Варшава

Варшава (, МФА: ) — Польшаның баш ҡалаһы һәм халыҡ һаны буйынса иң ҙур ҡалаһы.

Ҡала 1596 йылда, Краков ҡалаһында Вавель замогында янғындан һуң, короле Сигизмунд III резеденциянына күсерә һәм ҡала фактик яҡтан баш ҡалаға әүерелә, баш ҡала статусын 1791 йылғы Когституция раҫлай. Висла йылғаһы ҡаланы икегә бүлеп аға.

 Этимология 
Тәүге тапҡыр исеме Warseuiensis (1321) һәм Varschewia (1342) кеүек XIV быуат ҡулъяҙмаларында, ә XV быуатта Warschouia (1482) кеүек яҙыла.

Тарихсыларҙың һәм лингвистарҙың күбеһе, ҡала исеме Warszewa (йәки Warszowa) Warsz (Warcisew, Wrocisa) исеменән таралған, тип иҫәпләй.

Исеме Warszewa Warszawa менән алмашыныу XVI быуатта булған, һәм был ул заманда Варшава территорияһында таралған мазовецкий диалектының үҙенсәлектәре менән бәйле булған.  XV быуат аҙағына тиклем был диалект һуҙынҡы a күсеп e һуң йомшаҡ тартынҡы (ә sz поляк теле йомшаҡ була). XV быуатта икенсел e формаһындағы формалар диалект тип иҫәпләнде, шуға күрә әҙәби телдә һөйләшергә ынтылған кешеләр уларҙың формаһын a менән алмаштырҙы. Варшава менән был осраҡта гиперкоррект формаһында этимологик яҡтан дөрөҫ форманы алмаштырылған.

Варшава һүҙе венгр телендә булан варош «нығытылған ҡала» һүҙенән булыуы мөмкин.

Халыҡта иһә Warszawa тигән исем балыҡсы Wars һәм Sawa тигән һыу инәһе (русалка) исеменән барлыҡҡа килгән тигән фараз йәшәй. Русалки Сава образы Варшаваның символына әүерелгән.

Варшавала нигеҙ һалыу тураһында легенда бар: ниндәйҙер кенәз (властелин) Казимир буйында һунарҙа аҙашып,  Висла буйында балыҡсыларҙың аласығына тап булған.Шунда ул  Варш һәм Сава исемле ике бала тапҡан йәш балыҡсы ҡыҙҙы осрата. Кизимир ғаилә башлығын ҡуныҡсыллығы өсөн бүләкләй, үҙе балаларҙың бабаһы (крёcтный отец) була. Ғаилә башлығы был аҡсаға йорт төҙөй, был йорт тирәләй башҡа балыҡсылар ҙа килеп төпләнә, шулай итеп Варшава ҡалаһына тигеҙ һалынаВладимир Никитин. «Варш и Сава — добрая слава». Родина (исторический журнал) № 12 — 1994, стр. 139—144.

 Символикаһы 
слева|мини|Варшава русалкаһы Сирена (Syrena)
Варшаваның төп символы булып Варшаваның Русалкаһы иҫәпләнә. Ҡаланың гербында ла уның һүрәтен осратырға мөмкин. Фольклор майҙансығына ҡала скульптураһы стилендә уға һәйкәл ҡуйылған. Варшава гербынла француз ҡалҡаны төшөрөлгән.Өҫкө өлөшөндә көмөш тәре һәм девиз яҙылған таҫма ҡуйылған. Варшава флагы ҡыҙыл һәм һары төҫтәге бер тигеҙ горизонталь буйҙан тора.Байраҡ 5:8 пропорцияһында эшләнә.

 Тарихы 

 Урта быуаттар 
мини|220x220пкс|Варшаваның археологик музейында Бродно  (Таргувек) ҡаласығы макеты
Документтар раҫлауынса,  Х быуатта хәҙерге Варшава территорияһында урынлашҡан бер нисә тораҡ булған, улар араһында Bródno  (йәғни «брод», «кисеү»), Kamion һәм Jazdów иң ҙурҙары булған.
Беренсе ағас ҡоролмаларҙы мазовшандар  XII быуатта, ә таш ҡоролмаларҙыТевтон орденынан һаҡланыу өсөн  XIV быуатта  төҙөгән.

 Яңы ваҡыт 
XV—XVI быуаттарҙа Варшава Мазовец кенәзлегененң баш ҡалаһы була, 1596—1795 йылдарҙа — поляк королдәре һәм бөйөк литва кенәздәре резеденцияһы, 1791—1795 йылдарҙа Речь Постолитая баш ҡалаһы, 1807 —1813 йылдарҙа Варшава герцоглығы (фактик яҡтан француз протектораты), 1815 йылдан 1915 йылға тиклем Польша батшалығы (Рәсәй империяһы). 1918 йылдан 1939 йылға тиклем Польша Республикаһы баш ҡалаһы, 1952 йылдан 1989 йылға тиклем Польша халыҡ Республикаһының баш ҡалаһы. XVI—XIX быуаттарҙа Польшала бернардиндар эшмәкәрлегендә монастр һәм костёлдар төҙөлә.

1939-1944 йылдарҙа Икенсе донъя һуғышы ваҡытында генерал-губернаторлыҡ үҙәге Краковта урынлаша.

Икенсе донъя һуғышы барышында үҙәк Польша, атап әйткәндә, Варшава, Генераль губерна, нацист колонияһы хакимиәте етәкселеге аҫтында була.  Юғары белем биреү учреждениелары ябыла һәм Варшаваның бөтә йәһүд халҡы - бер нисә йөҙ мең, ҡала халҡының яҡынса 30 проценты Варх геттоһына оҙатылды. 19 апрелдә геттоны бөтөрөү  тураһында указ сыға (был гитлерсыларҙың "һуңғы ҡарар" ының бер өлөшө була). Йәһүдтәр бер ай тиерлек дауам иткән ихтилалды башлай. Көрәш туҡтағас, бөтәһе лә тиерлек юҡ ителә, ҡайһы берәүҙәр генә ҡасып ҡала йәки йәшенә.

1944 йылдың июлендә, Варшава йүнәлешендә немецтарҙы  ҡыуып,Ҡыҙыл Армия польша биләмәләренә барып инә. Лондонда эшләп ҡилгән, ҡыуылған Польша хөкүмәте  крайова армияһына  (AK) Варшаваны нацистарҙан азат итергә тигән йәшерен приказ бирә. Был Ҡыҙыл Армия килеп инер алдынан ғына була. Һәм 1944 йылдың 1 авгусында, 2-се танк армия әүҙем алыш алып бармай ғына рубежын һаҡлап ҡала.  Крайов Армияһы 63 көн дауам иткән Варшава ихтилалын (1944) башлай,  Әммә ахыр сиктә, капитуляция менән тамамлана.

Пленға алынған баш күтәреүселәрҙе Германияға оҙаталар, граждандар депортациялана. Капитуляция шарттарын иҫәпкә алмайынса, Гитлер ҡаланы, китапханаларҙы һәм музейҙарҙы Германияға йәки яндырырға ҡуша. Ҡаланың 85 проценты тиерлек юҡҡа сығарыла, атап әйткәндә, тарихи урындар: Иҫке Място һәм Король замогы.

Висло-Одер операцияһы һөҙөмтәһендә 1945 йылдың 17 ғинуарында совет ғәскәрҙәре Варшаваны азат итә.

 Хәҙерге осор 
Икенсе бөтә донъя һуғышынан ҡала тергеҙелә. Боронғо ҡала, Яңы ҡала, Король тыҡрығы кеүек ҡаланың боронғо өлөшө реставрациялана. Ҡаланың тарихи-архитектур пландағы өлөшө тарихи яҡтан элекке формала уҡ булмаһа ла тергеҙелә. Мәҫәлән, Иҫке ҡалала фасадтары һуғышҡа тиклем осорҙағы кеүек тергеҙелгән йорттарҙа хеҙергесә планлаштырылған һәм йыһазландырылған фатирҙар төҙөлгән.

 Климат 
Варшавала климат — уртаса континенталь, йылы  ҡыш һәм  дымлы йәй. Ҡышын уртаса температура +2 °C тиклем -5 °C, йәйен — +15 °C +20 °C.
Варшавала климат — уртаса бүлкәтендә араһында иң уңай ҡалаларының береһе, иү эҫе +30 °C булһа ҡыҫҡа һәм һирәк, түбән түбән һыуыҡ -15 °C . Көҙ йылы һәм оҙайлы, яҙ әкренләп килә.

