү менән мәшғүл була, күп бурыстарҙы үтәй алырлыҡ операция системаһына оҡшаш программа төҙөй. Артабан ул йыл ярым Европа Ядро һынауҙары лабораторияһында (ЦЕРН) (Женева, Швейцария) программа менән тәьмин итеү буйынса консультант була. Тап шунда үҙ мохтажлыҡтары өсөн Enquire программаһын яҙа, шул хеҙмәтендә ул Бөтә донъя селтәре өсөн концептуаль нигеҙ һала. 1981 йылдан 1984 йылға тиклем Тим Бернерс-Ли «Image Computer Systems Ltd» компанияһында система архитекторы булып эшләй.

1984 йылда CERN стипендияһын алыуға өлгөшө һәм фәнни мәғлүмәттәр туплау өсөн бүленгән системаларҙы эшкәртеү менән шөғөлләнә. Шул ваҡытта «FASTBUS» системаһы өҫтөндә эшләй һәм үҙенең Алыҫ процедураларҙы саҡырыу (Remote Procedure Call) системаһын төҙөй.

1989 йылда, CERN-да Enquire документтар алмаштырыу эске системаһы өҫтөндә эшләп, Бернерс-Ли хәҙерге ваҡытта Бөтә донъя селтәре тип аталған глобаль гипертекст проектын тәҡдим итә. Проект раҫлана һәм ғәмәлгә ашырыла.

1991 йылдан 1993 йылға тиклем Тим Бернерс-Ли Бөтә донъя селтәре буйынса эшен дауам итә. Ул ҡулланыусыларҙан баһаламалар йыя һәм селтәрҙең эшен координациялай. Бына шул мәлдә ул беренсе тапҡыр үҙенең тәүге URI, HTTP һәм HTML спецификацияларын киң тикшереүгә сығара.

1994 йылда Бернерс-Ли Массачусет технологик институтында MIT-тың информатика һәм яһалма интеллект лабораторияһы (MIT Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory — LCS and AI Lab) һәм 3Com нигеҙ һалыусылар кафедраһы етәксеһе була. Шул мәлдә ул кафедраның әйҙәүсе тикшеренеүсеһенә әйләнә. MIT-та Информатика лабораторияһын Яһалма интеллект лабораторияһына ҡушҡас, MIT — Информатика һәм яһалма интеллект лабораторияһы (MIT Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory) барлыҡҡа килә.

1994 йылда ул MIT-тың Информатика лабораторияһы эргәһендә (Laboratory for Computer Science, LCS) йәғни W3C — Бөтә донъя селтәре консорциумына нигеҙ һала. Шул мәлдән алып әлегә тиклем Тим Бернерс-Ли консорциумға етәкселек итә. Консорциум Интернет өсөн стандарттар булдырыу һәм уларҙы ҡулланыуға индереү менән шөғөлләнә. Консорциум үҙ алдына, тотороҡло стандарттарҙы уларҙың үҙгәреп барған эволюцияһы менән яраҡлаштырып, Бөтә донъя селтәренең потенциалын тулыһынса асыу бурысын ҡуя.

2004 йылдың декабрендә Тим Саутгемптон университеты профессоры була. Университеттың етди ярҙамы менән ул Семантик селтәр проектын ғәмәлгә ашырырға ниәтләй.

Хәҙер Бернерс-Ли Бостон янындағы ҡалала ҡатыны һәм ике балаһы менән йәшәй, бөтә донъя буйлап йөрөргә ярата. Ул Бөйөк Британияла Асыҡ мәғлүмәттәр Институтына етәкселек итә.

