Ҡара диңгеҙ

Ҡара диңгеҙ (, , , , , , , , )-- Атлантик океан бассейнындағы эcке диңгеҙ. Босфор боғаҙы аша Мәрмәр диңгеҙе, артабан Дарданелдар боғаҙы аша Эгей һәм Урта диңгеҙ менән тоташа; Керчь боғаҙы аша — Азов диңгеҙе менән тоташа. Төньяҡтан диңгеҙгә Ҡырым ярымутрауы уйылып кергән. Ҡара диңгеҙ аша Европа менән Кесе Азия сиге үтә.

Ҡара диңгеҙ Рәсәй, Украина, Румыния, Болгария, Төркиә, Абхазия һәм Грузия илдәренең ярҙарын йыуа.

Ҡара диңгеҙ төньяҡтан көньяҡҡа 1150 км-ға, көнсығыштан көнбайышҡа 580 км-ға һуҙылған.

Утрауҙар һаны бик аҙ. Иң ҙуры — Украиналағы Джарылгач утрауы, майҙаны 62 км². Башҡа утрауҙар 1 км²-ҙан да артыҡ түгел.

Ҡара диңгеҙгә ҡойоусы иң эре йылғалар: Дунай, Днепр, Днестр һәм бәләкәйерәктәре — Мзымта, Псоу, Бзыбь, Риони, Кодори, Эшли-Ирмак, Сакарья, Көньяк Буг йылғалары.
Диңгеҙ порттары булған ҡалалар:
 Рәсәй: Новороссийск, Сочи, Туапсе, Евпатория, Керчь, Севастополь, Ялта, Судак;
 Болгария: Бургас, Варна;
 Грузия: Батуми, Поти;
 Абхазия: Сухум;
 Румыния: Констанца;
 Төркиә: Самсун, Трабзон;
 Украина: Одесса, Черноморск, Южный.

 Атамаһы 
Диңгеҙҙең иң элекке атамаларының береһе -  боронғо грузинсанан Спериса диңгеҙе ( [згва спериса]), ул боронғо Колхидала Спери тигән төбәктә йәшәгән халыҡ исеменән алынған. Боронғо грек атамаһы иһә — Понтос Аксенос (, «Ҡырыҫ ддиңгеҙ»),  «Скиф диңгеҙе» тигән атама ла осрай. Страбон «География»һында  (7.3.6) атама диңгеҙҙең навигация өсөн ауыр булыуы, шулай уҡ ярҙарында ҡырағай, яуыз холоҡло ҡәбиләләр йәшәүенә бәйлелер тип фараз итә.

Шулай ҙа гректар урындағы скиф-сармат телендәге  *axšaina — «ҡараһыу күк», «ҡарағусҡыл» һәм грек телендәге «ҡырыҫ» һүҙҙәренә лә таянып атағандарҙыр. Һуңғараҡ,грек колонистары үҙҙәре уңышҡа өлгәшкәс, диңгеҙҙе Понтос Эвксиоконос (, «Ҡунаҡсыл диңгеҙ») тип исем бирә. 

Тора бара,  X—XIV быуаттарҙа, боронғо рус, ғәрәп һәм көнбайыш сығанаҡтарында инде «Урыҫ диңгеҙе» () тигән атама күренә башлайБухарин М. Д.  // Monumentum Gregorianum. Сборник научных статей памяти академика Г. М. Бонгард-Левина. , 2013. С. 479.

Хәҙерге замандағы «Ҡара диңгеҙ» () атамаһы бында Урта Азиянан килеп сыҡҡан күсмән төркиҙәрҙең «Кара Дениз» тигән һүҙҙәренән килеп сыҡҡанhttp://blacksea-education.ru/2-1.shtml  Чёрное море  . Ул күп кенә телдәрҙә сағылыш тапҡан: , , , , , , , , ,  (төрөктәр Урта диңгеҙҙе Akdeniz «Аҡ диңгеҙ» тип атай),  һәм башҡаларhttp://blacksea-education.ru/2-1.shtml  Чёрное море Атаманың шундай вариантта килеп сығыуы тураһында төрлө фараздар йәшәп килә:
 Бер фараз Азияның ҡайһы бер  илдәрендә яҡтарҙы  «төҫтәр» менән билдәләүгә бәйле: «ҡара» төньяҡты билдәләүсе һүҙ, шуға күрә Ҡара диңгеҙ — төньяҡ диңгеҙе.
 Икенсе бер гипотеза буйынса,  металл әйберҙәрҙең 150 метрҙан тәрәнерәккә оҙайлы ваҡытҡа төшөргәндә (мәҫәлән, якорь) ҡарайыуы менән бәйлеhttp://blacksea-education.ru/2-1.shtml  Чёрное море

 Флораһы һәм фаунаһы 

слева|220px|мини|Фитопланктон сәскә ата, июль, 2012
слева|220px|мини|Камбала-глосса
слева|220px|мини|Батумиҙағы бухтала дельфин

Диңгеҙҙең үҫемлектәр донъяһы 270 төр күп күҙәнәкле  йәшел, көрән, ҡыҙыл һыу төбө ылымыҡтарынан тора.  Фитопланктон  составында — алты йөҙҙән кәм түгел төр .

Ҡара диңгеҙ фаунаһы Урта диңгеҙгә ҡарағанда һиҙелерлек ярлы, атап әйткәндә, бында юҡ диңгеҙ йондоҙо, диңгеҙ терпеһе, |лилия диңгеҙ ләләһе, губка, каракатица, кальмар, мәрйендәр юҡ . 

Ҡара диңгеҙҙә 2500 төр хайуан тереклек итә(уларҙың 500 төрө бер күҙәнәкле, 200 төрө умыртҡалылар — балыҡтар һәм һөтимәрҙәр, 500 төр  ҡыҫала кеүектәр, 200 төр моллюскылар, башҡалары — төрлө умыртҡаһыҙҙар), сағыштырыу өсөн, Урта диңгеҙҙә —  9000 тирәһе төр. Диңгеҙҙең хайуандар донъяһының сағыштырмаса ярлы булыуында бер нисә сәбәп бар. Төп сәбәптәр араһында :
 һыуҙың тоҙлолоғо түбән булыуы;
 150  метрҙан тәрәнерәк урындарҙа даими рәүештә көкөртлө водород сығып тора. 

Ҡара диңгеҙҙә ағыулы балыҡтар ҙа бар — диңгеҙ аждаһаһы, скорпена, диңгеҙ бесәйе кеше өсөн хәүеф тыуҙыра. Диңгеҙ төлкөһө ағыулы түгел, мәгәр ҡойроғонда сәнскәктәре менән яралай алаОпасные животные Черного моря 

 Климаты 

Ҡара диңгеҙ климаты уның континенталь торошо, башлыса континентальн климат мөхитендә урынлашҡан булыуы менән бәйле . Кавказдың Ҡара диңгеҙ яры һәм Ҡырымдың көньяҡ яры тауҙар менән уратылыу арҡаһында төньяҡ һалҡын елдәрҙән ҡурсыулы һәм йомшаҡ Урта диңгеҙ климатына эйә, ә Туапсенан көньяҡ-көнсығыштараҡ   — дымлы  субтропик климат хөкөм һөрә.

Ҡара диңгеҙҙең һауа торошона Атлантик океан да йоғонто яһай. Йәй көнө диңгеҙ өҫтөндә Азор антициклоны һауа торошона тәьҫир итә. Шуға күрә диңгеҙҙең күпселек өлөшөндә ҡышын һауа йылы, дымлы, ә йәйгеһен эҫе, ҡороЧёрное море // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978..

