Азия уйындары

Азия уйындары (шулай уҡ азиада тип тә йөрөтөлә) — Азияның бөтә илдәре атлеттары араһында 1951 йылдан башлап дүрт йыл һайын үткәрелә торған спорт ярышы. Уйындар Халыҡ-ара Олимпия комитеты күҙәтеүе аҫтында үтә. Миҙалдар һәр спорт төрөндә бирелә: беренсе урын өсөн — алтын, икенсегә — көмөш, өсөнсөгә — бронза.

Ярышты үҙ иленән вәкәләтлек иткән Милли Олимпия комитеты башлай. Дәүләт флагы һәм гимны наградалар тапшырыу тантанаһын оҙата. Һәр ил отҡан миҙалдар һанын күрһәтеп торған таблицалар файҙаланыла. Тик танылған дәүләттәр генә сығыш яһай, шулай ҙа ҡайһы бер суверенһыҙ дәүләттәр ҙә ҡатнашҡылай. Тайвань «Ҡытай Тайбэйы» булараҡ сығыш яһай.

Ун бишенсе йәйге уйындар Дохала — Катар баш ҡалаһында 2006 йылдың 1— 15 декабрендә үтте. Ун алтынсы йәйге уйындар Ҡытайҙа, Гуанчжоуҙа, 2010 йылдың 12—27 ноябрендә булды.

Ун етенсе уйындар Көньяҡ Кореяла, Инчхонда, 2014 йылдың 19 сентябренән 4 октябренә тиклем барҙы.

 Тарихы 

 Алыҫ Көнсығыш Уйындары-Чемпионат 

Азия уйындары бәләкәй спорт ярышынан башлана. Алыҫ Көнсығыш уйындары-чемпионат өс ил: Япон империяһы, Филиппин һәм Ҡытай Республикаһы араһында берҙәмлекте һәм хеҙмәттәшлекте күрһәтеү өсөн ойошторола. Беренсе уйын Манилала 1913 йылда үткәрелә. Башҡа Азия илдәре һуңынан ҡушыла. Был уйындар 1938 йылда, Япония Ҡытайға бәреп ингәс һәм Тымыҡ океан төбәгендә экспансия башлағас өҙөлә.

 Азия уйындарының барлыҡҡа килеүе 
Икенсе донъя һуғышынан һуң Азияның бер нисә иле бойондороҡһоҙлоҡ ала. Яңы илдәрҙең күпселеге үҙ-ара аңлашыуҙы нығытыу өсөн ярыштарҙың яңы төрөн индерергә була. 1948 йылдың авгусында Лондондағы Ун дүртенсе Олимпия уйындары барышында Һиндостан Олимпия комитеты Азия спорт командалары башлыҡтарына Азия уйындары үткәреү идеяһы тураһында фекер алышырға тәҡдим итә. Улар "Азия Атлеттар Федерацияһы"н ойошторорға ҡарар итә. 1949 йылдың февралендә ул рәсми ойошторола һәм «Азия уйындары федерацияһы» тип атала. Беренсе Азия уйындарын Нью-Делиҙа үткәрергә булалар.

 Федерацияны үҙгәртеү 
1962 йылда Федерацияла Тайвань менән Израилде ҡабул итеү буйынса фекерҙәр төрлөлөгө килеп тыуа. Уйынды ҡабул итеүсе Индонезия был илдәрҙе Федерацияға индереүгә ҡаршы була.
1970 й. Көньяҡ Корея Төньяҡ Корея яғынан килеп тыуған хәүеф арҡаһында уйынды үткәрә алмай, уйын Бангкокта — Таиланд баш ҡалаһында — Корея сараларын ҡулланып үткәрелә. 1973 й. АҠШ менән ҡайһы бер илдәрҙең Тайванде таныуы һәм Израилдәге Ғәрәп милли оппозицияһы арҡаһында фекер айырымлыҡтары килеп сыға. 1977 йылда Пакистан Бангладеш һәм Һиндостан менән конфликт арҡаһында уйынды үткәрә алмай. Уйын тағы Бангкокка күсерелә.
Был ваҡиғаларҙан һуң Азияның Милли Олимпия комитеттары Азия уйындары Федерацияһының уставын үҙгәртергә була. Азияның Олимпия советы тигән яңы берекмә ойошторола. Был совет 1986 йылдан бирле уйындарҙы күҙәтеү аҫтында тота.

Тайвань ҡабул ителә, ләкин Азияның Олимпия советы уны, Халыҡ-ара олимпия комитеты стандарттарына ярашлы, «Ҡытай (Тайбэй)» тип атай. Израиль сығарыла һәм Европа ярыштарына индерелә.

 Киңәйеү 
1994 йыл уйындарына, ҡайһы бер илдәрҙең ҡаршы төшөүенә ҡарамаҫтан, АОС элекке совет республикаларын — Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан һәм Тажикстанды — саҡыра.

2006 йылда Австралияны АОС-ҡа алыуҙан баш тарталар.

2010 йылда Азия уйындарына тәү башлап крикет индерелә.

 Йәйге Азия уйындары исемлеге 
ЙылҺанУрынДатаИлдәр 1951 I  Нью-Дели, Һиндостан 4—11 март 11 1954 II  Манила, Филиппин 1—9 май 19 1958 III  Токио, Япония 24 май — 1 июнь 16 1962 IV  Джакарта, Индонезия 24 август — 4 сентябрь 12 1966 V  Бангкок, Таиланд 9—20 декабрь 16 1970 VIТәүҙә Корея Республикаһында үтергә тейеш була  Бангкок, Таиланд (2) 9—20 декабрь 16 1974 VII  Теһран, Иран 1—16 сентябрь 19 1978 VIIIТәүҙә Пакистанда үтергә тейеш була  Бангкок, Таиланд (3) 9—20 декабрь 19 1982 IX  Нью-Дели, Һиндостан (2) 19 ноябрь — 4 декабрь 23 1986 X  Сеул, Корея Республикаһы 20 сентябрь — 5 октябрь 23 1990 XI  Пекин, Ҡытай 22 сентябрь — 7 октябрь 36 1994 XII  Хиросима, Япония 2—16 октябрь 42 1998 XIII  Бангкок, Таиланд (4) 6—20 декабрь 41 2002 XIV  Пусан, Корея Республикаһы 29 сентябрь — 14 октябрь 44 2006 XV  Доха, Катар 1—15 декабрь 45 2010 XVI  Гуанчжоу, Ҡытай 12—27 ноябрь 45 2014 XVII  Инчхон, Корея Республикаһы 19 сентябрь — 4 октябрь 2018 XVIII  Джакарта, Индонезия ноябрь 2023 XIX

 Дөйөм миҙалдар иҫәбе 
1 1,3429006532,8952 9579809132,8503 6966067612,0634 1591611754955 1401412004816 1391782856027 1211592335138 981321663969 8212525545210 6311221539011 639611427312 609520335813 568813227614 44639320015 3755101193 Total  4,313  4,295  5,136  13,744

 Спорт төрҙәре исемлеге 
 Академик ишеү — 1982 йылдан
 Бадминтон — 1962 йылдан
 Баскетбол — һәр ваҡыт
 Бейсбол — 1994 йылдан
 Бильярд — 1998 йылдан
 Бодибилдинг — 2002—2006 йылдар
 Бокс — 1954 йылдан
 Көрәш — 1954 йылдан
 Боулинг — 1978 йыл, 1986 йылдан
 Һыуҙағы поло
 Велоспорт — 1951 йыл, 1958 йылдан
 Волейбол — 1958 йылдан
 Гандбол — 1982 йылдан
 Гимнастика — 1974 йылдан
 Гольф — 1982 йылдан
 Байдаркала һәм каноэла ишеү — 1990 йылдан
 Дзюдо — 1986 йылдан
 Кабадди — 1990 йылдан
 Карате — 1994 йылдан
 Ат спорты — 1982—1986 йылдар, 1994 йылдан
 Крикет — 2010 йылдан
 Еңел атлетика — һәр ваҡыт
 Өҫтәл теннисы — 1958—1966 йылдар, 1974 йылдан
 Елкәнле спорт — 1970 йыл, 1978 йылдан
 Йөҙөү — һәр ваҡыт
 Регби-7 — 1998 йылдан
 Самбо — 2014 йылдан
 Сепактакрау — 1990 йылдан
 Сквош — 1998 йылдан
 Хәҙерге заман бишбәйгеһе — 1994 йыл, 2002 йыл
 Софтбол — 1990 йылдан
 Софт-теннис — 1994 йылдан
 Спорт бейеүе — 2010 йылдан
 Йәйәнән атыу — 1978 йылдан
 Атыу — 1954 йылдан
 Теннис — 1958—1966 йылдар, 1974 йылдан
 Триатлон — 2006 йылдан
 Тэквондо — 1986 йылдан
 Ауыр атлетика — 1951—1958 йылдар, 1966 йылдан
 Ушу — 1990 йылдан
 Фехтование — 1974—1978 йылдар, 1986 йылдан
 Футбол — һәр ваҡыт
 Үләндәге хоккей — 1958 йылдан
 Шахмат — 2006 йылдан

 Башҡа Азия уйындары 
Төп Азия уйындарынан тыш, шулай уҡ Ҡышҡы Азия уйындары (1986 йылдан), Биналағы Азия уйындары (2005 йылдан таҡ йылдарҙа), Пляждағы Азия уйындары (2008 йылдан йоп йылдарҙа), шулай уҡ төбәк (Үҙәк Азия, Көнсығыш Азия, Көньяҡ Азия, Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Көнбайыш Азия) уйындары үткәрелә.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Игры на сайте Олимпийского совета Азии  

Категория:Азия уйындары