Зимбабве

Зимбабве (ингл. Zimbabwe [zɪmˈbɑːbweɪ]), рәсми исеме — Зимбабве Республикаһы (ингл. Republic of Zimbabwe), 1979 йылға тиклем — Родезия Республикаһы — Африка континентының көньяҡ өлөшөндәге Виктория шарлауығы, Замбези һәм Лимпопо йылғалары араһындағы дәүләт.

Көньяҡта Көньяҡ Африка Республикаһы, көнсығышта Мозамбик, көнбайышта Ботсвана һәм төньяҡта Замбия менән сиктәш. Диңгеҙгә сығыу юлы юҡ.

Илдең атамаһы был территорияла — баш ҡалаһы Ҙур Зимбабве булған Мономотап империяһында тәүге дәүләткә ҡарата күсәгилешлелеген аңлата. Төп халҡы — гокомер халҡы, улар хәҙерге шоналарҙың ата-бабалары.

Зимбабвелағы ваҡыт Гринвич ваҡытын 2 сәғәткә уҙып китә.

 Этимологияһы 
Колониаль дәүерҙә ил Британия сәйәсмәне Сесил Родс хөрмәтенә Көньяҡ Родезия тип аталған. 1980 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәс, ил «Зимбабве» исемен ала. Эксперттарҙың баһаһы буйынса, топоним Мономотапа империяһы заманында боронғо таш ҡоролмаларҙың емереклектәре исеменән килеп сыҡҡан. Зимбабвеның хәҙерге шона телендә (dzimba dzemabwe) «таш йорттар» йәки «хакимдың торлағы» тигәнде аңлата.

 Тарихы 

 Географик белешмәләр 

 Климаты 

 Хайуандар донъяһы 
Зимбабве фаунаһы ярайһы уҡ күп төрлө. Илдең халыҡ аҙ йәшәгән райондарында (импала, стенбок һәм башҡалар), буйволдар, жирафтар, зебралар, филдәр, бегемоттар, арыҫландар, гиппопотамдар, леопардтар, ер бүреләре бар. Ҡоштар, кеҫәрткеләр, йыландар (шул иҫәптән Африка питоны) күп; йылғаларҙа крокодилдар бар. Ҡырмыҫҡаларҙың һәм термиттарҙың төрлө төрҙәре, Төньяҡта цеце себене таралған. Ҡоштарҙың һәм һөтимәрҙәрҙең 9 төрө (шул иҫәптән ҡара мөгөҙморондар, уларҙың бөтә донъя популяцияһының яртыһы Зимбабвела йәшәй), шулай уҡ үҫемлектәрҙең 73 төрө юғалыу ҡурҡынысы. Флора һәм фаунаны һаҡлау өсөн бер нисә ҡурсаулыҡ һәм милли парктар булдырылған (ил территорияһының яҡынса 10 проценты), уларҙың иң ҙуры — Хванге, Матусадона, Виктория-Фолс, Мана-Пулс.

 Экология 
Зимбабвеның экологик хәле сағыштырмаса яҡшы. Уның иң киҫкен экологик проблемалары — ауыл хужалығы ерҙәре эрозияһы һәм урман майҙанын кәмеүе. 1990-сы йылдар уртаһында тәртипһеҙ ҡырҡыу урман массивтарының йыл һайын 1,5 процентҡа (йәғни 70 — 100 мең гектар) ҡыҫҡарыуына килтерә. Углекислый газ сығарыу күләме 16,6 миллион тоннанан (1990 йылда) 11 тоннаға тиклем кәмей (2016 йыл). Тау сәнәғәте һәм ашламалар файҙаланыу һыуҙың бысраныуының төп сығанаҡтары булып тора. Зимбабве ауыл хужалығы ерҙәрендә инсектицидтар күп тупланған.

 Дәүләт ҡоролошо 
Республика. Дәүләт башлығы — президент. Халыҡ тарафынан 6 йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана, ваҡыты сикләнмәй. 2017 йылдан ил менән президент Эммерсон Мнангва етәкселек итә.

Парламент — ике палаталы. Сенат 93 ағзанан тора (60-ы халыҡ тарафынан һайлана, провинцияның 10 губернаторы вазифа буйынса инә, 16-һы урындағы етәкселәрҙән юлбашсылар советы тарафынан һайлана, президент тарафынан 5 сенатор тәғәйенләнә, шулай уҡ сенат составына рәйес һәм юлбашсылар советы урынбаҫары инә). Йыйылыш палатаһы — 210 депутаттан тора һәм 5 йылға бер тапҡыр һайлана.

 Ҡораллы көстәре 
Ҡораллы көстәрҙә 39 мең кеше, уларҙың 35 меңе — ҡоро ер ғәскәрҙәренә, 4 меңе — авиацияға тура килә. Баш командующий — президент. Полиция хеҙмәткәрҙәре һаны — 19,5 мең кеше. Бынан тыш, хәрбиләштерелгән полиция подразделениеһы бар — 23 мең кеше (2000). Армияға сығымдар — эске тулайым продукттың 2,6 % (2019, баһа).

 Административ-территориаль бүленеш 
Зимбабве һигеҙ провинцияға, шулай уҡ провинция статуслы ике ҡалаға (Хараре һәм Булавейо) бүленгән. Улар, үҙ сиратында, 59 округҡа, ә 1200 муниципалитетҡа бүленә.

 № картела Провинция Административ үҙәк Площадь,км² Халҡы,чел. (2012) Тығыҙлыҡ,кеше/км² 1 Булавайо Булавайо479653 3371363,96 2 Хараре Хараре8722 123 1322434,78 3 Маникаленд Мутаре36 4591 752 69848,07 4 Үҙәк Машоналенд Биндура28 3471 152 52040,66 5 Уөнсығыш Машоналенд Марондера32 2301 344 95541,73 6 Көнбайыш Машоналенд Чинхойи57 4411 501 65626,14 7 Масвинго Масвинго56 5661 485 09026,25 8 төньяҡ Матабелеленд Лупане75 025749 0179,98 9 Южный Матабелеленд Гванда54 172683 89312,62 10 Мидлендс Гверу49 1661 614 94132,85Бөтәһе390 75713 061 23933,43

 Халҡы 
[[Файл:AIDS and HIV prevalence 2009.svg|thumb|2011 йылда ВИЧ-инфекцияның илдәр буйынса таралыуы


{{легенда|#00e080|. Халыҡтың кәм тигәндә 38,3 проценты фәҡирлек сигенән түбән йәшәй.

Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 32 кеше тәшкил итә. Халыҡ Булавейо һәм Хараре тирә-яғында, Замбези йылғаһы үҙәнендә тығыҙ урынлашҡан. әкөньяҡ-көнбайыш райондарҙа әҙ йәшәй. Баш ҡаланан башҡа эре ҡалалар (мең кеше, 2009 йылғы баһа: Булавайо (740), Читунгвиза (353), Мутаре (183,5), Гверу (142), Эпуорт (137). Эре ҡалалары, сәнәғәт һәм административ үҙәктәр — Квекве (98), Кадом (77), Масвинго (72), Нортон (64), Марондерана (62).

Йыллыҡ үҫеш темпы — 1,5 % (Көньяҡ Африка Республикаһына һәм Ботсванаға эмиграция ағымын иҫәпкә алмағанда).

Тыуым 1000 кешегә 31,5 тәшкил итә (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 3,7 бала).

Үлем осраҡтары — 1000 кешегә 16,2.

Уртаса ғүмер оҙонлоғо — ирҙәр өсөн — 48 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарға — 47 йәш (донъяла 219-сы урын).

Ҡала халҡы — 32,5 % (2023 йылда).

Грамоталылыҡ — 86,5 % (2015 йылғв баһа).

Этно-раса составы:

 негрҙар — 98 % (шона — 82 %, ндебеле — 14 %, башҡалары — 2 %);
 мулаттар һәм азиаттар, 1 %;
 Аҡ тәнлеләр. — 1 проценттан кәмерәк.

 Дине 

 Родезияның (Зимбабве) «аҡ» халҡының динамикаһы һәм структураһы 
 Йыл Иҫәбе Дөйөм халыҡ һанында өлөшө «Ҡара» һәм «аҡ» зимбабвелыларҙың нисбәте 1890 180 1901 11 032 2,2 44:1 1911 23 606 3,1 31:1 1921 33 620 3,8 25:1 1931 49 910 4,4 22:1 1941 68 954 4,7 20:1 1951 135 596 6,3 15:1 1961 221 000 5,8-5.5 17:1 1964 209 000 4,8 20:1 1966 213 000 4,6 21:1 1971 249 000 4,5 21:1 1975 278 000 4,3 22:1 1976 275 000 4,2 23:1 1980 210 000 2,9 34:1 1987 100 000 1,3 79:1 2012 28 7320,6

 Иҡтисады 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 


 Һылтанмалар 


 Земля в Зимбабве будет принадлежать только чёрным
 Правительство ЮАР начало сгонять с земли белых фермеров
 Зимбабвийский расизм
 Ян Смит: «Я готов бороться за мою страну», 18.08.2000 (интервью бывшего лидера Южной Родезии российской газете)
 Зимбабве: Нюрнбергский процесс для белых
 Инфляция в Зимбабве начала торможение — Журнал «Власть» № 12(815) от 30.03.2009
 Зимбабве: в гостях у Людоеда
 Доктрина Мугабе — Положительный опыт африканского социализма в Зимбабве 



Категория:Унитар дәүләттәр
Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр
Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар
Категория:Көнсығыш Африка
Категория:Зимбабве