Француз теле

Француз теле (үҙатамаһы — les Français, la langue français) — француздарҙың теле (Францияның рәсми теле). Яҙмаһы латин алфавиты нигеҙендә.
Француз теле 29 илдә дәүләт теле булып тора: Франция, Канада, Бельгия, Швейцария, Ливан, Люксембург, Монако, Марокко, Алжир, Туниста һәм Африканың бер-нисә илендә.

Һинд-европа телдәре ғаиләһенә ҡарай (роман төркөмө, галл-роман төрө). Ябай латин теленән сыҡҡан, башҡа роман телдәренә ҡарағанда унан ныҡ алыҫлашҡанDu françois au français.
БМО (ООН) һәм ЮНЕСКО-ның рәсми телдәренең береһе. Француз теле — бик күп халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми теле һәм сит ил теле булараҡ иң күп өйрәнелгән телдәрҙең береһе. «Франкофония» халыҡ-ара ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, француз телендә ысынлап аңлаша алған кешеләр һаны — 274 миллион.

 Тарихы 
 Төп мәҡәлә: Боронғо француз теле, Урта француз теле.
Ябай һөйләш латин теленең айырым француз теленә әүерелеү процесы VI быуаттан VIII быуатҡа тиклем осорҙо ала.
Иң боронғо француз телендәге текстар — Страсбург анттары (842 йыл) һәм Изге Евлалия тураһында секвенциялар (IX быуат аҙағы). Урта француз теленә классик латин теле көслө йоғонто яһай.

1066 йылда Нормандия герцогы Вильгельм Англияны яулап алғандан һуң, француз теле (инглиз-норманд, француз закон (юриспруденция) телдәре) Англияла өс быуат буйы юғары ҡатлам теле була (Нормандия рыцарҙары теле). Француз теле шулай уҡ төрлө тәре йөрөтөүселәрҙең дөйөм теле һәм Яҡын Көнсығыштағы тәре йөрөтөүселәр дәүләттәренең теле була.

XII—XIII быуаттарҙа француз теле Германия, Фландрия, Нидерландта юғары ҡатлам араһында тарала. XIII быуат аҙағында ҡайһы бер Италия яҙыусылары французса яҙышҡан, Марко Поло, мәҫәлән, үҙ сәйәхәтен француз телендә һүрәтләгән.

Вилле-Котре ордонансы 1539 йылда француз телен Францияла берҙәм дәүләт теле итеп нығыта һәм урындағы администрацияларға административ документтар төҙөгәндә латин теле урынына Париж нормаһына таянырға ҡуша. 1635 йылда кардинал Ришелье Франция академияһын булдырыуы тел тарихында бик мөһим ваҡиға була. XVII быуат уртаһынан француз телен халыҡ-ара тел итеп ҡуллана башлағандар, ләкин уның иң киң таралған ваҡыты- XVIII быуат була. Француз теле дипломатияла, фәндә, халыҡ-ара мәҙәни мөнәсәбәттәрҙә, әҙәбиәттә латин телен ҡыҫырыҡлап сығара. Ул Бөйөк Британия, Германия, Австрия, Нидерланд, Италия, Скандинавия илдәрендә, Рәсәйҙә, Польша, Венгрияла ҡулланыла. француз булмаһалар ҙа үҙ әҫәрҙәрен Лейбниц, Галиани, Фридрих II, Екатерина II, Казанова француз телендә яҙғандар. Француз теле Беренсе донъя һуғышына тиклем берҙән-бер рәсми танылған халыҡ- ара тел булаБелякова Т. А. Французский язык в международном общении: Curiculum vitae Т. Скоробогатова. Язык международного общения.

 Француз теленең таралыуы 
 См.: Франкофондар, Француз телле илдәр, Франция колониялары.

 Европа 
300пкс|мини|Знание французского языка в Европейском союзе
 См.: Бельгий француз теле, Швейцарияла француз теле.
 Андорра
 Валле-д’Аоста (Италия) Люксембург
 Монако

 Франция
 См.: Тубон законы, Францияла тел сәйәсәте.
Франция конституцияһы буйынса француз теле 1992 йылдан рәсми тел тип иҫәпләнә. Бөтә рәсми документтар һәм килешеүҙәр француз телендә яҙылырға тейеш. Әгәр рекламала сит телдәге һүҙҙәр булһа, уларҙың тәржемәһе бирелергә тейеш.

Францияла хәҙерге заманда түбәндәге диалект төркөмдәре бар:
 Төньяҡ: Нормандия, Пикардия, Валлон.
 Көнсығыш: Лотарингия, Шампань.
 Көньяҡ-көнсығыш: Бургундия, франко-конти теле.
 Көньяҡ-көнбайыш: пуатевин-сентонж (пуатевин, сентонж), ангулем (ангумуа).
 Көнбайыш: анжуй, мэн, галло.
 Үҙәк: франсий (Иль-де-Франс диалекты), турен, орлеан, беррий, бурбонне.

Хәҙерге Францияла диалекттар бик аҙ ҡулланыла. Төньяҡ диалекттары нығыраҡ һаҡланған (Валлон һәм Пикардия диалекттарының үҙ орфографияһы бар, был диалекттарҙа әҙәби әҫәрҙәр яҙыла, көндәлек баҫмаларҙа материалдар сыға).

 Письменность 
 Aa  ɑ   Nn  ɛn Bb  be  Oo  o Cc  se  Pp  pe Dd  de  Qq  ky Ee  ø  Rr  ɛr Ff  ɛf  Ss  ɛs Gg  ʒe  Tt  te Hh  aʃ  Uu  y I i  i  Vv  ve J j  ʒi  Ww  dubləve Kk  kɑ  Xx  iks Ll  ɛl  Yy  igrɛk Mm  ɛm  Zz  zɛd
 См.: Француз әлифбаһы, Француз орфографияһы үҙгәреүе (1990).
Француз әлифбаһендә 26 латин хәрефе, уларға диакритик билдәләр һәм латин лигатуралары (ҡушылған хәрефтәр) Æ æ, Œ œ өҫтәлә.

Сит телдән ингән һүҙҙәрҙә ҡулланылған хәрефтәр һәм хәрефтәр бәйләнеше: k (инглиз, грек, ғәрәп: kilo), w (wagon ), әйтелмәй торған h (герман, төрки телдәр, ғәрәп), ch (chœur ), ph (грек: philologue ). Лигатуралар латин теленән ингән һүҙҙәрҙә осрай: nævus , cæcum , œsophage , Œdipe .

 Диакритик билдәләр 
 A, E, I, O, U, Y, C хәрефтәрендәге билдәләр әйтелеште белдерә һәм  бер иш  төрлө яңғыраған һүҙҙәрҙе яҙмала айырыр өсөн ҡуйыла (омофондар).

