Ҙур ала тумыртҡа

Ҙур ала тумыртҡа () — тумыртҡалар ғаиләһендәге ҡош.
Ҙур сыбар тумыртҡа, туҡран, туҡыртма. Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡара ҡанаттарында аҡ һыҙыҡтар бар, һырты ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Түбәһе һәм ҡойроҡ аҫты сағыу ҡыҙыл. Суҡышынан аҫҡараҡ төшкән ҡара һыҙыҡ, ике; яҡтан килеп, елкәһендә тоташа. Ваҡ ала тумыртҡанан байтаҡ ҙур.

Тауышы яңғырауыҡлы әсе: «кик-кик-кик».

Урманда йәшәй. Ағастағы бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

Урманда оя ҡороусы ваҡ ҡоштарға буш ағас ҡыуышы ҡалдырып, урман экологияһында мөһим роль уйнай. Көҙ һәм ҡыш ҡош үҫемлектәр менән туҡлана. Ылыҫлы тоҡомдары булған урмандарҙа уларҙың төп аҙығы — ҡарағай, шыршы һәм ҡарағас орлоҡтары. Тубырсыҡты суҡыу өсөн махсус бүленгән урын — ағас айырсаһы, ҡабыҡтағы ярыҡ файҙаланыла. Көньяҡ киң япраҡлы урмандарҙа тумыртҡа сәтләүек һәм һөйәкле емештәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланалар.

Үрсеү миҙгеле март аҙағынан июнгә тиклем. Оя ҡороу алдынан ҡоштар шау-шыу күтәрә. Ике ҡош бер-бер артлы ике аҙна тирәһе баҫа. Ҡош балаларының башта тауышы ишетелмәй, әммә оянан осоп китеү алдынаш ҡысҡырыша башлайҙар. Июнь айында 3 аҙна самаһы булғас, оянан осоп сығалар.

 Тауышы 
Ярайһы уҡ шарылдаҡ ҡош. Уның тауышы йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында һәм төрлө осраҡтарҙа ишетелә: парлашыу алдынан, территориаль бәхәс, ҡурҡыу, оя күрһәтеү. Ҡыш тумыртҡаның әүҙемлеге йыш ҡына тубырсыҡтарҙы ваҡлағанда арта. Ата һәм инә заттарҙың тауышыы бер-береһенән айырылмай, шулай ҙа ата заттар, ғөмүмән, йышыраҡ һәм көсөргәнешле ҡысҡыра. Ҡайһы ваҡыт тулҡынланған ҡош был тауышты бер нисә тапҡыр тиҙ-тиҙ генә яңғырата Йыш ҡына ҡайһы бер модификациялы киҫкен һәм айырым «ҡыйҡ» й!ки "кр-кр-кр… тигән тауыштарҙы ишетергә мөмкин. Һауа Яҡшы торошо яҡшы булғанда уларҙың тауышын 1,5 км алыҫлыҡта ишетергә була.

 Таралыуы 

 Ареал 
Палеарктиканың күпселек өлөшөндә киң таралған. Африкала Алжирҙың, Тунистың көньяғында Оло Атласҡа тиклем, Мароккола, Канар утрауҙарында Тенерифе һәм Гран-Канария утрауҙарында йәшәй. Ирландияның бейек райондарынан, Скандинавияның төньяғынан һәм Рәсәй Арктикаһынан, шулай уҡ Украинаның дала зонаһынан һәм Рәсәйҙең көньяғынан башҡа, Европала бөтә ерҙә лә тиерлек таралған. Балҡан ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә һәм Бәләкәй Азияла спорадик рәүештә таулы урындарҙа осрай. Урта диңгеҙ утрауҙары Сицилияла, Корсикта һәм Сардинияла бар. Кавказда, Кавказ аръяғында һәм Төньяҡ Иранда Каспий диңгеҙенә яҡын урынлашҡан биләмәләрҙә айырым участка бар.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө, 1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90












 Һылтанмалар 
 Позвоночные животные России: пёстрый дятел 
 Фото, видео- и аудиофайлы с участием большого пёстрого дятла

Категория:Евразия ҡоштары
Категория:Тумыртҡалар
Категория:Башҡортостан ҡоштары