Африка

Африка — Урта һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙән көньяҡта, Атлантик океандан көнсығышта һәм Һинд океанынан көнсығышта урынлашҡан ҡитға. Шулай уҡ Африка тип материк һәм тирә-яғындағы утрауҙарҙы атайҙар. Майҙаны 30 065 000 кв.км йәки ҡоро ерҙең 20,3 %, утрауҙары менән бергә 30,2 миллион кв. км — Африка, дөйөм Ер шарының 6% һәм ҡоро ерҙең 20,4% биләй. Африка территорияһында 53 дәүләт, 4 танылмаған дәүләт һәм 5 бойондороҡһоҙлоҡ алмаған территория (утрау) урынлашҡан.

Африка халҡы 1 миллиард кешегә яҡын. Бында иң боронғо кеше — гоминид ҡалдыҡтары табылған, шуға күрә Африка кешелектең боронғо тыуған иле тип иҫәпләнә. Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis һәм H. ergaster һымаҡ ата-бабаларын иҫәпкә алғанда, гоминидтар ете миллион йыл элек йәшәгән.

Эфиопияла табылған Homo sapiens ғаиләһе ике йөҙ мең йыл элек йәшәгән, тип билдәләнә.

Ҡитға экваторҙа һәм бер нисә климат зонаһында урынлашҡан, был төньяҡ субтропик климат бүлкәтенән көньяҡ субтропик бүлкәтенә һуҙылған берҙән-бер материк. Даими яуым-төшөм һәм һуғарыу етешмәгәнлектән, климаттың тәбиғи көйләнеүе, яр буйҙарынан башҡа күҙәтелмәй.

Африканың мәҙәни, иҡтисади, сәйәси һәм социаль мәсьәләләрен африканистика фәне өйрәнә.
 Атаманың килеп сығышы 
Тәүҙәрәк Карфаген кешеләре ҡаланан ситтә йәшәгән кешеләрҙе «афри» тип атаған булған.
Был һүҙ финикия теленә afar, «саң, туҙан» тигәнде аңлатҡан. Римлеләр Карфогенды баҫып алғас профинцияны Африка тип атар булған ()Africa African Africanus Africus — Word Roots Medical Etymology. Һуңғараҡ барлыҡ билдәле булған региондарҙы һәм континентты Африка тип атағандар. Башҡа фараз буйынса «афри» халҡы исеме бербер телендәге ifri һүҙенән килеп сыҡҡан, «мәмерйә» тигәнде аңлата һәм мәмерйәлә йәшәүсе кешеләрҙе күҙ уңында тота. Был урында барлыҡҡа килгән Ифрика мосолман провинцияһы исемендә был лингвистика тамыры һаҡланып ҡалған.

Топонимдың башҡа аңлатмалары ла бар.
 I быуаттағы йәһүд тарихсыһы Иосиф Флавий был атама Авррамдың ейәне Ефер исеменән килеп сыҡҡан тип иҫәпләй, уның вариҫтары Ливияға килеп ултырған.
 aprica тигән латин һүҙе «ҡояшлы» тигәнде аңлата, был турала VI быуатта Исидор Севильский телгә ала.
 Грек телендәге αφρίκη һүҙенән тигән фаразды Лев Африканский тәҡдим итә, «һалҡын түгел» тигәнде аңлата. Ул «һалҡын» һәм «ҡурҡыныс» тигәнде аңлатҡан φρίκη һүҙенә α-ны ҡушып, һалҡын ҡурҡыныс булмаған ил тигән аңлатма бирә.
 1881 йылда египтолог Джеральд Мэсси мысыр телендәге af-rui-ka һүҙе менән бәйләй, был тыуған ил тигәнде аңлата"Nile Genesis: An Introduction to the Opus of Gerald Massey , глава III.
 Палеонтолог И. Ефремов фекеренсә, Африка һүҙе боронғо Та-Кем теленән алынған (боронғо грексә «Афрос» — күбек иле). Континентҡа һәм Урта диңгеҙгә яҡынлашҡанда, бер нисә ағым бергә ҡушылып, күбек барлыҡҡа килә.

 Географияһы 
Рельефында тигеҙлектәр өҫтөнлөк итә. Бейек һәм һуҙылып киткән тау теҙмәләре юҡ. Иң бейек нөктәһе −
Килиманджаро тауы, уның ҡарлы түбәһе 5895 м бейеклектә ята.

Ҡитға экваторҙа һәм бер нисә климат зонаһында урынлашҡан. Был ҡитға төньяҡ субтрапик климаттан көньяҡ субтрапик климатҡа һуҙылған.

Африка — иң эҫе материк. Уның күп өлөшөндә һауа температураһы +20С-тан юғары. Йыл миҙгелдәре яуған ямғыр күләме менән генә айырыла. Сахара сүллеге Африкала урынлашҡан. Бында һауа +40С-ҡа тиклем йылына.

Материк йылғаларға бай. Нил — Ер йөҙөндәге иң оҙон йылға, уның оҙонлоғо 6671 км.

 Иң ситтәге нөктәлере 
 Төньяҡ — Бланко мороно (Бен-Секка, Рас-Энгела, Эль-Абъяд) 37°20′28″ с. ш. 9°44′48″ в. д.
 Көньяҡ — Игольный мороно (Агульяс) 34°49′43″ ю. ш. 20°00′09″ в. д.
 Көнбайыш — Альмади мороно 14°44′27″ с. ш. 17°31′48″ з. д.
 Көнсығыш — Рас-Хафун мороно 10°27′00″ с. ш. 51°24′00″ в. д.

 Сәйәси бүленеше 
Африкала 55 ил һәм 5 үҙе бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән һәм танылмаған дәүләт бар. Уларҙың күбеһе бик оҙаҡ Европа дәүләттәренең колониялары булған һәм XX быуаттың 50 — 60-сы йылдарында ғына бойондороҡһоҙ була алғандар. Уға тиклем тик Мысыр (1922 йылдан), Эфиопия (Урта быуаттарҙан), Либерия (1847 йылдан) һәм КАР (1910 йылдан) бойондороҡһоҙ булғандар; КАР һәм Көньяҡ Родезияла (Зимбабве) XX быуаттың 80-90-сы йылдарына тиклем урындағы (ҡара) халыҡҡа ҡарата дискриминациялы апартеид режимы һаҡланған. Хәҙерге ваҡытта был илдәрҙең күбеһендә аҡ халыҡҡа ҡарата дискриминациялы булған режим хаким. Freedom House исемле тикшеренеү ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса һуңғы йылдарҙа күп африка илдәрендә, (мәҫәлән, Нигерияла, Мавританияла, Сенегалда, Конгола (Киншаса) һәм Экваториаль Гвинеяла) демократик режимдан авторитар режимға күсеү күҙәтеләAfrikas Mühen mit der Demokratie und das Versagen des Westens.

Ҡитғаның төньяғында Испания (Сеута, Мелилья, Канар утрауҙары) һәм Португалия (Мадейра) территориялары, алыҫтараҡ Азор утрауҙары урынлашҡан.

 Илдәр һәм территориялар Майҙаны (км²) Халҡы(белдеремәгән урында2012 йылға ҡарата) Халыҡ тығыҙлығы(км²) Баш ҡала Төньяҡ Африка: 2 381 740 35 200 000 14.8 Алжир 1 001 450 80 898 000 74 Каир 1 759 540 6 365 563 3,2 Триполи 446 550 32 382 000 70 Рабат 1 886 100 30 894 000 16,4 Хартум 163 610 10 383 000 61,6 Тунис 619 745 8 260 490 13,33 Джуба  Төньяҡ Африкалағы Испания һәм Португалия территориялары:  (Испания) 7 492, 360 2 103 992 282,5 Лас-Пальмас-де-Гран-Канария, Санта-Крус-де-Тенерифе  (Испания) 18,5 78 320 4 016 —  (Португалия) 828 247 161 308,5 Фуншал  (Испания) 12 65 500 5 311 —  (Португалия) 2 346 243 018 104 Понта-Делгада, Ангра-ду-Эроижму, Орта Көнбайыш Африка: 112 620 8 935 000 79 Котону,Порто-Ново 274,200 15 746 232 57,5 Уагадугу 10 380 1 700 000 156 Банжул 238 540 24 233 431 88 Аккра 245 857 9 690 222 39,4 Конакри 36 120 1 442 029 41 Бисау 4 033 542 000 102 Прая 322 460 21 075 000 65 Ямусукро 111 370 3 489 072 29 Монровия 1 240 000 13 218 000 11 Бамако 1 030 700 3 086 000 2,6 Нуакшот 1 267 000 13 957 000 11 Ниамей 923 768 152 217 341 167 Абуджа (Бөйөк Британияға бәйле территория) 413 7 543 18 Джеймстаун 196 722 14 100 000 51 Дакар 71 740 5 363 669 76 Фритаун 56 785 6 300 000 108 Ломе Үҙәк Африка: 1 246 700 18 498 000 14,8 Луанда 267 667 1 497 525 5,4 Либревиль 475 440 17 795 000 34 Яунде 2 345 410 67 758 000 28 Киншаса 342 000 3 999 000 12 Браззавиль 1 001 163 000 169,1 Сан-Томе 622 984 3 799 897 6,1 Банги 1 284 000 11 100 000 11,5 Нджамена 28 051 650 000 16,9 Малабо Көнсығыш Африка: 27 830 8 988 091 323 Бужумбура (бәйле территория) 60 3 500 58,3 Диего-Гарсия (танылмаған дәүләт) 46 000 1 800 000 39 Галькайо 22 000 818 159 54 Джибути 752 614 12 935 000 17,2 Лусака 582 650 37 953 838 65,1 Найроби 2 170 752 000 404 Морони 2 040 1 240 827 603 Порт-Луи 587 041 20 042 552 33 Антананариву (бәйле территория, Францияның диңгеҙ аръяғы регионы) 374 208 783 558 Мамудзу 118 480 15 400 000 118 Лилонгве 801 590 21 397 0002007 ҡарата 25 Мапуту (танылмаған дәүләт) 116 000 3 900 000 18 Гарове (бәйле территория, Францияның диңгеҙ аръяғы регионы) 2 517 800 000декабрь 2007 йыл 308 Сен-Дени 26 338 ~10,186,063 343 Кигали 451 ~80,6992005 йыл 178 Виктория 637 657 9 558 666 13 Могадишо (танылмаған дәүләт) 137 600 3 500 000 25 Харгейса 945 090 37 849 1332006 йыл 41 Додома 236 040 30 900 000 119 Кампала 117 600 4 401 0092005 йыл 37 Асмэра 1 104 300 75 067 0002006 йыл 70 Аддис-Абеба Көньяҡ Африка: 600 370 1 639 8332006 йыл 3 Габороне 390 580 13 349 000 33 Хараре 30 355 2 125 2622007 йыл 62 Масеру 825 418 ~1 820 9162005 йыл 2,5 Виндхук (бәйле территория, Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы) 38,6 56Дауамлы халҡы юҡ, сөнки был территориялар тәбиғи заповедниктар тип иғлан ителгән. 56 кеше — ғилми станция персоналы 18 — 17 363 1 141 000 59 Мбабане 1 219 912 43 786 828 39 Блумфонтейн, Кейптаун, ПреторияКейптаун — закон сығарыу, Претория — административ, Блумфонтейн — мәхкәмә баш ҡалалары.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Һылтанмалар 

Категория:Африка
Категория:Донъя ҡитғалары