پروتو تورکجه

پروتو تورکجه یا آنا تورکجه  و یا اؤن تورکجه تورک دیل‌لری عاییله‌سی‌نین اوغوز و اوغور قول‌لارینا پارچالانماسیندان اوّلکی دؤورلره عایید هیپوتتیک بیر آنا دیلدیر. دیگر پروتو (آنا) دیللر کیمی، بو دا کئچمیشده کی  دانیشیق دیلی ایله تام اولاراق عئینی اولمایا بیلر.The Turkic Languages Lars Johanson. s 67. 1998. ISBN 0-415-08200-5 اساسیندا قورولموش پروقنوزلاشدیریجی دیلدیر. پروتو سؤزونون  " ایلک "  و " ان قدیم "  معناسینی وئردیگی اوچون اونو ایلک تورکجه کیمی گؤرمک اولار."proto-." Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003.

 احاطه دایره‌سی 
  تورکجه‌نین مؤوجود اولان ان قدیم یازیلی قئیدی؛ 682-691-جی ایل‌لرده یازیلمیش چوْیر کیتابه‌سی‌دیر.Ölmez, Mehmet. "Türkçenin ve Türk dillerinin yaşı konusu" (PDF).http://turkoloji.cu.edu.tr/. Çukurova Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Merkezi. 31 Ocak 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Temmuz 2016. آنجاق بو کیتابه اورخون یازی‌لاری قدر حرکتلی‌لیک و جانلی‌لیق گؤسترمه‌دیگی اوچون اورخون یازی‌لاری عومومیتله تورکجه‌نین ایلک یازیلی قایناغی کیمی قبول ائدیلیر. اورخون کیتابه‌لری تورک دیل‌لری‌نین شرق قولونون اؤزل‌لیک‌لرینی گؤستریر. کئچمیشده پروتوتورکجه‌نین یارادیلماسی ایله باغلی آراشدیرمالار داها چوخ اسکی شرق تورکجه‌سی و اوغوز دیل‌لری اساسیندا آپاریلدیغی حالدا، بو گون یاشایان بوتون یازیلی و دانیشیق تورک دیل‌لری‌نین هرطرفلی تدقیقینه باشلانیلمیشدیر.The Turkic Languages Lars Johanson. s 69. 1998. ISBN 0-415-08200-5 اسکی شرق تورکجه‌سی‌نین رونیک، اویغور و مانی بلگه‌لری یئنیدن قورولماسیندا اساس رول اویناسا دا، چوواش و خزر دیل‌لری کیمی اسکی غرب دیل‌لرینه دایر یازیلی قایناق‌لار کیفایت قدر دئییلدیر.  

 زامان آرالیغی 
  دونیاداکی بوتون پروتودیل‌لرین بیر اوست زامان حدّی، یعنی تخمینی باشلانغیج نؤقطه‌سی وار و بو آرالیق عومومیتده مزولیت دؤورونون سونو و یا نئولیت دؤورونون باشلانغیجی‌دیر.The Turkic Languages Lars Johanson. s 68. 1998. ISBN 0-415-08200-5نئولیت اینقیلابی آدلانان دؤورده یارانان سوسیال-لینقویستیک شرطلر بو گون بیلدیگیمیز دیل‌لرین مئیدانا چیخماسی ایله نتیجه‌لندی. پروتوتورک دیلی پروتوتورکلرین دانیشدیقلاری تورک دیللری‌نین اورتاق اجداد دیلی‌دیر.پروتوتورک دیلی اوغور (غرب) و اورتاق (common) تورک (شرق) قوللارینا بؤلونوردو. پروتوتورکجه‌نین ایلک دفعه  2500 ایل اول شرقی آسیادا دانیشیلدیغی دوشونولور.Janhunen, Juha (2013). "Personal pronouns in Core Altaic". In Martine Irma Robbeets; Hubert Cuyckens (eds.). Shared Grammaticalization: With special focus on the Transeurasian languages. p. 223. ISBN 9789027272140  

 سؤز بیلگیسی 

 آدلار 
پروتورکجهتورکجهآذ-تورکجهتورکمنجهقازاخجاچوواشجاقاراخانلی تورکجه‌سیاؤزبکجهباشقیردجاقیرغیزجایاکوتجا*bẹ,*ben-ben,ban-mənmenmen,ma-e-pĕ,man-men, man-menminmenmin*sẹ,*sen-sen,san-sənsensen, sa-,size-sĕ,san-sen, san-sen, sizhinsen, sizen*an-, *o-lon-, oon-, oolon-, o-lun-, vălan-, oluulalkini,ol*biŕbizbizbizbizpir-bizbizbeðbizbihigi*siŕsizsizsizsender,sizdersir-sizsizlarheðsiler,sizderehigi*o-laron-laronlarolarolarvĕsem,vĕsen-olarularularalarkiniler,ollor

 سایی‌لار 
پروتو تورکجهتورکجهآذ تورکجهتورکمنجهچوواشجاقاراخانلی تورکجه‌سیقازاخجااؤزبکجهباشقیردجاقیرغیزجایاکوتجا1*bīrbirbirbirpĕrbīrbirbirberbirbiir2*ẹkiikiikiikiikĕikkīekiikkiikeekiikki3*üçüçüçüçviśĕüčüshuchösüčüs4*dȫrtdörtdörddörttăvatătȫrttörtto'rtdürttörttüört5*bēĺ(k)beşbeşbäşpilĕkbḗšbesbeshbişbeşbies6*altïaltıaltıaltyultăaltï̄altıoltialtıaltıalta7*yẹtiyediyeddiýediśičĕyétīzhetiyettiyetejetisette8*sekiŕsekizsəkkizsekizsakărsekizsegizsakkizhigeðsegizaаğıs9*tokuŕdokuzdoqquzdokuztăhărtokūztoğızto'qqiztuğıðtoguztoğus10*ōnonononvunăōnono'nunonuon20*yėgirmiyirmiiyirmiýigrimiśirĕmyegirmīzhıyırmayigirmayegermejıyırmasüürbe30*otuŕotuzotuzotuzvăḍărottuzotızo'ttizutıðotuzotut40*kïrkkırkqırxkyrkhĕrĕhkïrkqırıqqirqqırqkırk -50*elligelliəllielliallăelligeliwellikilleelüü -60*altmïĺaltmışaltmışaltmyşutmălaltmïšalpısoltmishaltmışaltımış -70*yẹtmiĺyetmişyetmişýetmişśitmĕlyetmišzhetpisyetmishyetmeşjetimiş -80*sekiŕ ōnseksensəksənsegsensakărvunseksȫnseksensaksonhikhänseksenağıs uon90*dokuŕ ōndoksandoxsandogsantăhărvuntoksōntoqsanto'qsontuqhantoksontoğus uon100*yǖŕyüzyüzýüzśĕryǖzzhüzyuzyöðjüzsüüs1000*bïŋbinminmüňpinmiŋmıŋmingmeŋmiñmuŋ

 اتک یازی‌لار 
بؤلمه:تورک دیللری
بؤلمه:التصاقی دیللر
بؤلمه:آلتای دیللری