Тирлән

Тирлән () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4427 кеше.
Почта индексы — 453530, ОКАТО коды — 80211848001.

 Тарихы 
Тирлән ҡасабаһы 1801 йылда Тирлән йылғаһында ярҙамсы «сүкеү станоктары булған завод» төҙөлөшө башланыу менән барлыҡҡа килә, ҡатай ырыуы башҡорттары ере. Тирлән заводына заводсы Дарья Пашкова (Мясникова) нигеҙ һала. 1803 йылдан алып дүрт сүкештә Белорет заводынан килтерелгән суйынды тимергә әйләндергәндәр. Заводта унан ике саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Березовка ауылынан крәҫтиәндәр эшләгән. Ауылда 243 йорт булған, унда 1125 крәҫтиән йәшәгән. 1866 йылда Тирләндә Березовка ауылы менән бергә 1699 ир-ат һәм 1856 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән, 1520 йорт булған. Березовка ауылы һуңынан 1928 йылда Белорет ҡала советына буйһонған Тирлән эшселәр ҡасабаһы составында була.

 Хәҙерге осор 
1940 йылдың 2 июненән 2004 йылдың 17 декабренә тиклемге осорҙа Тирлән эшселәр ҡасабаһы РСФСР Юғары Советы Президиумының «БАССР хеҙмәтсәндәре депутаттарының Белорет ҡала советы башҡарма комитетына административ-хужалыҡ йәһәтенән буйһоноу тураһында»ғы указы нигеҙендә Белорет ҡала депутаттары Советына буйһона.

2004 йылдан алып ауыл статусына эйә һәм шул уҡ исемдәге ауыл советы үҙәге булып тора.
Элемтә һәм телевидение
Ауыл биләмәһендә кәрәҙле операторҙарҙың (Билайн, Мегафон, МТС) вышкалары ҡуйылған һәм эшләй. Мегафон менән МТС-тың дөйөм антеннаһы ауылдың көньяҡ өлөшөндә Беренсе май урамы аҙағында иҫке дауахана районына ҡуйылған.

РФ Һаҡлыҡ банкыһының Беренсе май урамы мөйөшөндә һәм Почта тыҡрығында бер банкоматы бар. Был йортта Рәсәй Федерацияһы почтаһы һәм Рәсәй Һаҡлыҡ банкыһы бүлексәһе урынлашҡан.

 Атама этимологияһы 
Тирләнде әллә немецтар, әллә шведтар төҙөгән, шуға күрә атамаһын немец теленән тәржемәләргә кәрәк тип фараз итеүселәр бар, улар «Йәнлектәр иле» тигән «тәржемә» яһап та ҡуйған. Был уйҙырма хатта «Белорет энциклопедияһы» кеүек баҫмаға ла барып ингән (Н. Вавилова мәҡәләһе). Әммә Пётр Иванович Рычков үҙенең «Топография Оренбургская»Рычков П. И. Топография Оренбургской губернии. 1762 г. тигән китабында: «Река Тирлян, она же Терден» тип яҙып ҡалдырған.

Профессор Фирҙәүес Хисамитдинова «Башкирская ойконимия 16-19 веков» тигән китабында Пётр Рычков башҡорт теленең көнсығыш диалектын теркәгән, тип яҙаХисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия 16-19 вв.-Уфа: Баш. кн.изд-во, 1991.. Бишенсе рәүиз мәғлүмәттәре буйынса 1795 йылда Тирлән телгә алынмай, унда Берёзовка ауылы күрһәтелгән. «Переписи населённых мест Оренбургской губернии за 1868 год» рәүиз документтарында ҡайһы бер ауылдар ике атамалы тип әйтелә, улар араһында Тирлән заводы — Берёзовка. ХХ быуат башында бында инде Тирлән заводы.

Оло йәштәгеләр һаман әле Тирлән түгел, Кирлән тип һөйләшә. Ҡарҙай һалҡын һыулы Ҡарлан йылғаһынан «Ҡар» — «Ҡарлан» Тирлән атамаһына әйләнеп киткән, тип һанай улар. Белорет ҡалаһының 19-сы быуат яҙыусыһы Григория Белорецкий ҙа былай тип яҙған:



Ҡарландың Тирләнгә әйләнеүен башҡорт телендә лә, урыҫ телендә лә К (Ҡ) өнөнөң Т менән сиратлашыуы күренеше менән аңлатырға мөмкин, был хаҡта Р. Аванесов, О. Донских, П. Кузнецов та яҙған. Ҡарлан — Кырлан-Кирлан-Кирлянь-ТирлянИмя моё-Тирлян  .

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 33 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорет): 33 км

 Билдәле шәхестәре 
 Валавин Анатолий Иванович (28.01.1921—17.09.1998), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. 1967—1969 йылдарҙа уҡсылар дивизияһы командиры, гвардия генерал-майоры (1968). Ҡыҙыл Байраҡ, өс Ҡыҙыл Йондоҙ һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалерыТирлян. Наши земляки .
 Губин Евгений Иванович (25.02.1923—5.03.1991), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик-штурмовик, подполковник (1975). Советтар Союзы Геройы (1944).
 Кокин Павел Владимирович (21.07.1974), спортсы. 1997—2004 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1997). Ярым марафонда Рәсәй чемпионы (2003), халыҡ‑ара марафонда еңеүсе (АҠШ, Кливленд ҡалаһы, 2000), Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (2000)Башҡорт энциклопедияһы — Кокин Павел Владимирович .
 Оглоблин Иван Васильевич (1.01.1921—13.12.2011), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, хәрби осоусы, авиация полкының звено командиры, гвардия полковнигы. Советтар Союзы Геройы.
 Полуэктов Степан Михайлович (1918—14.01.1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, айырым моторлаштырылған понтон күпер батальоны понтон төҙөүсеһе, ефрейтор. Советтар Союзы Геройы (1943)Башҡорт энциклопедияһы — Полуэктов Степан Михайлович .
 Пугаев Степан Александрович (01.10.1910—28.12.1944), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры. Советтар Союзы Геройы.

 Бөгөнгө тормошо 
 2018 йылдың 4 декабрендә ауылда «Планета» физкультура-һауыҡтырыу комплексы асыла. Уны төҙөү 2016 йылда башланған һәм тулыһынса Социаль маҡсатлы программалар фонды аша «Башнефть» нефть компанияһының хәйриә ярҙамы иҫәбенә финансланған. Объекттың дөйөм хаҡы – 29 миллион һум.
Комплекста баскетбол, волейбол, спорттың башҡа төрҙәре менән шөғөлләнеү мөмкинлеге бар. Ҡыш көнө балалар эргәлә төҙөлгән асыҡ боҙ һырғалағында хоккей уйнай алаБелорет районының Тирлән ҡасабаһында физкультура-һауыҡтырыу комплексы асылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 4 декабрь.

 Видеояҙмаларҙа 

 Наводнение в Тирлянском. 1994 год
  п.Тирлян. Белорецкий район

 Фотогалерея 

 Иҫтәлекле урындары 
 Тирлән заводының табаҡ прокатлау станы өсөн маховик - Тирләндең визит карточкаһы. Ул 1915 йылда ҡуйылған.
 Иҫке завод харабалары. Ауылдың уртаһында, быуа янында, завод идаралығының емерелгән иҫке бинаһын күрергә мөмкин.
 Мезониндар. Мезониндар Рәсәйҙең үҙәк һәм көньяҡ һыҙатында аҙ ҡатлы ағас һәм таш биналарҙың элементы булараҡ рус архитектураһында таралған.

 Марюта ташы тауы.

 Ер-һыу атамалары
 Яткил йылғаһыБашҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге
 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Камалов А. А. Башкирские географические термины и топонимия.-Уфа: Башиздат «Китап»,1997.
 Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия 16-19 вв.-Уфа: Баш. кн.изд-во, 1991.
 Максютова Н. Х. Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном окружении.-Уфа:
 Баскаков Н. А. Принципы выбора признаков для наименования гор у алтайцев. (К проблеме оронимии Горного Алтая). В кн. Исследования по восточной филологии. М., Наука,1974.
 Словарь топонимов Башкирской АССР. Уфа, Баш кн. издат.,1980.*Русско- башкирский словарь водных объектов Респ. Башкортостан.- Уфа: Баш. кн.издат. «Китап». 2005.
 Словарь топонимов Респ. Башкортостан.- Уфа: Баш кн. издат. «Китап», 2002.
 Мурзаев Э. М. Словарь народных географических терминов. М., «Мысль»,1984.
 Матвеев А. К. Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала.-Челябинск: Юж. Урал.

 Сығанаҡтар 
  Сайт Краеведческий Фонд «Наш Урал». Достопримечательности Урала. Башкортостан. Поселок Тирлянский (Тирлян)  
 «Ураловед». Портал знатоков и любителей Урала. Поселок Тирлянский (Тирлян) 

 Һылтанмалар 


Категория:Белорет районы ауылдары