Диакритик хәрефте диакритикаһыҙға алмаштырып яҙыу-хата була. Инициал аббревиатуралары диакритикаһыҙ яҙыла: CEE (Communauté Économique Européenne); график ҡыҫҡартыуҙарҙа улар һаҡлана: É.-U. (États-Unis).
 Знак  Буквы  Описание Акутaccent aigu  Éé  [e] в открытом слоге: répétér [re-pe-te] Грависaccent grave  ÈèÀàÙù  [ɛ] в закрытом слоге: mère [mɛr].Для различения на письме: à — предлог, a — форма глагола avoir; là — наречие, la — артикль или местоимение, où — наречие, ou — союз… Циркумфлексaccent circonflexe  ÂâÊêÔôÎ îÛû â — [ɑ], ê — [ɛ], ô — [o]. Циркумфлекс может указывать на долготу в закрытом ударном слоге>>.î, û — не изменяет произношение. Для различения на письме: dû — причастие, du — артикль….С 1990 года допускается неупотребление циркумфлекса над i, u, кроме слов dû, mûr, sûr, jeûne, форм глагола croître, имён собственных и некоторых других случаев Трема́tréma  ËëÏ ïÜüŸÿ  Обозначает самостоятельно читаемую букву, исключая чтение диграфа: canoë , égoïste . Встречается редко, особенно ü, ÿ, представленные только в редких именах собственных (Aÿ, Freÿr, Ysaÿe), а также в ставшем нарицательным слове capharnaüm и в глаголе crapaüter (вариант написания crapahuter).С 1990 года вместо традиционного -guë с непроизносимым ë допускается написание -güe: ciguë, cigüe ; и вместо -geu- с непроизносимым e — -geü-: vergeure, vergeüre  Седильcédille  Çç  Стоит только перед гласными a, o, u, означая звук [s]. Используется для сохранения орфографии морфемы во всех её формах: lancer — lançons, France — français

 Апостроф 
Апостроф билдәһе һүҙ аҙағындағы әйтелмәй торған һуҙынҡы өндәрҙе алмаштыра, һәм уны арттараҡ килгән һуҙынҡы өнгә, йәки әйтелмәй торған h хәрефенә бөткән һүҙ менән тоташтыра (элизия күренеше>>):
  В каких словах используется  Примеры A  la (артикль или приглагольное местоимение)  l’eau, je l’aimel’habitude (но с h придыхательной: la haie) E[ə]  1. le, je, me, te, se, ce, ne2. de, jusque (предлоги)3. que (союз)4. lorsque, quoique, parce que, puisque (союзы)5. presque, quelque (наречия)6. entre- (приставка) 1. je m’appelle, c’est loin, je n’ai pas2. un roman d’Émile Zola, jusqu’ici3. qu’il vienne4. lorsqu’il arrive5. только: presqu’île, quelqu’un (une)6. entr’apercevoir, s’entr’aimer I  si (союз, перед местоимением il, ils)  s’il vous plaît

 Уҡыу ҡағиҙәләре 
Орфография X—XIV быуаттағы иҫке француз теле фонетикаһының ҡағиҙәләрен һаҡлай (ул саҡта дифтонгтар, трифтонгтар, аффрикаталар, әйтелә торған флексиялар булған), хәҙерге фонетика бик ныҡ үҙгәргән. Шуға күрә бик күп уҡыу ҡағиҙәләре һәм уларҙан ташламалар индерелгән.

Әйтелмәй торған хәрефтәр:
 һуңғы тартынҡылар p, b, t, d, s, z, x: bras , camp , nid .
 r һүҙ аҙағындағы -ier, -er булғанда (I төркөм ҡылымдарҙың инфинитивы һәм башҡа һүҙҙәр): ouvrier , boulanger , arriver . Бер ижекле һүҙҙәрҙән башҡа: hier , cher ; һәм ҡайһы күп ижекле: hiver .
 e һүҙ аҙағында: fable , joie . Бер ижекле рәсми һүҙҙәрҙән башҡа: le, de, se… .e һуҙынҡынан һуң йәки һуҙынҡынан алда: je saluerai , asseoir .
 h әйтелмәй: l’homme , cahier .h еңелсә һулыш алып әйтелә торған (элизияла һәм льейзонда ҡатнашмай). Фонетик транскрипцияла апостроф менән билдәләнә: la haie .

Икеләтелгән хәрефтәр бер өн итеп уҡыла: pomme , addition .

Түбәндәге таблицаларҙа тик төп ҡағиҙәләр килтерелә:
 Тартынҡы өндәр: Өн Хәрефтәр  Миҫалдар p  p  pour  b  b  beau  t  t  tout  d  d  dans  k  c (кроме перед: e, i, y),qu, k, q, ch  coq , quel  g  g (кроме перед: e, i, y),gu (перед: e, i, y)  gare , guide  f  f, ph  femme , phare,  v  v  vous  s  s, ss, c (перед: e, i, y),ç, sc, t (перед: i+гласн.)  sac , patience  z  z, s (между гласн.)  zone , maison  ks  x, cc (перед: e, i)  extra , accent  gz  x  examen  ʃ  ch  chose  ʒ  j, g (перед: e, i, y),ge (перед: a, o, u)  jour , georgette  l  l  les  r  r  roue  m  m  même  n  n  non  ɲ  gn  ligne  Сит телдәрҙә тартынҡылар ŋ  ng (англ.)  parking , meeting  dʒ  j (англ.)  jazz , jean  tʃ  tch (англ., исп.)  Tchad 
 Һуҙынҡы өндәр Өн  Хәрефтәр  Миҫалдар a  a, à  la  ɑ  a, â  pas , pâte  e  e, é  les , et , été  ɛ  e, è, ê, ei, ai, aî  elle , frère , mais  i  i, î, ï, y  il  o  o, ô, au, eau  mot , faute  ɔ  o  sort  y  u, û, ü  tu  ø  eu, œu, eû  jeûne , œufs , feu  œ  eu, œu, œ  jeune , œuf , œil  ə  e  le , regarder  u  ou, oû  nous  Танау һуҙынҡылары ɑ̃  an, am, en, em  sans , présent  ɛ̃  in, im, ain, aim, en, ein  saint  ɔ̃  on, om  bon  œ̃  un, um  brun  Ярым һуҙынҡы өндәр j  il, ille, y,i (перед гласн.)  rail , taille , fille ,payer , pied  w(+a, i, ɛ, ɛ̃)  oi, ou, w, wh, oin  moi , oui ,ouest , oindre  ɥ(+гласн.)  u  lui 

 Һылтанмалар 
 Alliance française
 Гак В. Г. Французский язык. (Лингвистический энциклопедический словарь. — , 1990. — С. 562—563) на портале Philology.ru
 Французско-русский и русско-французский словарь 
 Онлайн-версия 8-го издания словаря французского языка (1932—1935), словарь выпущен Французской академией
 Alliance française
 Гак В. Г. Французский язык. (Лингвистический энциклопедический словарь. — , 1990. — С. 562—563) на портале Philology.ru
 Французско-русский и русско-французский словарь 
 Онлайн-версия 8-го издания словаря французского языка (1932—1935), словарь выпущен Французской академией
 Иҫкәрмәләр 

Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар
*
Категория:Телдәр
Категория:Канада телдәре
Категория:Бельгия телдәре
Категория:Швейцария телдәре
Категория:Алжир телдәре
Категория:Марокко телдәре
Категория:Мадагаскар телдәре
Категория:Италия телдәре
Категория:Кот-д’Ивуар телдәре
Категория:Германия телдәре
Категория:Камерун телдәре
Категория:КДР телдәре
Категория:Конго Демократик Республикаһы телдәре
Категория:Бөйөк Британия телдәре
Категория:Тунис телдәре
Категория:Испания телдәре
Категория:Валлония телдәре
Категория:Квебек телдәре
Категория:Буркина-Фасо телдәре
Категория:Гаити телдәре
Категория:Сенегал телдәре
Категория:Мали телдәре
Категория:Бенин телдәре
Категория:Гвинея телдәре
Категория:Того телдәре
Категория:Конго телдәре
Категория:Нигер телдәре
Категория:Мысыр телдәре
Категория:Португалия телдәре
Категория:Румыния телдәре
Категория:Чад телдәре
Категория:АҠШ телдәре
Категория:Ливан телдәре
Категория:Нидерланд телдәре
Категория:Үҙәк Африка Республикаһының телдәре
Категория:Габон телдәре
Категория:Австрия телдәре
Категория:Бурунди телдәре
Категория:Польша телдәре
Категория:Маврикий телдәре