Күҫәләр

Күҫәләр () — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, Арҡауыл ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 171 кеше булған.
Почта индексы — 452493, ОКАТО коды — 80247810003.

 Географик урыны 
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Арҡауыл): 9 км
 Район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ): 37 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кропачёво): 67 км

Күҫәләр ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 37 километр һәм Кропачёво  (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 67 километр алыҫлыҡта урынлашҡан .

 Тарихы 
Күҫәләр ауылына Себер даруғаһы Мырҙалар улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған, ауыл 1765 йылғы мәғлүмәттәрҙән билдәле. Йорт старшинаһы Томансин Рәхимғол ауылы тигән атама менән дә теркәлгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Күҫәләр ауылында мәсет, һыу тирмәне булған. 

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757  Мырҙалар улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  10-сы йорт  8-се Башҡорт кантоны  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  10-сы йорт  8-се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  10-сы йорт  8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе   Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  10-сы йорт  8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Мырҙалар улусы  Өфө өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920 Мырҙалар улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы 20px РСФСР1926 Мырҙалар улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Арҡауыл ауыл советы  Малаяҙ районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Арҡауыл ауыл советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Арҡауыл ауыл советы  Салауат районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
1795 йылда Күҫәләр атамалы ике ауыл булған. Береһендә 6 хужалыҡ һәм 29 кеше булған. Был төп тораҡ утары булған. Икенсеһендә 28 хужалыҡта 145 кеше, шул иҫәптән Урман-Көҙәй улусынан килгән 5 башҡорт ир-ат керҙәш йәшәгән. Артабанғы рәүиздәр бер ауылды ғына иҫәпкә алған.

Йүрүҙән йылғаһы ярындағы Күҫәләр ауылы Өфө ҡалаһынан 152 саҡрымда һәм ауыл хужалығы аҙыҡ-түлеге менән сауҙа иткән төп урындан, Арҡауылдан, 2 саҡрымда урынлашҡан. Төп ер биләмәһе ауыл эргәһендә, икенсеһе — Урмантау нда урынлашҡан булған. Игенселек системаһы дөрөҫ булмаһа ла өс баҫыулыға яҡын булған. Арыш, һоло, борай, ҡарабойҙай, бойҙай, арпа, етен сәселгән.

1816 йылда Күҫәләрҙә 27 хужалыҡта 178 кеше йәшәгән. Үҙенең улдары Ҡарай, Сәйетбаттал, Йомаҙил менән йорт старшинаһы 72 йәшлек Рәхимҡол Томансин (алдағы старшина Томансы Йыуашкиндың улы), шулай уҡ указлы мулла һәм Әҙелгәрәй йәшәгән.

1834 йылда 280 кеше йәшәгән. Һәм 27 хужалыҡтың 16-һында (59 %) күп ҡатынлы ир-ат йәшәгәнЦГИА РБ. Ф.138. Оп.2. Д.459 (1834 г.).

1842 йылда 312 кешегә 75 сирек ужым һәм 421 сирек яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. 4 сирек участкаға ҡайһы бер хужалыҡтар картуф сәскән. 2 тирмән, хужалыҡтарҙа 4 елгәргес, 2 сорттарға айырыусы ҡоролма һәм 1 һуҡҡыс булған. Йәшелсә баҡсалары ла булған. 51 хужалыҡта 355 ат, 205 эре мөгөҙлө мал, 189 һарыҡ һәм 53 кәзә булған. Бөтә ауыл йә айырым хужалар тарафынан ерҙәрен ҡуртымға биреү алымы ҡулланылған. Тирмән ҡуйыу урынын һәм Оло Айыр, Бүжәй йылғаларында эшләгән һыу тирмәндәрен ҡуртымға биргәндәр. 2 бакалея кибете булған. Мәсет тә булған.

1859 йылда 74 хужалыҡта 368 кеше йәшәгән. 1865 йылда 80 йортта — 399 кеше йәшәгән.

1890 йылдан Күҫәләрҙә Дыуан улусынан килгән урыҫтар ҙа йәшәгән.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге ваҡыттағы үҫеше 
1906 йылда Күҫәләр ауылында мәсет, бакалея кибете теркәлгән. 1920 йылғы совет йәниҫәбе 100 хужалыҡта йәшәгән 527 кешене иҫәпкә алған. Әлеге ваҡытта башланғыс мәктәп (Арҡауыл урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ  пункты бар. 

XIX быуат аҙағында нигеҙ һалынған Советтар Союзы Геройы Головин Алексей Степановичтың тыуған ауылы Митюшинский ҡасабаһы XX быуаттың 1970‑се йылдарынан Күҫәләр ауылына ҡушылған.

 Халыҡ һаны 
Күҫәләр ауылында башҡорттар йәшәй.

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1906 йыл 520 1920 йыл 26 август527 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар401 1959 йыл 15 ғинуар367 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар202 2002 йыл 9 октябрь241 2010 йыл 14 октябрь171898252,048,0

 Билдәле шәхестәре 
 Әбүбәкеров Риза Вәхит улы (10.10.1902—10.07.1938), дәүләт хеҙмәткәре. 1930—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары. 1936—1937 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире. Сәйәси золом ҡорбаны.
 Ғәниев Әкрәм Мөхәмәт улы (3.01.1959—14.05.2023), дәүләт хеҙмәткәре. 2005—2023 йылдарҙа Федераль дәүләт статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
 Головин Алексей Степанович (01.01.1912— 05.05.1981), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар бригадаһының айырым саңғысылар батальонының отделение командиры. Советтар Союзы Геройы (1943)Башҡорт энциклопедияһы — Головин Алексей Степанович. Митюшин ҡасабаһында тыуып үҫкән. Салауат районының почётлы гражданыАдминистрация муниципального района Салаватский район. Официальный сайт. Почётные граждане: Головин Алексей Степанович . 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

 Күҫәләрҙә тыуып-үҫкәндәр 

 Хәтер 

 Урамдары 

 Бәләкәй Күҫәләр урамы ( Малый Куселяр (улица)
 Үҙәк урам ( Центральная (улица)
 Митюшин урамы ( Митюшинская (улица)
 Яр буйы урамы — (  Набережная (улица)Карта д. Куселярово. Улицы.

 Тирә-яҡ мөхит 
Ер-һыу атамалары
Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары — Салауат районының 2-се Иҙелбай һәм Күҫәләр ауылдары араһында Йүрүҙән йылғаһының һул битләүендә урынлашҡан. Күҫәләр ауылынан көнбайышҡа табан 1, 5 км алыҫлыҡта минераль һыу сығанаҡтарының беренсе (төп) төркөмө ята. Йылғанан 25 м алыҫлыҡта тәбиғи һыу өҫкә сыға; унан көнбайышҡа табан 650 м алыҫлыҡта — Әсе сығанағы урынлашҡан (упҡындың диаметры 4, 5 м, тәрәнлеге — 10 м), төбөндә минераль ләм ята, ҡалынлығы 1 м. Күҫәләр ауылы эргәһендә, йылғаның туғай өҫтө киртләсендә, 2-се (скважиналы) төркөм һыу сығанаҡтары урынлашҡан. Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары тирә-яғындағы ландшафт ҡатнаш урмандарҙан һәм ҡоро болондарҙан тора.

Тауҙар:

Йылғалар, шишмәләр:
 Йүрүҙән

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Башҡа урын-ер атамалары:

 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Мырҙалар ырыуы

 Ҡушаматтар 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. ISBN 978-5-87691-038-7.
 .

 Һылтанмалар 



 Иҫкәрмәләр 

Категория:Салауат районы ауылдары
Категория:Йүрүҙән буйындағы тораҡ пункттар
Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары