Ай (юлдаш)

Күк йөҙөндә тулы айҙың йондоҙ дәүмәле − 12m,71. Болотһоҙ төндә тулы Айҙың Ер өҫтөнә яҡтыртыуы − 0,25 лк. Ай өҫтөнә төшкән яҡтылыҡтың 7 % ғына кире ҡайтара.

 Ай хәрәкәте 

 Атамаһы 
Барлыҡ төрки телдәрҙә (сыуаш теленән башҡа) Ерҙең юлдашын «ай» тип йөрөтәләрТөрөк-татар исемдәре генеалогияһы. Боронғо славян һәм һинд-европа телдәрендәге lūna «луна» һүҙе латин теленән ингәнТулыраҡ − М. Фасмер, Этимологический словарь русского языка, т. II, стр. 533.. Гректар Селена (), боронғо мысырлылар Ях (Иях), вавилонда — Син, япондар — Цукиёми тип атаған.

 Ай — күк есеме 
мини|Ай ҡояш байыр алдынан

 Орбитаһы 
Боронғо замандарҙан алып кешеләр Айҙың хәрәкәтен һүрәтләргә һәм аңлатырға тырышҡан. Ваҡыт уҙыу менән, анығыраҡ теориялар барлыҡҡа килә.

Хәҙерге заман иҫәпләүҙәренең нигеҙен Браун теорияһы тәшкил итә. XIX—XX быуаттарҙа барлыҡҡа килә һәм Айҙың хәрәкәтен ул ваҡыттағы үлсәү приборҙары аныҡлығы менән тасуирларға мөмкинлек биргән.

Хәҙерге фән Айҙың хәрәкәтен иҫәпләүҙе тағы ла теүәлерәк иҫәпләй ала. Лазер локацияһы ысулдары менән үлсәгәндә, Айға тиклемге арала хата бер нисә сантиметр ғына булырға мөмкинВ. Е. Жаров, 2002. Сферическая астрономия. 5.6. Пульсарная шкала времени ..

Айҙың ғәмәлдәге хәрәкәте ярайһы уҡ ҡатмарлы, уны иҫәпләгәндә күп факторҙарҙы иҫәпкә алырға кәрәк, мәҫәлән, Ҡояштың көслө йоғонтоһо, ул Айҙы Ергә ҡарағанда 2,2 тапҡырға көслөрәк тартаМасса Солнца составляет  Земли, а расстояние от Земли до Солнца примерно в  больше, чем от Земли до Луны. Соответственно, отношение сил притяжения Солнца и Земли, действующих на Луну, составит ..

 Дөйөм төҙөлөшө 
Ай ҡабыҡтан, мантиянан (астеносферанан) тора, уның үҙенсәлектәре төрлө һәм дүрт ҡатлам барлыҡҡа килтерә, бынан тыш, мантия менән йәҙрә араһындағы күсеү зонаһы, шулай уҡ тышҡы шыйыҡсаһы һәм эске ҡаты өлөшө булған йәҙрәнең үҙе. Атмосфера һәм гидросфера бөтөнләй юҡ. Айҙың өҫкө йөҙө реголит — Ай менән метеориттарҙың бәрелешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ваҡ туҙан һәм ҡая онтаҡтары ҡатышмаһы менән ҡапланған. Реголит ҡатламының ҡалынлығы метр өлөштәренән алып тиҫтә метрға тиклем тәшкил итә.
+ GRAIL мәғлүмәттәре буйынса Айҙың геологик ҡатламдары Эске ҡаты йәҙрә 0—230 км Эске шыйыҡ йәҙрә 230—325 км Күсеү зонаһы 325—534 км Мантия 534—1697 км Ҡабыҡ 1697—1737 км

 Ай өҫтөндәге шарттар 
Ай өҫтөндә атмосфера бөтөнләй юҡ тиерлек. Айҙағы тәүлек Ерҙәге 27,32 тәүлеккә тиң. Ерҙәге ике аҙнаға һуҙылған Ай көнөндә уның йөҙө +120 °C-ҡа тиклем йылына, шулай уҡ оҙайлы Ай төнөндә һәм күләгәлә −160 °C-ҡа тиклем һыуына. Ай өҫтөндә күк йөҙө һәр саҡ аяҙ сем-ҡара, йондоҙ һәм планеталар көндөҙ ҙә күренә. Айҙың Ергә ҡараған яғынан, Айҙан 3,67 тапҡыр ҙурыраҡ Ер шары күренә. Айҙа һауа юҡ, шуға курә күк йөҙө гел аяҙ, болоттар йөҙмәй, таң нурҙары уйнамай. Ай өҫтө метеориттар бәрелеүҙән барлыҡҡа килгән ҡая һыныҡтары һәм туҙан менән ҡапланған.

 Орбита 
 Ай Ерҙән аҡрынлап алыҫлаша бара, бер йылға 4 смЛуна удаляется от Земли с нарастающей скоростью .

 Күҙәтеү 
мини|центр|upright=1.5|Ерҙең Төньяҡ ярымшарынан күҙәтелгән Ай фазаларының Ҡояшҡа һәм Ергә ҡарата торошо менән бәйләнеше
мини|Австралияның был һүрәтендә Ай 180 градусҡа яҡын борола — был Көньяҡ ярымшарҙың үҙенсәлеге. Айҙың мөйөш диаметры Ай диаметрына бик яҡын һәм ярты градус тирәһе

Ай яҡтыртмай, тик ҡояш нурҙарын ғына сағылдырғанға күрә, Ерҙән Ай өҫтөнөң Ҡояш яҡтыртҡан өлөшө генә күренә. Ай Ер тирәләй әйләнә, шул рәүешле Ер, Ай һәм Ҡояш араһындағы мөйөш үҙгәрә; беҙ был күренеште ай фазалары циклы кеүек күҙәтәбеҙ.


 Тоҡомдарҙың химияһы 
Ай тупрағының составы Айҙың диңгеҙ һәм инә райондарында ныҡ ҡына айырыла. Ай тоҡомдарында һыу әҙ. Ул шулай уҡ тимер һәм осоусан компоненттар менән ярлыланған. Ай тупрағынан янған еҫ сыға.
мини|upright=1.25|Lunar Prospector буйынса Ай өҫтөндә торий концентрацияһы картаһы

 +Ай реголитының химик составы проценттарҙа.
  Элементтар «Луна-20» килтерә«Луна-16» килтерә
  Si 20,0 20,0
  Ti0,281,9
  Al12,5 8,7
  Cr0,110,20
  Fe5,113,7
  Mg5,75,3
  Ca10,39,2
  Na0,260,32
  K0,050,12


Ай реголитында шулай уҡ оксидтар составына ингән кислород күп, иң ныҡ таралғаны — кремний диоксиды — 42,8 %. «Луна-20» космос карабы тупраҡты материктан, ә «Луна-16» диңгеҙҙән алып килә.

 «Диңгеҙҙәре» 
Ай диңгеҙҙәре, ҡасандыр киң базальт лаваһы менән тулған уйһыулыҡтарҙан тора. Башта улар ябай диңгеҙҙәр тип һаналған. Һуңынан был кире ҡағыла, ләкин исемен үҙгәртмәйҙәр. Ай диңгеҙҙәре Айҙың күренеп торған майҙанының яҡынса 40 процентын биләй.
мини|Айҙың күренеп торған яғы («Lunar Reconnaissance Orbiter» һүрәттәре мозаикаһы)
мини|right|LRO мәғлүмәттәре буйынса Айҙың кире яғы
 Русса атмаһы  Халыҡ-ара атамаһы Айҙың яғы 1 Дауылдар океаны  Oceanus Procellarum күренә 2 Томра ҡултыҡ  Sinus Aestuum күренә 3 Йәйғор ҡултығы  Sinus Iridum күренә 4 Ысыҡ ҡултығы  Sinus Roris күренә 5 Үҙәк ҡултыҡ  Sinus Medium күренә 6 Дымлылыҡ диңгеҙе  Mare Humorum күренә 7 Көнсығыш диңгеҙ  Mare Orientalis күренә 8 Ямғырҙар диңгеҙе  Mare Imbrium күренә 9 Муллыҡ диңгеҙе  Mare Foecunditatis күренә 10 Сик диңгеҙе  Mare Marginis күренә 11 Кризистар диңгеҙе (хәүефтәр)  Mare Crisium күренә 12 Хыял диңгеҙе  Mare Ingenii кире 13 Мәскәү диңгеҙе  Mare Mosquae кире 14 Нектар диңгеҙе  Mare Nectaris күренә 15 Болоттар диңгеҙе  Mare Nubium күренә 16 Быу диңгеҙе  Mare Vaporum күренә 17 Күбек диңгеҙе  Mare Spumans күренә 18 Смит диңгеҙе  Mare Smythii күренә 19 Тыныслыҡ диңгеҙе  Mare Tranquillitatis күренә 20 Һыуыҡ диңгеҙ  Mare Frigorum күренә 21 Көньяҡ диңгеҙ (Ай)  Mare Australe күренә 22 Асыҡлыҡ диңгеҙе  Mare Serenitatis күренә

 Эске төҙөлөшө 

Ай — дифференцияланған есем, уның геохимик яҡтан төрлө булған ҡабығы, мантияһы һәм ядроһы бар. Эске йәҙрәнең ҡабығы тимергә бай, радиусы 240 км, тышҡы шыйыҡ йәҙрәһе башлыса шыйыҡ тимерҙән тора, уның радиусы яҡынса 300—330 километр тәшкил итә. Йәҙрә тирәләй өлөшләтә 480—500 километр радиусы менән өлөшләтә ирегән сик ҡатламы урынлашҡанЛунное ядро (NASA) .. Был структура 4,5 миллиард йыл элек Ай барлыҡҡа килгәндән һуң магманың глобаль океанынан фракцион кристаллашыуҙан барлыҡҡа килгән тип фаразланаКристаллизация лунного океана магмы .. Ай ҡабығының ҡалынлығы яҡынса 50 км.

Ай — Ионан һуң Ҡояш системаһында тығыҙлығы буйынса икенсе юлдаш. Әммә Айҙың эске йәҙрәһе ҙур түгел, радиусы яҡынса 350 км; был Ай радиусының 20 проценты ғына.

мини|center|upright=2|Ай һәм ер төркөмө планеталарының төҙөлөшөн сағыштырыу

 Картаһы 
Айҙың ландшафы үҙенсәлекле. Ай төрлө ҙурлыҡтағы кратерҙар менән ҡапланған — диаметры — микроскопиктан алып йөҙләгән саҡрымға тиклем. Оҙаҡ ваҡыт ғалимдар Айҙың кире яғы тураһында мәғлүмәттәр ала алмай. Был йыһан аппараттары барлыҡҡа килеү менән генә мөмкин була. Юлдаштың ике ярымшарының да бик ентекле карталары эшләнгән. Айҙың ентекле карталары киләсәктә Айға кешене урынлаштырыуға һәм колониялаштырыуға — ай базаларының, телескоптарҙың, транспорттың уңышлы урынлашыуына, файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүгә әҙерләнеү өсөн төҙөлә.

 Тикшеренеүҙәр 

 Йыһан аппараттары ярҙамында тикшеренеүҙәр 
Йыһан дәүере башланыу менән Ай тураһында белемдәр күләме һиҙелерлек артты. Ай тупрағының составы билдәле була, ғалимдар уның өлгөләрен ала, кире яғының картаһы төҙөлә.

«Луна-2» совет планета-ара станцияһы тәүге тапҡыр Айға 1959 йылдың 13 сентябрендә барып етә. Айҙың кире яғын беренсе тапҡыр 1959 йылда, уның өҫтөнән «Луна-3» совет станцияһы осҡанда һәм ерҙән күренмәгән ер өҫтөнөң бер өлөшөн фотоға төшөргәндән һуң күрергә мөмкин була.

 Үҙләштереү 
мини|Эдвин Олдрин 1969 йылдың июлендә Айҙа (НАСА фотоһы)

 Халыҡ-ара хоҡуҡи статусы 
Айҙы тикшереүҙең күпселек хоҡуҡи мәсьәләләре 1967 йылда Дәүләттәрҙең йыһан киңлеген, шул иҫәптән Ай һәм башҡа күк есемдәрен тикшереү һәм файҙаланыу эшмәкәрлеген көйләүсе принциптар тураһындағы килешеү менән хәл ителәТекст договора в Викитеке.. Шулай уҡ Айҙың юридик статусы 1979 йылдан Ай тураһындағы килешеүҙә тасуирлана.

 Иҫкәрмәләр 
Комментарийҙар

Сығанаҡтар

 Әҙәбиәт 

Китаптар











Мәҡәләләр



Фильмы
 Что не так с Луной на самом деле?// https://www.youtube.com/watch?v=G6hAxty22kU

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Кассини законы ()

 Һылтанмалар 

 Луна  — статья из энциклопедии «Кругосвет»
 Фазы Луны, перигеи и апогеи, покрытия звёзд и затмения
 Данные о Луне  (ГАИШ)
 Бурба Г. Большая одиссея
 Цветная фотография Луны
 Фотографии Луны, сделанные с наземных телескопов
 Virtual Moon Atlas Software (GPL)

Категория:Ай (юлдаш)
Категория:Ҡояш системаһындағы планеталарҙың юлдаштары