5 сентябрь

5 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 248-се (кәбисә йылында 249-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 117 көн ҡала.



 1827: Рәсәй империяһының Диңгеҙ министрлығы ойошторола.
 1885: АҠШ-та Джейк Гамперҙың сервис станцияһында беренсе бензин насосы ҡуйыла.
 1905: Рус—япон һуғышының тамамланыуын раҫлаған Портсмут (АҠШ) тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла.
 1939: Америка Ҡушма Штаттары Икенсе донъя һуғышына ҡарата үҙенең нейтралитетын иғлан итә.
 1940: СССР-ҙың «Пионерская правда» балалар гәзитендә Аркадий Гайдарҙың «Тимур һәм уның командаһы» повесы баҫыла башлай.
 1958: АҠШ-та Борис Пастернактың «Доктор Живаго» романы беренсе тапҡыр нәшер ителә.
 1981: Азияла йәшәүсенең СПИД-тан үлеме тәүге тапҡыр рәсми теркәлә.
 1997: Мәскәүҙә Пётр I-гә һәйкәл асыла (авторы скульптор Зураб Церетели).


 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр 
 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 Дөйөм исемлек 

 1568: Томмазо Кампанелла, Италия философы.
 1638: Людовик XIV, Францияның 1643—1715 йылдарҙағы короле.
 1750: Роберт Фергюссон, Шотландия шағиры.
 1817: Алексей Толстой, Рәсәй империяһы шағиры, яҙыусы һәм драматург, Козьма Прутков исеме аҫтында ижад итеүселәрҙең береһе.
 1905: Артур Кёстлер, Англия яҙыусыһы, журналист һәм философ; сығышы менән Венгриянан.
 1929: Андриян Николаев, СССР лётчик-космонавы.
 1933: Эрик Булатов, СССР рәссамы, сәнғәттә «соц-арт» йүнәлешенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
 1934: Юрий Афанасьев, СССР һәм Рәсәй ғалим-тарихсыһы, сәйәсмән.
 1940: Ракель Уэлч, АҠШ актрисаһы.
 1948: Михаил Швыдкой, Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, театр белгесе.
 1958: Вячеслав Баранов, СССР һәм Рәсәй киноактёры, дубляж оҫтаһы.
 1973: Роуз Макгоуэн, АҠШ-тың кино һәм телевидение актёры («Планета страха», «Зачарованные», «Крик»).
 1986: Александр Рязанцев, Рәсәй футболсыһы.
 1990: Ён А Ким, Көньяҡ Корея фигуристкаһы, Олимпия уйындары (2010) һәм ике тапҡыр (2009, 2013) донъя чемпионкаһы.
 1995: Кэролайн Саншайн, АҠШ актрисаһы.



 1758: Дмитрий Виноградов, Рәсәй империяһы химигы, илдә фарфор етештереүгә нигеҙ һалыусы.
 1857: Огюст Конт, Франция философы һәм социологы, социология фәненә нигеҙ һалыусы.
 1863: Иван Сахаров, рус халыҡ ижадын өйрәнеүсе.
 1902: Рудольф Вирхов, Германия патологы, аҡ ҡанлылыҡты (белокровие, лейкемия) беренсе һүрәтләүсе.
 1919: Василий Чапаев, Граждандар һуғышы геройы.
 1975: Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1950—1967 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе. Совет—фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
 1975: Георг Отс, опера һәм эстрада йырсыһы, актёр («Мистер Икс»), СССР-ҙың халыҡ артисы (1960).
 1983: Герберт Раппапорт, СССР кинорежиссёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1980).
 1984: Адам Малик, Индонезия сәйәсмәне һәм дипломат, үҙ илендә журналистикаға нигеҙ һалыусы, төрлө йылдарҙа дәүләттең вице-президенты, сит ил эштәре министры, 1971—1972 йылдарҙа БМО-ның Генераль Ассамблеяһы рәйесе.
 1993: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы («Семнадцать мгновений весны», «ТАСС уполномочен заявить», «Экспансия» һ.б.)
 2003: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, Дәүләт премияһы лауреаты (1982).



И05
Категория:5 сентябрь