Ибрай (Ҡыйғы районы)

Ибрай () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы Ибрай ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 471 кеше.
Почта индексы — 452503, ОКАТО коды — 80236830001.

 Географик урыны 
Юл оҙонлоғо:
 Район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы): 14 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 57 км

Ибрай ауылы Әй йылғаһының уң ярында, Әрхәрәй (Арахари) йылғаһы Соңҡа йылғаһына ҡушылған ерҙә, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа 14 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 57 километрҙа урынлашҡан.

 Тарихы 
Ибрай ауылы (Соңҡа) 1735—1740 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан Тырнаҡлы ырыуы башҡорттарының ҡырғындар (каратель) тарафынан яндырылған торағы урынында яңынан төҙөлгән ауыл. Ауылға нигеҙ һалыусылар: Ибрай Нуркин — 1765 йылғы ер һатыу-алыуҙа ҡатнашыусы. Уның улдары: Кинйә Ибраев (1767—1848, уның улы — Ғәлиулла), Яуын Ибраев (1772—1834, улдары: Сабит (уның улдары — Аҡъегет, Ишбулды), Сәғит (уның улдары — Сәйетғәле, Абдулғәли, Абдулхәмит, Әбдрафик). Ауылдың икенсе исеме гидронимдан — Әй йылғаһы ҡушылдығы Соңҡа йылғаһы менән бәйле..
Ауылда оҙон ғүмерле Уйҙаҡай (Сәлих) Ғәликәев (1748—1837) йәшәгән.

Ибрай ауылыда 1795 йылда — 122, 1816 йылда — 149, 1834 йылда 162 кеше йәшәгән.

1842 йылда 162 кешегә 42 сирек ужым һәм 153 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 29 хужалыҡта 221 ат, 114 һыйыр, 67 һарыҡ, 10 кәзә аҫырағандар. Бер нисә йортта 10 умарта тотолған.

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл Советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757 Тырнаҡлы улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  8-се йорт  8-се Башҡорт кантоны  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  8-се йорт  8-се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  8-се йорт  8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе   Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  8-се йорт  8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895 Иҫке Балаҡатай улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920 Ибрай биләмәһе  Дыуан-Ҡошсо өйәҙе  Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) 20px РСФСР1926 Ибрай улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Ибрай ауыл Советы  Ҡыйғы районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Ибрай ауыл Советы Ҡыйғы районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Ибрай ауыл Советы  Ҡыйғы районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
1859 йылдың 25 майында үткән X рәүиз мәғлүмәттәре буйынса, Троицк өйәҙе 8-се (элекке 5-се) башҡорт кантонының 8-се йортона ҡараған Ибрай ауылында йәшәгән ата-бабалар:

Туғыҙаҡ Ҡолөмбәт улы Мостаев 70 йәштә, 1-се ҡатынынан: улы Юныс 44 (уның улдары Байрамғәле −13 йәш, Солтанғәле — 8 йәш), 1857 йылда Себергә оҙатылған;

2-се ҡатынынан: Дауыт 32 йәштә (1850 йылда үлгән; уның улдары Фәхрислам — 9 йәш 10 ай, Фәттәхетдин — 2, Минһажетдин — 2); Иҙрис 32 йәштә (уның улдары: Динислам — 7 йәш 5 ай, Исламғол — 2 йәш 5 ай);

3-сө ҡатынынан: улдары Йәмһүр — 28 йәш, Аҙнағура − 17 йәш;

4-се ҡатынынан: Зәйнур − 27 йәшФ. 172. Оп. 1. Д. 34. Л. 40. Там же. Ф. 138. Оп. 2. Д. 775. Там же. Д. 468. Там же. Д. 775. Л. 335—342.

Халҡы: аҫаба башҡорттар, 56 йортта йәшәгән 125 рәүиз йәне иҫәпкә алынған. Ер бер урында, ауыл эргәһендә. Һөрөнтө ерҙәр Соңҡа йылғаһы тарафынан һуғарылған төрлө яҡтарға еңелсә һөҙәкләнгән таулыҡтарҙа урынлашҡан. Ере — 12 ҡарышҡа тиклем тәрәнлектәге йомшаҡ ҡара тупраҡ; тупраҡ аҫты — ҡыҙыл таҙа балсыҡ, урыны менән — таш. Баҫыуҙарҙа ҡый үләндәре, һирәкләп һаҙ томбойоғо (голыш) осрай. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы. Арыш, һоло, бойҙай, ҡарабойҙай, арпа сәсәләр; өс атлы һабан менән һөрәләр. Ауылда өс атлы 4 һуҡҡыс һәм 4 елгәргес бар. Баҡсаларҙа йәшелсә үҫтерелә.

Хужалыҡ малсылығы — төп шөғөлдәре. Малдары төрлө ерҙә — ҡамылда, ҡалдауҙарҙа һәм бөтә урман буйлап көтөүҙә йөрөй. Көтөүлек тәпәш һәм тигеҙ урында урынлашҡан; ере — ҡара тупраҡ. Малдар Әй һәм Соңҡа йылғаларында һыулай. Бесәнлек — һыубаҫар туғайҙарҙа — яҙ көнө Әй йылғаһы һәм ҡайһы берҙә йәйен — ташҡын ваҡытында һыу баҫҡан һәм ҡалдау ерҙәрҙә урынлашҡан. Бесән әҙерләү июнь айында башлана һәм етерлек әҙерләнә. Ағас төрлө урында, ҡара тупраҡта уртаса ҡуйылыҡта үҫә, ҡаҙна уны һаҡ аҫтына алған; мохтаждар урманды тәғәйен бүлеү ярҙамында файҙалана. Йорттар утын һәм һалам яғып йылытыла.

балыҡтың яртыһын һалым урынына тапшырыу килешеүе менән, Әй йылғаһында ҡуртымға бирелгән урында балыҡ тотҡандар. 1897 йылғы тасуирламала: «кәсептәре: заводтарҙа хеҙмәт итеү, ылау менән аҡса эшләү», — тиелгән.

Ибрай ауылында 1859 йылда — 240, 1870 йылда — 235 кеше йәшәгән.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
1920 йылда Ибрайҙа 501 кеше иҫәпкә алынған. Хужалыҡтарҙың һаны 19-ҙан 88-гә тиклем артҡан. Халыҡ игенселек менән шөғөлләнгән.

Ибрай ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
«Маяк» һауыҡтырыу лагеры

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1906 йыл 365 1920 йыл 26 август501 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар416 1959 йыл 15 ғинуар401 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар428 2002 йыл 9 октябрь464 2010 йыл 14 октябрь47123024148,851,2

 Билдәле кешеләре 
 Ғимаев Рәғиб Насретдин улы (1935 йылдың 1 ғинуары — 2016 йылдың 29 ғинуары) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, химик, Башҡорт дәүләт университетыныңУшёл из жизни профессор Рагиб Гимаев, официальный сайт БГУ  элекке ректоры, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған фән эшмәкәре, техник фәндәр докторы, профессор, Башҡоростан Республикаһы Фәндәр академияһының вице-президенты, әүҙем йәмәғәт эшмәкәреОфициальный сайт Администрации муниципального района Кигинский район Республики Башкортостан .
 Ғәлина Нәҡиә Хәлил ҡыҙы (1950) — ХХ быуаттың 70—80 йылдарында алдынғы тракторсы, Ленин, Октябрь революцияһы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры, Ленин комсомолы премияһы лауреаты, РСФСР Юғары Советының өс саҡырылыш депутаты

 Хәтер 

 Урамдары 

 Әй урамы ( Айская (улица)
 Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
 Коммунистик урамы ( Коммунистическая (улица)
 Рәғиб Ғимаев урамы — ( Рагиба Гимаева (улица)
 Ленин урамы ( Ленина (улица)
 Совет урамы ( Советская (улица)Карта д. Ибраево. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары
Тауҙар:

Ибрай ауылы янында Һаҡтау (тауҙың бейеклеге 399 метр) тәбиғәт һәйкәле бар.

Йылғалар:
 Әй, Соңҡа, Әрхәрәй

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Башҡа урын-ер атамалары:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Тырнаҡлы

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

 Һылтанмалар 


 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Карта д. Ибраево. Улицы

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ҡыйғы районы ауылдары
Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар