Азия

А́зия — Ер йөҙөнөң иң ҙур  киҫәге, Европа менән бергә Евразия ҡитғаһын хасил итә. Майҙаны (утрауҙар менән бергә) — 43,4 млн км² самаһы. Халҡы — 4,2 млрд кеше (2012) (Ер халҡының 60,5 %). Азия донъяның үҫеш кисереүсе иң ҙур төбәге булып тораЦзэн Цинхун: Ҡытай Азия илдәре менән бергә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығырытға ниәт тотаFORMAT_PLACEHOLDER_0.

 Атамаһының килеп сығышы 
Хеттар дәүерендә Кесе Азияның төньяҡ-көнбайышында Ассув батшалығы булаИстория Древнего Востока. Кн.1. Ч.2. С.149, 188. Хеттарҙың уны еңеүе тураһында Тудхалияс IV анналдарында телгә алынған. Грек эпосында был батшалыҡ троялыларҙың союздашы Асий батша аша кәүҙәләндерелә. Грек мифологияһында Асия исемен Океанида, Прометейҙың ҡатыны, йөрөтә, мифологияға ярашлы, донъя киҫәгенең атамаһы шунан килеп сыҡҡан. Геродот осорона инде гректарҙа был донъя киҫәге Асия (Азия) тип йөрөтөлгән.

 Урыны һәм сиктәре 
Азияның материк өлөшө нигеҙҙә көнсығыш (Чукот ярымутрауы ғына иҫкәрмә булып тора) һәм төньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Азия Африка менән Суэц муйыны аша тоташҡан, Төньяҡ Американан уны тар ғына Беринг боғаҙы айыра. Ситке нөктәләрҙең географик координаттарын «Төп мәғлүмәттәр» киҫәгендә ҡара.

 Европа менән Азия сиге 


Донъяның был киҫәктәре араһында тәү тапҡыр сик билдәләү Боронғо Греция дәүеренә ҡарай. Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең «Ерҙәрҙе һүрәтләү» тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы (Грузияла Риони йылғаһы) һәм Урта диңгеҙ аша улар араһында сик үткәрә. Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә (Европа, Азия һәм Ливияға) бүлгән Геродот, Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген «Дөйөм тарих» тигән хеҙмәтендә Танаис (Дон) аша үткәргән), Страбон («География» тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә. Үҙ сиратында, боронғо Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний ике донъя киҫәге араһындағы сикте Понт менән Каспий араһындағы муйын (Кавказ тауҙары), Киммерия Боспоры (Керчь боғаҙы) һәм Меотида (Азов диңгеҙе) буйлап үткәрә.

XVIII быуатҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов (VI быуат), Мартин Бельский (1550 йыл), Герард Меркатор (XVII быуат), Михаил Ломоносов (XVIII быуат) хеҙмәттәрендә раҫлау таба. Ләкин шул осорҙа уҡ башҡа фекерҙәр ҙә була. Мәҫәлән, Урта быуаттарҙағы ғәрәп сығанаҡтары Европаның көнсығыш сиге тип Итил (Волга) һәм Кама йылғаларын һанаған .

XVIII быуатҡа башҡа төрлө фекерҙәр күбәйә төшә. Әйтәйек, француз картографы  Европаның көнсығыш сиген Обь буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә. 1730 йылда «Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре» тигән китапта швед ғалимы Филипп Иоганн Страленберг тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте Урал тауҙарының һыу бүленеше буйлап, ә Көньяҡ Уралдан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, Волга (Иҙел) йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы В. Н. Татищев дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә. 1745 йылда «Рәсәй лексиконы» нда ул былай тип яҙа:

Сикте Вайгач тарлығынан Бөйөк Билғау һәм Яйыҡ буйлап аҫҡа, Каспий диңгеҙе аша Кума йылғаһы йәки Таурис тауҙарына тиклем үткәреү күпкә яҡшыраҡ һәм тәбиғирәк булыр ине. 

Артабан Азия менән Европа араһында сикте Урал буйлап үткәреү Ф. А. Полунин (1773), С. И. Плещеев (1793), И. П. Фальк (1824), Г. Е. Щуровскийҙың (1841) ғилми хеҙмәттәрендә сағылыш тапты. Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: П. С. Паллас (1773) уны Урал йылғаһының урта ағымынан Дөйөм Һырттың көньяҡ битләүҙәре, Волга, Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер (1750) менән Ф. А. Полунин (1773) — Дон, Волга, Кама, Ағиҙел һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев (1793) менән И. Ф. Гакман (1787) Эмба йылғаһы буйлап үткәрә.

XIX—XX быуаттарҙа сик мәсьәләһе артабан үҫеш ала. 1850 йылда Германия ғалимы Александр Гумбольдт, Европа — ул Азияның бер өлөшө, сөнки Европа менән Азия араһында сик юҡ, тигән фекерҙе әйтә. Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру «Азия» тигән китабында (1956): «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә «Европа: как далеко?» тигән китабында (1960), Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра.

Совет фәнендә Европа менән Азия сиге мәсьәләһе 1950—1960-сы йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Мәскәү филиалы эшмәкәрлегендә үҫеш ала. Был юҫыҡта Ю. К. Ефремов (1958), В. И. Прокаев (1960) һәм Э. М. Мурзаев (1963) төп хеҙмәттәрҙең авторҙары булып тора.

Ю. К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай. Һөҙөмтәлә ултырышта бөтә совет дәреслектәрендә сағылыш тапҡан тәҡдим ҡабул ителә:

Европа менән Азия сиген Уралдың һәм Мугалжарҙың көнсығыш итәге, артабан Эмба йылғаһы, Каспийҙың төньяҡ яры, Кума-Маныч уйпаты һәм Керчь боғаҙы аша Азов диңгеҙен Европа биләмәһендә ҡалдырып үткәреү тәҡдим ителә.
Әлеге ҡарарҙы В. И. Прокаев тәнҡитләй (1960), ул был тәҡдимдең физик-географик тулылыҡ принцибын боҙоуын раҫлай. Уның фекеренсә, был принципҡа ярашлы, сик Урал иленең (тулыһынса Европала ята) көнсығыш ситенән һәм Каспий буйы уйһыулығы менән Туран иленең (Азияға ҡарай) төньяҡ-көнбайыш ситенән үткәрелергә тейеш}. Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, Урал йылғаһы, Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә.

Азия менән Европа сиге мәсьәләһенә үҙ хеҙмәтендә совет ғалимы Э. М. Мурзаев (1963) ҡағыла. Донъяның был ике киҫәге араһында сикте антропологик, тарихи, лингвистик һәм этнографик нигеҙҙәрҙә үткәреп булмаҫын билдәләп, ул ике вариант тәҡдим итә.
 Беренсе вариант — сәйәси-административ рубеждар нигеҙендә. Уға ярашлы, Азия менән Европа араһындағы сик — Грузия һәм Азербайжандың (Каспий диңгеҙе тулыһынса Азияға ҡарай) дәүләт сиктәре, артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре буйлап Силәбе өлкәһенә тиклем бара. Силәбе, Свердловск, Төмән өлкәләре, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтары тулыһынса Азияға ҡарай. Кар диңгеҙе, был вариант буйынса, тулыһынса Азияға, Яңы Ер архипелагы Европаға инә.
 Икенсе вариант — физик-географик рубеждар нигеҙендә.Ул «Кавказ — Каспий — Урал йылғаһы — Урал һырты» формулаһына нигеҙләнә.

Хәҙерге осорҙа Азия менән Европа араһындаға сик бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә. Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, Урал тауҙары һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң Каспий диңгеҙе, Аракс йылғаһы, Ҡара һәм Мәрмәр диңгеҙҙәре, Босфор һәм Дарданелдар боғаҙҙары буйлап үткәрәләр.

Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге Архангельск өлкәһенең, Коми Республикаһының, Свердловск һәм Силәбе өлкәләренең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре, Дағстандың, Ставрополь һәм Краснодар крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә.

 Азия менән Африка араһындағы сик 
Азия менән Африка араһында сикте билдәләүгә тәүге ынтылыштар Боронғо Греция дәүеренә ҡарай . Ғәҙәттә ул Нил йылғаһы буйлап үткәрелә, ләкин Геродот б.э.т. V быуатта Мысыр территорияһын Азия һәм Африка өлөштәренә бүлеүгә ҡаршы була, шунлыҡтан был сикте Мысырҙың көнбайыш сиге буйлап үткәреп, уны тулыһынса Азияға индерә.
Үҙ сиратында Страбон сикте Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Синай ярымутрауында ятҡан Бардавиль күле тамағы араһындағы Урта диңгеҙ менән тоташҡан муйын буйлап билдәләй. Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә.

Хәҙерге заманда Азия менән Африка араһында сик Суэц муйыны йә Суэц каналы буйлап үтә. Һөҙөмтәлә, Мысырҙың Синай ярымутрауында урынлашҡан өлөшө — Азияға, ә ҡалған өлөшө Африкаға инә.

 География 

  Майҙаны:43475 мең км² (утрауҙарҙы ла индереп)  Утрауҙарҙың майҙаны:  2001 мең км²  Диңгеҙ кимәленә ҡарата уртаса бейеклек:  960 метр  Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң юғары бейеклек:  8 848 метр (Эверест тауы)  Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң тәпәш бейеклек:  −405 метр (Үле диңгеҙ кимәле)  Иң төньяҡ нөктә:  Челюскин мороно 77° 43' так как 104° 18' ксш оҙ.  Иң көньяҡ нөктә:  Пиай мороно1° 16' так как 103° 30' ксш оҙ.  Иң көнбайыш нөктә:  Баб мороно39° 29' так как 26° 04' ксш оҙ.  Иң көнсығыш нөктә:  Дежнёв мороно 66° 05' так как  169° 40' кбш оҙ.  Азияның географик үҙәгеэргәһендәге ҡалалар:  Иркутск, Ҡыҙыл
Азия Төньяҡ Боҙло, Һинд һәм Тымыҡ океандар, шулай уҡ — көнсығышта — Атлантик океандың материк эсендәге диңгеҙҙәре (Азов, Ҡара, Мәрмәр, Эгей, Урта диңгеҙҙәр) менән йыуыла. Шуның менән бергә эске аҡманың киң өлкәләре лә бар — Каспий һәм Арал диңгеҙҙәренең, Балхаш күленең һ. б. Байкал күле эсәр һыу боло буйынса донъялағы бөтә күлдәрҙе үтеп китә; Байкалда донъя эсәр һыу болоноң 20 % тупланған (боҙлоҡтарҙы һанамайынса). Үле диңгеҙ донъялағы иң тәрән тектоник сөңгөл булып тора (диңгеҙ кимәленән − 405 метр түбән). Азия ярҙары ярайһы уҡ әҙ бүлгеләнгән, ҙур ярымутрауҙар бар — Кесе Азия, Ғәрәбстан, Һиндостан, Корей, Камчатка, Чукот, Таймыр һ. б. Азия ярҙарына янында (Оло Зонд, Яңы Себер, Сахалин, Төньяҡ Ер, Тайвань, Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон утрауҙары һ. б.) ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км².

Азия аҫтында дүрт мөһабәт платформа — Ғәрәстан, Һиндостан, Ҡытай һәм Себер платформалары ята.Б Был донъя киҫәге территорияһының ¾ өлөшөн тауҙар һәм яйлалар биләй, айырыуса бейектәре Үҙәк һәм Урта Азияла тупланған. Дөйөм алғанда, Азия — бейеклектәрҙең абсолют нөктәләре буйынса ифрат ҡапма-ҡаршылыҡлы төбәк. Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — Джомолунгма тауы (8848 м) урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән Байкал күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә. Көнсығыш Азия — әүҙем янартауҙар төбәге.

Азия төрлө ҡаҙылма байлыҡтарға (айырыуса — яғыулыҡ-энергетика сеймалына) бай.

Азия территорияһында климаттың бөтә төрҙәре лә тиерлек — алыҫ төньяҡтағы арктиктан көньяҡ-көнсығыштағы экваториаль төргәсә. Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты. Азияның Көньяҡ-Көнбайышына тропик сүл климаты хас, ул Азияла иң эҫе урын.

 Рельефы 
Азияның алыҫ төньяғын тундралар биләй. Көньяҡтараҡ тайга йәйрәй. Көнбайыш Азияла уңдырышлы ҡара тупраҡлы далалар ята. Үҙәк Азияның Ҡыҙыл диңгеҙҙән алып Монголияға тиклемге ҙур өлөшөн сүлдәр биләй. Уларҙың иң ҙуры — Гоби сүле. Гималай тауҙары Үҙәк Азияны Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия тропиктарынан айырып тора.

Гималай тауҙары — донъяның бик бейек тау системаһы. Бассейндары Гималайҙа урынлашҡан йылғалар көньяҡтағы баҫыуҙарҙы ләм менән туйындыра, уңдырышлы тупраҡ хасил итә.

 Физик-географик районлаштырыу һәм субтөбәктәр 
Азияны түбәндәге физик-географик райондарға бүлеү ҡабул ителгән:
 Көнсығыш Азия (Корея ярымутрауы, Япон утрауҙары, Ҡытайҙың көнсығыш өлөшө);
 Көнбайыш Азия (Көньяҡ Кавказ һәм Азия алды ҡалҡыулыҡтары);
 Төньяҡ Азия (Себер һәм Евразияның төньяҡ-көнсығышы);
 Урта Азия (Памир, Тянь-Шань, Туран уйһыулығы);
 Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Һинд-Ҡытай ярымутрауы һәм Малай архипелагы);
 Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Ғәрәбстан ярымутрауы һәм Левант);
 Көньяҡ Азия (Һиндостан ярымутрауы һәм Шри-Ланка утрауы (Мальдив архипелагы).

БМО-ла ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, түбәндәге субтөбәктәр айырыла:
 Көнсығыш Азия (ҠХР һәм Ҡытай Республикаһын үҙ эсенә алған Ҡытай, Көньяҡ һәм Төньяҡ Корея, Монголия, Япония)
 Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ираҡ, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Фәләстин территориялары, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиә)
 Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин)
 Көньяҡ Азия (Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Иран, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка)
 Үҙәк Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан)

Шул уҡ ваҡытта был классификация берҙән-бер дөрөҫ тип һаналмай. Башҡа классификациялар ҙа бар, мәҫәлән:
 Көнсығыш Азия (КХДР, ҠХР, Корея Республикаһы, Тайвань, Япония)
 Үҙәк һәм Төньяҡ Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Рәсәйҙең Азия өлөшө, шулай уҡ ҠХР-ҙың автономиялы өс төбәге — Эске Монголия, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы һәм Тибет)
 Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Бахрейн, Грузия (өлөшләтә), Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиәнең Азия өлөшө, Мысырға ҡараған Синай ярымутрауы)
 Көньяҡ Азия (Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Шри-Ланка)
 Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин).

 Азия илдәре 

Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 дәүләт иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған. Таулы Карабах Республикаһы — танылмаған дәүләт. Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла). Төркиә менән Ҡаҙағстан территоияһы һәм халҡының аҙ өлөшө Европаға ҡарай, шунлыҡтан улар Европа илдәре исемлегенә инә (бөтә версиялар буйынса Европа менән Азия сиге).}. Европа илдәренә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), Европа Берләшмәһенә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған Кипр ҙа индерелә.

  (өлөшләтә танылған республика)
  (100 % Сикте Кум-Маныч уйпаты аша үткәргәндә-тан 90 %-ҡа тиклем территорияһыАтап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы (см. ), Әзербайжан Көньяҡ-Көнбайыш Азияға ҡарай. Илдең бик бәләкәй өлөшө генә Төп Кавказ һыртынан, Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһенән, төньяҡтараҡ ята. Кавказдан төньяҡтараҡ Азербайжандың Шабран (1739 км²), Кусар (1542 км²), Хачмас (1063 км²), Сиазань (759 км²), Куба (2610 км²) райондары һәм Хызын районының төньяҡ өлөшө (тотош район — 1711 км²) ята. Бөтә майҙан: 9424 км² (Хызын районын тулыһынса индергәндә, өлөшләтә — 8600 км² самаһы йәки Азербайжандың бөтә майҙанының (86 600 км², ТКР-ҙы ла индереп) 10 %.)
  (Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы)




  (Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы)




  (100 %-тан  95 %-ҡа тиклем территорияһыАтап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы  (см. ), Грузия Көньяҡ-Көнбайыш Азияға инә. Илдең бер бәләкәй өлөшө генә  Европа —  Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһе булған Төп Кавказ һыртынан төньяҡтараҡ ята.Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ Грузияның түбәндәге райондары (муниципалитеттары) урынлашҡан: Казбеги (1082 км²), Душети муниципалитетының төньяҡ өлөшө (тотошлайы  — 2207 км²), Ахмета муниципалитетның төньяҡ өлөшө (тотошлайы — 2982 км²). Был өс муниципалитеттың дөйөм майҙаны — 6271км², уларҙаың Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ ятҡандары — 3700км² самаһы йәки Грузияның бөтә майҙанының (69700км², Көньяҡ Осетия Республикаһын һәм Абхазия Республикаһын индереп) 5 %-ы.)
  (өлөшләтә)


  (территорияның ҙур өлөшө)



  (территорияның ҙур өлөшө)

 Европа һәм Азия араһындағы сикте Эмба аша үткәргәндә Европаға Ҡаҙағстан террриторияһының 14 %-ы инә; Урал йылғаһы буйлап сикте 1964 йылдан бирле (Лондонда Халыҡ-ара География Союзының XX Конгресы) үткәрмәйҙәр (ҡара: Физик география һәм геоэкология кафедраһы. «Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты» ФГБОУ ВПО (ФГБОУ ВПО «ВГСПУ») тәбиғәт-география факультеты. География тураһында ҡыҙыҡлы факттар: Европа менән Азия сиге ҡайҙан үтә? )https://archive.is/20130417172902/www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ Урыҫ географик йәмғиәте. А. А. Чибилёв. Европа-Азия сиге: мәсьәләнең тарихы һәм хәҙерге заман ҡараштары. Евразия феномены: бер ҡитғала ике донъя киҫәге]Европа менән Азия араһындағы сикте (Ҡаҙағстан эсендә) Эмба йылғаһы аша үткәргәндә, унан көнбайыштағы Европа өлөшө түбәндәге территорияларҙы индерер: Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе (тулыһынса, 151300 км² ашыу); Атырау  өлкәһе  (118600 км²; Жылыой районының көньяҡ өлөшөнән тыш — 103000 км² самаһы); Аҡтүбә өлкәһенең  төньяҡ-көнбайыш өлөшө (300600 км²; Шалкар (62200 км²), Ырғыҙ (41500 км²), Айтекебий  райондарынан (31300 км²), Байгана районының көньяҡ һәм урта өлөшөнән тыш (61000 км²-нан 40000 км² самаһы ) — яҡынса 126 000 км²). Эмба һәм Орь йылғаларынан көнбайыштараҡ ятҡан территориялар йәмғеһе — яҡынса 380 000 км² йәки илдең тотош территорияһының (2724902 км²) 13,9 %-ы )</small>







  (өлөшләтә танылған республика)
  (Австралияның бойондороҡло тышҡы территорияһы)









  Таулы Ҡарабах Республикаһы (танылмаған республика)




  (Австралияның бойондороҡло тышҡы территорияһы)

  (территорияның ҙур өлөшө, ләкин халҡының аҙыраҡ өлөшө)






  (өлөшләтә танылған республика)
  (территорияның ҙур өлөшө)



  (өлөшләтә танылған республика)


 Халҡы 
Азияға халыҡ һаны үҫешенең бик юғары уртаса йыллыҡ тиҙлеге хас (был күрһәткес буйынса Азия Африканан ғына ҡалыша); һуңғы ваҡытта был тиҙлек кәмей төштө һәм 1,3 % тәшкил итә. Азияла донъя халҡының 60 % йәшәй. Ҡытай менән Һиндостан халҡының дөйөм һаны донъя халҡының 40 % бирә. 7 дәүләттә 100 миллиондан ашыу кеше йәшәй (үрҙә аталғандарҙан тыш — Индонезия, Пакистан, Бангладеш, Япония и Филиппин).

Азияла кешелектең төп өс расаһы — монголоид (ҡытайҙар һ.б.), европеоид (Көнбайыш Азия халыҡтары) һәм негроид (Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның ҡайһы бер халыҡтары) — вәкилдәре  йәшәй. Азияның этник составына төрлөлөк хас.

Азияла ҡытай, һинд, тибет-монгол, урта азиат, вавилон  кеүек боронғо цивилизациялар барлыҡҡа килгән. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның баҫыусылыҡ өсөн ыңғай шарттары хәҙерге халыҡтарҙың байтағына башланғыс һалған.

УрынДәүләт(йәкибойондороҡлотерритория)2012 йылдың 1 июлеБМО баһаһыХалыҡ%-ыУртасасағыштырмасайыллыҡүҫеш(%, БМОТүбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: БМО баһаһы2012/БМО баһаһы2011 x100-100.)Уртасаабсолют йыллыҡүҫеш(%, БМОТүбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: БМО баһаһы2012 БМО мәғлүмәттәре буйынса йыллыҡ үҫеш100.)Көтөлгәникеләтә артыуосоро(йыл, БМОТүбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: LN(2)/LN(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш)/100+1). Шулай уҡ LOG10(2)/LOG10(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш/100+1) формулаһына ярашлы  алынған мәғлүмәттәр ҙә алына.)Альтернативсығанаҡтарҙан ДатаСығанаҡ 1 1,353,601,000 32.02 0.45 6,091,000 154 1,347,350,000 2011 й. 31 декабреOfficial estimate 2 1,258,351,000 29.77 1.36 17,114,000 51 1,210,193,422 2011 й. 1 мартыCensus result 3 244,769,000 5.79 1.01 2,472,000 69 237,641,326 2010 й. майыCensus result  4 179,951,000 4.26 1.81 3,257,000 39 189,197,000  , Official population clock 5 152,409,000 3.61 1.27 1,936,000 55 142,319,000 2011 й. 15 марты Result.pdf Census result 5 (Европа өлөшө менән) 143,800,000    139 143,800,000 2012 й. 1 ғинуары  6 126,435,000 2.99 -0.05 -63,000 - 127,650,000  2012 й. 1 мартыMonthly official estimate 7 96,471,000 2.28 1.71 1,650,000 41 94,013,200 2010Official estimate 8 89,730,000 2.12 1.06 951,000 66 87,840,000 2011Official estimate 9 75,612,000 1.79 1.09 824,000 64   , Official population clock 10 74,509,000 1.76 1.18 879,000 59 74,724,269  2011 й. 31 декабреOfficial estimate 11 69,892,000 1.65 0.54 377,000 129 65,479,453 2010 1 сентябреCensus result 12 48,724,000 1.15 0.80 390,000 87 57,197,871 2012World Gazetteer projection 13 48,588,000 1.15 0.41 199,000 169 48,580,000 2010 1 ноябре Census result 14 33,703,000 0.80 3.18 1,072,000 22 33,330,000 2011Official estimate  15 33,397,000 0.79 3.21 1,072,000 22 24,485,600 2011 й. 1 ғинуарыOfficial estimate  16 31,011,000 0.73 1.72 533,000 41 26,620,809 2011 й. 22 июнеCensus result  17 29,322,000 0.69 1.60 469,000 44 28,334,135 2010 й. 6 июлеCensus result  18 28,705,000 0.68 2.21 634,000 32 27,136,977  2010 28 апрелеCensus result 19 28,077,000 0.66 1.14 320,000 61 28,000,000 2010 й. 1 ғинуарыOfficial estimate 20 25,569,000 0.60 3.10 793,000 23 24,527,000 2012Official estimate  21 24,554,000 0.58 0.42 103,000 165 24,052,231 2008 1 октябре national census report.pdf Census result 22 21,224,000 0.50 0.85 180,000 82 20,653,000 2010 1 июлеYear Population/midyearsex&district.pdf Official estimate 23 21,118,000 0.50 1.70 359,000 41   , Official population clock  24 17 244 420 0.43 1.07 175,000 65 17 300 560 2014 й. 1 ғинуары Monthly official estimate  25 14,478,000 0.34 1.21 175,000 58 13,395,682 2008 й. 3 мартыCensus result  26 9,421,000 0.22 1.24 117,000 56 9,111,100 2011 й. 1 ғинуары Official estimate 27 8,106,000 0.19 2.72 220,000 26 8,264,070 2010Estimates 2006 - 2010.pdf Official estimate 28 7,695,000 0.18 1.76 135,000 40 7,848,800 2012 й. 31 ғинуарыMonthly official estimate 29 (ҠХР)9 йылдың 20 декабренән — Ҡытай Халыҡ Республикаһы  составында Автономиялы территория. Элгәре — португал колонияһы. 7,196,000 0.17 1.04 75,000 67 7,108,100 2011 й. 1 июле Official estimate  30 7,079,000 0.17 1.46 103,000 48 7,616,000 2011 й. 1 ғинуары Official estimate  31 6,457,000 0.15 2.01 130,000 35   , Official population clock  32 6,374,000 0.15 1.37 87,000 51 6,465,800 2012Statistics/Population.htm Official estimate 33 5,448,000 0.13 1.02 56,000 68 5,477,600 2011Official estimate 34 5,256,000 0.12 1.31 69,000 53 5,183,700 2011 й. 30 июне Official estimate  35 5,170,000 0.12 1.27 66,000 55 7,966,724 2012World Gazetteer projection 36 4,304,000 0.10 -0.58 -25,000 - 4,469,200 2011 й. 1 ғинуарыOfficial estimate 37 4,292,000 0.10 0.77 33,000 90 3,759,100 2007Official estimate  38Израиль оккупациялаған территориялар. Ғәззә  секторы (Газа секторы) менән Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ эсенә ала 4,271,000 0.10 2.87 123,000 24 4,293,309 2012 й. 1 июле  Official estimate  39 3,109,000 0.07 0.29 9,000 239 3,268,500 2011Official estimate 40 2,904,000 0.07 2.04 59,000 34 2,773,479 2010 й. 12 декабре Census result 41 2,892,000 0.07 2.63 76,000 27 3,582,054 2010 й. 31 декабре Official estimate 42 2,844,000 0.07 1.57 45,000 44 2,736,800 2009Official estimate  43 1,939,000 0.05 3.69 72,000 19 1,699,435 2010 й. 21 апрелеCensus result  44 1,359,000 0.03 2.64 36,000 27 1,234,571 2010 й. 27 апреле 09 18 Final English Census 2010 Summary  Results - Review 1.pdf Census result 45 1,187,000 0.03 2.86 34,000 25 1,066,409 2010 й. 11 июле Census result  46 1,129,000 0.03 1.07 12,000 65 838,897 2011 й. 1 октябреCensus result 47 750,000 0.02 1.63 12,000 43 720,679 2012Official estimate 48(ҠХР)ҠХР-ҙың Автономиялы төбәге. 1999 йылдың 20 декабренә тиклем  — Португалия колонияһы 567,000 0.01 1.98 11,000 35 560,100 July-September 2011Official estimate 49 413,000 0.01 1.72 7,000 41 422,700 2011Official estimate  50 324,000 0.01 1.25 4,000 56 317,280 2010Official estimate  Барлығы  4,227,067,000  100.00  1.02  43,528,000  68  

 Һылтанмалар 



 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 




 Азия интеграцияһында Рәсәйҙең ҡатнашыуы 

Категория:Азия
Категория:Донъя ҡитғалары