Яңыбай (Балаҡатай районы)

Яңыба́й () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Яңыбай ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 884 кеше.
Почта индексы — 452594, ОКАТО коды — 80210840001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 20 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 56 км

Яңыбай ауылы Әй бассейнына ҡараған Исҡуш йылғаһы тамағында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 20 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 56 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. 

 Тарихы 
Хәҙерге Балаҡатай районының өс ауылы — Монас, Миҙәт, Яңыбай Дыуан улусына ҡараған. Яңыбай ауылына XVIII быуаттың 2-се яртыһында Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылға старшина ярҙамсыһы Яңыбай Ҡалмаҡҡолов исеме бирелгән. Урыҫ сығанаҡтарында шулай уҡ Еныбаево тип тә теркәлгән. Яңыбай ауылы өс өлөштән тора: арғы, урта Яңыбай һәм Миҙәт ауылдары. Миҙәт ауылы Салауат яуына тиклем билдәле булған.

Яңыбай Ҡалмаҡ улы — Яңыбай ауылының старшина ярҙамсыһы, Салауат Юлаевтың көрәштәше.

1778-1779 йылдарҙа Дыуан улусының старшина вазифаһын башҡарған. 

Йәниҫәп материалдарында уның улдары күрһәтелгән: иң өлкәне Ноғоман Яңыбаев (1761 йылда тыуған, уның улдары Ғәҙелша, Мөхәмәтвәли, Хәбибулла), уртансы улы — Абдулатиф Яңыбаев (1769 йылда тыуған, уның улдары — Ғәбит, Хәлит, Шәмит), кинйә улы, старшина ярҙамсыһы, йорт есаулы Сәғитдин Яңыбаев (1778—1828, уның улдары Йосоп, Фәйзулла).

1795 йылда Яңыбай ауылының 25 йортонда 100 кеше йәшәгән. 

Ауылдың тәүге старшинаһы: Миңдейәр Арыуҡай улы. 1735—1740 йылдарҙағы күтәрелеш ваҡытында хөкүмәт яғында хеҙмәт иткән. Баш күтәреүселәр менән уларҙы баҫтырыусылар араһында тәржемәсе вазифаһфн башҡарған. 

1765 йылдан Дыуан улусы старшинаһы, баш күтәреүселәрҙең етәксеһе булған. 1774 йылдың көҙ аҙағына тиклем хөкүмәт ғәскәрҙәренә, каратель-ҡырғындарға ҡаты ҡаршылыҡ ҡүрһәткәндәр. 

1774 йылдын 5 июнендә Пугачёв Әй йылғаһы буйында барған һуғышта күрһәткән ҡыйыулығы өсөн старшина Миңдейәр Арыуҡайҙың улы Миҙәткә полковник дәрәжәһен бирә. 1776 йылда элекке старшина тип теркәлә.

Миҙәт ауылы хәҙерге ваҡытта Яңыбай ауылының бер өлөшө булып тора. Тирмәндәр ҡороу өсөн уңайлы Оло Ыҡ һәм Исҡуш йылғалары буйында урынлашҡан Миҙәт фермаһы ҡасабаһын батыр исеме менән атағандар. Ер биләмәләре ауыл янында бер урында булған. Яҡындағы тигеҙлектә һәм һөҙәк тау битләүҙәрендә һөрөнтө ерҙәре урынлашҡан. Ерҙәр элек-электән һөрөлгән һәм эшкәртелгән. Арыш, һоло, борай, тары, етен, борсаҡ, бойҙай сәскәндәр. 

1842 йылда 90 кешегә 1080-әр сирек ужым ашлығы һәм яҙғы иген сәселгән. Яландарҙы ике һәм өс атлы һабан менән һөргәндәр. XIX быуат аҙағында өс хужа ғына баҫыуҙарын тиреҫ менән ашлаған. 4 хужалыҡта елгәргес булған. Һөрөнтө ерҙәрҙе хужалыҡтар участкаларына бүлгәндәр, һәр участкала — 3-әр баҫыу. Үҙҙәре өсөн баҡсаларында йәшелсә-емеш үҫтергәндәр. Малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 

1842 йылда Миҙәт ауылының 15 йортонда йәшәгән 90 кешегә 89 йылҡы малы, 69 һыйыр, 50 һарыҡ, 20 кәзә тура килгән. Май айынан башлап иген уңышын йыйғанға тиклем малдар көтөүҙә булған. Һәр баш мал өсөн көтөүсегә 15 тин түләгәндәр. Ҡыш көндәрендә халыҡ йөк ташыу эшенә, йәйге осорҙа ауыл хужалығы эштәренә ялланған.

1811 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Миҙәт ауылы:
№Исем шәрифтәреНисә йәш1Нурали Миҙәт Миндияр улы:58балалары2Мөхәмәтғәле313Килдейәр19Мөхәммәтғәленең балалары4Мөхәмәткәрим45Мөхәмәтғәле16Апыш (Итйән) Битал улы647Күнбәк (Ҡуйбаҡ) Алмаҡай улы53Күнбәктең малайы8Тажетдин199Сынбулат Аҡҡуғлан улы4010Аҙнабай Ҡускар улы31Аҙнабайҙың энеһе11Ғабдулхалиҡ1712Ғәбит Ғәбдрәхим улы5413Ғәҙелшә Ғилметдин улы (Алмаҡаев)49улы14Батырша615Ҡарабай Алмаҡай улы42улдары16Хисаметдин1317Фәрхетдин418Әхри Әлимбай улы3.8ағаһы19Әхрәзей3120Ҡотлоғилде Әлимтәев3521Сурағол Әлимтәев4221Иҫәт Бейғолов6323Бөркөт Ишбирҙе (Ишмырҙа) улы36энеләре24Әбләй (Әхли)3325Абделмән2026Абдулбәшир1327Үтәғол Ҡалтаев4528Шәғәли Ҡалтаев3729Бүләк Байназаров30Абдулбасир Бүләков

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757  Дыуан улусы улусы  Себер даруғаһы  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе   Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Дыуан улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  Дыуан улус Советы (1918 й.), Ҡаратаулы ауыл Советы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы 20px РСФСР1926  Яңыбай ауыл Советы (1923 йылдан)  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Яңыбай ауыл Советы  Балаҡатай районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Яңыбай ауыл Советы Балаҡатай районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Әлкә ауыл советы  Балаҡатай районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Яңыбай ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше 
Яңыбай ауылында 1859 йылда — 34 йортта 382 кеше, 1865-1870 йылдарҙа — 75 хужалыҡта 336 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған. 1895 йылда — 105 хужалыҡта 572 кешк йәшәгән. 

XIX быуаттың 1870-се йылдарында Яңыбай ауылында запас икмәк һаҡлау мөгәзәйе, дауахана, 2 сауҙа кибете, мәсет, 1905 йылдан мәҙрәсә булғанД. 345. Д. 774. МИБ. Т. 5. С. 80, 90,91. ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 485.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше 
1905 йылда Яңыбай ауылындағы 83 йортта 627 кеше йәшәгән. 1906 йылда мәсет, мәҙрәсә, 2 бакалея кибете, запас икмәк һаҡлау мөгәзәйе иҫәпкә алынған. 1920 йылда — 127 йортта 705 кеше донъя көткән. 

XX быуаттың 30—50‑се йылдарында Яңыбай Үрге һәм Түбәнге Яңыбай тип теркәлгән, ртабан икеһе бер ауыл итеп иҫәпкә алынған. XX быуаттың 70‑се йылдарында XVIII быуаттың 2-се яртыһында нигеҙләнгән Миҙәт ауылы Яңыбай ауылына ҡушылған. Миҙәт ауылында артист М. И. Ғәйнитдинов тыуған.

Яңыбай ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

 Халыҡ һаны 
Яңыбай ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август705 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар689 1959 йыл 15 ғинуар728 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар81739642148,5 %51,5 % 2002 йыл 9 октябрь90744446349,0 %51,0 % 2010 йыл 14 октябрь 84443341151.3 %48.7 %

 Билдәле кешеләре 
 Ғәлимов Рәшит Мәхмүт улы — Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы.
 Ғәйнетдинов Миңләхмәт Ишмөхәмәт улы (22 апрель 1946 йыл) — баянсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1987). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991), Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (Мәскәү, 1985), Бөтә Рәсәй халыҡ инструменттарында башҡарыусылар конкурсы (Тула ҡалаһы, 1986), Халыҡ-ара фольклор конкурсы (Өфө, 1991) дипломанты. СССР Тыныслыҡ фонды лауреаты.
БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1977)Единый портал культуры народов РБ. Гайнетдинов Минниахмет Ишмухаметович Уфагид. Гайнетдинов Минниахмет Ишмухаметович

 Урамдары 

 Яр урамы ( Береговая (улица)
 Тыныслыҡ урамы ( Мира (улица)
 Мәктәп урамы ( Школьная (улица)
 Ялан урамы ( Полевая (улица)
 Төньяҡ тыҡрығы ( Северный (переулок)
 Мәктәп тыҡрығы ( Школьный (переулок)
 Туғай урамы ( Луговая (улица)
 Яр буйы урамы ( Набережная (улица)
 Рәшит Ғәлимов урамы ( Рашита Галимова (улица)
 Үҙәк урам ( Центральная (улица)
 Миҙәт урамы ( Медятова (улица)
 Таулы урамы ( Нагорная (улица)
 Салауат Юлаев урамы ( Салавата Юлаева (улица)
 Мәктәп урамы ( Школьная (улица)Карта д. Яныбаево. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары

Тауҙар: 
 Остотау - ослайып торған ҙур булмаған тау.

Йылғалар: 
 Ыҡ, Исҡуш

Шишмәләр: 
 Ҡорйылға (урыҫтар — Сухая Санарка тип йөрөтә). Был шишмә ваҡыты-ваҡыты менән ҡороп ҡала, бер ни тиклем ваҡыттан тағы аға башлай. 

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр: 

Башҡа урын-ер атамалары:
Яңыбай ауылы эргәһендә ер мәсьәләләре буйынса бәхәстәрҙе хәл итә торған Тирмәнҡул яланы булған. Урыҫтар уны торговая поляна (сауҙа аҡланы) тип йөрөткәндәр. Унда күмәк халыҡ, аҡһаҡалдар кәңәшен тыңлап, ерҙе ҡуртымға биреү, һатыу, сиктәрен билдәләү ҡарарҙарын ҡабул иткән. Бындай йыйындарҙа тирә-яҡтан килгән бик күп старшиналар ҡатнашҡан. Архив мәғлүмәттәрендә йыйын Ҡыҙылъярҙа үткәрелгән тип ҡүрһәтелгән Миҙәт ауылы Хилажев Әхтәмйәндан (1927 йылғы) яҙып алынды.  

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Ҡатай

 Һылтанмалар 


 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Балаҡатай районы ауылдары