Перу

Перу́, иҫкесә Пе́ру( , ,  ,  ),, рәсми Перу Республикаһы — Көньяҡ Америкалағы дәүләт. Төньяҡ-көнбайыштан Эквадор, төньяҡтан Колумбия, көнсығыштан Бразилия, көньяҡ-көнсығыштан Бризилия һәм Чили менән сиктәш. Ярҙары Тымыҡ океан менән йыуыла. Майҙаны буйынса, Бразилия һәм Аргентинанан ҡалышып, өсөнсө урында.

 Этимологияһы 
Карлдың сәркәтибе Хуан де Самано докладына ярашлы, беренсе тапҡыр Перуҙың исеме 1525 йылда Франсиско Писарро менән Диего де Альмагроның беренсе экспедицияһына бәйле телгә алына..
 Ил тарихы

 Иртә осор 
Хәҙерге Перуҙа тәүге кешеләр б. э. т. Х мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән.Tom Dillehay et al, «The first settlers», с. 20. Улар яр буйындағы йылға үҙәндәрендә йәшәгән. Перуҙа таш ҡоралдар, хайуан һөйәктәре, үҫемлек ҡалдыҡтары 12 мең йыл элекке дата менән билдәләнәTraces of some of South America’s earliest people found under ancient dirt pyramid, May. 24, 2017.

Норте-Чиконың боронғо цивилизацияһы илдең төньяҡ-үҙәк ярында табылған. Ул б. э. т. 3000 һәм 1800 йылдар араһындағы осор менән билдәләнә.

 Инкылар дәүләте 

Перу — Көньяҡ Американың археология музейы, боронғо цивилизациялар, боронғо индейҙар цивилизацияһы иле, уларҙың ҡаҙаныштары хәҙерге кешене лә таң ҡалдыра. Инкылар үҙ дәүләтен төҙөгәнгә тиклем үк әле,бында унға яҡын цивилизация булған. Уларҙың һәләк булыу сәбәптәре әле лә асыҡланмаған.

XII быуатта Урубамба йылғаһы үҙәнендә инкылар дәүләте барлыҡҡа килә. Инкылар этнос түгел, ә хакимлыҡ итеүсе синыф. Биш быуат эсендә инкыларҙың Тауантинсуйу дәүләте Колумбҡа тиклем Америкала иң ҙур империя була.

Хужалыҡ итеүҙең төп тармағы — ер эшкәртеү. Ерҙе таяҡтар менән йомшарталар, һабанды улар белмәй. Маис, маниока, картуф, томаттар, ҡуҙаҡлылар, тәмәке һәм мамыҡ үҫтерәләр. Йорт хайуандарынан ламалар үрсетәләр. Халыҡ мамыҡ һәм төн туҡымалар туҡыу, көршәк эшләү (көршәксе түңәрәген ҡулланмайынса), алтын, көмөш, баҡыр һәм бронза эшкәртеү кеүек һөнәрҙәр менән мәшғүл була.

 Испан яулап алыуы 
Боронғо Перу индейҙарының күп һәйкәл-ҡомартҡылары испан яулап алыуҙары замананда емерелгән. Инкыларҙың ҡомартҡылары һәм һарайҙары урынына испандар католик сиркәүҙәр, монастырҙар, үҙҙәренең һарайҙарын һалғандар, шулай ҙа инкылырҙың рухи мәҙәниәте уларҙың ңәҫелдәре тарафынан ауыҙ-тел ижады, көй, бейеү рәүешендә, кейемдәрҙә һәм көнкүрештә һаҡланған.

 Географияһы 
Илдең климаты сиктән тыш төрлө һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы. Тымыҡ океан янында түбәләре ҡар менән ҡапланған Анд тауҙары башлана. Уңдырышлы ерҙәр сүллектәр менән алышына. Арыраҡ Амазония урмандары башлана.
Тәбиғәт шарттары буйынса Перу өс өлөшкә бүленә. Яр буйын Коста тип атайҙар. Диңгеҙ буйы тигеҙлеге океан буйлап тар ғына (80 километрҙан 180 километрға тиклем) һыҙат булып 1600 километрға һуҙыла. Ул тропик сүллектәр зонаһында ята. 
Сүллектәр эргәһендә Анд тауҙары күтәрелә. Илдең был яғын Сьерра тип атайҙар. Йылға үҙәндәре тауҙарҙы айырым һырттарға бүлгеләй. Һырттар араһында бик бейектә яҫы таулыҡ ята.

Перуның көнсығыш өлөшө Сельва тип атала. Сельва икһеҙ-сикһеҙ урмандар менән ҡапланған. Уның аша мул һыулы Амазонка һәм уның күп һанлы ҡушылдыҡтары аға.
 Административ бүленеше 

400px|thumb|Перу төбәктәре
2002 йылға тиклем дәүләт 24 департаментҡа бүленә - яңы төбәктәр барлыҡҡа килгәнгә тиклем. 2002 йылдың 18 ноябрендә, юғарылағы указға ярашлы, биләмә 25 төбәккә бүленгән. Был төбәктәр провинцияларҙан ойошторолған, улар, үҙ сиратында, райондарҙан тора. Шулай итеп, Перуҙа 195 провинция һәм 1833 район бар. Лима ҡалаһы, илдең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан баш ҡала, айырым провинцияға инә. Лима-Метрополитан провинцияһының үҙенсәлеге шунда, ул бөтә 25 төбәк иҫәбенә инмәй.

{| class="collapsible" style="width:800px"
! Перуҙың административ бүленеше
|-
|
 Төбәк ISO UBIGEO Администрати үҙәк Майҙаны(км²) Халҡыкеше (2017) Халыҡ тығыҙлығы (кеше/км²)Урынлашыуы Амасонас AMA 01 Чачапояс 39 249,13  9,7 75px Анкаш ANC 02 Уарас 35 826  30,2 75px Апуримак APU 03 Абанкай 20 895,79  19,42 75px Арекипа ARE 04 Арекипа 63 345,39  21,83 75px Аякучо AYA 05 Аякучо 43 814,80  14,06 75px Кахамарка CAJ 06 Кахамарка 33 248  40,3 75px Кальяо CAL 07 Кальяо 146,98  6815,8 75px Куско CUS 08 Куско 71 892  16,75 75px Уанкавелика HUV 09 Уанкавелика 22 131,47  15,71 75px Уануко HUC 10 Уануко 36 938  19,3 75px Ика ICA 11 Ика 21 327,83  39,89 75px Хунин JUN 12 Уанкайо 44 410  28,1 75px Ла-Либертад LAL 13 Трухильо 25 570  69,7 75px Ламбаеке LAM 14 Чиклайо 14 231,30  82,7 75px Лима LIM 15 Уачо 32 137  28,3 75px Лорето LOR 16 Икитос 368 851,95  2,4 75px Мадре-де-Дьос MDD 17 Пуэрто-Мальдонадо 85 183  1,68 75px Мокегуа MOQ 18 Мокегуа 15 733,97  11,11 75px Паско PAS 19 Серро-де-Паско 25 319,59  10,2 75px Пьюра PIU 20 Пьюра 35 892,49  52,1 75px Пуно PUN 21 Пуно 71 999  16,29 75px Сан-Мартин SAM 22 Мойобамба 51 253,31  15,9 75px Такна TAC 23 Такна 16 075,89  20,49 75px Тумбес TUM 24 Тумбес 4 669,20  48,2 75px Укаяли UCA 25 Пукальпа 102 410,55  4,9 75px Лима-Метрополитана Лима 2 665  3276,8 80px

 Иҡтисады 


2018 йылда Перуҙа хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме 930 соль (280,08) тәшкил итә. 2018 йылда Перуҙа хеҙмәткә түләүҙең уртаса күләме 1704,14 соль (520,36) тәшкил итәDecreto Supremo N° 004-2018-TR Sueldo mínimo: PPK aprobó aumentó a S/930 antes de renunciar | Economía | El Comercio PerúSueldo mínimo: oficializan aumento a S/930 a partir de abril de 2018 | Perú | Foto 1 de 3 | Economía y Finanzas | Actualidad | Peru.comSueldo mínimo: Gobierno plantearía aumentarlo a S/930 | Economía | Perú | El Comercio PerúSueldo mínimo aumentaría a S/930 | Publimetro Peru Germán Lora: Sueldo mínimo aumentaría a S/ 930 | Economía | Gestion  

Тәбиғи ресурстар - баҡыр, көмөш, алтын, нефть, урман, тимер мәғдәне, күмер, фосфаттар, гидроэнергия, газ.

Перу - тау сығарыу һәм  эшкәртеү сәнәғәте үҫешкән аграр ил.

2009 йылда йән башына эске тулайым продукт - 8,6 мең доллар (донъяла 15-се урын). Эшһеҙлек - 9 % (2009 й.), ярлылыҡ кимәленән түбәнерәк - халыҡтың 45 % (2006 й.).

Сәнәғәт (тулайым эске продукттың 25 %, эшләүселәрҙең 24 %) - минераль ҡаҙылмалар сығарыу һәм эшкәртеү; ҡорос һәм башҡа металдарҙы иретеү; нефть һәм газ сығарыу һәм эшкәртеү; балыҡ, туҡыма, кейем, аҙыҡ-түлек сәнәғәте.

Ауыл хужалығы - спаржа, кофе, какао, мамыҡ үләне, шәкәр ҡамышы, дөгө, картуф, кукуруз, виноград, әфлисундар, ананас, гуава, банан, алма, лимон, персик, кока, помидор, манго, арпа, дарыу үҫемлектәре, кокос, бойҙай, борсаҡ; ҡош-ҡорт, ит-һөт малсылығы; балыҡсылыҡ.

Хеҙмәтләндереү өлкәһе - эске тулайым продукттың 67 проценты, эшләүселәрҙең 75 проценты.

 Тышҡы сауҙа 
Экспорт — $42,47 млрд (2017 йылда)Внешняя торговля по данным Книги фактов ЦРУ  —  баҡыр, алтын, ҡурғаш, цинк, аҡ ҡурғаш, тимер мәғдәне, молибден, көмөш, сей нефть һәм нефть продукттары, тәбиғи газ, кофе, спаржа һәм башҡа йәшелсәләр, емеш-еләк, кейем-һалым һәм туҡыма, балыҡ оно, балыҡ, химикаттар, әҙер металл изделиелар, иретмәләр.

Төп һатып алыусылар — Ҡытай — 26,5 %, АҠШ — 15,2 %, Швейцария — 5,2 %, Көньяҡ Корея — 4,4 %, Испания — 4,1 %, Һиндостан — 4,1 %.

Импорт — $38,8 млрд (2017 йылда) — нефть продуктары, химикаттар, пластмасалар, машиналар, транспорт саралары, электр-техник һәм телекоммуникация ҡорамалдары, ҡорос, бойҙай, кукуруз, соя продукттары, ҡағыҙ, кизе-мамыҡ, дарыуҙар.

Төп тәьмин итеүселәр — Ҡытай — 22,3 %, АҠШ — 20,1 %, Бразилия — 6 %, Мексика — 4,4 %.

 Халҡы 

 Йыл Халҡы 1 1 000 000 500 1 300 000 1000 1 500 000 1300 3 000 000 1500 6 700 000 1600 4 500 000 1700 2 500 000 1800 2 500 000 1900 4 836 000 1950 7 969 000 2000 25 952 000 2012 30 300 000 2017 31 237 000

мини|Европа һәм ҡатнаш сығышлы Перу халҡы
Халыҡ һаны — 31 237 385 (2017 йылғы иҫәп алыу).

Йыллыҡ үҫеш — 1,0 % (бер ҡатын-ҡыҙға 2,3 тыуым).

Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 74 йәш: ир-аттар өсөн 72 йәш һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 77 йәшДанные из статистического сборника 2014 года // El Instituto Nacional de Estadística e Informática (INEI).

Ҡала халҡы — 79,3 % (2017).

Енес структураһы: 49,2 % — ир-аттар, 50,8 % — ҡатын-ҡыҙҙар.

СПИД (ВИЧ)вирусы менән зарарланыу — 0,5 % (2007 йылғы баһа).

Этник- раса составы: метистар — 60,2 %, кечуа — 22,3 %, аҡ тәнлеләр — 5,9 %, афроперуандар — 3,6 %, аймара — 2,4 %, ҡалғандары (ерле Амазонка ҡәбиләләре, ашанинка, агуаруна, шипибо-конибо, япондар, ҡытайҙар) — 2,3 %.

Телдәр: рәсми — испан һәм кечуа теле, аймара һәм башҡа индей телдәре киң таралған.

Грамоталылыҡ — 95 %: ир-аттар араһында 97,4 % һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында 92,7 % (2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса)
Дини состав: католиктар — 76 %, протестанттар — 14,1 %, башҡалар — 4,8 %, билдәһеҙ һәм атеистар — 5,1 % (2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Протестант төркөмдәр араһында — Алла Ассамблеяһы яҡлылар, адвентистар һәм баптистарДанные переписи населения 2017 года.

 Индей цивилизациялары 
мини|Сабый менән кечуа ҡатын-ҡыҙы
Күрше Латин Америкаһы дәүләттәре халҡы кеүек үк, Перу халҡы ла автохтон элементтарҙы, Европа миграциялары тулҡындарын һәм мәҙәниәттәрҙең, телдәрҙең төрлө ҡатышыуын үҙ эсенә алған Көньяҡ Американың этнографик картинаһын сағылдыра. XVI быуат урталарына тиклем Перу биләмәһе ҡырыҫ бейек тау климаты шарттарында цивилизацияны яйға һалыусы иң үҫешкән индеец ҡәбиләләренең береһе - инкылар империяһының үҙәге булған.

 Испания колониаль баҫып алыуҙар 
XVI быуат аҙағында Перу испандарҙың ике ҡитғаның көнбайыш яры буйлап мең саҡрымға һуҙылған колониаль биләмәләренең бер өлөшөнә әүерелә. Колониаль империяның ике төп үҙәгенең береһенә (Мехико менән бер рәттән) әйләнгәндән һуң, Лима испан иммиграцияһы үҙәгенә әүерелә, әммә был аҙ һанлы була. Шул осорҙа Испаниянан ҡайтыусыларҙың күбеһе йә Лимала, йә башҡа яр буйындағы ҡалаларҙа төпләнә. Күскенселәрҙең күбеһе - испан ир-егеттәре  — испан телле креолдар һәм метистарҙың киң төркөмөнә башланғыс һалып, индей ҡатын-ҡыҙҙары менән тиҙ ҡушыла башлайҙар. Дөйөм алғанда, Урта диңгеҙ буйындағы Испания мәҙәниәте Перу ысынбарлығына ярайһы уҡ тура килә, һәм, индеецтар менән ҡайһы бер конфликттарға һәм европалылар тарафынан индерелгән ауырыуҙарға ҡарамаҫтан, ул Америка Ҡушма Штаттарында һәм Канадала урын алған кеүек тоталь коллапсҡа йәки төп халыҡтың геноцидына килтермәй. Перуҙың көнсығыш райондарында (сьерра) һәм ауылдарҙа Европа йоғонтоһо аҙ була, һәм уларҙа, испан теле киң таралыуға ҡарамаҫтан, индейҙарҙың йолалары һәм мәҙәниәте беҙҙең көндәргә тиклем тиерлек дауам итә.

 Хәҙерге заман 
Хәҙерге илдә халыҡ илдә ландшафт төркөмдәре һаны буйынса шартлы рәүештә өс өлөшкә бүленә. Айырыуса коста (Тымыҡ океан ярҙары) һәм сьерра (эргә-тирә тау үҙәндәре), иң аҙы - илдең көнсығышындағы Амазонка ауылдары төпләнгән. Халыҡтың күпселек өлөшө ҡатнаш сығышлы. Баш ҡалала һәм яр буйында, хәҙерге Перуҙың сәйәси һәм иҡтисади элитаһын тәшкил итеүсе, күбеһенсә Европа (башлыса испан, шулай уҡ француз, итальян һәм немец - һуңыраҡ булған иммигранттар) сығышлы (халыҡтың 10 %) халыҡтың күпмелер өлөшө йәшәй. Улар менән бер рәттән баш ҡалала илдең иҡтисади тормошонда мөһим роль уйнаған, башлыса япон һәм ҡытай сығышлы азиаттар төркөмө йәшәй. Перуҙың элекке президенты Альберто Фухимори ҙа сығышы буйынса япон булып тора. Халыҡтың күпселеге - косталар, католик динен тотоусы испан телле метистар. Илдең тауҙарында һәм көнсығышында, ил халҡының 52 % самаһын тәшкил иткән индей сығышлы кешеләр өҫтөнлөк итә.

 Теле 
Күп индейҙар ныҡ ҡына ассимиляцияланған һәм испан телендә һөйләшә. Әгәр быуат башында ул Перу халҡының өстән бер өлөшө өсөн генә туған булһа, 1960 йылға - 60 проценттан ашыуы өсөн (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса), хәҙерге ваҡытта  - 80 проценттан ашыуы өсөн, ә автохтон телдәр (кечуа һәм аймар) рәсми булһа ла, шулай уҡ испан теленең көслө йоғонтоһон кисерә, ул үҙ сиратында төп телдәрҙең йоғонтоһон кисерә.

 Перуҙың иң эре ҡалалары 

Ил халҡының яҡынса өстән бер өлөшө баш ҡаланың ун миллионлы Лима агломерацияһында йәшәй.
Халҡы буйынса Перуҙың иң эре ҡалалары (2017)№ҠалаТөбәкХалҡы (2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу)№ҠалаТөбәкХалҡы (2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу)1ЛимаЛима9 562 28011ТакнаТакна284 9052АрекипаАрекипа1 002 84612ХульякаПуно276 1103ТрухильоЛа-Либертад857 06313ИкаИка274 0374ЧиклайоЛамбаеке606 90714АякучоАякучо211 2795ПьюраПьюра460 87615КахамаркаКахамарка201 3296КускоКуско428 45016УанукоУануко196 6277УанкайоХунин411 26717СульянаПьюра184 9108ИкитосЛорето369 47718Чинча-АльтаИка181 5249ЧимботеАнкаш354 27319УачоЛима156 79010ПукальпаУкаяли326 46220ТарапотоСан-Мартин141 713

 Мәҙәниәте 
мини|Марио Варгас Льоса
Испания колониялаштырыуына тиклем хәҙерге Перу территорияһында көршәк яһау, таш эшкәртеү, зәргәрлек, иләү һөнәрҙәрендә үҫешә.

Әҙәбиәт үҙ тамырҙары менән колумбияға тиклемге цивилизацияларҙың ауыҙ-тел ижады йолаларына барып тоташа. Перу әҙәбиәтенең сағыу вәкилдәре араһында Рикардо Пальма, Сиро Алегия, Хосе Мария Аргедас, Сесар Вальехо, Марио Варгас Льоса бар.
 Музыка 
 Төньяҡ Перуҙан милли маринер бейеүе
 Лиманан милли маринер бейеүе
 Анна Павлова хөрмәтенә Перу музыкаһы
 Киң мәғлүмәт саралары 
Дәүләт  IRTP телерадиокомпанияһы үҙ эсенә TV Perú, TV Perú Internacional телеканалдарын,  Radio Nacional del Perú (1925 йылда эшләй башлай), Radio La Crónica AM (1935 йылда эшләй башлай), Radio Filarmonía (1984 йылда эшләй башлай), Radio Internacional del Perú радиостанцияларын ала.
 Тышҡы сәйәсәт 

 Рәсәй һәм Перу 
2011 йылдың 21 июнендә ике ил араһында визаһыҙ режим индерелгән. Сикте үтеүгә хоҡуҡ биргән дипломатик, хеҙмәт һәм рәсми паспорттарҙан тыш, ғәмәлдәге паспорттарҙың хужалары булған Рәсәй Федерацияһы граждандары һәм Перу Республикаһы граждандары беренсе инеү көнөнән башлап һәр осор дауамында 180 көн эсендә сит дәүләткә 90 көнгә тиклем визаһыҙ инергә, сығырға, транзит менән барырға һәм килергә мөмкин. Бынан алда Перу властары ошо илгә туризм маҡсатында 90 көнгә килгән Рәсәй граждандары өсөн бер яҡлы визаһыҙ режим индерҙе.

 Әҙәбиәт 
  (обл.)

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 Официальный сайт правительства Перу
 Материалы по новейшей истории Перу 
 Данные о Перу в Книге Фактов ЦРУ 
 Ю. Е. Берёзкин. «Из истории древнего Перу: Социальная структура мочика сквозь призму мифологии»
 Профиль на BBC News


 Педро де Сьеса де Леон. «Хроника Перу Часть Первая


Категория:Унитар дәүләттәр