 Уйлап табыуҙары 
1989 йылда, CERN-да эшләгәнендә, Бернерс-Ли Бөтә донъя селтәре (World Wide Web) булараҡ билдәле булған проектын тәҡдим итә. Проект үҙ-ара гиперһылтанмалар менән бәйле гипертекслы документтарҙы баҫып сығарыуҙы күҙ уңында тота, был аҙым мәғлүмәт эҙләүҙе лә, уларҙы бер урынға туплауҙы ла еңеләйтер ине. Селтәр проекты CERN ғалимдары өсөн эшләнә һәм тәүге мәлдәрҙә CERN-дың эске селтәрендә генә ҡулланыла. Проектты ғәмәлгә ашырыу өсөн Тим Бернерс-Ли (үҙенең ярҙамсылары менән бергә) URI индентификаторҙарын (һәм URL-ды), HTTP протоколын һәм HTML телен уйлап таба. Тап ошо технологиялар хәҙерге заман Бөтә донъя селтәре нигеҙенә һалына. 1991 йылдан 1993 йылға тиклемге осорҙа Бернерс-Ли стандарттарҙың техник спецификацияһын камиллаштыра һәм уларҙы баҫтырып сығара.

Проект сиктәрендә Бернерс-Ли донъялағы беренсе «httpd» веб-серверын һәм NeXT компьютеры өсөн донъялағы беренсе гипертекслы веб-браузерҙы булдыра, ул тәүҙә «WorldWideWeb», аҙағыраҡ технология атамаһы һәм браузер атамаһы араһында буталыш килеп сыҡмаһын өсөн «Nexus» тип атала. Был браузер бер юлы WYSIWYG-мөхәррир ҙә була (WYSIWYG от What You See Is What You Get, «нимә күрһәң, шуны алырһың»), уның өҫтөндә эш 1990 йылдың октябренән декабргә тиклем дауам итә. Программа «NeXTStep» мөхитендә эшләй һәм 1991 йылдың йәйендә Интернет буйлап тарала башлай.

Бернерс-Ли донъялағы иң беренсе веб-сайтты  булдыра (хәҙер сайт архивында һаҡлана). Был сайт 1991 йылдың 6 авгусында онлайн рәүештә Интернетта килеп сыға. Сайтта Бөтә донъя селтәренең нимә булыуы, веб-серверҙы нисек урынлаштырыу, нисек итеп браузерҙы алыу мөмкинлеге һәм башҡа кәңәштәр тасуирлана. Тап ошо сайт донъялағы тәүге интернет-каталог та була, сөнки аҙағыраҡ Тим Бернерс-Ли унда башҡа сайттарға һылтанмалар исемлеген лә урынлаштыра һәм уны даими контролдә тота.

Бернерс-Лиҙың төп әҙәби хеҙмәте — «Селтәр үреү: Бөтә донъя селтәренең шишмә башы һәм киләсәге» («Weaving the Web: Origins and Future of the World Wide Web», Texere Publishing, 1999, ISBN 0-7528-2090-7). Был китабында ул Селтәрҙе булдырыу процесы, уның концепцияһы һәм Интернетты үҫтереүҙе үҙенең нисек итеп күҙаллауы тураһында бәйән итә. Автор үҙенең хеҙмәтендә бер нисә мөһим принципҡа ла туҡтала:
 Селтәрҙәге мәғлүмәтте мөхәррирләү мөмкинлеге селтәр буйлап сәйәхәт итеү мөмкинлегенә ҡарағанда мөһимерәк. Был йәһәттән Бернерс-Ли  WYSIWYG концепцияһына иҫәп тота, шул уҡ ваҡытта Wiki ла — тейешле йүнәлеш буйынса алға табан аҙым.
 Компьютерҙарҙы кешеләргә бергәләп эшләргә ярҙам иткән «фон процестары» өсөн дә ҡулланырға була.
 Интернеттағы һәр аспект, иерархия кеүек түгел, ә селтәр кеүек эшләргә тейеш. Иҫкәрмә домендар исемдәре системаһына ғына ҡағыла.
 Ғалим-компьютерщиктар техник яуыплылыҡҡа ғына эйә.

Бернерс-Ли «Семантик селтәрҙе үргәндә: Бөтә донъя селтәре потенциалын тулыһынса асыу» («Spinning the Semantic Web: Bringing the World Wide Web to Its Full Potential», The MIT Press, 2005, ISBN 0-262-56212-X) китабына инеш һүҙ яҙа, унда семантик селтәрҙең  концепцияһын асып һала, был өҫҡорма — Интернеттың киләсәге, ти.

Семантик селтәр — ул хәҙерге Бөтә донъя селтәре өҫтөнә ҡуйылған өҫҡорма, уның маҡсаты — селтәргә урынлаштырылған мәғлүмәтте компьютерҙар өсөн аңлайышлыраҡ итеү. Өҫтәүенә һәр ресурс компьютерға аңлайышлы ғәҙәти телдә тасуирлау менән тәьмин ителергә тейеш. Семантик селтәр, платформаһына ла, программалау телдәренә лә ҡарамайынса, теләһә ниндәй ҡушымталар өсөн аныҡ структурлаштырылған мәғлүмәттәргә юлды аса. Программалар үҙҙәре кәрәкле ресурстарҙы таба, мәғлүмәттәрҙе классификациялай, логик элемтәне эҙләп таба, һығымталар яһай һәм хатта шул һығымталар нигеҙендә ҡарарҙар ҡабул итә. Киң рәүештә таралһа һәм грамоталы итеп үҙләштерелһә, семантик селтәр Интернетта революция эшләй ала.

 Маҡтаулы исемдәре 
 1994 йылда Бернерс-Ли — Бөтә донъя селтәренең Дан залына индерелгән алты кешенең береһе.
 1997 йылда «глобаль компьютер селтәрҙәре коммуникациялары мәнфәғәте өсөн хеҙмәт иткәне өсөн» Британия империяһы ордены офицеры итеп иғлан ителә(OBE).
 1999 йылда «Time magazine» журналы уны «быуаттың 100 иң бөйөк аҡылы» исемлегенә индерә .
 2001 йылда BBC версияһы буйынса Британияның 100 иң бөйөк кешеһе исемлегенә индерелә, ул дөйөм милли тауыш биреү йоғаҡтары буйынса асыҡлана.
 2004 йылдың 16 июлендә Бөйөк Британия Королеваһы Елизавета II «Интернетты глобаль үҫтереү мәнфәғәтендә хеҙмәт иткән өсөн» Тим Бернерс-Линға Рыцарь-Командор исемен бирә (KBE, FRS, FRAEng.).
 2005 йылда үҙенең ҡаҙаныштары һәм «британдарҙың төп характер һыҙаттарын күрһәткән өсөн» 2004 йылдың бөйөк британлыһы тип иғлан ителә.
 2007 йылда Альберт Хофман менән бергә Daily Telegraph баҫмаһы версияһы буйынса бөйөк генийҙар исемлегенең беренсе юлына яҙыла.
 2011 йылда ул «яһалма интеллект һәм интеллектуаль системалар өлкәһенә һиҙелерлек өлөш индергәне өсөн» Яһалма интеллекттың IEEE Дан залы исемлегенә индерелә Press release source: PRWeb (Vocus)..
 2012 йылда Интернет йәмғиәте уны Интернеттың Дан залына индерә2012 Inductees, Internet Hall of Fame website. Retrieved 24 April 2012.

Сэр Тимоти Джон Бернерс-Ли түбәндәге университеттарҙың почётлы профессоры:
 Парсонс дизайн мәктәбе (Parsons The New School for Design), Нью-Йорк (D.F.A., 1996)
 Саутгемптон университеты (D.Sc., 1996)
 Эссек университеты (D.U., 1998) 
 Көньяҡ Тәре университеты||en|Southern Cross University}} (1998)
 Асыҡ университет (Бөйөк Британия) (D.U., 2000)
 Колумбия университеты (D.Law, 2001)
 Оксфорд университеты (2001)
 Порт-Элизабет университеты (University of Port Elizabeth) (D.Sc., 2002)
 Ланкастер университеты (D.Sc, 2004) 
 Манчестер  университеты (2008)
 Каталонияның Асыҡ университеты (Open University of Catalonia) (2008)
 Мадрид Политехник университеты (2009) 
 Амстердам ирекле университеты (2009) 
 Льежс университеты (D.Sc., 2009)Université de Liège — Séance de rentrée académique 2009 
 Гарвард университетя (D.Sc., 2011)Harvard awards 9 honorary degrees news.harvard.edu Retrieved 11 June 2011
 Сент-Эндрюс университеты (D.Sc., 2013)Graduation ceremony | 600th Anniversary | University of St Andrews — 1413—2013

