Кирибати

{{Дәүләт
 |Статус                  = 
 |Башҡортса исеме        = Кирибати республикаһы
 |Оригиналь исеме   = 'Ribaberikin Kiribati (кир.)
Republic of Kiribati (ингл.)
 |Эйәлек килеш       = Кирибати
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Coat_of_arms_of_Kiribati.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = Te Mauri, Te Raoi ao Te Tabomoa
(Health, Peace and Prosperity)
(Һаулыҡ, тыныслыҡ һәм үҫеш)
 |Гимн исеме          = Teirake Kaini Kiribati
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = Президент республикаһы
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 1|lat_min = 19|lat_sec = 38
  |lon_dir = E|lon_deg = 172|lon_min = 59|lon_sec = 4
  |region                 = KI
  |CoordScale             = 
 |Картала                = LocationKiribati.png
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел             = 
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = 12 июль 1979
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = Бөйөк Британиянан
 |Баш ҡала                 = Көньяҡ Тарава
 |Эре ҡалалар       = 
 |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент
Вице-президент
 |Етәкселәр            = Аноте Тонг
Тейма Онорио
 |Территория буйынса урыны     = 172
 |Территория              = 812,34
 |% һыу өҫтө            = 0
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 197
  |Халыҡ              =  115 300
  |Баһа йылы             = 2016
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2009
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 126,87
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 251 млн
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 2019
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 191
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 173
 |ЭТП (номинал)             = 195 млн
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2019
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 184
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
| Место по ВВП (номинал) на душу населения = 
| ИРЧП =  0,623
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 150
 |КПҮИ                    = 
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 
 |КПҮИ буйынса урыны           = 
 |КПҮИ-ны кимәле            = 
 |Валюта                  = Австралия доллары (AUD, код 36)
 |Домен            = .ki
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 686
 |Сәғәт бүлкәте            = 39
 |Иҫкәрмәләр              = 

}}

Кириба́ти Республикаһы (кириб. Kiribati, ингл. Kiribati /ˌkɪrɪˈbæs, -ˈbɑːti/   ), рәсми исеме — Кирибати Республикаһы (кириб. Ribaberiki KiribatiKiribati . The World Factbook.Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies . Europa (web portal). Retrieved 29 January 2016., ингл. Republic of Kiribati) — Микронезия һәм Полинезияла урынлашҡан Тымыҡ океан дәүләте. Төньяҡ-көнсығыштан Маршалл Утрауҙары, Микронезия Федератив штаттары, көнбайыштан һәм көньяҡ-көнбайыштан Науру территоиаль һыүҙары,
Соломон Утрауҙары һәм Тувалу, көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан Токелау территориаль һыуҙары, Кук Утрауҙары Француз Полинезияһы менән сиктәш.

Карибати Республикаһы 33 бәләкәй атолдан тора, 20-һендә кеше йәшәмәй. Гилберта архипелагында һәм Банаба (Ошен) утрауҙарында 16 утрау, Феникс архипелагында 8 утрау һәм Лайн архипелагында 8 утрау.

Дөйөм майҙаны — 812,34 км². Кирибати халҡы — 103 058 кеше (2010) . Баш ҡалаһы — Көньяҡ Тарава (Баирики).

Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ 1979 йылдың 12 июлендә иғлан ителә.

 Этимологияһы 
Илдең хәҙерге исеме Гилберт утрауҙарын инглизсә «Gilbert Islands» тигән атамаһын урындағы уҡыуҙан килеп сыҡҡан, ул урындағы кирибати телендә [kiɾiːβˠaːs] тип әйтелә һәм Kiribati тип яҙыла.

 Географияһы 

 Дөйөм географияһы һәм геологияһы 
мини|260пкс|Кирибати Республикаһы картаһы
Кирибати — Төньяҡ, Көньяҡ, Көнбайыш һәм Көнсығыш ярымшарҙарҙарҙа бер юлы ике урынлашҡан берҙән-бер дәүләт  .

