Стәрлетамаҡ

Стәрлетамаҡ — Башҡортостандың көньяғында, Ашҡаҙар йылғаһы буйында урынлашҡан ҡала. Барлыҡ күрһәткестәр буйынса республикала икенсе урында.

«2014 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең иң төҙөк ҡалаһы» Бөтә Рәсәй конкурсы йомғаҡтары буйынса Стәрлетамаҡ 100 меңдән күберәк кеше йәшәгән ҡалалар араһында ил буйынса 1-се урынды алдыОпределены победители конкурса на звание самых благоустроенных поселений России — Официальный сайт Минстроя России, 13 ноября 2015 года .

География

Тарих
Бөйөк Октябрь революцияһына тиклемге осорҙа ҡала Ырымбур губернаһының, ә 1865 йылдан Өфө губернаһының   Стәрлетамаҡ өйәҙенең  үҙәге булған.

 Билдәле шәхестәр 
 Авдошкин Семён Егорович (15.08.1918—9.03.1963), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944).
 Вәхитов Ғәҙел Ғәләүетдин улы (31.12.1928), ғалим-инженер‑нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1999), техник фәндәр докторы (1965), профессор (1967). Татар АССР‑ының 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт премияһы (1984), СССР Министрҙар Советы премияһы (1981), И. М. Губкин исемендәге премиялар (1969, 1981) лауреаты. Ленин (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. Татар АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника хеҙмәткәре (1965), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1996), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1980)Башҡорт энциклопедияһы — Вәхитов Ғәҙел Ғәләүетдин улы . 
 Гәрәев Вячеслав Юрьевич (10 август 1957 йыл) — педагог, йәмәғәтсе. 1991 йылдан Нефтекама ҡалаһының 1-се лицейы директоры. 
 Зарипов Ирек Айрат улы (27.03.1983), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Ванкувер Паралимпиадаһының 4 тапҡыр чемпионы, Сочи олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, Рәсәй терәк-хәрәкәт ағзалары зарарланған инвалидтарҙың физкультура һәм спорт федерацияһы беренсе вице-президенты, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре.
 Етеханов Билал Исмәғил улы (12.03.1934—12.02.2011), инженер-механик. 1959—1986 йылдарҙа «Авангард» заводының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан — махсус конструкторлыҡ-технология бюроһы начальнигы, 1984 йылдан — баш инженер. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1985). «Почёт Билдәһе» ордены (1976) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Ульяновск өлкәһе Иҫке Кулатка районы Александровка ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Етеханов Билал Исмәғил улы .  
 Ғәли Ибраһимов (16.01.1919—26.11.1989), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, БАССР-ҙың (1969) һәм РСФСР-ҙың (1979) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1983).
 Киреева Зоя Михайловна (28.10.1947), театр актёры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы.
 Кривошеев Александр Сергеевич (25.01.1964), ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1994)Башҡорт энциклопедияһы — Кривошеев Александр Сергеевич . 
 Новиков Олег Валерьянович (16.01.1939—6.02.1990), архитектор, 1974 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының  атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985)Башҡорт энциклопедияһы — Новиков Олег Валерьянович .
 Рутман Григорий Иосифович (22.02.1929—21.06.2001), ғалим-химик-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1983), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1989), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1978). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. 
 Станотин Иван Степанович (1.09.1912—1994) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1952—1963 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Һарытау өлкәһенең Чиганак ауылынанПРИЗВАНИЕ - СЛУЖИТЬ ЛЮДЯМ главы города от основания и до наших дней. Станотин Иван Степанович.
 Таймаҫов Салауат Усман улы (23.10.1949), тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000), доцент (2000).
 Филимонов Александр Николаевич (22.11.1927—17.08.1999) — совет нефтсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1968) һәм почётлы нефтсеһе. Ленин (1971) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) ордендары кавалеры. Ханты-Манси автономиялы округы Нефтеюганск ҡалаһының почётлы гражданы (1997)Башҡорт энциклопедияһы — Филимонов Александр Николаевич .
 Шакирова Рима Шәһит ҡыҙы (23.10.1948), Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһының 1996—2009 йылдарҙағы художество етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
 Шумейко Григорий Григорьевич (12.12.1923—1.05.1977), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танк взводы командиры (1945). Артабан юғары хәрби училище уҡытыусыһы, гвардия полковнигы (1966). Советтар Союзы Геройы (1945)Башкирская энциклопедия — Шумейко Григорий Григорьевич .
 Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы (15.10.1890—25.11.1959), совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1919 йылдың июленән 1920 йылдың октябренәсә Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944).
 Ядренников Василий Иванович (27.03.1929—5.12.2017), хужалыҡ эшмәкәре. 1970—1989 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы управляющийы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1991) һәм БАССР‑ҙың (1978) атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). Ленин (1986), Октябрь Революцияһы (1981) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (1996). Сығышы менән хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл Армия районы Боровое ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Ядренников Василий Иванович.
 Венер Зәйнулла улы Ғәлиев (01.07.1975) — спортсы, башҡорт тәбиғәтен һаҡлаусы.

 Уҡыу йорттары 
 Өфө дәүләт авиация техник университеты филиалы (ябылды)
 Өфө дәүләт нефть техник университеты филиалы
 Башҡорт дәүләт университеты филиалы
 Башҡорт иҡтисади-хоҡуҡ техникумы филиалы
 Урал физик культура университеты филиалы (2018 йылда ябылды)

 Мәҙәниәт 
Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры
Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры

 Иҡтисад 
Стәрлетамаҡ ҡалаһы сәнәғәте бөгөнгө көнгә химик предприятиялары, станоктар төҙөү. аҙыҡ-түлек, һәм сауҙа предприятияларынан тора
Химия заводтары:
ААЙ "Синтез-Каучук", ААЙ "Стәрлетамаҡ нефтехимик заводы", ААЙ "Башҡорт Сода компанияһы"(элек айырым торған "Каустик" һәм "Сода" заводттары берләшмәһе), Хайледбергцемент Рус филиал ЯСЙ, "Авангард" ФҠП, "Башпласт" ЯСЙ. 
Энергия етештереү предприятиялары:
Стәрлетамаҡ ЙЭҮ, Яңы Стәрлетамаҡ ЙЭҮ
Ауыр сәнәғәт предприятилары

Стәрлетамаҡ механик заводы ЯСЙ, Стәрлетамаҡ вагондар ремонтлау заводы ААЙ. Ҡыҙыл пролетарий ААЙ.

Элекке ваҡытта 1980- 1990 йылдарҙың башына  тиклем Стәрлетамаҡ машиналар төҙөү заводында МСТА-С үҙе йөрөгән артиллерия машиналары сығарыла ине.1990-сы йылдарҙа бөтә  производствоны Свердловск өлкәһенә күсерҙеләр. Шул уҡ ваҡытта Стәрлетамаҡ теүәл станоктарын эшләү заводы эшләп ябылып китте.

Аҙыҡ түлек предприятиялары

ААЙ "Стәрлетамаҡ икмәк бешереү комбинаты", АЙ "Стәрлетамаҡ икмәк продукттары комбинаты"(Элеватор),  АЙ Стәрлетамаҡ һөт комбинаты-Аллат, Стәрлетамаҡ  һыра һәм эсемлектәр сығарыу "Шихан"   комбинаты (Хейнекен составында) ЯСЙ, Башспирт АЙ-нең  Стәрлетамаҡ спирт-араҡы комбинаты,СНХЗ-М-ит комбинаты.

 Транспорт 
 Юл транспорты 
Стәрлетамаҡ ҡалаһында юл транспорты  троллейбус, автобус,  маршрут таксиҙарынан төҙөлгән.
Троллейбус 
1961 йылдың башынан  йөрөй башлай һәм бөгөнгө көнгә 10-дан  артыҡ маршрутты хеҙмәтләндерә. Үҙенең депоһы  бар, 2014 йылда икенсе депоһы ябылды. Троллейбус ситемаһы менән  "Стәрлетамаҡ троллейбус идаралығы" МУП идара итә. 
Автобус һәм микроавтобус
Стәрлетамаҡта автобустар йөрөүө насар үҫешкән. Әммә райондар-ара аралашыу өсөн Стәрлетамаҡта автовокзал  һәм ҡаланың бер урынында автостанцияһы бар.Автобустар  йөрөйүө Башавтотранс ДУП  идаралығында.  Күп маршруттар микроавтобустар менән ҡулланыла. Микроавтобустар маршрут таксиҙары менән идара иткән предприятиялар ҡалала күп. Улар троллейбустар һәм автобустарҙы ҡыҫырға маташа.
Йөк ташыу компаниялары
Стәрлетамаҡта Башавтотранс, һәм башҡа  йөк ташыу компанияларының базалары бар.  
 Тимер юл транспорты 
Ҡала аша  РТЮ-ның Куйбышев тимер юлдары үтә, Тимер юл вокзалы бар.
Авиация
Стәрлетамаҡтан 15  километр алыҫлыҡта  эшлмәгән Стәрлетамаҡ аэропорты урынлашҡан. Ул аэропорттан 1997 йылға тиклем район һәм төбәк-ара (Мәскәүҙең "Быково" аэропортына тиклем) рейстар яһалған.  Хәҙерге ваҡытта Өфө һауа юлдары компанияһының АН-2 самолеттары ултырыш яһай, бәләкәй осоу средстволары (дельтоплан,параплан) килеп ултыра.
 Торлаҡ-коммуналь һәм инфраструктура ойошмалар 
Стәрлетамаҡ водоканалы (Һыу менән тәьмин итеү компанияһы) — ябыҡ акционерҙар йәмғиәте, ҡала халҡын һыу менән тәьмин иткән ойошма. Уның биш һыу алыу пункты бар (Берхомут, Аскен-куль, Ашҡаҙар, Ергән, "Каустик").

 Матбуғат баҫмалары 
Ашҡаҙар гәзите
Стәрлетамаҡ ҡала Советы һәм яҙыусылар ойошмаһының ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис гәзите. Ойоштороусылары: Стәрлетамаҡ ҡала Советы һәм яҙыусылар ойошмаһы. 1990 йылдың ғинуар айынан башлап аҙнаға 1 тапҡыр сыға. 237 000 д.
Гәзит сайты: http://ashkadar.pressarb.ru/  (башҡорт теле)
Стәрлетамаҡ эшсеһе (Стерлитамакский рабочий) Стәрлетамаҡ ҡала Советы һәм Ҡала округының хакимиәтенең  ижтимағи-сәйәси гәзите. 1917 йылдың майынан баҫылып сыға.Аҙнаға 5 тапҡыр сыға. 
http://srgazeta.ru/  (урыҫ теле)

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар24773611783112990547,6 %52,4 % 2002 йыл 9 октябрь26436212080914355345,7 %54,3 % 2010 йыл 14 октябрь273486 124895 148591 45,7 % 54,3 %

 Һылтанмалар 


 Иҫкәрмәләр 

Категория:Стәрлетамаҡ
Категория:Башҡортостан ҡалалары
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре
Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар
Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар
Категория:Элекке баш ҡалалар
Категория:Башҡортостандың баш ҡалалары