شاه‌قولو عوصیانی

شاه قولو عۆصیانی  ایکینجی بایزید رهبرلیگی آلتؽندا عثمانلی ایمپیراتورلوغو  قارشؽ ۱۵۱۱-جی ایلین آوریلینده شاه ایسماعیلی اؤز خیلاصکارؽ کیمی قبۇل ائدن قولونون رهبرلیک ائتدییی قؽزیلباش طایفاسؽ طرفیندن تؤردیلمیش عۆصیان ایدی. بۇ عۆصیان آنتالیا، مانیسا، ایزمیر، قارامان، مرسین، قونیه، قؽرشهیر، توکات، آماسیا، یوزقات و چوْرومدا مسکۇنلاشان قؽزیلباش طایفاسؽ طرفیندن باشلادؽلمیشدی. شاه‌قولو بابا عۆصیانی آنادولودا عثمانلیلارا قارشؽ ایلک بؤیوک دینی عۆصیانلاردان بیری ایدی. شاه قولوبابا عۆصیانینین یارانماسؽ اساساً صفوی تریقتینین عثمانلی توْرپاقلاریندا مسکۇنلاشان شیعه‌لره تأثیری ایله علاقه‌لندیریلسه ده، اوْنون درین ایجتیماعی کؤکلری‌ده وار ایدی.

عۆصیانین سببلری

صفوی خاندانی ۱۶جی عصرین اوللرینده بیرینجی شاه اسماعیل طرفیندن مؤحکملندی و قۇرولدو. شیعه‌ اینانجؽنین مۆدافیعه‌چیسی و قیسما تورکمن اوْلان ایسماعیل عثمانلی ایمپئریاسؽنین تۆرکمنلرینه‌ده رغبت بسلَییردی.
صفوی طریقتینین آنادوْلو طرفدارلارؽ اوْلان قؽزیلباشلار ۱۵جی عصرین سوْنلارین‌دان ۱۶جی عصرین اوْرتالارینا قدر آنادولو اراضیسینده گۆجلو بیر مؤقع تۇتموش و شاه‌قولو عۆصیانیندا مرکزی رول اوْینامیشدیر. عۆصیان حادیثه‌لریندن اولکی اوْنیللیکلرده بؤلگه‌نین دَییشکن دینی کاراکتئرینه گؤره اساساً سونیلر اولان عثمانلی دؤلتی شیعه ایسلامؽنا قارشؽ دقتلاییق بیر توْلئرانتلیق نۆماییش ائتدیردی. لاکین، ۱۶جی عصرین اوللریندن باشلایاراق بۇ توْلئرانتلیق گئریله‌مه‌یه باشلادؽ؛ دؤورون رسمی عوْثمانلی دؤزومتی گیاسینا گؤره، قیزیلباش صفویلرله قانۇنسوز علاقه‌لرده شۆبهه‌لی بیلینن عۆصیانچی بیدتچی ایدی. بعضیلری بۇ گئریلمنی آغ قویونلو نون تنززۆلو ایله صفوی ایمپیراتورلوغو نین اوْرتایا چؽخان سوْسیال-سیاسی ایجتیماعی آراسؽندا علاقه‌لندیریرلر.

عۆصیانی قیزیلباشلار آراسؽندا شاه‌قولو قؽزیشدیرسا دا، سوْندا ایشتیراک ائدنلر آراسؽندا کئچمیش سیپاهیلر، مۆلکلریندن محرۇم ائدیلمیش قاضیلر و آیری تورکمن خالقلارؽ کیمی مۆختلیف قؽزیلباش اوْلمایان قروهلار دا وار ایدی. دؤزۆنتو آزالماسؽ قیسما آنادوْلوداکی تۆرکمن طایفالارؽنین عثمانلی دؤلتینه قارشؽ نارازؽلیغینا سبب اوْلدو. اوْنلارین دؤلت وئرگیلرینی اؤده‌مکدن، مسکۇنلاشماقدان و عثمانلی مرکزی حاکیمییتینی قبۇل ائتمکدن ایمتینا ائتمه‌سی بۇ تۆرکمن طایفالارؽنی داها دؤیوشکن شیعه‌لییه دوْغرو ایته‌له‌دی. عینی نارازؽلیق دوغو آنادوْلودا طایفا باشچیلارین رهبرلیک ائتدییی چوْخسایلی عۆصیانلارا سبب اوْلدو.
صفوی دینی گوْسترنلردن ایلهاملاناراق، عثمانلی تورپاغیندا، "قونیه باتؽسیناجاق " یاشایان تۆرکمنلر شاه‌قولونون رهبرلیک ائتدییی "هَیجانلؽ مسیحایی حرکاتؽ"نا بیرلشدیلر . شاه‌قولو و اوْنون داوامچؽلاری بیر نئچه ایل اول شاه ایسماعیلؽن رهبرلیک ائتدییی عینی تیپلی عۆصیانی تکرارلاماغا چالؽشدیلار، بلکه‌ده صفویلرله بیرلشمک ارفه‌سینده‌". برینجی ایسماعیلؽن فعالیتی عثمانلیلارین دقتیندن یایؽنمادی، لاکین عثمانلی ایمپئریاسؽ فیطرت دورومدا سولطانین ایکینجی بایزیدین سوْن ایللرینده یاخؽنلاشان حاکیمییتلراراسؽ دؤورله حدیندن آرتؽق مشغۇل ایدی. بئله‌لیکله، ایسماعیل عوْثمانلی تبعه‌لری آراسؽندا چوْخلو طرفدار قازانا بیلدی. بئله طرفدارلاردان بیری‌ده تورکمن تکه لی طایفاسؽنین عۆضوو اوْلان "شاه‌قولو( شاه‌ؽن خیدمتچیسی معناسؽنی وئریر) ایدی.

حادیثه‌لرین گئدیشی
حاکیمییتین ایلک دؤورلرینده شاهزاده‌لردن بیری اوْلان قوْرقود  آنتالیادان پایتخته یاخؽن اوْلماق اۆچون مانیسایا گئدیردی. شاه‌قولو کاروانؽنا باسقؽن ائده‌رک خزینه‌نی تالادؽ. سوْنرا شهرلره هۆجوم ائتمه‌یه و شهرلردکی دؤلت مأمۇرلارینی اؤلدورمه‌یه باشلادؽ. اوْ، همچینین کرال خزینه‌سینین بیر حیصّه‌سینی اله کئچیرمک اۆچون آلاشهیره باسقؽن ائتدی. یالنؽز بۇندان سوْنرا آنادولونون بَیلربه‌یی قاراگؤز احمد پاشانؽن رهبرلیگی آلتؽندا بیر عثمانلی قۆوه‌سی اوْنون فعالیتینی یوْخلاماق اۆچون گؤندریلدی. لاکین شاه‌قولو احمد پاشانؽن قۆوه‌لرینی مغلۇب ائده‌رک اوْنو اعدام ائتدی. بۇ، شاه‌قۇلونون شؤهرتینی و نۆفوذونو آرتؽردی. طرفدارلارؽ اۆچون شاه کاروانؽنا باسقؽن ائده‌رک یۆکسک وظیفه‌لی بیر عثمانلی دؤلت خدیمینی اؤلدوردوکدن سوْنرا اوْ، مغلۇبئدیلمز اوْلدو. اوْنون آردؽنجا ایکینجی بیر اوْردو گؤندریلدی. اوْردونون باشچؽلاری تاخت-تاجا ایدعیا ائدنلردن بیری اوْلان شاهزاده احمد و بؤیوک وزیر خادؽم علی پاشا ایدی. اوْنلار شاه‌قۇلونو آلتؽنتاش یاخؽنلیغیندا (ایندیکی کوتاهیه) کۆنجه سؽخیشدیرا بیلدیلر، لاکین احمد دؤیوشمک عوضینه، اؤز مقصدی اۆچون یئنیچریلری اؤز طرفینه چکمه‌یه چالؽشدی. بۇنا نایل اوْلا بیلمه‌یرک دؤیوش میدانؽنی ترک ائتدی. شاه‌قولو فۆرصتی گؤروب قاچدؽ. علی پاشا داها کیچیک بیر قۆوه ایله اوْنو تعقیب ائتدی و قئیصریه ایله سیواس آراسؽنداکی چۇبوکووادا اوْنونلا توْققوشدو.Nicolae Jorga: Geschiste des Osmanichen vol II, (trans: Nilüfer Epçeli) Yeditepe Yayınları, 2009,  ,p.217(بعضی منبعلره گؤره گؤکچای) دؤیوش برابر ایله نتیجه‌لندی، لاکین هم علی پاشا، هم‌ده شاه‌قولو اؤلدورولدو. (جۇلای ۱۵۱۱)Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye tarihi Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 225-226

بیرده باخ
تکه اوغوللاری بی لیگی
قیزیلباش
شاهسئون
تکه‌لی ائلی
شاه قولو

قایناقلار