Йәнәй

Йәнәй — башҡорт ҡәбиләһе.

 Ырыу составы 
 Боғаҙы
 Ҡамбар
 Туғыҙ

 Этноним 
Ҡәбиләнең этнонимы генах () формаһында Византия императоры Константин Багрянородный менән «Империя менән идара итеү тураһында» хеҙмәтендә боронғо венгр ҡәбиләләре берләшмәһендә телгә алына. Йәнәй башҡорт ҡәбиләһенең һәм ено () венгр ҡәбиләһенең этнонимдарының уртаҡлығы тел белгестәрендә бер ниндәй ҙә шик тыуҙырмай. Д. Немет буйынса этноним артабанғыса үҫешкән: jenee — jeneu — jeno. Этнонимдың барлыҡҡа килеүе хаҡында төрлө фекерҙәр бар. Тел белгестәре В. Г. Егоров һәм Д. Немет буйынса йәнәй атамаһы боронғо төрки телдәренән барлыҡҡа килгән тип фаразлайҙар. Этноним шулай уҡ сыуаштарҙа ла билдәле.

 Тарих 

Беҙҙең эраның I мең йыллыҡ аҙағында — II мең йыллыҡ башында йәнәйҙәр юрматы-юрмый этник ҡоронда булып, боронғо башҡорт халҡының компоненттарының береһе була. Йәнәй ҡәбиләһенең формалашыуына шулай уҡ ҡатай, ҡыпсаҡ һәм үҫәргән ҡәбиләләре мөхитендә йәшәүе йоғонто яһай.

1909 йылда «Шура» журналында баҫылып сыҡҡан йәнәйҙәрҙең риүәйәттәренә ярашлы, уларҙың боронғо тыуған ерҙәре («йәнәй ватаны») Әй буйҙарында урынлашҡан. Аҙаҡ йәнәйҙәр яңы ер эҙләп Каманың ике яҡ яр буйы, Ыҡ һәм Ағиҙелдең түбәнге ағымы буйҙарына килеп төпләнәләрЕней-бабай. // «Шура». — 1909, № 1. — 21 б.. Был ысынға тап килә, ҡәбилә Каманың ике яҡ яр буйы, Иж (Ижау), Сөн, Ыҡ һәм Ағиҙелдең түбәнге ағымындағы үҙәндәрен биләгән, ерҙәренең төньяҡ сиктәре Беүә буйҙарына барып еткән. Бында йәнәйҙәр байлар, бүләр, гәрә, йылан һәм ҡырғыҙ ҡәбиләләре менән күрше була.

Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Йәнәй улусын тәшкил итә. П. И. Рычков мәғлүмәттәренә ярашлы XVIII быуат уртаһында Йәнәй улусында 400 йорт иҫәпләнгән. Географик урынлашыуы арҡаһында, ҡәбиләнең биләмәһе тәүгеләрҙән булып колонияллаштырыуға дусар була, был үҙ сиратында уларҙы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашырға мәжбүр итә.

Йәнәйҙәрҙең ерҙәре XVIII—XIX быуаттарҙа Сарапул, Минзәлә һәм Бөрө өйәҙҙәренә, ә 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда —  5-се (10-сы, 11-се) һәм 11-се (12-се) башҡорт кантондарына ҡараған.

 Урынлашыуы 
Йәнәй башҡорттарының тораҡ пункттары РФ субъекты  Район  Тораҡ пункттар Башҡортостан  Бүздәк районы  Иҫке Боғаҙы, Иҫке Шығай, Шланлыкүл Дәүләкән районы  Сапай Илеш районы  Йәйләү, Ҡыпсаҡ, Турасы Краснокама районы  Сауыҙ, Сауыҙбаш Туймазы районы  Кәкребаш, Түбәнге Бишенде Татарстан  Аҡтаныш районы  Адай (Әҙебай), Боғаҙкүл, Иҫке Боғаҙы (Боғаҙы), Иҫке Ҡәҙермәт (Кадермәт), Иҫке Солтанғол (Солтанғол), Иҫке Сәфәр, Иҫке Урьяды (Үрге Үръяҙы), Карт, Ҡыр-Ҡайынтүбә, Ҡалмаш, Сыуыҡсу (Татар Суыксуы), Терпеле, Түбән Урьяды (Түбәнге Үръяҙы), Чалманарат, Шәбеҙ, Юғары Боғаҙы (Яңы Боғаҙы) Минзәлә районы  Бикбау, Ҡалмырҙа Әгерже районы  Акхужа, Битсимәс, Ғәли, Девәтернә (Туғыҙбай), Иҫке Әсләк (Ыҫлаҡ), Иҫәнбай, Көчек, Ҡаҙыбаш, Ҡасай, Сосново (Нарат), Таузима, Үтәгән, Әгерже, Яңы Аҡҡужа, Яңы Мәтле, Яңы Әсләк (Яңы Ыҫлаҡ)

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 







 Һылтанмалар 

 Йәнғәлин Ә.-Г. Минзәлә башҡорттары араһында нисә Герой булған? // «Башҡортостан» гәзите. 2013, 15 май.

 Видеояҙмалар 
  Сценарий авторы С. Хәмиҙуллин, реж. А. Өмөтбаев. «Историческая среда», «Башҡортостан» ДУП ТРК, 2012 йыл.

Категория:Татарстан тарихы