Ҡара диңгеҙ һыуы, ҡағиҙә булараҡ, туңмай. Әммә оҙайлы һалҡын ҡыштарҙа ярҙарында сыйҙым барлыҡҡа килгеләй, әммә был бер нисә тиҫтә йылға бер була.  Һыу температураһы уртаса   +7…+8 °C-тан артыҡ төшмәй Чёрное море // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978...  2011—2012 йылдар арауығында һыу өҫтө температураһы  6 °C-тан түбәнерәк төшә.

+Горизонттар буйынса һыуҙың уртаса температураһы, °C ( координаттары  булған нөктәләр өсөн; 1890—2005 йылдар күрһәткестәре) :Горизонт м Ғинуар Февраль Март Апрель Май Июнь Июль Август Сентябрь Октябрь Ноябрь Декабрь07,77,26,89,214,119,822,823,820,818,711,79,5107,77,16,89,012,818,521,823,620,718,611,89,6207,77,06,78,410,211,912,213,619,217,911,69,6307,77,06,67,77,97,88,59,09,112,010,49,2507,67,47,37,67,47,37,47,67,28,07,67,81008,38,48,48,48,38,38,48,38,38,28,38,32008,78,78,78,78,78,78,78,78,78,78,78,75008,98,98,98,98,98,98,98,98,98,98,98,910009,09,09,09,09,08,98,98,99,08,98,99,015009,09,09,19,09,09,09,09,09,09,09,09,0

 Галерея 
 +
 мини|Болгариялағы ҡомлоҡ
 мини| Анапалағы ҡомлоҡ, Рәсәй

 Ҡара диңгеҙ сәнғәттә 

Ҡара диңгеҙ, Ҡырым тәбиғәте  билдәле урыҫ рәссамы, маринист Иван Айвазовский  өсөн илһам сығанағы булған  . Штормдар  һәм тымыҡ һыу, пляждар, ҡаялар, аулаҡ бухталар рәссамдың күп эштәре өсөн натура булып хеҙмәт итә . Феодосияла И. К. Айвазовский исемендәге милли картиналар галерияһы бар.

Элекке СССР-ҙың күп һанлы кинематографистары ҡояшлы климаты өсөн Ҡара диңгеҙ яры буйын һайлай. Одесса, Ялта киностудиялары, шулай уҡ  совет осоро тарихына инеп ҡалған киностудиялар төшөргән фильмдар ошонда ижад ителгән  .

Ҡара диңгеҙ тематикаһы әҙәби, музыкаль әҫәрҙәрҙә лә сағылыш таба: миҫалға Валентин Катаев;Михаил Булгаков; Константин Паустовский; Юрий Кузнецов; Леонид Утёсов; Юлий Ким; Георг Отс ижадын килтерергә мөмкин.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 




 Агбунов М. В. Античная лоция Чёрного моря. — М.:Наука, 1987. — 156 с.
 Сорокин Ю. И. Чёрное море: Природа, ресурсы. — М.:Наука, 1982. — 217 с.
 Филиппов Д. М. Циркуляция и структура вод Чёрного моря. — М.: Наука, 1968. — 136 с.
 Кузьминская Г. Г. Чёрное море. — Краснодар: Кн. изд-во, 1972. — 92 с.
 Степанов В., Андреев В. Чёрное море. — Л.: Гидрометеоиздат, 1981. — 160 с.
 Зайцев Ю. П., Поликарпов Г. Г. 
 Иванов М. В., Вайнштейн М. В., Гальченко М. Ф. и др. Распределение и геохимическая активность бактерий в осадках // Изучение генезиса нефти и газа в Болгарском секторе Чёрного моря. София, 1984. С. 150—181.
 Биркун А. А. мл., Кривохижин С. В. Звери Чёрного Моря. — Симферополь: Таврия, 1996. — 96 с. ISBN 5-7780-0773-6

Категория:Ҡара диңгеҙ

 Һылтанмалар 






  статья Р. Тузикова, кандидата геолого-минералогических наук.



 Фауна 
 Дельфины Чёрного моря