 Власть органдары 

 Административ бүленеше 
Административ реформа һуң, 2002 йылда Варшавала булып повят булып тора. Повят 1 гминанан тора, ул үҙ сиратында,18 дзельницаға (райондарға) бүленә.
450pxПолякса Русса Халҡы (2017)  МайҙаныMokotów  Мокотув  217 815  35,42 км²Praga Południe  Прага Полудне (Юг)  178 447  22,38 км²Wola  Воля  138 508 19,26 км²Ursynów  Урсынув  149 843  43,79 км²Bielany  Беляны  131 957  32,34 км²Śródmieście  Средместье  118 301  15,57 км²Targówek  Таргувек 123 535  24,22 км²Bemowo  Бемово  120 449  24,95 км²Ochota  Охота  83 592  9,72 км²Praga Północ  Прага Пулноц (Север)  65 904 11,42 км²Białołęka  Бялоленка  116 127  73,04 км²Wawer  Вавер  74 932  79,7 км²Żoliborz  Жолибож  50 825  8,47 км²Ursus  Урсус  58 233  9,36 км²Włochy  Влохи  41 243  28,63 км²Rembertów  Рембертув  24 105  19,30 км²Wesoła  Весола  24 811  22,94 км²Wilanów  Вилянув  35 170  36,73 км²Барлығы   1 753 977  517,24 км²

 Обер-полицмейстер 
1833 йылға тиклем полиция президент ҡарамағы аҫтында миниципаль идара булған. Поляк батшалығының 1833 йылың 20 июнендәге ҡарары башҡарма полиция администрациянан айырылы һәм Варшава вице-президента ҡарамағына тапшырыла.  Һуңынан, 1839 йылдың 12 октябрендәге Батшалыҡ идаралығы советы (24) иғлан иткән юғары бойороҡҡа ярашлы ҡаланың вице-президентына Варша обер-полицмейстеры тигән исем бирелә.
Ф. И. О.Титулдар, чиндар, исемеВазифа ваҡыттаАндрей Яковлевич Стороженкогенерал-майор12.10.1839—20.05.1842Михаил Иванович Соболевагенерал-майор20.05.1842—01.04.1844Игнатий Абрамович Ефимовичгенерал-майор01.04.1844—28.08.1851Горлов Василий Михайловичгенерал-майор28.08.1851—25.11.1856Владимир Иванович Аничковтыгенерал-майор25.11.1856—30.11.1860Федор Федорович Треповполковник30.11.1860—10.03.1861Константин Розвадовский Аполлоновичграф, генерал-майор10.03.1861—19.09.1861Пилсудскийға Константин Ивановичгенерал-майор19.09.1861—27.07.1862Мухановым Сергей Сергеевичполковник27.07.1862—20.03.1863Левшин Лев Герасимовичгенерал-майор20.03.1863—04.01.1864Платон Александрович Фредериксбарон, генерал-майор04.01.1864—21.07.1866Власов Юрий Петровичгенерал-майор (генерал-лейтенант)21.07.1866—08.03.1879Николай Николаевич Бутурлиндыңгенерал-майор08.03.1879—12.04.1884Йыуан Сергей Ивановичгенерал-майор29.04.1884—13.02.1888Николай Васильевич Клейгельсполковник, д. и. ( генерал-майор 1891)16.02.1888—06.12.1895Карл Грессер Аполлоновичполковник, и. д.30.12.1895—04.05.1898Александр Лихачев Никодимовичполковник, д. и. (генерал-майор 06.12.1901)12.08.1898—1905Петр Петрович Мейерполковник, д. и. (генерал-майор 06.12.1909)09.05.1905—15.08.1916

 Халҡы 
справа|мини|1880-2000 йылдарҙа халыҡ
Варшава ҡалаһы  транс-европа тейәүпунктында миграция һәм сауҙа юлдарының береһе була, ҡаланың үҫешенә һәм эволюцияһына оҙаҡ ваҡыт ошо йоғонто яһай. Был хәл халыҡ һанында һәм милли составында сағылыш таба. Шулай итеп элек ҡаланың үҫешенә, хеҙмәте һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ, халыҡ башлыса сауҙа итеүсе төркөм булған. 1897 йылға  ярашлы,  219 000 000 самаһы кеше йәшәгән, шуларҙың  638 меңе, ә был яҡынса 34 %, милләте буйынса йәһүд булғанJoshua D. Zimmerman, Poles, Jews, and the politics of nationality, Univ of Wisconsin Press, 2004, ISBN 0-299-19464-7, Google Print, p. 16. Күп милләтлелек халҡының үҙенсәлекле мәҙәниәтен һәм төрлөлөгөнә йоғонто яһамай ҡалмай. Ҡала эсендәге күп төрлө идеялар булған өсөн һәм, Варшава,  300 йыллыҡ тарихына «Көнсығыш Парижда», «Икенсе Парижда» ҡушаматы ала.
Халыҡ ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың нисбәте: ~54 %  ҡатын-ҡыҙ һәм ~46 % ир-егеттәр.
 1700 — 30 000 (оценка)
 1792 — 120 000
 1800 — 63 400
 1830 — 139 700
 1850 — 163 600
 1882 — 383 000
 1900 — 686 000
 1925 — 1 003 000
 1939 — 1 300 000
 1945 — 422 000 (в сентябре)
 1956 — 1 000 000
 1960 — 1 139 200
 1970 — 1 315 600
 1975 — 1 436 100
 1980 — 1 596 100
 1990 — 1 611 800
 2002 — 1 707 100 (после присоединения района Весола)
 2004 — 1 676 600 (2 760 000 с пригородами)
 2005 — 1 694 825 (2 880 000 с пригородами)
 2006 — 1 700 536 (2 870 000 с пригородами)

ГодЧисленность170030 000175025 000Życie codzienne w Warszawie okresu oświecenia (польск.) — Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969. — С. 55.177040 0001792100 000180063 4001830139 7001850163 6001882383 000ГодЧисленность1897638 0001900686 00019251 003 00019391 300 0001945422 00019561 000 00019601 139 20019701 315 600ГодЧисленность19751 436 10019801 596 10019901 611 80020021 707 10020041 676 60020051 694 82520061 700 53620111 708 491https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-w-gminach-wedlug-stanu-w-dniu-31-12-2011-r-bilans-opracowany-w-oparciu-o-wyniki-nsp-2011,2,1.htmlГодЧисленность20121 715 517https://web.archive.org/web/20140426005824/http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2012-r-stan-w-dniu-31-xii-2012-r-,6,11.html20131 724 404https://web.archive.org/web/20160714075352/http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-xii-2013-r-,6,16.html20141 735 442https://web.archive.org/web/20160627233816/http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-xii-2014-r-,6,17.html20151 744 351http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-grudnia-2015-roku,6,19.html20161 753 977https://web.archive.org/web/20170616104000/https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/https://www.polskawliczbach.pl/Warszawa20171 764 615https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2017-r-stan-w-dniu-31-xii,6,23.html20181 777 972https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2018-r-stan-w-dniu-31-xii,6,25.html20191 790 658https://bdl.stat.gov.pl/http://www.um.warszawa.pl/warszawa-w-liczbach 

 Иҫтәлекле урын 

 Варшава Александровская цитаделе — рус крепосты XIX быуат.
 Александр-Нева соборы — ҡалала иң бейек йорт булған, 1920 йылда емерелгән.
 Мария Магдалин сиркәүе (1867—1869 йылдар)
 Церковь во имя Преподобный Мартиниана сиркәүе
 Петр һәм Павел сиркәүе
 Мәҙәниәт һәм фән һарайы — 231-метрлы бейек сталин йорто, хәҙер ҙә бейек йорт булып һанала.
 Совет яуһирҙары зыяраты —  Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 1944—1945 йылдарҙа Варшаваны азат итеүҙә һәләк булған яугирҙар зыяраты.
 Билдәһеҙ совет һалдаты ҡәбере
 Варшаваның православ зыяраты.

 Архитектура 
мини|400x400пкс|Варшава король һарайы һәм уның алдындағы майҙан

 Варшава университетының (Warszawski Uniwersytet)
 Варшава политехник институты (Politechnika Warszawska)
 Социаль һәм гуманитар фәндәр университеты  (Uniwersytet SWPS Humanistycznospołeczny)
 Варшава иҡтисад мәктәбе (Handlowa Główna Szkoła)
 Юғары ауыл хужалығы мәктәбе (Gospodarstwa Wiejskiego Szkoła Główna)
 Варшава медицина академияһы (Warszawie Akademia Medyczna w)
 Музыка академияһы. Фредерик Шопен (im Muzyczna Akademia. Fryderyka Chopina)
 Александр Зельверович исемендәге академия театры (im Teatralna Akademia. Aleksandra Zelwerowicza)
 Кардиналуниверситеты (Stefana Uniwersytet Wyszyńskiego Kardynała)
 Техник хәрби академияһы (Techniczna Akademia Wojskowa)
 Хәрби сәнғәт академияһы (Wojennej Sztuki Akademia)
 Физкультура академияһының (Fizycznego Akademia Wychowania Warszawie w)

 Иҫкәрмә 

 Әҙәбиәт 



 Һылтанмалар 

 Варшавала. Бөтәһе лә бер  — Рәсми порталында Хөкүмәт Варшава
 Рәсми Варшава туристик порталы
 Варшавала.ру
 Варшава — туристик белешмәләрҙән
 Warszawa.pl



Категория:Миллионер ҡалалар
Категория:Варшава
Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр