Түбәнге Ҡыйғы

Түбәнге Ҡыйғы () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы татар ауылы. Түбәнге Ҡыйғы ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1380 кеше.
Почта индексы — 452510, ОКАТО коды — 80236845001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы): 17 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 60 км

Түбәнге Ҡыйғы ауылы Ҡыйғы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 17 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан 60 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

 Тарихы 
Түбәнге Ҡыйғы ауылына 1703 йылда Себер даруғаһы Мырҙалар улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1710 йылда ике яҡ араһында төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса һуңғараҡ типтәрҙәр ҡатламына ингән яһаҡлы татарҙар һәм мишәрҙәр нигеҙ һалған.

1783 йылда бында Пермь наместниклығынан күсерелгән 88 ир-ат һәм 99 ҡатын-ҡыҙ типтәрҙәр йәшәргә килгән.

1795 йылда Түбәнге Ҡыйғы ауылындағы 34 йортта 281 кеше йәшәгән .

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757 Дыуан улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  7-се йорт  4-се Загорный Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -се йорт  -се Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -се йорт  -се Башҡорт кантоны   Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -се йорт  -се Башҡорт кантоны  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Үрге Ҡыйғы улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  Үрге Ҡыйғы биләмәһе  Дыуан-Ҡошсо кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) 20px РСФСР1926  Үрге Ҡыйғы улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Түбәнге Ҡыйғы ауыл Советы  Ҡыйғы районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Түбәнге Ҡыйғы ауыл Советы Ҡыйғы районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Түбәнге Ҡыйғы ауыл Советы  Ҡыйғы районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы2008  Түбәнге Ҡыйғы ауыл Советы  Ҡыйғы районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
1816 йылда Түбәнге Ҡыйғы ауылында 105 ир-ат һәм 117 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Мишәрҙәр буйынса статистик мәғлүмәт юҡ. 1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәте буйынса Түбәнге Ҡыйғыла 540 мишәр, һәм шул сама типтәр теркәлгән.

1859 йылда 180 йортта 560 ир-ат һәм 570 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

1864 йылдан башлап Түбәнге Ҡыйғы урыҫ ауыл мәктәбе эшләгән, һәм Кон­стантин Павлович Огарков исемле уҡытыусы 14 малайҙы грамотаға өйрәткән.

1865 йылда 170 йортта 1533 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, училище, һыу тирмәне, 6 сауҙа кибете булған. Йәрминкәләр уҙғарылған.

Түбәнге Ҡыйғыла тимерлек, 2 тирмән, ХIХ быуат аҙағында — 5-әр һуҡҡыс һәм елгәргес, 4 бакалея кибете булған ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 57. Ф. 172. Оп. 1. Д. 34. Л. 61-62. РГАДА. Ф. 1355. Оп. 1. Д. 940. Л. 154. ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 485. РГВИА. Ф. 414. Д. 338. Л. 7. Вестник Уфимского земства. С. 138. .

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
1906 йылда Түбәнге Ҡыйғы ауылында улус идаралығы урынлашҡан. Шулай уҡ 2 мәсет, министрлыҡ мәктәбе, 4 тимерлек, һыу тирмәне, 4 бакалея кибете булған.

1920 йылда 549 типтәр хужалығында 1388 ир-ат һәм 1590 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. 110 типтәр ихатаһында 571 ат, 95 һыйыр, 95 һарыҡ, 73 кәзә аҫыралған.

89 мишәр ихатаһында 750 ат, 457 һыйыр, 400 һарыҡ, 130 кәзә тотолған.

Әлеге ваҡытта Түбәнге Ҡыйғы ауылында урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, табип амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар .

 Халыҡ һаны 
Түбәнге Ҡыйғы ауылында татарҙар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август2978 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар1810 1959 йыл 15 ғинуар1596 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар1427 2002 йыл 9 октябрь1393 2010 йыл 14 октябрь138065872247,752,3

 Билдәле кешеләре 
 Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы (02.05.1936) — Башҡортостан Республикаһының күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре, БАССР Юғары Советының дүрт саҡырылыш һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың бер саҡырылыш депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, профессор, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыйғы һәм Салауат райондарының Почётлы гражданы.
 Әғәҙуллина Лиза Ҡыям ҡыҙы (01.01.1942) — совет, башҡорт педагогы; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һәм Халыҡ уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре

 Урамдары 

 Тәхәүи урамы ( Тахавия (улица)
 Ҡарамалы урамы ( Карамалы (улица)
 8 Март урамы ( 8 Марта (улица)
 СССР-ҙың 60 йыллығы урамы ( 60 лет СССР (улица)
 Ленин урамы (  Ленина (улица)
 Еңеүҙең 40 йыллығы урамы ( 40 лет Победы (улица)
 Тыныслыҡ урамы ( Мира (улица)
 Беренсе Май урамы ( Первомайская (улица)
 Октябрь урамы (  Октябрьская (улица)
 Комсомол урамы ( Комсомольская (улица)
 Салауат урамы ( Салавата (улица)
 Йәшлек урамы ( Молодёжная (улица)
 Ибраһим урамы ( Ибрагима (улица)
 Төньяҡ урамы ( Северная (улица)[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/selo-nizhnie-kigi/ Карта с. Нижние Киги. Улицы . Һәм тағы ла 6 урам.

 Тирә-яҡ мөхит 
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:

Урмандар:

Йылғалар:
Ҡыйғы

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Тәбиғәт һәйкәлдәре:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Әйле
 Мырҙалар

 Һылтанмалар 


 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы хакимиәтенең рәсми сайты.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ҡыйғы районы ауылдары