Гуанчжоу

Гуанчжо́у (ҡытайса 广州, пиньинь телендә: Guǎngzhōu, элек Канто́н исеме менән билдәле булған) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының субпровинциаль әһәмиәттәге ҡалаһы, Гуандун провинцияһының административ үҙәге, барлыҡ көньяҡ Ҡытайҙың сәйәси, сәнәғәт, фәнни-техник, мәғариф, мәҙәни һәм транспорт үҙәге. 13 миллиондан күберәк халҡы менән Шанхай, Пекин һәм Тяньцзиндан һуң илдең дүртенсе ҡалаһы булып иҫәпләнә. Ҡоро ерҙәге майҙаны 7434,4 км², диңгеҙҙәгеһе 744 км². Эске тулайым продукт 411 млрд. юань, кеше иҫәбенә  47 053 юань тура килә.

 Тарихы 
Йәше 2000 йылдан артып киткән Гуанчжоу — Ҡытайҙың 24 бай тарихлы ҡалаларының береһе. Легендалар буйынса уға б.э.т. 862 йылда нигеҙ һалынғанПутеводитель по Гуанчжоу   Хань династияһы  хакимлек иткән замандарҙа сит ил караптары бындағы порттан ҡытай тауарҙарын алып киткән. Хань һәм Цин империялары ваҡытында диңгеҙ суднолары эшләү һәм төҙәтеүҙең ниндәй кимәлдә булыуын раҫлаусы иҫке удоверфь урындары бунда беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.

Күп быуаттар дауамында нәҡ Гуанчжоу диңгеҙҙәге Ебәк юлының башы булған. Б.э.т. II быуатта ҡала «Паньюй» (番禺 Pānyú) исемен йөрөткән һәм ҡытай-вьет дәүләтенең баш ҡалаһы булған.

Тан династияһы Ҡытайҙың көньяғын яулап алғанға ҡәҙәрге тарихында Гуанчжоу һәр саҡ асыҡ сауҙа ҡалаһы булған. Сун династияһының Көньяҡ Сун хакимлеге дәүерендә империяның сәйәси үҙәге Ханчжоу ҡалаһына күскәс, Гуанчжоу сәнәғәт үҙәгенә әйләнә.

Бер үк ваҡытта ҡала төрлө осор власть хужаларына ҡаршы булғандарҙың һыйыныу төбәге булараҡ та тарихҡа инеп ҡалған. Улар араһынан иң билдәлеләре Сунь Ятсен, Дэн Сяопин һәм тағы ҡайһы берҙәр. Нәҡ бында Пекиндағы етәкселеккә ҡаршы фетнәләр йыш ҡабыныр булған.

1840 йылға тиклем Гуаньчжоу Европанан килгән сауҙа караптары өсөн асыҡ берҙән-бер Ҡытай порты булған. Нәҡ шуға ла британ ғәскәрҙәренең 1840—1842 йылдарҙағы Беренсе опиум һуғышындағы хәрби хәрәкәттәре был портты ҡамауҙан башланған да индеН. И. Девятайкина и др. Сражения, изменившие ход истории: XVI-XIX века/Лицей, 2005. С.592.

 Иҡтисады 
Ҡала илдең эре һәм үҫешкән сәнәғәт, финанс, транспорт һәм сәйәхәт үҙәге булып танылған. Гуанчжоу «асыҡ итеп» иғлан ителгәндән һуң бында ике иҡтисади-технологик «үҫеш зоналары» булдырыла. Уларҙың тәүгеһе Гуанчжоу-Нанша сәнәғәт предприятияларын үҙенә туплаһа, иркен сауҙа зонаһында таможня һәм һатыу ойошмалары урынлашҡан. Бында йөҙгә яҡын күмәртә баҙары, төрлө тауар тәҡдим итеүсе һатыу нөктәләре һәм йөҙәр меңләгән сәнәғәт предприятиелары, заводтар, фабрикалар бар. Уларҙа төрлө йүнулештәге диңгеҙ һәм йылға суднолары, автомобилдәр, сәнәғәт һәи электрон ҡорамалдары, көнкүреш техникаһы, велосипедтар һәм башҡа төр спорт инвентары, тәгәрмәстәр, фарфор, цемент һәм күп төрлө химик әйберҙәр, гәзит ҡағыҙы, рафинад шәкәре һәм башҡа төр продукция етештерелә. Гуанчжоу — шулай уҡ донъяла танылыу алған еңел сәнәғәт үҙәге лә, бында ебәктән, мамыҡтан, һинд сүсе (джут) һәм яһалма сүстәрҙән күп әйбер сығарыла. Әлегәсә традицион һәм халыҡ кәсебенә ҡараған (сигеү өлгөләре, фил һөйәген семәрләү, нефриттән төрлө әйберҙәр, ҡулсатырҙар һ.б.) әйберҙәр яһау киң таралыу алған. Ҡытайҙың башҡа сәнәғәт яғынан ныҡ үҫешкән провинциялары кеүек ҡала ла электр энергияһы етмәүҙән даими, айырыуса йәй айҙарында ныҡ яфа сигә. Балыҡсылыҡ яҡшы үҫешкән.         

Йылына ике тапҡыр ҡалала «Кантон йәрминкәһе» (CECF, Canton Fair) ойошторола. Ул бөтә донъяның етештереү һәм сауҙа өлкәһенә ҡағылған иң мөһим ваҡиғаларҙың береһе булып танылған, ә үҙендә төҙөлгән төрлө килешеүҙәр күләме буйынса бөгөнгө көнгә донъялағы өсөнсө сәнәғәт йәрминкәһе булып иҫәпләнә. Бер үк ваҡытта Гуанчжоу — Гонконг менән сауҙа итеүҙең иң әһәмиәтле майҙанына әйләнгән.

 Географияһы   
Континенталь Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Гуанчжоу үҙенең субтропик климаты менән билдәле. Һауа йылы һәм дымлы булғанлыҡтан, бында төрлө-төрлө күп сәскә үҫә. Донъяға танылған мәҙәни-тарихи урын булыуы менән бергә, Көньяҡ Ҡытайҙың эре сауҙа-иҡтисади ҡалаһы һәм диңгеҙ порты. 

Гуанчжоу үҙен киҫеп аҡҡан Чжуцзян йылғаһы дельтаһынан төньяҡта, Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе ярҙарынан 110 саҡрымда урынлашҡан. Был төбәктә Чжуцзян үҙенең ҡушылдыҡтары Дунцзян («көнсығыш йылға»), Сицзян («көнбайыш йылға») һәм Бэйцзян («төньяҡ йылға») һыуҙары менән тулылана һәм диңгеҙгә ҡоя.       


 Һәр айҙа ҡояшлы көндәр, сәғәттәрҙәГонконгская обсерватория  Йыл айҙары Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл буйына Ҡояшлы сәғәттәр 133 76 74 78 127 150 220 198 186 192 177 167 1780

 Административ-территориаль бүленеше 
Ҡала 10 районға һәм 2 ҡала өйәҙенә бүленгән:

 Карта Адм. берәмекИероглифтарХалҡы 2006 йылдаМайҙаны, км² 250px Ғәмәлдәге Гуанчжоу■ Юэсю районы越秀区1,151,48132.82■ Ливань районы荔湾区705,26262.40■ Хайчжу районы海珠区890,51290.4■ Тяньхэ районы天河区645,453141 Ҡала ситтәре■ Байюнь районы白云区767,688825■ Хуанпу районы黄埔区193,641122■ Хуаду районы花都区636,706961■ Паньюй районы番禺区947,607661.88■ Наньша районы南沙区147,579544.12■ Логан районы萝岗区167,360389.06■ Цзэнчэн ҡала өйәҙе增城市810,5541,741.4■ Цунхуа ҡала өйәҙе从化市543,3771,974.5

 Туғанлашҡан ҡалалары 

  Фукуока, Япония (май 1979)
  Лос-Анджелес, АҠШ (2 март 1982)
  Манила, Филиппин (ноябрь 1982)
  Ванкувер, Канада (март 1985)
  Сидней, Австралия (май 1986)
  Бари, Италия (ноябрь 1986)
  Майндағы Франкфурт, Германия (11 апрель 1988)
  Лион, Франция (ноябрь 1988)
  Окленд, Яңы Зеландия (февраль 1989)
  Кванджу, Көньяҡ Корея (октябрь 1996)
  Линчёпинг, Швеция (ноябрь 1997)
  Дурбан, Көньяҡ Африка Республикаһы (июль 2000)
  Бристоль, Бөйөк Британия (май 2001)
  Екатеринбург, Рәсәй (10 июль 2002)
  Арекипа, Перу (27 октябрь 2004)
  Бирмингем, Бөйөк Британия (декабрь 2006)
  Дубай, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре

Ҡала көндөҙ 

1400px|Panorama of Guangzhou

һәм төндә 
1400px|Panorama of Guangzhou at night

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары
Категория:Ҡытай ҡалалары
Категория:Гуанчжоу
Категория:Ҡытайҙың миллионлы ҡалалары