Тим Бернерс-Ли шулай уҡ Британия компьютер йәмғиәтенең (British Computer Society) Күренекле ағзаһы , Электроинженерҙар институтының Почётлы ағзаһы, Техник коммуникациялар йәмғиәтенең Почётлы ағзаһы, Гильермо Маркони Фонды ағзаһы, Америка сәнғәт һәм фән академияһы ағзаһы, Лондон король йәмғиәте (2001) һәм Бөйөк Британия король фәндәр инженер академияһы ағзаһы, Америка философия йәмғиәте ағзаһы, АҠШ Милли инженер академияһының сит ил ағзаһы (2007) Sir Timothy Berners-Lee , АҠШ Милли академияһының (2009) ағзаһы.

 Наградалары 
Тим Бернерс-Ли төрлө, шул иҫәптән халыҡ-ара кимәлдәге, бихисап наградалар менән бүләкләнгән. Түбәндә уларҙы ҡайһы берҙәре генә атала:
 Килби Фонды Премияһы «Йылдың Йәш инноваторы»||en|Kilby International Awards}} (1995)
 Prix Ars Electronica ойошмаһы премияһы (1995)
 Иҫәпләү техникаһы ассоциацияһының (АСМ) (1995) Программа системалары премияһы (ACM Software System Award) 
 C&C Prize (1996)
 Маунтбеттен миҙалы (Mountbatten Medal) (1996)
 Уоллес Макдауэлл премияһы (1996) IEEE-нан
 Физика институтынан Дадделл миҙалы һәм премияһы (1997)
 Эдуард Рейн премияһы (1998)
 Мак-Артур стипендияһы (1998)
 Король миҙалы (2000)
 Маркони премияһы (2002)
 Альберт (Король сәнғәт йәмғиәте) миҙалы (2002)
 Японияның Фән һәм технологиялар фондынан премия (2002)
 Прогресс миҙалы (Король фотография йәмғиәте) һәм Король фотография йәмғиәтенән (Royal Photographic Society) уйлап табыуын, тикшеренеүҙәрен, баҫтырып сығарған ғилми хеҙмәттәрен һәм фәнгә индергән башҡа төрлө өлөшөн таныу билдәһе булараҡ Почетлы ағзалыҡ (2003)Royal Photographic Society’s Progress Medal  Retrieved 13 August 2012
 Бөтә донъя селтәрен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн Компьютер тарихы музейы премияһы (2003)
 «Меңйыллыҡ технологияһы» премияһын беренсе булып алыусы (1 000 000 евро күләмендә), Финляндия президенты Тарья Халонен ҡулынан (2004) 
 Электрон рубеждар фондынан (EFF Pioneer Award) — Башлап юл ярыусыға награда
 Ғилми һәм техник тикшеренеүҙәр өсөн Астурий принцы премияһы (Ларри Робертс, Роберт Эллиот Кан һәм Винт Серф менән бергә)
 Америка Мәғлүмәт фәне һәм технология йәмғиәтенән махсус бүләк
 Нильс Бор миҙалы — ЮНЕСКО-нан (2010)
 Королева Елизавета Икенсенең Инженер эшмәкәрлеге өлкәһендә премияһы (2013)BBC News — Internet pioneers win engineering prize
 Прогресс миҙалы (Америка фотографиия йәмғиәте) (2014)
 Белем премияһы (2014)
 1-се класлы Мария ере Тәреһе ордены (2015, Эстония) 
 Тьюринг премияһы (2016) һәм башҡа наградалар һәм премиялар.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Личная страница Тима Бернерса-Ли
 Блог Тима Бернерса-Ли, открытый в декабре 2005-го 
 Историческое предложение Бернерса-Ли для CERN
 Знаменитая книга «Плетя паутину: истоки и будущее Всемирной паутины» онлайн
 Первый в мире веб-сайт (архив)
 Официальный сайт Консорциума Всемирной паутины (W3C)

 Изобретатель WWW получил орден «За заслуги»