Төрки халыҡтар

Төркиҙәр (төрки халыҡтарНаучно-редакционный совет, председатель Чубарьян А. О. Научный редактор Л. М. Минц. Иллюстрированная энциклопедия «Руссика». 2007. ISBN 978-5-373-00654-5, төрки телле халыҡтар) — төрки телдәрҙә һөйләшкән һәм төрки сығышлы халыҡтарҙың этно-лингвистик берләшмәһеТавадов Г. Т. Этнология. Учебник для вузов. — М.: Проект, 2002. — 352 с. — С. 106.Этнопсихологический словарь. / Под ред. В. Г. Крысько, Д. И. Фельдштейна. — М.: МПСИ, 1999. — ISBN 5-89502-058-5.

Төркиҙәрҙең күпселеге — мосолмандар, шулай уҡ православие христиандары (ғағауздар, куманлылар, сыуаштарҙың төп өлөшө, алтайҙар, татарҙар, хакастар һәм яҡуттарҙың бер өлөшө), йәһүдтәр (ҡарайымдар һәм ҡырымсаҡтар), буддистар (һары уйғырҙар, саларҙарҙың бер өлөшө, тарбағатай ҡырғыҙҙары, тывалар), бурханистар (алтайҙар), тәңреләр һәм шамансылар (долгандар, телеуттар, хакастар, шорҙар, яҡуттар) бар.

Хәҙерге төрки телле халыҡтар үҙҙәренең тарихи ареалынан ситтә киң таралған. Уларҙың күпселеге Евразияла, төрлө дәүләттәр территорияларында — Үҙәк Азияла (шул иҫәптән Ҡытайҙа) һәм Рәсәйҙең Алыҫ КөнсығышындаАхатов Г. Х.. Диалект западносибирских татар. Уфа, 1963, 195 с., ә көнбайышта — Яҡын Көнсығышта, Кавказда, Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европала йәшәй.

Төркиҙәр (аҙсылыҡты тәшкил иткәндәре) Көнбайыш Европа, Австралия, Төньяҡ Африка дәүләттәрендә лә бар. Иң ҙур урынлашыу территорияһы — Рәсәй, ә халыҡ һаны — Төркиәлә. Глобалләшеү һәм башҡа халыҡтар менән интеграцияның көсәйеүе уларҙың донъяның башҡа төбәктәрендә — Америкала һәм Көнбайыш Европала таралыуына килтерә.

 Этнонимдың килеп сығышы 
türk (иҫке төрки 15x15пкс|Old turkic letter UK17x17пкс|Old turkic letter R215x15пкс|Old turkic letter U17x17пкс|Old turkic letter T2 TürükKultegin’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG  Khöshöö Tsaidam MonumentsBilge Kagan’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG  Khöshöö Tsaidam Monuments йәки 𐰜𐰇𐰛 𐱅𐰇𐰼𐰰 Kök Türük 𐱅𐰇𐰼𐰛 TürkTonyukuk’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG  Bain Tsokto Monument, , иҫке тибет: duruggu / durguTarihte Türk devletleri, Volume 1.  Ankara Üniversitesi Basımevi, 1987. page 1.Moše Weinfeld. Social Justice in Ancient Israel and in the Ancient Near East.  1995. page 66: «For the concept of durgu | duruggu and its connection to piY (in its meaning „origin“), see H. Tadmor, (above n. 25), p. 28, n.», пиньинь: Tūjué, урта ҡытай теле: , урта грек теле Τούρκοις) этнонимын тәүге тапҡыр телгә алыу VI быуат төркиҙәренә ҡарай. Төрки этнонимы тураһында беренсе тапҡыр ҡытай йылъяҙмаларында телгә алына һәм 542 йылға ҡарайАкишев К. История Казахстана, 1996 (1 том). С. 296. 568 йылда төрки ҡағаны Сильзибул Юстин II-гә илселәр ебәрә һәм шул саҡта Византия тарихсылары Менандр һәм Феофан төркиҙәр тураһында Европа йылъяҙмаларында тәүге тапҡыр хәбәр итәВ начале четвертого года царствования Юстина в Византию прибыло посольство от турок. (Менандр. Отрывок 18). Бага-Ишбар хандың Ҡытай императоры Вэнь-диға яҙған хатында Бага-Ишбар «төркиҙәрҙең бөйөк ханы» тип тасуирлана.

XX быуат башында дат төркиәтсеһе һәм Дат король ғилми йәмғиәте президенты Вильгельм Томсендың этнонимды иртә анализлауына нигеҙләнгән версия терминдың «торук» йәки «турук» һүҙенән килеп сығыуын күҙаллай. Күпселек төрки телдәрҙән уларҙы «тура баҫып тороусы» йәки «көслө», «тотороҡло» тип тәржемә итергә мөмкин. Шуның менән бергә күренекле совет төркиәтсеһе академик В. В. Бартольд Томсендың был гипотезаһын кире ҡаға. Төркиҙәрҙең текстарын ентекле анализлау нигеҙендә ул терминдың «туру» (ҡуйылыш, законлылыҡ) һүҙенән килеп сығыуы ихтимал тигән һығымтаға килә. Төрки ҡағаны хакимлығы аҫтындағы халыҡты «туркім будуным», йәки «мин идара иткән халыҡ» тип аталыуын билдәләй.

А. Н. Кононов та, В. В. Бартольд һымаҡ, «төрки» һүҙенең тәүге мәғәнәһен «көслө, ныҡлы», тип иҫәпләйКононов А. Н. Опыт анализа термина тÿрк // Советская этнография. — 1949. — № 1. — С. 40—47..

Боронғо төрки телендә türk һүҙе «өлгөрөп еткән, ҡөҙрәт ирешкән» тигәнде аңлата. Шундай уҡ мәғәнә менән боронғо төрки ҡомартҡыларында ла осрай: türk oγuz, türk sir, türk qιvçaq, türk Bilge qaγanДревние тюркские языки , 2004 — Кормушин И. В. (С.7 ).

«Төрки» этнонимы иран сығышлы — «тур» һүҙенән булыуы мөмкин. Иран "тур"ының төрки «тюр»ға (tÿr) күсеүе фонетик яҡтан тәбиғи, ә -к ялғауы ирандар һәм төркиҙәр араһында этник атамаларға хасЕремеев Д. Е. «Тюрк» — этноним иранского происхождения? (К проблеме этногенеза древних тюрков)  // Советская этнография. — 1990. — № 3. — С. 129—135.. 

 Антропологияһы 

 Тел 

 Үҙәк Азияның иртә төрки халыҡтарының этногенезы 

 Үҙәк Азияла һәм уның оазистарында боронғо төрки халыҡтар 

 Тарихы 

 Төрки ҡағанаты һәм төрки халыҡ 

 Боронғо төрки яҙмаһы һәм әҙәбиәт 

 Төрөгөш ҡағанаты һәм уның төрки халҡы 

 Уйғыр ҡағанаты һәм уның төрки халҡы 

 Болгар батшалығы һәм Хазар ҡағанаты 

 Ҡараханид ҡағанаты һәм уның төрки халҡы 

 Хорезм, Ғәҙнәүиҙәр дәүләте, Уғыҙ ҡағанаты, Сәлжүктәр империяһы һәм төрки халҡы 

 Бәшнәктәр һәм евразия далалары ҡыпсаҡтары 

 Төрки халыҡ 

 Ғәрәп хәлифәлегенең һәм Мысырҙың төрки халҡы 

 Сыңғыҙхан һәм Сыңғыҙиҙар дәүерендә төрки халыҡ 

 Урта Азияның төрки халҡы Аҡһаҡ Тимер һәм Тимериҙәр дәүерендә 

 XIII—XVIII быуат осоронда Ирандың һәм Һиндостандың төрки халҡы. 

 Ғосман империяһының төрки халҡы 

 Рәсәй империяһының төрки халҡы 
XVI—XVIII быуаттарҙа тәүҙә Урыҫ дәүләте, ә һуңынан, Петр I реформаларынан һуң, Рәсәй империяһы составына элекке төрки дәүләттәр йәшәгән Алтын Урҙа ерҙәренең күпселеге инә (Ҡаҙан ханлығы, Әстерхан ханлығы, Себер ханлығы, Ҡырым ханлығы, Нуғай Урҙаһы). XIX быуатта Рәсәй Көнсығыш Кавказ аръяғының, шулай уҡ Урта Азияның бер нисә әзербайжан ханлығын ҡуша.
мини|1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәй империяһында төркиҙәрҙең урынлашыу картаһы
Татарҙар — Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Волга буйында, Уралда, Себерҙә, Ҡаҙағстанда, Урта Азияла, Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында һәм Алыҫ Көнсығышта йәшәүсе төрки этник төркөм.

Рәсәйҙә урыҫтарҙан ҡала халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урында тора. Өс төп этнотерриториаль төркөмгә: Волга-Урал, Әстерхан һәм Себер татарҙарына бүленәләр. Татарҙар Татарстан Республикаһы халҡының яртыһынан ашыуын (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 53,15 %) тәшкил итә. Татар теле алтай телдәре ғаиләһенең төрки төркөмө ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай һәм ике диалектҡа: мишәр (көнбайыш) һәм Ҡазан (урта) диалекттарына бүленә.

Ғилми берләшмәлә сыуаш төркиҙәре Волга буйы болғарҙары вариҫтары тип һанала. Болғар-сыуаш этнотел күсәгилешлеге проблемаһы хәҙер бер һүҙһеҙ һәм ыңғай хәл ителгән тип иҫәпләргә мөмкин. Һәр хәлдә, был проблема менән ныҡлап шөғөлләнгән төркиәтсе-компаративистар әлеге ваҡытта сыуаш телен булғар төрки телдәре төркөмөнөң берҙән-бер тере теле тип таный. 1970 йылда Н. И. Егоров яҙып алған һуңғы легендаға ярашлы, сыуаш халҡы Сувар батыр тоҡомо. Ул Болғар менән бергә диңгеҙҙә кәмәлә йөҙөп барған принцесса Хантесланы күрә. Болгар кәмәне һайлай, ә Сувар кәмәлә булғанды һайлайДимитриев В. Д. Чувашские исторические предания: Очерки истории чувашского народа с древних времен до середины XIX века. / Второе, дополненное издание. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1993.. Икенсе гипотеза буйынса сыуаштар — савирҙар ырыу-ҡәбилә берләшмәһе вариҫтары, улар төньяҡҡа күсеп киткәндәр. Ибн-Фаҙлан хәбәр итеүенсә, улар суваз исеме менән билдәле һәм Алмуш бойороғо буйынса 922 йылда башҡа суварҙар менән бергә исламды ҡабул итеүҙән баш тарта һәм улар, үҙ башлығы Вираг менән урманға китеп, буласаҡ сыуаш халҡының формалашыуына нигеҙ һалаДимитриев В. Д. Чувашские исторические предания. Часть 1. О жизни и борьбе народа с древних времен до середины XVI века. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1983. — 111 с.Чуваши: этническая история и традиционная культура Иванов В. П., Николаев В. В., Димитриев В. Д. 1. Прародина Чувашей..

Башҡорттар — төрки телле милләт, Башҡортостан Республикаһының һәм шул уҡ исемдәге тарихи-география өлкәнең төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттар үҙҙәренең тарихи йәшәйеш төбәктәре булған Силәбе, Ырымбур, Свердловск, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, шулай уҡ Татарстан Республикаһында һәм Пермь крайында күпләп көн итә. Бынан тыш башҡорттар Рәсәй Федерацияһының бөтә биләмәләрендә лә, Яҡын һәм Алыҫ сит илдәрҙә лә бар.

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәй Федерацияһында 1 584 554 башҡорт йәшәй, шуларҙың 1 172 287-һе — Башҡортостан Республикаһында. Башҡорт теле Алтай ғаиләһе төрки төркөмөнөң көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған диалект структураһы бар. Дин тотҡан башҡорттар — мосолман-сөнниҙәр.

Башҡорт ҡәбиләләренең формалашыу тарихында ете тарихи-этнографик ҡатлам айырыла:

 боронғо башҡорт (бөрйән, уран, үҫәргән һ.б.),
 иртә фин-уғыр-самодий (һыҙғы, терһәк, ыуаныш, өпәй һ.б.),
 болғар-мадъяр (бүләр, танып, йәнәй юрматы һ.б.),
 уғыҙ-ҡыпсаҡ (әйле һ.б.),
 ҡыпсаҡ (ҡаңлы, ҡошсо, ҡыпсаҡ, мең, табын, тиләү, гәрәй һ.б.),
 нуғай (ноғай бөрйән, нуғай-Юрматы һ.б.),
 Волга-Урал төбәге һәм Урта Азия халыҡтары менән этник аралашыуға бәйле ҡатлам (ҡаҙаҡтар, мишәрҙәр, татарҙар һ.б.)

Нуғайҙар, нуғайҙар — Төньяҡ Кавказда, Түбәнге Волга буйының көньяғында, Ҡырымда, шулай уҡ Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында (XIX быуат уртаһына тиклем), Волга һәм Яйыҡ (Урал) араһындағы далаларҙа (XVI быуат уртаһына тиклем) һәм хәҙерге Ҡаҙағстандың көнбайышында йәшәгән төрки халыҡ (XVI быуат аҙағына тиклем — XVI быуат башына тиклем: төньяҡ-көнсығышта — Көнбайыш-Себер уйһыулығына, төньяҡ-көнбайышта күскенселәре Ҡаҙан ханлығына, көньяҡ-көнбайышта — Арал диңгеҙе районына һәм Каспий диңгеҙенең төньяғына тиклем барып етәләр.

Киң таралған гипотезаға ярашлы, хәҙерге яҡуттарҙың ата-бабалары булып Байкал аръяғына XIV быуатҡа тиклем йәшәгән ҡурыҡан һун сығышлы күсмә төркөм тора. Ҡурыҡандар, үҙ сиратында, Байкал күленә районына Йәнәсәй йылғаһы аръяғынан килгәнПроисхождение якутов V.A. Stepanov «Origin of Sakha: Analysis of Y-chromosome Haplotypes»  Molecular Biology, 2008, Volume 42, No 2, p. 226—237,2008.

Алтайҙар — Алтайҙың төп халҡы. Улар ҙа телеуттар, теленгиттар, ҡумандылар һәм тубалар кеүек этник төркөмдәрҙе үҙ эсенә ала. Әлеге ваҡытта башлыса Алтай Республикаһында йәшәйҙәр.

 XVI—XIX быуаттарҙа Урта Азия төрки халҡы 

 Урта быуаттар һәм ренессанс дәүерендә Кавказдағы төрки дәүләттәр 

 Ҡытайҙың төрки халыҡтары 

 Мәҙәниәт һәм донъяға ҡараш 

 Төрки ҡәбиләләр һәм ырыуҙар 

 Хәҙерге төрки халыҡтар 
250px|right|Донъяла һөйләшеүселәр һаны буйынса төрки телдәр
Төрки халыҡтар исемлеге халыҡ иҫәбе кәмеү тәртибендә төҙөлгән. Халыҡтың милли-дәүләт берәмектәренә уның милли теле рәсми статусына эйә булғандар ғына ҡарай. билдәле бер этник төркөм өсөн традицион булған диндәр кенә атала.

+ Төрки халыҡтарҙың һаны, милли-дәүләт берәмектәре һәм дине Халыҡ атамаһы  Баһалау иҫәбе  Милли-дәүләт берәмектәре  ДинеТөрөктәр 67,6 млн; ;  Ислам (суннизм), алавизм, алевизмҮзбәктәр 35,3 млн  Ислам (суннизм)Әзербайжандар 29,8 млн, шул иҫәптән Нахичеван Автономиялы Республикаһы;  (Россия); , шул иҫәптән Көнбайыш Әзербайжан, Көнсығыш Әзербайжан, Ардебиль, Зенджан  Ислам (шиизм, суннизм)Ҡаҙаҡтар 16,5 млн;  Или-Ҡаҙаҡ автономлы округы, Баркёль-Ҡаҙаҡ автономлы өйәҙе, Моры-Ҡаҙаҡ автономлы өйәҙе, Аксай-Ҡаҙаҡ автономлы өйәҙ (Ҡытай)  Ислам (суннизм)Уйғырҙар 12,9 млн Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы (Ҡытай)  Ислам (суннизм)Төркмәндәр 8 млн  Ислам (суннизм)Татарҙар 6,8 млн   (Россия)  Дацюань-Татар милли волосы (Ҡытай) Ислам (суннизм), православиеҠырғыҙҙар 6 млн;  Ҡыҙылһыу-Ҡырғыҙ автономлы округы (Ҡытай)  Ислам (суннизм)Башҡорттар 2 млн (Россия)  Ислам (суннизм)Ҡашҡайҙар 1,7 млн  нет  Ислам (шиизм)Сыуаштар 1,5 млн (Россия)  православиеХөрәсән төркиҙәре 1 млн  нет  Ислам (шиизм)Ҡарағалпаҡтар  836,6 мең (Үзбәкстан)  Ислам (суннизм)Ҡумыҡтар 565 830 (2021)., ,  (Россия)  Ислам (суннизм)Ҡырым татарҙары 500 мең — 5 млнМусафирова, О. «Мустафа, сынок, прошу тебя — прекрати…»  // Новая газета.Около 500 тыс. в странах бывшего СССР, Румынии и Болгарии, и от 100 тыс. до нескольких сот тысяч в Турции. Статистика по национальному составу населения в Турции не публикуется, поэтому точные данные неизвестны. Согласно законодательству Украины и документам ООН — Автономная Республика Крым (Украина). С 2014 г. фактически присоединена к России, согласно её законодательству — Республика Крым. Ислам (суннизм)Сахалар 500,8 мең (Россия)  православие, шаманлыҡ, тәңреселекАфшарҙар 350 мең  нет  Ислам (шиизм), Ислам (суннизм)Ҡарасайҙар 346 мең (Россия)  Ислам (суннизм)Тывалар 273,1 мең   (Россия) Тибет буддизмы, шаманлыҡҒағауздар 177,1 мең (Молдавия)  православиеБалҡарҙар 112,9 мең   (Рәсәй)  Ислам (суннизм)Нуғайҙар 210 мең — 4 млн    (Рәсәй), (Румыния), (Төркиә) Ислам (суннизм)Саларҙар 104,5 мең   Сюньхуа-Салар автономлы өйәҙе, Цзишишань-Баоань-Дунсян-Салар автономиялы өйәҙе (Ҡытай) Ислам (суннизм), тибет буддизмыХакастар 75 мең  (Россия) православие, шаманлыҡ, тәңреселекАлтайҙар 70,8 мең  (Россия) Бурханизм, шаманлыҡ, православие)Һалаҫтар 42 мең  юҡ  Ислам (шиизм)Эйну 30 мең(?)  юҡ  АлевизмҺары уйғырҙар 13,7 мең   Сунань-Югурский автономиялы өйәҙе (Ҡытай) Тибет буддизмы, шаманлыҡДолгандар 13 мең 22px Таймыр Долган-Ненец районы (Рәсәй) Тәңреселек, шаманлыҡ, православиеХотондар 11 тыс.  юҡ  Ислам (суннизм), тибет буддизмыШорҙар 8 тыс.  юҡ  православие, тәңреселек, шаманлыҡҠумандылар 2,9 мең  юҡ  православие, шаманлыҡ, тәңреселекТелеуттар 2,7 мең  юҡ  православие, шаманлыҡ, тәңреселекҠарайымдар 2 мең  юҡ  КараимизмФуюй ҡырғыҙҙары 1,2 мең  юҡ  Ислам (суннизм)Ҡырымсаҡтар 1 мең  юҡ  ИудаизмТофалар 800 кеше  юҡ  Шаманлыҡ, православиеЧулымдар 355 кеше  юҡ  православиеЦаатандар 282 кеше  юҡ  Шаманлыҡ, тибет буддизмыИли-төркиҙәр 177 кеше  юҡ  Ислам (суннизм)

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 




 Гумилёв Л. Н. История народа хунну
 Гумилёв Л. Н. Древние тюрки 
 Мингазов Ш. Доисторические тюрки
 Безертинов Р. Древнетюркское мировоззрение «Тэнгрианство»
 Безертинов Р. Тюрко-татарские имена
 Файзрахманов Г. Л. Древние тюрки в Сибири и Центральной Азии 
 Закиев М. З. Происхождение тюрок и татар.— М.: Инсан, 2002. — 496 с. — ISBN 5-85840-317-4
 Войтов В. Е. Древнетюркский пантеон и модель мироздания в культово-поминальных памятниках Монголии VI—VIII веков. — М., 1996.
 Тюркские народы Восточной Сибири / сост. Д. А. Функ; отв. ред.: Д. А. Функ, Н. А. Алексеев ; Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — М.: Наука, 2008. — 422 с. — (Народы и культуры). — ISBN 978-5-02-035988-8
 Аяган Б. Г. Тюркские народы: энциклопедический справочник. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — 382 с.:ил. — ISBN 9965-9389-6-2
 Тюркские народы Сибири / Отв. ред. Д. А. Функ, Н. А. Томилов; Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН; Омский филиал Института археологии и этнографии СО РАН. — М.: Наука, 2006. — 678 с. — (Народы и культуры). — ISBN 5-02-033999-7
 Тюркские народы Крыма: Караимы. Крымские татары. Крымчаки / Отв. ред. С. Я. Козлов, Л. В. Чижова. — М., 2003. — 459 с. — (Народы и культуры). — ISBN 5-02-008853-6
 Кляшторный С. Г. Древнетюркская надпись на каменном изваянии из Чойрэна // СНВ. Вып. XXII. М.: 1980. С. 90—102.
 Кляшторный С. Г. Версия древнетюркской генеалогической легенды у Ал-Бируни // Средневековый Восток. История. Культура. Источниковедение. М., 1980
 Савинов Д. Г. Антропоморфные изваяния и вопрос о ранних тюрко-кыргызских связях // Тюркологический сборник 1977. М., 1981
 Кляшторный С. Г., Савинов Д. Г. Степные империи древней Евразии. СПб: 2005





 Һылтанмалар 
 Древнетюркский словарь
 Тексты и варианты киргизского эпоса «Манас». Исследования. Исторические, лингвистические и философские аспекты эпоса. «Малый эпос» киргизов. Киргизский фольклор. Сказки, предания, обычаи

Категория:Төрки халыҡтар