Кирибати хөкүмәтенең Лайн утрауҙарының ваҡыт бүлкәтен үҙгәртеүе һәм даталар һыҙығының алмашыныуы һөҙөмтәһендә Кэролайн атолы ваҡыт бүлкәтенең иң көнсығыш нөктәһе була, беренсе булып Яңы йылды билдәләй. Кирибати утрауҙарының бер өлөшө иң көнсығыш сәғәт бүлкәтендә — UTC+14 урынлашҡан. Бында Ерҙәге яңы календарь көн иң тәүҙә башлана. Бында тәүлек ваҡыты (сәғәттәр һәм минуттар) Гавайиҙағы ваҡытҡа (UTC-10) тап килә, әммә бер көн алға күсә, шул уҡ ваҡытта Океанияның ҡайһы бер утрауҙарында ваҡыт айырмаһы 25 сәғәт тәшкил итә.

Кирибати утрауҙарының бөтәһе лә атолдар булып тора (Банаба утрауы — күтәрелгән атолл). Чарльз Дарвин теорияһы буйынса, атоллдар вулкан утрауҙарының һыуға батыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, уның өҫтөндә мәрйендәр яйлап үҫә бара. Һуңынан аҡрынлап мәрйендәр менән ҡоролған барьер рифы ла формалаша. Һөҙөмтәлә атолл ере барлыҡҡа киләDarwin C.The structure and distribution of coral reefs. — London, 1842.. Ғалимдар Маршалл һәм Якобсон Тарава атоллаһы яҡынса 2500 йыл элек барлыҡҡа килгән тигән фаразға килә (2000 йыл)J. F. Marshall and G. Jacobson. Holocene growth of a mid-Pacific atoll: Tarawa, Kiribati. — Australia, Canberra City: Bureau of Mineral Resources, Geology and Geophysics, 1985. Гилберт утрауҙары Микронезия тауҙарының һыу аҫты түбәһендә барлыҡҡа килә.

Кирибати Республикаһы 32 уйһыу атолдан һәм 1 күтәрелгән Банаб, йәки Ошен атолынан тора. Дөйөм ҡоро ер майҙаны — 812,34 км². Республиканың көнбайышынан көнсығышҡа тиклем ара яҡынса 4000 саҡрым тәшкил итә.

Кирибати Республикаһы составына донъялағы иң ҙур (388,39 км²) атолл — Раштыуа Утрауы инә, ул илдең дөйөм ҡоро ер майҙанының 48 процентын биләй.

32 атол һәм бер утрау (Банаба) 4 төркөмгә бүленгән:

 Гилберт архипелагының 16 утрауы, шул иҫәптән Тарава атолы;
 Банаба утрауы (йәки Ошен)Этот коралловый остров без лагуны, лежащий примерно в 400 км к западу от атолла Тарава, часто рассматривается в связи с тесными социальными и политическими связями с островами Гилберта как один из островов этого архипелага. — Науру янында;
 Феникс архипелагының 8 утрауы;
 Лайн архипелагының 8 утрауы (Лайн (йәки Үҙәк Полинезия Спорадтары)Риф Кингмен, остров Джарвис и атолл Пальмира, также входящие в этот архипелаг, являются территорией США..

Гилберт утрауҙары — Микронезияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге утрауҙар төркөмө. Дөйөм майҙаны яҡынса 279 км² тәшкил итә. Архипелаг сиктәрендә яуым-төшөм иҫәбе буйынса айырылған өс төркөмдө айырып күрһәтергә мөмкин: Гилберттың Төньяҡ утрауҙары (Макин һәм Бутаритари), Гилберттың Үҙәк утрауҙары (Маракеиҙан алып Аранукиға тиклемге бөтә атолдар) һәм Гилберттың Көньяҡ утрауҙары (Ноноутиҙан Арораэға тиклем)Catala, R. L. Report on the Gilbert Islands: some aspects of human ecology. — Atoll Research Bulletin, 1957. — № 59. — 1—187 с.. Был архипелагтың Тарава атолы территорияһында дәүләттең баш ҡалаһы — Көньяҡ Тарава урынлашҡан.

Лайн архипелагындағы бөтә утрауҙарҙа, Киритимати, Табуаэран һәм Тераин утрауҙарынан һәм Феникс архипелагындағы Кантон атолынан тыш, кеше йәшәмәй. Күп тар боғаҙҙар менән айырылған атолдар башлыса төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай оҙонса формала һуҙылған. Кирибати атолдарының күпселегендә ҙур булмаған тоҙло лагуналар бар, улар йә тулыһынса ҡоро ер менән (Маракей атолындағы кеүек), йә өлөшләтә (Ноноучи һәм Табитеэа атолдарындағы кеүек) уратып алынған. Маршалл утрауҙары һәм Тувалу менән сағыштырғанда Гилберт утрауҙарындағы лагуналар һайRichmond, B.Reconnaissance geology of the Gilbert group, Western Kiribati // SOPAC, Technical Report №. 77. — Suva, 1993. (Тарава атолы лагунаһының максималь тәрәнлеге — 25 метр)Paulay, G.Benthic ecology and biota of Tarawa Lagoon: influence of equatorial upwelling, circulation, and human predation. — Atoll Research Bulletin, 1985..

Илдең иң юғары нөктәһе — Банаба утрауында (81 м).

Донъялағы иң ҙур фосфорит запастарының береһе булған Банаба утрауында 1979 йылға тиклем фосфаттар сығарыла, был мөһим экологик проблемалар тыуҙыра. Һөҙөмтәлә был утрау халҡының күпселеге әлеге ваҡытта Фиджи дәүләтенә ҡараған Рамби утрауына күсенә. Шулай уҡ Бөтә донъя иҡтисади зонаһының океан төбөндә тимер-марганец конкрецияларының, шулай уҡ кобальттың ҙур тупланмалары булыуы күҙаллана, әммә әлеге ваҡытта иҡтисади яҡтан маҡсатҡа ярашһыҙ булыу сәбәпле, эшкәртеү эштәре алып барылмайTeiwaki, R.Management of marine resources in Kiribati. — Institute of Pacific Studies,University of the South Pacific, Suva, 1988. — 119—140 c..

 Кирибати Республикаһы утрауҙарының традицион исемдәре 
 Урыҫ телендә традицион исемдәре Кирибати телендә традицион исемдәре Инглизсә атамаһы Инглиз телендә атмаһы Абариринга Abariringa Кантон Canton Island Банаба Banaba Ошен Ocean Island Киритимати Kiritimati Остров Рождества Christmas Island Манра Manra Сидни Sydney Island Никумароро Nikumaroro Гарднер Gardner Island Орона Orona Хулл Hull Island Раваки Rawaki Феникс Phoenix Island Табуаэран Tabuaeran Фаннинг Fanning Island Тераина Teraina Вашингтон Washington Island

 Климаты 

 Тупрағы һәм гидрологияһы 

 Флораһы һәм фаунаһы 

 Тарихы 
мини|180пкс|Абемама утрауына протекторат булдырыу
Кирибати утрауҙарына халыҡтың күсенеүе һәм уларҙың боронғо тарихы тураһында бик аҙ билдәле. Әммә хәҙерге Кирибати халҡының ата-бабалары Гилберт утрауҙарына көнсығыш Меланезиянан беҙҙең эраның беренсе мең йыллығы башында килгән тигән фекерҙәр бар. Лайн һәм Феникс утрауҙары европалылар һәм американдар тарафынан асылған ваҡытта кеше йәшәмәй. Әммә был атолдарҙа боронғо кеше булыу эҙҙәре бар. Был ғалимдарҙы Лайн һәм Феникс архипелагтарынан урындағы халыҡтың юғалыу сәбәптәрен эҙләүгә этәрә. Киң таралған фекерҙәрҙең береһе — ҙур булмаған майҙан, башҡа архипелагтарҙан алыҫ, ҡоро климат һәм сөсө һыу етешмәү арҡаһында был утрауҙарҙа йәшәүе сиктән тыш ауыр була. Шуға ла утрауҙа йәшәгән халыҡ тиҙҙән уларҙы ташлап китә.

Утрауҙар тәүге тапҡыр Британ һәм Америка караптары тарафынан XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында асыла. Гилберт утрауҙары тип 1820 йылда Рәсәй сәйәхәтсеһе адмирал Крузенштерн 1788 йылда утрауҙарҙы асҡан инглиз капитаны Томас Гилберт хөрмәтенә атай. Гилберт утрауҙарының традицион атамаһы — Тунгару (кириб. Tungaru).

Беренсе британ күскенселәре утрауҙарға 1837 йылда килә. 1892 йылда Гилберт утрауҙары күрше Эллис утрауҙары менән Британия империяһының протектораты була. 1916 йылда Эллис утрауҙары Гилберт утрауҙары менән берләштерелә һәм берҙәм колония барлыҡҡа килә. Раштыуа утрауы (йәки Киритимати) — 1919 йылда, ә Феникс утрауҙары 1937 йылда колонияның бер өлөшөнә әйләнә.

мини|слева|180пкс|Икенсе донъя һуғышы йылдарында Япония контролдә тотҡан территориялар
мини|180пкс|Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Тарава атолы хәрби хәрәкәттәр театры була.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Банаба утрауы һәм Гилберт утрауҙарының күпселек өлөшө, шул иҫәптән Тарава атолы, Япония тарафынан оккупациялана. Тарава — Тымыҡ океан хәрби хәрәкәттәр театрында иң ҡан ҡойошло һуғыштарҙың береһе булған урын (1943 йылдың ноябрендә, колонияның элекке баш ҡалаһы Бетио ауылы эргәһендә Япония һәм Америка армияһы араһында).

1963 йылда колониаль властар колония менән идара итеүҙә тәүге етди реформалар үткәрә. Башҡарма һәм консультатив советтар булдырыла. Һуңғыһына урындағы резидент-комиссар тәғәйенләгән урындағы халыҡ вәкилдәре үтә. 1967 йылда башҡарма совет — Хөкүмәт советы, ә Консультация советы колониаль хакимиәт чиновниктары һәм урындағы халыҡ һайлаған 24 ағза ҡатнашлығындағы Вәкилдәр палатаһы тип үҙгәртелә. 1975 йылда колония Гилберт утрауының һәм Эллис утрауының үҙ аллы колонияларына бүленә. 1978 йылда Эллис утрауҙары бойондороҡһоҙ дәүләт (хәҙерге исеме Тувалу) булып китә. 1979 йылдың 12 июлендә Гилберт утрауҙары (хәҙерге исеме Кирибати Республикаһы) бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1983 йылда Америка Ҡушма Штаттары менән Кирибати араһында 1979 йылда төҙөлгән дуҫлыҡ тураһындағы килешеү үҙ көсөнә инә. Уға ярашлы Америка Ҡушма Штаттары Лайн һәм Феникс архипелагтарындағы 14 утрауға дәғүәләрҙән баш тарта һәм Кирибатиҙың бер өлөшө тип таный.

Утрауҙарҙың төп проблемаһы булып халыҡтың тығыҙ урынлашыуы тора. 1988 йылда Тарава халҡының бер өлөшө тығыҙ булмаған утрауҙарға күсерелә. 1994 йылда Тебуроро Тито ил президенты итеп һайлана (1998 йылда ҡабаттан һайлана). 1999 йылда Кирибати Республикаһы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы була.

2002 йылда ил хөкүмәтенә гәзиттәрҙе ябырға мөмкинлек биргән закон сығарыла. Был хөкүмәткә ҡарамаған гәзит сыҡҡандан һуң күп тә үтмәҫтән була. Тито Тебуроро 2003 йылда ҡайтанан һайлана, әммә 2003 йылдың мартында вазифаһынан бушатыла. 2003 йылдың июлендә оппозиция партияһынан Аноте Тонг президент итеп һайлана.

Мальден һәм Киритимати атолдары XX быуатта АҠШ һәм Бөйөк Британия тарафынан атом ҡоралын, ә 1960-се йылдарҙа — водород бомбаһын һынау өсөн ҡулланыла.

 Административ бүленеше 
Кирибати Республикаһы ниндәйҙер административ функция үтәмәгән өс утрау төркөмөнә бүленә. Ул — Гилберт утрауҙары, Лайн утрауҙары һәм Феникс утрауҙары. Үҙидараның төп берәмеге булып утрау советы тора, ул һәр утрауҙа (бөтәһе 21 утрау) бар, Тарава утрауында 3 совет, Табитеяла — 2 совет. Советтарҙың бюджеты урындағы килемдәрҙән тора.

1970-се йылдарҙа Британияның Гилберт һәм Эллис утрауҙары колонияһы 4 округҡа бүленә: Эллис утрауҙары (хәҙер Тувалу), Гилберт утрауҙары, Лайн утрауҙары, Ошен утрауҙары (хәҙер Банаба). 1974 йылда Феникс утрауҙары айырым округ булып китә (элек Гилберт Утрауҙары округы составына инә). 1975 йылдың 1 октябрендә Эллис утрауҙары бойондороҡһоҙлоҡ ала һәм рәсми рәүештә Тувалу тип атала башлай, ә Гилберт һәм Эллис Утрауҙары колонияһы Гилберт Утрауҙары тип үҙгәртелә. 1979 йылдың 12 июлендә Гилберт Утрауы колонияһы бойондороҡһоҙ дәүләткә әйләнә, яңы исеме — Кирибати Республикаһы. 1979 йылдың 20 сентябрендә Таравала Кирибати Республикаһы менән АҠШ араһында Дуҫлыҡ тураһында килешеү төҙөлә, уға ярашлы АҠШ Лайн һәм Феникс архипелагтарының 14 утрауына: Бирни, Восток, Гарднер (Никумароро), Кантон (элек Бөйөк Британия һәм АҠШ кондоминиумы), Каролайн, Мак -Кин, Молден, Сидни (Манра), Старбак, Феникс (Раваки), Флинт, Хулл (Орона), Эндербери (элек Бөйөк Британия һәм АҠШ кондоминиумы) һәм Раштыуа утрауы (Киритимати) дәғүәләрен ала. Килешеү 1983 йылдың 23 сентябрендә көсөнә инә.
+№Утрауҙар төркөмөАдминистратив үҙәкМайҙан,км²Халҡы,кеше (2010)Тығыҙлыҡ,кеше/км² 1 Гилберт Утрауҙары(Банаба утрауын ҡушып) Тарава285,5293 791328,49 2 Лайн Утрауҙары Банана498,90923618,51 3 Феникс Утрауҙары Кантон27,92311,11 Бөтәһе812,34103 058126,87+

 Халҡы 

 Һаны һәм урынлашыуы 
мини|300пкс|Кирибати халҡының үҫеш динамикаһы
Кирибати Республикаһы утрауҙарының европалылар асҡан мәлдәге халҡы иҫәбен билдәләүе ярайһы уҡ ауыр. Әммә шуныһы асыҡ: атолдарҙа ул замандарҙа уҡ халыҡ күп була, шуға күрә тыуым кимәлен сикләйBedford, R. and Macdonald B.The population of Kiribati: a review of some myths about migration and depopulation. — Department of Geography, University of Canterbury, Christchurch, 1982. Кирибатиҙы европалылар утрауҙарҙы асҡандан һуң, халыҡтың үрсеүендә һәм социаль ҡоролошонда һиҙелерлек үҙгәрештәр күҙәтелә. Иң элек, Фиджи һәм Гавай утрауҙары плантацияларында эшләү өсөн халыҡты көсләп сығарыу, шулай уҡ сәйәси, иҡтисади һәм дини нигеҙҙәге низағтар тыуҙырған ауырыуҙар һәм ижтимағи тәртипһеҙлектәр сәбәпле, ерле халыҡтың һаны ҡырҡа кәмей.Bedford, R. B. Macdonald, and D. Munro. Population estimates for Kiribati and Tuvalu, 1850—1900: review of speculation. — Journal of the Polynesian Society, 1980. — № 89. — 199—246 c.Maude, H. C, and Maude H. E.Tioba and the Tabiteuean wars. — Journal of the Polynesian Society, 1981. № 90. — 307—336 с.. Шуға ҡарамаҫтан, Икенсе донъя һуғышы аҙағынан Кирибатиҙа халыҡ һаны һиҙелерлек арта, ә үлем һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге яҡшырыуҙар һәм илдә йыш осраған ҡоролоҡто кисереп сығырға мөмкинлек биргән импорт тауарҙар һатып алыу һөҙөмтәһендә кәмей.

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Кирибати Республикаһы халҡы 103 058 кеше тәшкил итә, шуларҙың 93 791 кешеһе Гилберт архипелагының дөйөм майҙанының 279,23 км² тәшкил иткән 17 утрауында йәшәй. Илдең баш ҡалаһы Көньяҡ Таравала халыҡ һаны 34 427 кеше тәшкил итә. Гилберт утрауҙарында халыҡ тығыҙлығы төрлөсә. Иң күбе — Көньяҡ Таравала: 1 км²-ға 2443 кеше. Курия атолында иң түбәне: 1 км²-ға 63 кеше.

Ҡалған халыҡ Лайн утрауҙарында йәшәй: Киритимати (Раштыуа утрауы), Табуаэрана (Фаннинг утрауы) һәм Терайн (Вашингтон утрауы). Раштыуа утрауының дөйөм халҡы — 5586, халыҡ тығыҙлығы км²-ға 14 кеше тәшкил итә. Тераин утрауында халыҡ тығыҙлығы км²-ға 177 кеше,, шул уҡ ваҡытта Табуаэрана халҡының тығыҙлығы км²-ға 58 кеше тәшкил итә. Кантон утрауы — Феникс архипелагының кеше йәшәгән берҙән-бер утрауы. Халҡы ни бары 31 кеше. Феникс архипелагындағы башҡа атолдарында кеше йәшәмәй, был сөсө һыуға ҡытлыҡ менән бәйле.

2010 йылда ирҙәр 49,3 % (50 796 кеше), ҡатын-ҡыҙҙар — 50,7 % (52 262 кеше) тәшкил итә. 2010 йылда ҡала халҡының өлөшө — 48,7 % (50 182 кеше), ауыл — 51,3 % (52 876).

1990—1995 йылдарҙа тәбиғи үҫеш кимәле 1985—1990 йылдар менән сағыштырғанда 1,4 % тәшкил итә . — 2,3 %. 2010 йылда 15 йәшкә тиклемге балаларҙың өлөшө — 36,1 %, өлкәндәр һаны 16 йәштән 50 йәшкә тиклем — 51,8 %, 50 йәштән өлкәндәр — 12,1 %. 1990—1995 йылдарҙа ирҙәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 57,2 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 62,3 йәш.

Халыҡтың һаҡланып килгән юғары үҫеш темптары илдә йәшәү сифатын ярайһы уҡ кәметәPollard, S. J.The viability and vulnerability of a small island state: the case ofKiribati. — National Centre for Development Studies, Australian National University, Canberra, 1987.. Утрауҙарҙа халыҡтың күплеге, юлдар төҙөү арҡаһында тупраҡ эрозияһы, ер аҫты һыуҙарының бысраныуы һөҙөмтәһендә атолдарҙың экосистемаһына хәүеф барлыҡҡа килә, ә йылдан-йыл халыҡҡа эсәр һыу етмәйConnell, J.Urbanization and settlement in the Pacific. Resettlement policy and practice in Southeast Asia and the Pacific. — Asian Development Bank, Manila, 2000. — 43—53 c..

 Этник составы 

 Телдәре 

 Дин составы 

 Сәйәси ҡоролошо 

 Дәүләт төҙөлөшө 
Кирибати — суверенлы демократик республика.

Хәҙерге сәйәси система утрауҙа 87 йыл дауам иткән колониаль идара системаһына нигеҙләнгән .

Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Кирибати Республикаһы Конституцияһы 1979 йылдың 12 июлендә ҡабул ителә, унда президент һәм парламент республикаһының да һыҙаттары күҙәтелә, ул, уны төҙөүселәр фекеренсә, Кирибати йәмғиәтенең эгалитар социаль-сәйәси ҡоролошон яҡшы сағылдыра. Унда дөйөм эгалитаризм йәмәғәт тормошон ойоштороу принцибы булып тораVan TreaseRegional Security Report : Kiribati. — Natural Pacific Forum Secretariat, Suva, 2002..

 Закондар сығарыу власы 
мини|Ил парламентының иҫке бинаһы
мини|Парламенттың яңы бинаһы
Закондар сығарыу власының юғары органы — 42 депутаттан торған бер палаталы парламент, улар иҫәбендә: бөтә халыҡ тауыш биреүе менән һайланған 40 депутат, аҡһаҡалдар советы аша Фиджи банабан берләшмәһе тарафынан күрһәтелгән 1 депутат һәм генераль прокурор, юстицияның юғары вазифалы кешеһе. Парламенттың вәкәләтлек мөҙҙәте — дүрт йыл.

 Башҡарма власть 
Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — президент, йәки беретитенти (кириб телендә Beretitenti), дүрт йылға бөтә халыҡ тауыш биреү юлы менән һайлана. Президентлыҡҡа кандидаттар һаны ҡәтғи билдәләнгән: улар дүрттән һәм икенән артмаҫҡа тейеш. Кандидаттар дөйөм һайлауҙарҙан һуң тәүге съезд ваҡытында парламент ағзалары иҫәбенән һайлана. Артабан был кандидаттар президент һайлауҙарында ҡатнаша. Президент парламент депутаттары араһынан Министрҙар кабинетын тәғәйенләй, уның составына вице-президент йәки кауоман-ни-беретитенти (кириб. Kauoman ni Beretitenti''), генераль прокурор һәм унға тиклем министр инә. Министрҙар кабинеты ил парламенты алдында коллектив яуаплылыҡ тотҡан башҡарма орган булып тора.

 Суд власы 

 Һайлай округтары 

 Сәйәси партиялар 

 Ҡораллы көстәре 
Кирибати Республикаһының үҙ ҡораллы көстәре юҡ. Илдең оборонаһын Австралия һәм Яңы Зеландияның ҡораллы көстәре башҡара.

 Полиция 

 Тышҡы сәйәсәт һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр 

 Ҡытай һәм Тайвань менән мөнәсәбәттәр 

 Европа союзы менән мөнәсәбәттәр 

 Иҡтисады 

 Дөйөм ҡылыҡһырлама 
1994 йылдан 1998 йылға тиклемге осорҙа дәүләттең дәртләндереү иҡтисади сараларына бәйле ярайһы уҡ иҡтисади үҫештән һуң, Кирибати иҡтисады сағыштырмаса яй үҫә. 1999 йылда Эске тулайым продукты күрһәткесе 1,7 процентҡа ғына арта. Был аграр ил иҡтисадында дәүләт секторы өҫтөнлөк итеүен дауам итә. Иҡтисад үҫеүенең әкренәйеүе һәм хеҙмәттәрҙең насар булыуы арҡаһында Азия үҫеш банкыһының 12 Тымыҡ океан дәүләте араһында Кирибати 1999 йылда һигеҙенсе урынды биләйAsian Development Bank 2000. — Country assistance plan (2001—2003): Kiribati. Asian Development Bank, Manila, 2002.

Был микроилдең үҫешенә ҡоро ерҙең бәләкәй майҙаны ғына түгел, шулай уҡ экологик һәм географик факторҙар, шул иҫәптән донъя баҙарҙарынан алыҫ булыуы, географик тарҡаулыҡ, тәбиғи бәлә-ҡазалар һәм сикле эске баҙар ҙа ныҡ ҡамасаулайBaaro, B.Economic overview. Atollpolitics: the Republic of Kiribati. / Editor H. Van Trease. — Macmillan Brown Centre for Pacific Studies, University of Canterbury, Christchurch, and Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific, Suva, 1993. — 161—197 c..

Иҡтисади үҫеш мөмкинлектәре сикләнгәнлектән, тәбиғи ресурстарҙың, хеҙмәт ресурстарының аҙлығы һәм эске тулайым продукттың түбәнлеге, эске баҙарҙың тар булыуы арҡаһында был утрау дәүләте өсөн иҡтисади үҫештең берҙән-бер юлы — мигранттарҙы йәлеп итеү (етештереү факторҙарының береһе булараҡ), башҡа дәүләттәрҙән аҡса һәм аҡса күсереү (финанс күсереүҙәр), дәүләткә (иҡтисадты дәүләт финанслауына) таяныу. Бындай үҫеш моделе ил эсендә ҡулланыуҙың юғары кимәлен һаҡлауға әһәмиәт бирә</ref>. Такая модель развития придаёт значение поддержанию высокого уровня потребления внутри страны.

Кирибати Республикаһы 1979 йылда, Банаба фосфат ятҡылығын үҙләштергәндән һуң, бойондороҡһоҙлоҡ ала, был файҙалы ҡаҙылмалар ил экспортының 85 процентын, ЭТП-ның 45 процентын һәм дәүләт бюджетының 50 процентын тәшкил итәThislethwait, R. and G. Votaw. Environment and development: a Pacific Island perspective. — Asian Development Bank, Manila, 1992.. Шул ваҡыттан алып Кирибатиҙың төп килем сығанағы булып копра һәм балыҡ продукттары тораLawrence, R.Views from the center and the periphery: development projects on Tamana, southern Kiribati. — Pacific Viewpoint, 1985. — № 26. — 547—562.. Илдә төп эш биреүсе — дәүләт. Мөмкинлектәре булыуға ҡарамаҫтан, ул илдең йәш граждандарын эшкә урынлаштырыу мәсьәләләрен хәл итә алмай, уларҙың күбеһенең белем кимәле етерлек түгелBertram, G.Economy. The Pacific Islands: environment & society. / Editor M. Rapaport. — Bess Press, Honolulu, 1999. — 337—352 c.. Кирибатиҙың һуңғы йылдарҙағы тағы бер килем сығанағы булып уның махсус иҡтисади зонаһында балыҡ тотоу хоҡуғына лицензия биреү тора.

 Аҡса системаһы и финанс 

 Ауыл хужалығы 

 Балыҡ тотоу 

 Транспорт 

 Тышҡы сауҙа 

 Бәйләнеш 

 Туризм 

 Мәҙәниәте 

 Кирибатиҙа колонияға тиклемге халыҡтың социаль ойошмаһы 

 Кирибати каноэһы 
Кирибати утрауҙарының бер-береһенән алыҫ булыуы, балыҡтар, төп аҙыҡ-түлек тауарҙарының береһе булараҡ, ил халҡының балыҡ тотоуға һәм каноэ төҙөүгә оҫта..

 Аш-һыу 

 Музыка һәм бейеүҙәр 

 Спорт 
Кирибати Республикаһы олимпия хәрәкәтенә 2003 йылдың июлендә ҡабул ителә, һәм 2004 йылда уҡ был дәүләт Афинала Олимпия уйындарында ҡатнаша. Кирибатиҙан штангасылар һәм атлеттар бер ниндәй ҙә уңышҡа өлгәшмәй. 2002 йылда был ил Беренсе тапҡыр Манчестерҙа үткән Берҙәмлек уйындарында ҡатнаша. Кирибати ауыр атлетика, өҫтәл теннисы һәм триатлон буйынса сығыш яһай.

 Байрамдар 
 Дата Атамаһы Инглизсә атамаһы Иҫкәрмәләр 1 ғинуар Яңы йыл New Year’s Day дәүләт байрамы 8 март Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө International Women’s Day төрлөсә Страстная Пятница Good Friday дәүләт байрамы төрлөсә Пасханың беренсе көнө Easter Sunday төрлөсә Асыҡ дүшәмбе (Светлый понедельник) Easter Monday дәүләт байрамы 18 апрель Һаулыҡ көнө Health Day дәүләт байрамы 11 июль Инжил көнө Gospel Day дәүләт байрамы 12 июль Бойондороҡһоҙлоҡ көнө Independence Day дәүләт байрамы 7 август Йәштәр көнө Youth Day 10 декабрь Кеше хоҡуҡтары көнө Human Rights Day дәүләт байрамы 25 декабрь Раштыуа Christmas Day дәүләт байрамы 26 декабрь Бүләктәр көнө Boxing Day дәүләт байрамы 31 декабрь Яңы йыл алды New Years Eve

 Социаль өлкә 

 Һаулыҡ һаҡлау 

 Мәғариф 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 


 Официальный сайт Министерства финансов и экономического развития Кирибати
 Официальный сайт Министерства туризма Кирибати
 Официальный сайт Министерства рыболовства и морских ресурсов Кирибати 
 Официальный сайт статистики Кирибати


Категория:Тымыҡ океан утрауҙары
*
Категория:Утрауҙағы дәүләттәр
Категория:Унитар дәүләттәр
Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар