Баҡалы (Баҡалы районы)

Баҡалы () — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районындағы татар ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 9568 кеше булған.
Почта индексы — 452650, ОКАТО коды — 80207807001.

 Географик урыны һәм инфраструктураһы 
Баҡалы ауылы — (1930—1963 йылдар һәм 1964 йылдан) Баҡалы районы һәм Баҡалы ауыл Советы үҙәге. Өфөнән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, Бәләбәй-Николаевка-Туймазы-Баҡалы һәм Кушнаренко—Саҡмағош—Баҡалы, Баҡалы—Үрге Йәркәй автомобиль юлында, Сөн йылғаһы буйында урынлашҡан.

2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, башҡорттар, урыҫтар, татарҙар йәшәй.

Баҡалыла ике урта мәктәп, шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 балалар баҡсаһы, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, мәсет бар.

 Тарихы 
XVII быуатта Ҡырғыҙ, Биләр һ. б. улустарҙың аҫаба башҡорттары үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. XVIII быуат башында, 1736 йылдан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән.

1730-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә Баҡалы һәм Нуғайбәк ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.

Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм Нуғайбәк ҡәлғәләре Башҡортостандың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел.

1834 йылда бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, Ырымбур казак ғәскәре казактары теркәлгән.

1865 йылда 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, тимерселек менән шөғөлләнгәндәр.

XVIII һәм XIX быуаттың беренсе яртыһында крайҙа баҡыр мәғдәне табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың 
Үрге Троицк заводын тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. XIX быуаттан уҡ Баҡалы төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған

XIX быуаттың уртаһынан Ҡазан, Минзәлә, Бәләбәй һәм Алабуға сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән.

 Ауылдың XX быуаттағы үҫеше 
1917 йылға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған.

1906 йылда 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған.

1918 йылдың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан.

1917 йылғы Октябрь революцияһына тиклем район Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе составындағы улус була. 1918—1924 йылдарҙа Баҡалы районы биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән Илеш, Шаран улустары, ингән. Һуңынан 1930 йылға тиклем Баҡалы биләмәһе Башҡорт АССР-ның Бәләбәй кантоны Баҡалы улусы тип аталған.

Баҡалы районы 1930 йылдың 20 авгусында СССР Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. 1930-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте.

Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, радио барлыҡҡа килә.

1933 йылда ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. 1923 йылда Баҡалы районында тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. 1925 йылда, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. 1930 йылда 15 колхоз булған. 1932 йылдың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. 1933 йылда районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була.

1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында баҡалылар әүҙем ҡатнаша. Баҡалы районы 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар һәм ҡарттар эшләгән.

Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы, Карманов Афанасий Георгиевич, Нурҡаев Талип Латип улы, Петров Михаил Петрович, Соколов Михаил Анисимович, Утин Василий Ильич.

Костин Яков Дмитриевич, Туснолобов Степан Сергеевич, Варфоломеев Василий Михайлович, Зотов Виктор Никифорович Дан орденының тулы кавалерҙары булып ҡайта.

Икенсе донъя һуғышы йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, Чехословакия Геройы Даян Баян улы Мурзин, Польшаның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы.

Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ Афғанстанда һәм Чечен Республикаһында хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды.

XX быуаттың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта Сөн йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан электрҙы колхоз производствоһында файҙалана башлағандар. 1962 йылда территория үҙгәртеп ҡорола, территория Туймазы районы составына инә. 1964 йылда Баҡалы районы ҡайтанан тергеҙелә, 1967 йылда Баҡалы районынан Шаран районы бүленеп сыға. 1960-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа ауылдарҙа ла типовой мәктәптәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым йорттар барлыҡҡа килгән. 1970-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған.

Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр республика, район исеменән съездарҙа сығыш яһаны, Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе (ВДНХ) наградалары алды. 1970 йылдың авгусында Баҡалыла Сөн йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған .

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙар 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1906 1200 1920 йыл 26 август2400 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар443921202319 1959 йыл 15 ғинуар507925052574 1970 йыл 15 ғинуар615030803070 1979 йыл 17 ғинуар790342883615 1989 йыл 12 ғинуар805737714286 2002 йыл 9 октябрь951444915023 2010 йыл 14 октябрь956845415027

 Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары 
Алты Советтар Союзы Геройы
 Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы
 Карманов Афанасий Георгиевич
 Нурҡаев Талип Латип улы
 Петров Михаил Петрович
 Соколов  Михаил Анисимович
 Утин Василий Ильич

Дан орденының тулы кавалерҙары
 Костин Яков Дмитриевич
 Туснолобов Степан Сергеевич
 Варфоломеев Василий Михайлович
 Зотов Виктор Никифорович

 Мурзин Даян Баян улы — Чехословакия геройы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған.

 Кузнецов Александр Васильевич — Польшаның милли геройыНациональный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич.

 Билдәле кешеләре 
 Антонова Нина Васильевна (2.12.1935) — украин совет киноактёры, Киевтың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. Украина ССР-ының атҡаҙанған артисы (1980).
 Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011).
 Дьяков Владимир Анатольевич (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалерыБашҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич .
 Зотов Виктор Никифорович (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975).
 Костин Яков Дмитриевич (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержантБашҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич .
 Маҡулов Айрат Һәүбән улы (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly .
 Сәйетов Илдар Ширҡәт улы (25 ғинуар 1957 йыл — 14 октябрь 2020 йыл) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм  Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) артисы.  Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2019).

 Хәтер 
Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты.

 Иҫтәлекле урындары 
Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле.

 Рәүиз мәғлүмәттәре 

 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары 
 Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело                                                                                                                                                                          

 Иҫкәрмәләр 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Баҡалы районы

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4
 Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.)

 Һылтанмалар 



Категория:Баҡалы районы ауылдары
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре
Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар