Бермуд утрауҙары

Бермуд утрауҙары (ингл. Bermuda [bərˈmjuːdə]) — Бөйөк Британияның сит ил территорияһы, Атлантик океандың төньяҡ-көнбайышындағы Мәрйен утрауҙары төркөмөндә, Төньяҡ Американан 900 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Бермуд составына 181 утрау һәм риф инә, уларҙың 20-гә яҡынында кеше йәшәй, ә 10-ы күперҙәр һәм юл үткәргестәр менән тоташтырылған һәм Мейн-Айленд утрауын барлыҡҡа килтерә.

Утрауҙар диңгеҙ юлдары киҫелешендә урынлашҡан.

Майҙаны 54 км². Халҡы 71 750 кеше тәшкил итә (2020).

Халыҡтың күпселеге — ҡара тәнлеләр (53,8 %) һәм мулаттар (7,5 %), Африка ҡолдары вариҫтары, 31 % — Европа һәм Төньяҡ Американан килеүселәр, 7,7 % — азиаттар һәм индеецтар.

Административ бүленеше: туғыҙ район һәм ике муниципаль берәмек. Баш ҡалаһы һәм төп порты — Гамильтон ҡалаһы.

Тышҡы сәйәсәт, оборона, полиция менән Британия губернаторы етәкселек итә. Ил эсендәге тормошто көйләү менән урындағы ике палаталы парламент шөғөлләнә. Башҡарма власть башлығы — премьер-министр.

 Тарихы 
Утрауҙарҙы испан диңгеҙ йөҙөүсеһе Хуан Бермудес 1503 йылда аса һәм уның исемен йөрөтә. Әммә испандар был утрауҙарҙы тикшермәй.

Беренсе инглиз торамаһы 1609 йылда барлыҡҡа килә. Уны Англияның Вирджияға юлланған, әммә һәләкәткә осраған инглиз колонистары нигеҙ һала. Улар архипелагты үҙҙәренең капитаны, адмирал Джордж Сомерс хөрмәтенә «Сомерс утрауҙары» тип атай. Колонистар утрауҙарҙа ауыл хужалығы менән шөғөлләнә, ә 1684 йылдан Бермуд рәсми рәүештә Англияның биләмәһе тип иғлан ителә.

Колонияға Африканан ҡол негрҙар килтерелә. 1838 йылда ҡоллоҡ бөтөрөлә. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Бермуд иҡтисады туристарҙы хеҙмәтләндереүгә махсуслаша башлай.

1931—1948 йылдарҙа Бермудта утрауҙарҙы күперҙәр ярҙамында тоташтырған тимер юл була.

1941 йылғы килешеү буйынса Британия хөкүмәте АҠШ-ҡа хәрби-диңгеҙ һәм хәрби-һауа базалары төҙөү өсөн майҙаны 6 км² самаһы булған участканы 99 йылға ҡуртымға бирә. 1995 йылда Америка Ҡушма Штаттары был базаларҙы ҡулланыуҙы ваҡытынан алда туҡтата.

1968 йылғы Конституция буйынса Бермуд утрауҙары эске үҙидараға эйә.

 География 
слева|250px|мини|Бермуд утрауҙарының климаты
Бермудтар һүнгән янартау башында барлыҡҡа килгән мәрйен ҡатламдарынан тора.

Архипелагта ҙур булмаған ҡомло һәм мәрйен утрауҙары, рифтар һәм ҡултыҡтар күп.

Төп утрауҙың рельефы убалы (иң бейек нөктәһе — 76 м), яр буйында ҡултыҡтар һәм ҡомло пляждар күп.

Утрауҙарҙы асҡанға тиклем бөтә территорияһын тиерлек эндемик бермуд артышы (Juniperus bermudiana) урмандары биләгән. Хужалыҡ ихтыяждары өсөн ҡырҡыу, атап әйткәндә, XX быуат уртаһындағы эпифитотия был аҡрын үҫеүсе ағастарҙың 99 проценттан ашыуын юҡ итә. Һуңғы арала күрелгән саралар популяцияны арттырыуға булышлыҡ итә.

Территорияның яҡынса 35 процентын ҡыуаҡтар биләй, улар башлыса ҡалҡыулыҡтарҙа үҫә. Уңдырышлы тупраҡлы уйһылыҡтарҙа культуралы үҫемлектәр ултыртыла.
310px|мини|Бермуд утрауҙарының топографик картаһы

Берҙән-бер сөсө һыу сығанағы — тропик ямғырҙар. Утрауҙарҙа йылға һәм шишмә юҡ, сөнки ямғыр һыуы күҙәнәкле эзбизташҡа тиҙ һеңә. Диңгеҙ кимәлендә урынлашҡан һәм диңгеҙ, тоҙло һыуҙар менән тулған ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары (иң ҙуры — Харрингтон һәм Мангры) бар. Һыуҙы сөсөләндереүсе ҡоролмалар эшләй, ләкин һыуҙы сөсөләндереү осһоҙ түгел, шуға күрә урындағы халыҡ ямғыр һыуы йыя. Бының өсөн йорттарҙың ҡыйыҡтары һыуҙы йорт аҫтындағы цистернаға йүнәлтеү маҡсатында махсус эшләнгән.

Бермуд климаты — дымлы субтропик, тропикка яҡын. Ул урындағы иҡтисадтың туристик бизнеста махсуслашыуын билдәләүсе төп фактор булып тора.

 Административ бүленеще 
Бермуд утрауҙары туғыҙ округка һәм ике муниципалитетҡа бүленгән:

 № на карте  Административные единицы  Майҙан,км²  Халҡы,кеше. (2010)  Тығыҙлыҡ,кеше./км² Округ 1Сандис6,7076551142,54 2Саутгемптон5,8066331143,62 3Уорик5,7086151511,40 4Пейджет5,3057021075,85 5Пембрук4,7010 6102257,45 6Девоншир4,9073321496,33 7Смитс4,9054061103,27 8Гамильтон5,1058621149,41 9Сент-Джорджес7,906422812,91 Муниципалитет AГамильтон0,710101442,86 BСент-Джордж1,417431245,86 Тораҡ Флэттс, Сомерсет0,1514129413,33 Бөтәһе53,2564 2371207,46

Бынан тыш, Бермудтарҙа муниципаль статусҡа эйә булмаған ике тораҡ пункты (бәләкәй ауылдар) бар:

Флэттс
Сомерсет
Был ике ауыл халҡының һаны — 1412, майҙаны — яҡынса 0,15 км².

Иҫкәрмә: 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә Гамильтон ҡалаһы һәм Флэттс биләмәһе халҡы — Гамильтон округында, Сент-Джордж ҡалаһы халҡы — Сент-Джорджес округында, ә Сомерсет биләмәһе халҡы Сандис округында иҫәпкә алынған.

 Халҡы 
Халыҡ һаны — 71,75 мең (2020 йылдың июленә баһа).

Йыллыҡ үҫеш — 0,39 %.

Тыуым — 1000 балаға 11,2.

Үлем — 1000 кешегә 9,1.

Иммиграция — 1000 кешегә 1,6.

Ир-егеттәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 78,5, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы 84,9 йәш.

Сабыйҙар үлеме — 1000 кешегә 2,5 (донъяның 224 иленән һәм территорияһынан — Сингапурҙа һәм Монакола ғына түбәнерәк).

Тыуым кимәле — бер ҡатын-ҡыҙға 1,91 тыуым.

Грамоталылыҡ: ир-ат — 98 %, ҡатын-ҡыҙ — 99 %.

Иммунодефицит вирусы (ВИЧ) йоҡтороу — 0,3 % (2005 йыл баһаһы).

Ҡаланың этник һәм раса составы: 53,8 % негроид, 31 % аҡ тәнлеләр, 7,5 % мулаттар, 4 % азиаттар, 3,7 % башҡалар (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу).

Диндәр: англикандар — 15,8 %, католиктар — 14,5 %, африка методистары — 8,6 %, башҡа протестанттар — 21,8 %, башҡа культтар — 14 %, билдәһеҙ — 6,2 %, атеистар — 17,8 % (2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу). Йәһүә шаһиттары — 2011 йыл менән сағыштырғанда 1,3 % .

 Иҡтисады 
2016 йылда халыҡтың йән башына эске тулайым продукты — 99,3 мең доллар (донъяла 2-се урын).

Төп табышын сит ил туризмы килтерә (валюта керемдәренең 60 проценты). Утрауға йыл һайын 600 мең самаһы кеше килә (АҡШ-тан 90 процент).

 Британ офшоры 

 Аҡса системаһы 
1970 йылдан алып бермуд фунты (Британия фунты курсына бәйле булған — 1:1) яңы аҡса берәмеге — бермуд доллары менән алмаштырыла.

 Төрлөһөнән 

 Бермуд утрауҙары өҫтөнән Америка һәм Канаданан Европаға, Үҙәк һәм Көньяҡ Америкаға һауа бәйләнеше линиялары үтә. Бермуд, Антиль һәм Багам утрауҙары араһындағы киңлектә самолёттар һәм судноларҙың асыҡланмаған һәләкәттәре арҡаһында Бермуд өсмөйөшө термины барлыҡҡа килә.
 1941 йылдан 1995 йылға тиклем — Бөйөк Ватан һуғышы һәм «һалҡын» һуғыштар дауамында — Бермуд утрауҙарында Америка Ҡушма Штаттарының һәм Бөйөк Британияның бер нисә хәрби-диңгеҙ һәм хәрби-һауа базаһы була, улар утрауҙарҙың дөйөм майҙанының 11 процентын биләй.

 Галерея 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Великобритания
 Бермудский треугольник

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

  (обл.)

 Һылтанмалар 

 Bermuda Government сайт правительства
 Акт Бермудских островов  (перевод)

Категория:Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы биләмәләре
Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар
Категория:Бермуд утрауҙары