Баҡы

Баҡы () — Әзербайжан Республикаһының баш ҡалаһы, илдең фәнни-техник һәм иҡтисади үҙәге, Каспий диңгеҙенең эре порты һәм Кавказдағы иң ҙур ҡалаВизит Дмитрия Медведев в Азербайджан. Кстати, столица Азербайджана Баку — самый большой город на Кавказе и крупнейший порт на Каспийском море  Азербайджан.

Баҡыла Төрки шураһы — төрки телле дәүләттәрҙе берләштереүсе халыҡ-ара ойошманың Парламент ассамблеяһы урынлашҡан.

Ҡала Апшерон ярымутрауының көньяҡ ярында урынлашҡан, 2430 км² ер биләй. Тарихы, майҙаны һәм халыҡ иҫәбе буйынса Көнсығыштың иң боронғо һәм эре ҡалаһы.

Апшерон ярымутрауында йәшәгән халыҡ менән агломерацияла 2 545,6 мең кеше йәшәй. 2009 йылда Баҡы БДБ илдәре араһында сәйәхәтсе эшҡыуарҙар өсөн иң ҡиммәт ҡала тип танылған Главные новости дня | Новости НИРА «Аксакал».

 Этимологияһы 
«Баҡы» ойконимы борондан килгән һүҙ һәм тарихи рәүештә үҙгәрештәр кисергән. Хәҙер уны нефть һәм тәбиғи газ мул булыу менән бәйле «Аллаһ төбәге» тип аңлаталар. Фарсы теленәнбад күбе — «елдәр иҫеп торған» тигән мәғәнә лә телгә алына. Әммә бындай аңлатмалар халыҡ этимологияһы булараҡ ысынбарлыҡты боҙа тип һанай тел белгестәре.

Баҡы тәүге тапҡыр V быуат сығанаҡтарында телгә алына. Византия авторы Скифиянан Мидиға китеп барғанда Баҡы янында «диңгеҙ ташынан ҡайнап сығып торған ут» тураһында яҙа. Әрмән тарихсыһы Гевонд (VIII быуат) хазарҙар һөжүме тураһында яҙып, улар емергән Атши-Багуан тураһында бәйән итәГевонд. «История халифов».. Ашурбейли Сара Балабек ҡыҙы «Атши-Багуан» « Багуан уттары» тигәнде аңлата һәм һүҙ Баҡы тураһында бара тип һанай.С. Ашурбейли. «История города Баку: период средневековья». Изд. Абилов, Зейналов и братья, 2006..

Ғәрәптәр яулап алғас, VIII быуатта «Багу» һүҙе «Баҡы» тип үҙгәртелгән тип һанай С. АшурбейлиIranica, Baku . Әхмәд Кесреви Тебризи Атеши-Багуан «Бог урыны» тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай һәм утҡа табыныусылар менән бәйләй.

IX быуаттан ғәрәп сығанаҡтарында «Баҡу», «Баҡуһ», «Баҡуа», «Баҡуйа» тигән атмалар осрай. Һуңғараҡ европа сығанаҡтарында Бага, Баки, Бакхи, урыҫса — Бака тигән атамалар күренә. Әл-Мәсудиҙың «Китаб әт-тәнбиһ үәл-Ишраһ» китабында ғәрәпсә «Баҡуһ» тигән атама бар.

Аташгяһ ҡорамындағы берҙән-бер фарсыса яҙмала «Бадак» телгә алына — был ҡыҫҡартылған Бад-ә ҡубә тигәндән килеп сыҡҡан.

Яҙма шиғыр рәүешендә эшләнгән һәм дүрт юлдан тора :

ОригиналТранслитерацияПереводآتشی صف کشیده همچون دکجیی بِوانی رسیده تا بادکسال نو نُزل مبارک باد گفتخانۀ شد رو سنامد (؟) سنة ۱۱۵٨ātaši saf kešide hamčon dakjeyi bavāni reside tā bādaksāl-e nav-e nozl mobārak bād goftxāne šod ru *sombole sane-ye hazār-o-sad-o-panjāh-o-haštomтоташ рәт булып ут янаИсфаханлы Бавандан Бадаҡҡа килгән«Етеп килгән Яңы йыл бәрәкәтле булһын», — тигән ул.Йорт сөмбөлә айында 1158 йылда төҙөлгән

Ташта — 1158 йыл күрһәтелгән, был миләди 1745 йылға тура килә.


 Билдәле шәхестәре 
 Дмитриенко Анатолий Сергеевич (15.02.1931—9.06.2006), архитектор. 1957 йылдан Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советы Төҙөлөш идаралығының проект бюроһы архитекторы, 1959—2001 йылдарҙа «Башҡортостан Промстройпроекты» институтының баш архитекторы, бер үк ваҡытта 1974—1983 йылдарҙа Өфө нефть институты уҡытыусыһы. 1970 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1979)Башҡорт энциклопедияһы — Дмитриенко Анатолий Сергеевич.
 Ҡараев Ҡара Әбелфәз улы, Әзербайжан композиторы, өс опера, өс балет, өс симфония һәм башҡа музыкаль әҫәрҙәр авторы. СССР-ҙың халыҡ артисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
 Кучин Александр Васильевич (31.05.1949), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1995 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Фәндәр академияһының Химия институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1990 йылдан — химия бүлеге мөдире. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000), химия фәндәре докторы (1989), профессор (1997). А. Н. Несмеянов исемендәге (1999), Коми Республикаһы Хөкүмәтенең П. А. Сорокин исемендәге (2006) премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1999) һәм Дуҫлыҡ (2010) ордендары кавалерыБашҡорт энциклопедияһы — Кучин Александр Васильевич.
 Мархасин Виктор Ильич (24.05.1944-28.11.1987), ғалим-тау инженеры, геофизик. 1971—1987 йылдарҙа Өфө нефть институты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987)Башҡорт энциклопедияһы — Мархасин Виктор Ильич.
 Нисанов Год Семёнович — Рәсәй бизнесмены, «Европейский» СҮ, «Рәддиссон рой-ял» ҡунаҡханаһы хужаһы. Баҡыла уҡыған.
 Агаларов Араз Искендер оглы — Рәсәй бизнесмены, Crocus Group хужаһы.

 Халҡы 
2009 йылда Баҡыла әзербайжандар (90,3 %), урыҫтар (5,3 %), украиндар, курдтар, лезгиндар, йәһүдтәр, грузиндар, төрөктәр йәшәгәнЦентр Миграционных Исследований .

 Йыл Әзербайжандар % Урыҫтар % Әрмәндәр % Йәһүдтәр % Башҡалар % Халыҡ1886 Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 189337 53043,321 39024,724 49028,33910,52 8103,286 6111897 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. — г. Баку40 34136,037 39933,419 09917,13 3693,011 69610,5111 9041926 Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929118 73726,2167 37336,976 65616,919 5894,370 97815,7453 3331939Soviet 1939 census215 48227,4343 06443,6118 65015,131 0503,979 37710,1787 6231959Soviet 1959 census211 37232,9223 24234,7137 11121,324 0573,756 7258,7652 5071970Soviet 1970 census586 05246,3351 09027,7207 46416,429 7162,388 1936,91 262 5151979Soviet 1979 census530 55652,4229 87322,7167 22616,522 9162,362 8656,21 013 4361999Ethnic composition of Azerbaijan 19991 574 25288,0119 3716,73780,025 1640,389 6895,01 788 8542009Ethnic composition of Azerbaijan 20091 848 10790,3108 5255,31040,0056 0560,683 0234,12 045 815

 Географияһы 

 Урынлашыуы 
Ҡала Апшерон ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә, на берегу Каспий диңгеҙе буйында урынлашҡан.

Бер оҙонлоҡта һәм киңлектә урынлашҡан иң ҙур ҡалалар Север: Һамар Ҡазан Сыктывкар Киров Запад:Нью-ЙоркМадридНеапольАнкараСалоники 50px Восток:ТашкентПекинАомори Юг: Манама, Туамасина

 Климаты 
Климаты йомшаҡ — континенталь һәм ярымсүллек: эҫе ҡоро йәй, яуым-төшөмө һирәк һалҡынса ҡыш. Ҡайһы бер йылдары ҡар күп яуа, ә былай һәр ҡыш ә-мәҙ ҡар яуып тора. Йәйгеһен ямғыр һирәк яуа. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 239 мм.

 Иҫкәрмәләр