Мәхмүт (Салауат районы)

Мәхмүт () — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, Арҡауыл ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше.
Почта индексы — 452493, ОКАТО коды — 80247810004.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ): 38 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Арҡауыл): 3 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кропачёво): 68 км

Мәхмүт ауылы Йүрүҙән йылғаһы ярында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 38 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 68 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

 Тарихы 
Мәхмүт ауылына XVIII быуат аҙағында Өфө өйәҙе Мырҙалар улусы Монай (Арҡауыл) ауылынан һәм башҡа мырҙалар ауылдарынан күсеп килгән кешеләр үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Монай ауылының бер нисә ғаиләһенең Мәхмүткә күсенеүе быны дәлилләй.
Сәсән-импровизатор Байыҡ Аблаев, шулай уҡ Ишбулды Хәмзин элек Монайҙа йәшәгән.

Ауылда тәүге төпләнеүсе Мәхмүт Байбулатов исеме менән аталған.

Алты хужалыҡтан торған тораҡ пункты 1795 йылғы рәүизгә тиклем 2-3 йыл алдараҡ ҡына барлыҡҡа килгән. Унда 6 йортта 29 кеше: 16 ир-ат һәм 13 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән .

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757   улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  -се йорт  -се Башҡорт кантоны  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -се йорт  -се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -се йорт  -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе   Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -се йорт  -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895   улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920   улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы 20px РСФСР1926   улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Арҡауыл ауыл Советы  Малаяҙ районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Арҡауыл ауыл Советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Арҡауыл ауыл Советы  Салауат районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
1816 йылғы мәғлүмәт буйынса ауылға нигеҙ һалған 65 йәшлек Мәхмүт Байбулатов һәм уның улдары һәм ейәндәре: Хисамитдин (уның улдары Тажетдин, Фәхретдин, Шаһабетдин, Баһауетдин) билдәле. Өс ҡатыны менән Ильяс (уның улы Ғәббәс) күрһәтелгән. Ильястан башҡа тағы 4 ир-ат 2-3 ҡатынлы булған.

1816 йылда Мәхмүт ауылындағы 18 хужалығында 111, 1834 йылда 20 хужалыҡта — 164, 1859 йылда 50 хужалыҡта — 256 башҡорт йәшәгән.

1813 йылда Монай ауылынан Мәхмүт ауылына 79 йәшлек Байыҡ Аблаев сәсәндең ғаиләһе күсеп ултыра. 1815 йылда Байыҡ Айҙар яңы урында вафат була. Был мәғлүмәт уның йәшен билдәләргә ярҙам итә: 1734—1815 йылдар. Легендала бәйән ителгәнсә Байыҡ Айҙар сәсән 101 йәш түгел, 81 йыл йәшәгән.

Үҙенең улы Әхтәмде (рәүиз материалдары буйынса — Әхтәм) 1812—1814 йылғы Ватан һуғышынан 100 йәштә түгел, ә 1814 йылда, 80 йәшендә, ҡаршы алған.

Байыҡ Аблаевтың өс улы: Баймөхәмәт, Игембәт (Игембай) һәм Әхтәм була. 1785 йылғы Әхтәм Байыҡовтың 2 ҡатынынан (Фатима һәм Хөснур) 1812 йылғы Ғәбделвәлей, 1827 йылғы Дәүләтғәлей, 1832 йылғы Ғәбделсәлих тигән; икенсе ҡатынынан 1823 йылғы Солтанғәлей тигән улдары булған. Легенда буйынса, Әхтәмдең тағы ла Сәфәрғәлей исемле улы булған.

Арҙаҡлы сәсән Мөхәмәтша Буранғолов һүҙҙәре буйынса, Байыҡ тархан Байназар ғаиләһендә тыуған. Бынан сығып, сәсәндең фамилияһы Байназаров булырға тейеш. Әммә Байыҡ, атаһының исеменән сығып, Аблаев фамилияһын йөрөткән.

Мәхмүт ауылы Өфөнән 154 саҡрымда, Арҡауылдан 4 саҡрымда һәм ауыл хужалығы аҙыҡтарын һатыу урыны — Минйәр заводынан 55 саҡрымда булған. Бурлы һәм Атау йылғалары ҡушылған ерҙә, Йүрүҙәндең уң яҡ ярында күптән үҙләштерелгән һөрөнтө ерҙәр урынлашҡан булған.

Игенселек  өс баҫыулы сәсеү әйләнешле булған. Арыш, һоло, борай, арпа һәм етен сәскәндәр. Өс атҡа егелгән тимер һабандар ҡулланғандар.

1842 йылда 186 кешегә 400 бот ужымһәм 2056 бот яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. Шулай уҡ 32 бот картуф та сәселгән. Ауылда 4 елгәргес, 3 сортҡа бүлеүсе ҡоролма һәм һуҡҡыс, шулай уҡ йәшелсә баҡсалары ла булған. Тимерлек булған.

Бөтә халыҡ та урындағы тоҡом малы аҫыраған. Яҙғыһын уларҙы баҫыуҙа, ә йәй көнө тарҙа, урман араһында көткән. Утлаулыҡ Йүрүҙән үҙәне буйында һәм таулы урындарҙа урынлашҡан. Бөтә төр (, урман, ҡалдау) бесәнлектәр йырындар һәм таулы ерҙәрҙә ята.
Урман — һирәк үҫкән  һәм ҡыуаҡлыҡтар ауылдың төньяғында урынлашҡан.

1865 йылда 50 йортта — 277 кеше донъя көткән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.

1894 йылдан бирле урман һаҡлауға алынғанлыҡтан, уны ҡырҡмайҙар.
Ауыл общинаһы тирмәнде, балыҡ тотоу урындарын, Йүрүҙән аша сығыу ҡоролмаһын ҡуртымға биргән килем менән бөтәйеп йәшәгән.

Яҙ көндәре халыҡтың бер өлөшө Балашев имениеһына урман ҡырҡыу, урыҫ крәҫтиәндәренә уңыш йыйыуҙа ялланып эшләгән  .

 Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше 
1906 йылда ауылда мәсет, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылда Мәхмүт ауылының 112 хужалығында 556 башҡорт йәшәгән .

Әлеге ваҡытта Мәхмүт ауылында клуб бар.

 Халыҡ һаны 
Мәхмүт ауылында башҡорттар йәшәй (2002)

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август556 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар336 1959 йыл 15 ғинуар225 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар111 2002 йыл 9 октябрь115 2010 йыл 14 октябрь100514951,049,0

 Билдәле шәхестәр 
 Байыҡ Айҙар (1710 йылдың 1 декабре — 1814 йылдың 10 октябре) — билдәле башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән, йырсы, башҡорт халҡының азатлығы һәм ғәҙеллек өсөн көрәшеүсеКраткая Энциклопедия Башкортостана Песни великого сэсэна Айдара Баика.
 Миһранов Искәндәр Абрар улы (1939), мәғариф ветераны, тарих уҡытыусыһы, ауыл хәбәрсеһе, тыуған яҡты өйрәнеүсе, һәүәҫкәр йырсы һәм ҡурайсы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты (1997).
 Харисов Фәррүх Харис улы (1918 йылдың 31 декабре —1945 йылдың 13 ғинуары) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, артиллерия полкының разведка отделениеһы командиры, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалерыХарисов, Фаррух Харисович. Сайт «Герои страны»Полный кавалер ордена Славы Харисов Фаррух.
 Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы (1912—1951), дәүләт, партия, комсомол органдары эшмәкәре. 1938 йылда ВКП (б)-ның Өфө ҡалаһы Сталин район комитетының өсөнсө секретары, 1938—1940 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1941—1943 йылдарҙа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының полибүлек начальнигы, гвардия майоры.

 Урамдары 

 Фәррүх Харисов урамы ( Фаруха Харисова (улица)
 Үҙәк урамы ( Центральная (улица)Карта д. Махмутово. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары

Тауҙар:
 Ҡаратау

Йылғалар: 
 Йүрүҙән, Бурлы, Атау

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Башҡа урын-ер атамалары:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Мырҙалар ырыуы

 Һылтанмалар 



 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 108—110 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7
 tv-rb.ru/teleproekty/poznavatelno-razvlekatelnye/bashkorttar/

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Салауат районы ауылдары
Категория:Йүрүҙән буйындағы тораҡ пункттар
Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары