Әй (йылға)

Әй — Көньяҡ Уралдағы йылға. Ҡариҙел йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы. Силәбе өлкәһенең Ҡуса һәм Һатҡы, Башҡортостан Республикаһының Салауат, Ҡыйғы, Дыуан, Мәсетле райондары аша аға.

 Этимология 
Башҡорт һәм ҡайһы бер урыҫ ғалимдарының фаразлауы буйынса исеме этноним, йылға буйын төбөк иткән Әйле ырыуы башҡорттары, менән бәйлеСловарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С.230. ISBN 5-295-30192-6,Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. 2001. 

В. Н. Татищевтың XVIII быуаттағы фаразлауына нигеҙләнеп урыҫ ғалимдары йылғаның исемен Ай менән бәйләй — «ай кеүек яҡты», «ай кеүек матур», «яҡты», «ай»Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с.— С.11—12..

 География 
Инеше Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан Республикаһы сигендә, Көньяҡ Уралдың Уралтау итәге, Әүәләк һыртында урынлашҡан Көртмәле һаҙлығында башлана. 

Оҙонлоғо — 549 км, шул иҫәптән: 271 км Силәбе өлкәһеһенә, 278 км Башҡортостан Республикаһына тура килә. Бассейн майҙаны — 15 мең км², дөйөм түбәнәйеүе — 714 м. Уртаса һарҡыулығы инештән 4,3 %  алып Лаҡлы ауылы янында 2,2 % тиклем, артабан түбәнге өлөшөнә 1,3 % тиклем түбәнәйә. Йылға бассейны физик георграфия шарттарына ярашлы таулы һәм тигеҙлек өлөшкә бүленә. Таулы өлөшө инешенән алып Салауат районы Лаҡлы ауылына тиклем, артабан тамағына тиклем тигеҙлек өлөшө булып иҫәпләнә.   

Башҡортостан Республикаһы һәм Свердловск өлкәһе сигендә Ҡариҙелгә һул яҡтан ҡушыла. Әй тамағы Ҡариҙел тамағынан 392 км алыҫлыҡта.

Әй йылғаһы буйында Силәбе өлкәһенең Златоуст, Ҡуҫа, Межевой ҡалалары, Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы үҙәге Мәсәғүт һәм Мәсетле районы үҙәге Оло Ыҡтымаҡ ауылдары урынлашҡан.

 Гидрология 
Башлыса ҡар һыуы менән тулылана. Златоуст ҡалаһы янында йыллыҡ аҡманың 67,1 % яҙғы (апрель—июнь), 25,6 % — йәйге-көҙгө (июль — ноябрь), 7,3 % — ҡышҡы (декабрь — март) осорҙарға тура килә. Ҡариҙелгә ҡойған ерендә яҙғы аҡма 62,6 % тиклем түбәнәйә, йәйге-көҙгө 27,4 %, ҡышҡы — 10 % тиклем арта. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы Златоуст ҡалаһы янында 8,6 м³/с, Салауат районы Лаҡлы янында — 48,2 м³/с, тамағында — 84,0 м³/с. Октябрь аҙағы — декабрь башында боҙ туңа, апреле — мая башында боҙҙан асыла. Һал ағыҙыу мөмкинлеге бар.

 Күперҙәр 
Әй йылғаһы аша күперҙәр Башҡортостандың Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ һәм Дыуан-Мәсетле ауылдары янында, Дыуан районы Мәсәғүт ауылында һәм янында, Салауат районы Лаҡлы ауылында, Силәбе өлкәһенең Һатҡы районы Яңы Пристань ауылында, Ҡуҫа ҡалаһында тимер юлы һәм автомобиль, Златоуст ҡалаһы янында М5 федераль трассала, тағы икәү Веселовка ауылы янында төҙөлгән.

 Ҡушылдыҡтар 
Төп ҡушылдыҡтары, уңдан: Ҡуса, Оло Арша, Ҡыйғы, Оло Ыйыҡ, Ыйыҡ, һулдан: Оло Һатҡы, Ләмәҙ, Мәләкәҫ.

Әй ҡушылдыҡтары (тамағынан инешенә тиклем). 

Йылғалар Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләренә тура килә.
 Исемлек Әй йылғаһының тамағы башланған еренә табан ҡаратып төҙөлгән.
 Исемлек Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәреhttp://textual.ru/gvr/index.php?card=182632  буйынса төҙөлдө.
 Шулай уҡ 1:100000 масштаблы картала тикшереп сығылды. Ҡайһы бер ҡушылдыҡтар һәм ҡушылдыҡтар ҡушылдыҡтары федераль дәүләт һыу реестрына инмәгәнлеге асыҡланды.
 Карталар теҙмәһен Һылтанмалар бүлегендә ҡарарға була.
Һыу сығанағы коды 100102010121111000 + түбәндәге 5 һанҠойған урыны, Әй тамағынан алыҫлыҡ (км)Ҡушылған ярыҠушылдыҡ исемеТөрөОҙонлоғо (км)Һыу йыйыу майҙаны (км²)1:100000 масштаблы карталаҠушылдыҡ ҡушылдыҡтары (тамағынан инешенә табан)Иҫкәрмә уң яҡтанКесе Мәтәулла  Тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанОло Мәтәулла  Тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанКесе Кәрзә  Тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанОло Кәрзә  Тамағы Федераль реестрға инмәгән 2274716һул яҡтанЙүгеҙЙылға160 Тамағы, ИнешеБәләкәй генә 9 ҡушылдығы бар, өсәүһенең исеме картала теркәлгән: уңдан — Шишмә ҡул, Уҫаҡ йылға ( Осиновая речка), һулдан — Ыҙан ҡул ( Межевой лог) уң яҡтанҠайынлы ҡул  Тамағы Федераль реестрға инмәгән Һул яҡтанЦивильский ҡул  Тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанВәрғәт ҡул  Тамағы Федераль реестрға инмәгән 2273043һул яҡтанМәләкәҫЙылға53499Тамағы, ИнешеУң яҡтан — Ҡара шишмә, Яраҫтау, Черношарка, Суханка,  һул яҡтан — Балантыҡ, Саладья, Ҡайбаш, Оло ҡул, Кушея, Ҡамышлы. 2272352уң яҡтанТәүрәЙылға180Тамағы, ИнешеУңдан — Леснушка, һулдан — Изенер. уң яҡтанСухояз  Тамағы һәм Инеше Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанТөңгөлдә  Тамағы һәм Инеше Федераль реестрға инмәгән 2255692уң яҡтанЫйыҡЙылға1022390Тамағы, ИнешеФедераль һыу сығанаҡтары реестрында йылғаның исемен хаталы, Ыҡтың Аҡа ҡушылдығын Әйгә ҡоя тип, яҙғандар. һул яҡтанБуртаҡ  тамағы Федераль реестрға инмәгән Һул яҡтанҺабанаҡ ҡул  тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанКалмия  тамағы Федераль реестрға инмәгән 22549113һул яҡтанЛәмәҙЙылға220тамағыһул яҡтан — Таштыҡул, Отмечаль (Дуло), Ләмәҙсыҡ уң яҡтанУрман ҡул  тамағы Федераль реестрға инмәгән һул яҡтанСейәле ҡул  тамағы Федераль реестрға инмәгән һул яҡтанОло ҡул  тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанТаҡта  тамағы Федераль реестрға инмәгән 22396138уң яҡтанОло ЫҡЙылға1081460тамағы уң яҡтанКөршәле  тамағы Федераль реестрға инмәгән 22389159һул яҡтанЙыланышЙылға120 22365168һул яҡтанҠушҡаяҡЙылға170 22273170уң яҡтанҠыйғыЙылға871370 уң яҡтанШығал  тамағы Федераль реестрға инмәгән 22266182уң яҡтанТәндәкЙылға100 һул яҡтанТашлы ҡул  тамағы Федераль реестрға инмәгән 22259200һул яҡтанҺикияҙЙылға100Һикияҙ (шишмә) һәм Һикияҙ (йылға) мәғлүмәттәре буталған булыуы мөмкин 22242211уң яҡтанӘнйәкЙылға130Әнйәк (Ҡушҡаяҡ ҡушылдығы) менән бутамағыҙ  һул яҡтанТорналы  тамағы Федераль реестрға инмәгән 22235217уң яҡтанИшмәнЙылға120тамағы 22228239уң яҡтанСунғаЙылға120 22218251һул яҡтанШәрәкШишмә100 уң яҡтанВәкиәр  тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанЙыланлы  тамағы Федераль реестрға инмәгән 22204265һул яҡтанЛаҡлыЙылға160тамағы 22195276һул яҡтанҺикияҙ Йылға2889тамағы 22184281һул яҡтанИсемһеҙ ҡаранҠаран00 22129282һул яҡтанОлоерЙылға38327 22115283һул яҡтанӘлексәй ҡараныҠаран00 22092288уң яҡтанБеренсе Күлмәт ҡараныҠаран00 22108288уң яҡтанИкенсе Күлмәт ҡараныҠаран00 22054295уң яҡтанКесе Ҡурғаҙаҡ ҡараныҠаран00 22044295һул яҡтанКаменкаЙылға1863,2тамағы һәм инеше уң яҡтанЫҙан  тамағы Федераль реестрға инмәгән 22023296уң яҡтанЫҙан ҡараныҠаран00 21979302һул яҡтанОло ҠутырҡаҠаран1390,9 22009302һул яҡтанБеренсе Шумиха ҡараныҠаран00 22016302һул яҡтанИкенсе Шумиха ҡараныҠаран00 21958307уң яҡтанҠаратай ҡараныҠаран00 уң яҡтанБия  тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанШулемка  тамағы Федераль реестрға инмәгән 21948321һул яҡтанИструтьЙылға11тамағы һәм инеше 21849339һул яҡтанОло ҺатҡыЙылға881340тамағы 21818341уң яҡтанАлйылғаЙылға48330тамағы һул яҡтанТеректа  тамағы Федераль реестрға инмәгән 21801354уң яҡтанБәйҙеЙылға29тамағы 21696370уң яҡтанОло АршаЙылға56910тамағы 21672376һул яҡтанОло БағрашЙылға140тамағы 21597388уң яҡтанҠуҫаЙылға59тамағы уң яҡтанКоноплянка  тамағы Федераль реестрға инмәгән 21580397һул яҡтанКисеганкаЙылға110тамағы 21573414һул яҡтанТундушкаЙылға150тамағы 21559419һул яҡтанҠувашЙылға41312тамағы уң яҡтанОло Артяш  тамағы Федераль реестрға инмәгән һул яҡтанПередовка  тамағы Федераль реестрға инмәгән 21542433уң яҡтанГубёнкаЙылға120 21535434һул яҡтанБерезоваяЙылға130 һул яҡтанСолтанка  тамағы Федераль реестрға инмәгән 21511451уң яҡтанТесьмаЙылға18147тамағы 21504455уң яҡтанЧернаяЙылға1237тамағы уң яҡтанБалашиха  тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанИзвестковая  тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанМаршаловка  тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанБожегитка  тамағы Федераль реестрға инмәгән 21498490уң яҡтанВеселкаЙылға140 уң яҡтанСемибратка  тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанИсток  тамағы Федераль реестрға инмәгән 21481522һул яҡтанЙөрәкЙылға150 21474530уң яҡтанХуторкаЙылға100 уң яҡтанБанный Ключ  тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанБезимяный Ключ  тамағы Федераль реестрға инмәгән уң яҡтанЧерная  тамағы Федераль реестрға инмәгән һул яҡтанЩап  тамағы Федераль реестрға инмәгән
 Галерея 

 Әҙәбиәт 

 Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З. Шәкүров. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы ғилми нәшриәте, 1997.
 Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002 г. — 256 с. — С.230. ISBN 5-295-30192-6 
 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Башҡортостан һәм Урал карталары сайтында Әй йылғаһы төшөрөлгән айырым биттәр теҙмәһе (тамағынан инешенә табан): , , , , , , , , ,, , , . Инеше Көтмәле һаҙлығы, Уралтау, Әүәләк һәм Еләкле һырттары араһындағы яҫы таулыҡта.
 Әй, Йүрүҙән тураһында легенда 
Категория:Кама бассейны округы йылғалары
Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары
Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары
Категория:Дыуан районы йылғалары
Категория:Ҡыйғы районы йылғалары
Категория:Мәсетле районы йылғалары
Категория:Салауат районы йылғалары
Категория:Әй (йылға)
Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары