Самоа

Самоа (самоа. Sāmoa, ингл. Samoa [səˈmoʊə]), рәсми исеме — Бойондороҡһоҙ Самоа дәүләте (самоа. Malo Sa’oloto Tuto’atasi o Samoa, ингл. Independent State of Samoa), шулай уҡ Көнбайыш Самоа булараҡ билдәле — Көньяҡ Тымыҡ океандағы утрауҙа урынлашҡан дәүләт, шул уҡ исемдәге архипелагтың көнбайыш өлөшөн биләй.

Элекке исемдәре — Германия Самоаһы (1900—1914) һәм Көнбайыш Самоа (1914—1997). 1976 йылдың 15 декабрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына ҡабул ителә. 1970 йылдан — Милләттәр берҙәмлеге ағзаһы.

Баш ҡалаһы — Апиа ҡалаһы, Уполу утрауында урынлашҡан.

 Этимология 
Ил атамаһының килеп сығышы аныҡ ҡына билдәле түгел. Уның килеп сығышына ҡағылышлы бер нисә версия бар. «Самоа» һүҙе Sa-ia-Moa һүҙенең ҡыҫҡартылған формаһы булып тора, был һүҙ самоа теленән «Моа өсөн изге» тип тәржемә ителәhttps://web.archive.org/web/20080413055007/http://www.janesoceania.com/samoa_origin/.

Урындағы халыҡ араһында икенсе версия иң популяр. Самоандар билдәләүенсә, «Моа» «үҙәк» йә «тауыҡ» тигәнде аңлата (әммә Мануа утрауҙарында был һүҙ был контекста ҡулланылмай; унда тауыҡ manu һүҙе менән аңлатыла). Шуға күрә дәүләттең исемен самоан теленән «ғаләмдең изге үҙәге» йәки «моа урыны» (моа — тауыҡты хәтерләткән урындағы йорт ҡошо) булараҡ тәржемә итергә мөмкин.

Бынан тыш, «Моа» — король титулына эйә булғандар йөрөткән фамилияhttps://web.archive.org/web/20080413055007/http://www.janesoceania.com/samoa_origin/.

 География 

 Географик урыны 
Ил Самоа архипелагының көнбайыш өлөшөндә араһында урынлашҡан.

Дөйөм ҡоро ер майҙаны 2832 км² тәшкил итә һәм ике ҙур утрауҙы үҙ эсенә ала — Савайи (1708 км²) һәм Уполу (1118,7 км²) — һәм 8 ҙур булмаған утрау (5,71 км²), уларҙан тик Манонола һәм Аполимала ғына кеше йәшәй.

Самоа биләмәһенә 130 000 км² яр буйы иҡтисади зона һәм 23 100 га риф һәм ҡултыҡтар (5 м тиклем тәрәнлектә) инә.

Ил төньяҡта — Токелау; көнсығышта — Америка Самоаһы; көньяҡта — Тонга; көньяҡ-көнбайышта — Уоллис һәм Футуна утрауҙары, төньяҡ-көнбайышта Тувалу утрауҙары менән сиктәш.

 Утракҙар  Майҙан(км²)  Халҡыкеше (2006) Савайи170843 103 Уполу1118,7136 674 Нуусафее0,02— Аполима боғаҙы утрауҙары Маноно3889 Аполима175 Нуулопа0,01— Алеипата утрауҙары Нуутеле1,08— Нуулуа0,25— Намуа0,20— Фануатапу0,15— Бөтәһе2832,41180 741

 Тарихы 

 Полинезия мәҙәниәте 
Самоа утрауҙарына кеше, Фиджи һәм Тонга утрауҙары кеүек үк, беҙҙең эраның бишенсе быуатындаПолинезийские мореплаватели.  Көнбайыш Меланезияла урынлашҡан Бисмарк утрауҙарынан лапита мәҙәниәте вәкилдәре күсенгән ваҡытта ултыра.

Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, кеше беҙҙең эраға тиклем II һәм I мең йыллыҡтар сигендә күсеп йәшәй башлайСтраны и народы. Австралия и Океания. Антарктида. Москва, Издательство «Мысль», 1981.

Самоа утрауҙары полинезия мәҙәниәтенең формалашыуы үҙәктәренең береһе була. Нәҡ Самоанан Үҙәк һәм Көнсығыш Тымыҡ океандың утрауҙары һәм атоллдары  үҙләштерелә.

XVII быуат уртаһына Самоа порттары Полинезия эсендә лә, европалылар менән сауҙа итеүҙә лә төбәктә төп сауҙа функцияларын үтәй.

 Административ ҡоролошо 
Самоа территорияһы 11 итумалоға (округтарға) бүленгән, улар европалылар утрауҙарға килгәнгә тиклем үк барлыҡҡа килгән. Һәр һайлау округының үҙ конституцион ҡоролошо (фаавае) бар, ул һәр округтың фаалупег (традицион сәләмләү) титулдарының традицион тәртибенә нигеҙләнгән.

Округтың административ үҙәге булған ауыл округ эштәрен башҡара, ҡарарҙарын башҡа округтарҙың үҙәктәре менән яраштыра.

 №  Округ  Административ үҙәге  Округтың майҙаны,км²  Округтың халҡы,https://www.citypopulation.de/en/samoa/ />кеше (2011)  Тығыҙлыҡ,кеше/км² Уполу 1 ТуамасагаАфега47989 582187,02 2 АанаЛеулумоега19321 769112,79 3 Аига-и-ле-Таи¹Мулифануа275050187,04 4 Атуа²Луфилуфи41321 92853,09 5 Ваа-о-ФонотиСамамеа38154340,61 Савайи 6 ФаасалелеагаСафотулафаи26613 73651,64 7 Гагаэмауга³Салеаула223775734,78 8 ГагаифомаугаАопа365503513,79 9 ВаисиганоАсау178675937,97 10 СатупаитеаГаутаваи127530441,76 11 ПалаулиВаилоа и Палаули523935717,89    Бөтәһе    2832187 82066,32

¹ Маноно, Аполима һәм Нуулопа утрауҙарын индереп
² Алеипата һәм остров Нуусафее утрауҙарын индереп
³ округтың бер өлөшө Уполула урынлашҡан (шул иҫәпкә Саламуму-Уту һәм Леава ауылдары инә)

 Халҡы 

 Һылтанмалар 

 CIA — The World Factbook 
 Информация о Самоа 
 Правительство Самоа
 Новости страны
 Валовый внутренний продукт (ВВП) Самоа, 1970-2011 гг


 Иҫкәрмәләр 


Категория:Утрауҙағы дәүләттәр
Категория:Унитар дәүләттәр
Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар