دده قورقود کیتابی

دده قورقود کیتابی (دده قوْرقود کیتابی درسدن نۆسخه‌سینده: کتاب دَدَم قورقود علی لسان طایفه اوْغوزان (اوْغوز طایفه‌لری‌نین دیلینده ددم قوْرقودون کیتابی)) – اوْغوز تۆرک داستانی.Огузский эпос Китаби деде Коркуд آذربایجان خالق ادبیاتینین ان قدیم یازیلی آبیده‌سی (اوْن بیر-اوْن ایکینجی عصرلر).

عنعنه‌یه گؤره، «دده قوْرقود کیتابی»‌ داستانلارینین مۆلیفلیگی دده قوْرقودا عاید ائدیلیر. اوْن دؤردونجو عصر تاریخچیلریندن آیبک الدوادری و فضل‌الله رشیدالدین دده قوْرقودون محمّد پئیغمبر زامانیندا یاشادیغینی و تۆرکلر طرفیندن ائلچی صیفتیله اوْنون یانینا گؤندریلدیگینی یازمیشلار. داستانین موقددمه‌سینده ده دده قوْرقودون محمّد پئیغمبر زامانیندا یاشادیغی قئید ائدیلیر.Qədim ədəbiyyat

درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا داستانلارین اساس سۆژه‌سی آشاغیداکی اوْن ایکی بوْیدا عکس اوْلونموشدور: دیرسه خان اوغلو بوغاج خان بوْیو، سالور قازانین ائوی‌نین یاغمالانماسی بوْیو، بای بورا بی اوغلو بامسی بئیرک بوْیو، قازان بی اوغلو اوروزون دوستاق اولماسی بوْیو، دوخا قوجا اوغلو، دلی دومرول بوْیو، قانلی قوجا اوغلو، قان تورالی بوْیو، قازلیق قوجا اوغلو یگنک بوْیو، باسات تپه گؤزو اؤلدوردوگو بوْیو، بگیل اوغلو امران بوْیو، اوشون قوجا اوغلو سگرک بوْیو، سالور قازان دۇستاق اوْلوب اوْغلو اۇروز چیخارماسی بوْیو و ایچ اوْغوزا داش اوْغوز عاصی اوْلوب بئیرک اؤلدوگو بوْیو.

 کیتابین تاریخی 

کؤکلری میتوْلوژی دۆنیاگؤروشونه گئدیب چێخان دده قوْرقود داستانلاری میلادی اوْن بیر یۆزیللیگینده "کتاب دَدَم قوْرقود" آدی آلتیندا یازییا آلینمیش، الیمیزده اوْلان نۆسخه‌لر ایسه اوْن آلتینجی عصرده اۆزو کؤچورولموش الیازمالاریدیر. آبیده‌نی ایلک دفعه تدقیقاتا جلب ائتمیش آلمان شرقشوناسی فریدریک فوْن دیتسین فیکرینه گؤره، بۇراداکی بعضی میتوْلوْژی سۆژئتلر، مثلاً، تپه گؤز سۆژئتی قدیم یۇنانیستاندا یارانمیش آنالوْژی سۆژئتلره قئیدا وئرمیشدیر. "کیتاب دَدَم قوْرقود"داکی تپه گؤز اوْبرازی هوْمرین "اوْدیسه" داستانینداکی پوْلیفم تصویری ایله مۆقاییسه‌ده داها قدیمدیر. ایندییه‌دک "کیتاب دَدَم قوْرقود"-ۇن ایکی الیازماسی معلومدور. بۇنلاردان بیری – آلمان شرقشوناسی ف. فوْن دیتس طرفیندن ایستانبولدان آلمانا آپاریلمیش و درسدن شهری‌نین کیتابخاناسینا باغیشلانمیش بیر موقددمه و اوْن ایکی بوْیدان (داستانداکی آیری-آیری احوالاتلار بوْی آدلانیر) عبارت اوْلان درسدن نۆسخه‌سی، اوْ بیری ایسه ایگیرمی عصرین ۵۰-جی ایللرینده واتیکاندا تاپیلمیش بیر موقددمه و آلتی بوْیدان عبارت نۆسخه‌دیر.

علم عالمینه اوْن دوْققوزونجو عصردن معلوم اوْلان «کتاب دَدَم قوْرقود»ۇن هله‌لیک ایکی الیازما نۆسخه‌سی (درسدن و واتیکان) معلومدور. درسدن نۆسخه‌سیMscr.Dresd.Ea.86 اۆزرینده سوْنرادان "کتاب دَدَم قورقود علی لسان طایفه اوْغوزان" ("اوْغوز طایفه‌لری‌نین دیلینده ددم قوْرقودون کیتابی") یازیلمیشدیر و یئنی بیر نۆخسه‌سی (صۇرتی) اساسی ۱۵۵۶-جێ ایلده قوْیولموش درسدنده‌کی کرال کیتابخاناسیندان آلینیب ۱۹۷۲-جی ایلین آوقوستوندا باکی یا گتیریلیب آذربایجان علملر آکادمیاسینا وئریلیب و الیازمالار اینستیتوتوندا داها تفصیلاتلی تدقیق اوْلونموشدور. بۇ نۆسخه موقددمه و ۱۲ بوْیدان، واتیکان نۆسخه‌سیVat. turc. 102 ایسه عئینی موقددمه و ۶ بوْیدان عبارتدیر. گؤرونور کی، هر ۲ نۆسخه داها قدیم ناملوم بیر نۆسخه‌دن کؤچورولموشدور. آذربایجان الکترونیک الیازمالار اینستیتوتوندا "دده قوْرقود"-ۇن دۆنیادا اۆچونجو الیازما نۆسخه‌سی حاضیرلانمیشدیر.

 بوْیلاریندا میتوْلوژی دۆنیاگؤروشو 
دده قوْرقود داستانلاری‌نین بیر سێرا بوْیلاریندا میتوْلوژی دۆنیاگؤروشونون ایزلرینه راست گلمک مۆمکوندور. مثلاً، «دلی دوْمرول» بوْیوندا اؤلوم کۇلتونون اسکی قالیقلاری و بۇنون داستانین یازییا آلیندیغی دؤورون دینی گؤروشلرینه گؤره معنالاندیریلماسی اؤزونه یئر تاپمیشدیر. بۇراداکی عزراییل تصویری، داستانین بیر چوْخ باشقا بوْیلاریندا اوْلدوغو کیمی، اثره ایسلامین قبولوندان سوْنرا آرتیریلمیش و ائپوْسون عۆمومی رۇحونا اۇیغونلاشدیریلمیشدیر. بۇ جهتینه گؤره همین بوْی اؤلوب-دیریلن تانریلار حاقیندا قدیم سۇمر، بابیل، مصر افسانه و میتلری ایله سسلشیر.

دده قوْرقود بوْیلاری‌نین اساس ماهیتینی یۇردون و خالقین قوْرونماسی، خئیر قۆه‌لری تمثیل ائدن قدیم اوْغوزلارین یادائللی ایشغالچیلارا – شر قۆه‌لره قارشی اؤلوم-دیریم ساواشی، اؤز اهمیتینی ایندی ده ایتیرمه‌ین بیر چوْخ اخلاقی-دیداکتیک گؤروشلر تشکیل ائدیر. کئچن یۆزیللیگین ۵۰-جی ایللرینده سوْوئت توْتالیتار رئژیمی‌نین ایدئوْلوْژی باسقیسی آلتیندا «دده قوْرقود» ائپوْسو میللی عداوتی قێزیشدیران بیر ادبی آبیده کیمی آذربایجان جومهوریتینده قاداغان ائدیلمیش، یالنیز ۶۰-جێ ایللرین اوللرینده «براعت» آلا بیلمیشدیر.

 نۆسخه‌لر 
ایندی‌یه قدر ۶ یازیلی نۆسخه بۇ کیتابدان تاپیلیبدیر. هابئله بیر شیفاهی نۆسخه‌ده یؽغیلیب‌دیر.

 1. دئرسدئن نۆسخه‌سی: 
کیتابا نۆسخه‌‌ده وئریلن آد، هذا کتاب دده‌م قوْرقود علی لسان طایفه اوْغوزان دور. گیریش و ۱۲ بوْیدان اولوشور. ۱۵۲ صحیفه‌دیر.

کیتاب‌ین سوْنوندا ۴۴۴ یا ۴۶۴ تاریخی یازیلیب‌دیر.(میلادی 1053 یا1072) آنجاق نۆسخه‌نین یازی طرزی داها چوْخ میلادی ۱۶نجی یۆزایلین اوْرتالارینا اوْخشاییر.

 حیکایه‌لرین آدی دئرسدئن نۆسخه‌سینده: 

 دیرسه‌خان اوْغلو بوْغاج خان‌ین بوْیو
 سالوْر قازان‌ین ائوی یاغمالاندیغی بوْیو
 قام بۆره‌نین اوْغلو بامسی بئیرک بوْیو
 قازان بگ‌ اوْغلو، اۇروز بگ‌ین دۇستاق اوْلدوغو بوْیو
 دۇخا قوْجا اوْغلو دلی دۇمرول بوْیو
 قانلی قوْجا اوْغلو قان‌تۇرالی بوْیو
 قاضی‌لیق قوْجا اوْغلو یئگه‌نک بوْیو
 باسات‌ین تپه گؤزو اؤلدوردوگو بوْیو
 بَکیل(بگین) اوْغلو ایمران‌ بوْیو
 اۇشون قوْجا اوْغلو سگرک بوْیو
 سالوْر قزان‌ دۇستاق اوْلوب اوْغلو اۇروزون چؽخاردیغی بوْیو
 ایچ اوْغوزا داش اوْغوز عاصی اولوب، بئیرگین اؤلدوگو بوْیو

 2. بئرلین نۆسخه‌سی: 
دئرسدئن نۆسخه‌سی‌نین مۆعادیل صحیفه‌لری گلیب. ۱۲ بوْی‌دور، دئرسدئن‌ین کوْپییاسی اوْلاراق فوْن دیتس الی ایله یازیلمیش.

 3. واتیکان نۆسخه‌سی: 
کیتابا نۆسخه‌‌ده وئریلن آد، حکایت اوْغوزنامه، قازان بگ و غیری دیر. ۱۰۹ صحیفه‌دیر. گیریش و ۶ بوْیدان اۇلوشور. ایچینده دئرسدئن‌ین 1,2,3,4,7 و 12نجی بوْی‌لاری وار. عربجه سؤزجوک‌لر داها چوْخ‌دور. آنجاق حرکه‌سی وار و اوْ چاغ‌ین تلفظ‌لرینی داها قوْلای آنلاماق اوْلور.

نۆسخه‌نین دئرسدئن‌دن داها اسکی اوْلماسی اوْلاسیق‌دیر. آنجاق کسین دگیل‌دیر. نۆسخه‌نین ایکینجی بؤلومو، "اعجوبه و محجوبه" کیتابی‌نین تۆرکجه چئوریسی‌دیر. "شاهزاده عَلَمشاه" سلطان بایزیدین‌ اوْغلونا سۇنولوب. یاخلاشیق میلادی، 1512دن اؤنجه استنساخ اوْلونوب.(علمشاه‌ین اؤلوم ایلی)

 4. بۇرسا نۆسخه‌سی: 
دئرسدئن کیمی گیریش و ۱۲ بوْیو وار. یالنیز گیریشدن ایلک صحیفه‌سی قوْپوب. سؤزجوک‌لره واتیکان کیمی حرکه قوْیولوب.

 5. آنکارا نۆسخه‌سی(TDK): 
یالنیز ۲۲ صحیفه‌دیر. ۴ صحیفه‌سی تۆرک‌لرین شجره‌سی، قالانی گیریش و بیرینجی بوْیون بیرآزی‌دیر.

 6. تۆرکمن-صحرا نۆسخه‌سی(تۆرکیستان نۆسخه‌سی): 
تئهراندا تاپیلیبدیر. دئرسدئن و واتیکان نۆسخه‌لرینه گؤره داها گئج یازیلیبدیر. کیتابا نۆسخه‌‌ده وئریلن آد، جلد دویم کتاب ترکمن لسانی دیر.

دئرسدئن بوْ‌ی‌لاریندان آرتیق، ۲ بوْیون اوْلماسیندان سؤز گئدیر. یازی دیلی چاغاتای تۆرکجه‌سینه یاخین‌دیر.

یئنی بوْیون آدی، سالوْر قازان‌ین یئددی باش‌لی اژدرهایی اؤلدورمه‌سی کیمی گلیب.

 7. تۆرکمنیستان-چوْودور نۆسخه‌سی: 
ملک اردم‌ین یۆکسک لیسانس تئزیدیر. بیر شیفاهی نۆسخه کیمی آراشدیریلیب. "قوربان‌ قیلیج چاکان اوْغلو"  آدیندا بیر بخشی(اوْزان‌)ین دیلیندن یؽغیلیب. ۱۶بوْیو وار. دئرسدئن‌دن آیری ۴ دنه باشقا بوْی یازیلیب‌دیر. تۆرکمن-صحرا نۆسخه‌سی‌نین 13نجی ناغیلیندان دا فرقلی بوْی‌لاردیر.

دیلی تۆرکمن تۆرکجه‌سینه‌دیر. یئنی بوْی‌لارین آدی:

 Oğuzlarıñ Gäver Hanlıkına Karşı Köreşi
 Oğuzlarıñ Melallaşmakı
 İğdir  
 Gorkutıñ Gabrı Kazılgı

 ایلکین چئویرمه 
«کتاب دَدَم قوْرقود» ائپوْسوْنون بیزه گلیب چاتمیش الیازما نۆسخه‌لری‌نین کؤچورولمه تاریخی اوْن آلتی عصر کیمی معیّن ائدیلیر. بوْیلاردا اوْرتا عصرلر داستانلاریمیز کیمی، نثر و شعر پارچالاری نؤوبه‌لشسه ده، همین شعر پارچالاری اوْرتا عصرلرین پوْئتیک قانونلارینا آز اۇیغون گلیر. بعضی تدقیقاتچیلارین فیکرینجه، «کتاب دَدَم قوْرقود» دا واختیله بعضی دیگر قدیم تۆرک داستانلاری کیمی باشدان-باشا شعرله یارادیلمیش، سوْنرا ایسه یادداشلاردا یالنیز اساس موْتیولری قالدیغیندان، یازییا کؤچورولرکن نثرله برپا ائدیلمیشدیر.

آبیده حاقیندا ایلک دفعه آلمان عالیمی ف. دیتس معلومات وئرمیش و «تپه گؤز» بوْیونو آلمان دیلینه ترجومه‌سی ایله درج ائتدیرمیشدیر (۱۸۱۵). ت. نؤلدکه اثری درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا چاپا حاضیرلاماق ایسته‌میشدیر. و.و. بارتوْلد ۱۸۹۴–۱۹۰۴-جۆ ایللرده اثرین ۴ بوْیونو رۇس دیلینه چئویره‌رک چاپ ائتدیرمیشدیر. اوْ، ۱۹۲۲-جی ایلده داستانین تام ترجومه‌سینی باشا چاتدیرمیشدیر؛ همین ترجومه ۱۹۵۰-جی ایلده باکیدا (ه. آراسلی و م. تهماسب ین رئداکته‌سی ایله)، ۱۹۶۲-جی ایلده ایسه موْسکوادا نشر اوْلونموشدور.

 اوْغوزلارین آراسیندا 
۱۹۵۲-جی ایلده ائ. روْسسی واتیکان کیتابخاناسیندا اثرین یئنی بیر نۆسخه‌سینی تاپیب ایتالیانجا ترجومه‌سی ایله بیرلیکده نشر ائتدیرمیشدیر. «کتاب دَدَم قوْرقود» تۆرکیه‌ده ایلک دفعه ۱۹۱۶-جێ ایلده کیلیسلی مۆعلّیم رفعت، آذربایجاندا ایسه ۱۹۳۹-جۇ ایلده آکادمیک ه. آراسلی طرفیندن نشر اوْلونموشدور. سوْنرالار اثر اینگیلیس، آلمان و فارس دیللرینه ترجومه ائدیلمیش، اینگیلتره‌ده، سویس ده، آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری-ندا و ایراندا چاپدان چێخمیشدیر. ۱۹۵۱-جی ایلده «کتاب دَدَم قوْرقود» آذربایجاندا و تۆرکمنیستاندا «خالق دۆشمنی» اعلان ائدیله‌رک اوْخونماسی یاساقلانمیشدی. «اینکیشاف ائتمیش» سوْسیالیزم جمعیتینده فئوْدالیزم دؤوروندن قالمیش صنعت نۆمونه‌سینه «یئر تاپیلمادی». آذربایجاندا ۱۹۵۷-جی، تۆرکمنیستاندا ۱۹۸۰-جی ایلده براعت قازانمیشدیر.

 کیتابدان اؤرنکلر 
دؤردونجو بوْیون سوْن قیسمتینده اوْغوز ائلینین ایگیدلری، قازان بَی-ه یاردیم اۆچون یئتیشنده، اؤزل اؤزللیکلری ایله سیرالانیرلار:

سگگیزینجی بوْیدا تپه گؤزون آتاسی اۇروزون چوْبانی، قوْنور قوْجا ساری چوْبان، آناسی پری قێزیدیر:

 حقینده یازیلانلار 
آذربایجان جومهوریتی و تورکیه ده یازیلان اثرلر:

 «Kitabi-Dədə Qorqudun tekstoloji tədqiqi" (monoqrafiya). Şamil Cəmşidov — Fizuli adına Əlyazmalar İnstitutu.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının Drezden nüsxəsi. Tərtib, müqəddimə və şərhlər. Əhməd Şmeydan (Berlin Universitetinin professoru).
 Xalq mədəniyyətinin güzgüsü. «Kitabi-Dədə Qorqud" dastanı haqqında elmi-kütləvi kitabça. Azərbaycan, türk, rus, ingilis, alman, fransız, fars və ərəb dillərində. Bəkir Nəbiyev və Yaşar Qarayev — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
 «Kitabi-Dədə Qorqud". Rəngli foto-albom. Müxtəsər mətn — (bir neçə dildə). Elçin Əfendiyev və Nazim İbrahimov.
 «Kitabi-Dədə Qorqud"un poetikası (monoqrafiya). Bəhlul Abdulla — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" və qədim türk dastançılıq ənənələri. Elməddin Əlibeyzadə — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" — tarixi semantika. Rüstəm Kamal — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" və Azərbaycan folkloru. Oruc Əliyev — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
 «Kitabi-Dədə Qorqud". Eposun tədqiqinə həsr edilmiş məqalələrdən seçmələr toplusu. Tərtib edən və redaktor Yaşar Qarayev — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
 Ana dilimizin qədim abidəsi. Məqalələr toplusu. Tərtib edən və redaktor. A. Axundov — Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının izahlı lüğəti. Müəlliflər kollektivi. Redaktor Ağamusa Axundov.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının statistik təhlili. Redaktorlar Ağamusa Axundov və Məsud Mahmudov — Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının dili. Əbdüləzəl Dəmirçizadə — Redaktor Bəkir Nəbiyev.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" və qədim yunan dastanları. Əli Sultanlı — Redaktor Bəkir Nəbiyev.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" (nəfis tərtibatda, latın əlifbası ilə, rəngli illüstrasiyalı elmi-tənqidi mətn) — Samət Əlizadə.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" (rus dilində, Vasili Bartoldun tərcüməsində, 1951-ci il, Bakı nəşri).
 «Oğuz qəhrəmanlıq dünyası» (Azərbaycan dilində) — Xalıq Koroğlu.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" — povest. Anar.
 «Kitabi-Dədə Qorqud"un poetikası (rus dilində). Kamil Vəliyev.
 «Kitabi-Dədə Qorqud"un biblioqrafiyası. — Kamil Vəliyev, H. Məmmədov.
 «Sirr içində dastan və yaxud gizli Dədə-Qorqud" — Kamal Abdullayev — Azərbaycan Dövlət Dillər İnstitutu.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" (məktəb kitabxanası seriyasından)— Şəmistan Mikayılov — Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pedaqoji İnstitutu.
 «Kitabi-Dədə Qorqud". Tofiq Hacıyev — Məmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti.
 «Kitabi-Dədə Qorqud" (Tanrıçılıqdan islama) — Nizami Cəfərov — Məmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti.
 «Kitabi-Dədə Qorqud"un leksikası — İsmayıl Məmmədov — Məmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti.
 «Kitabi-Dədə Qorqud"un sintaksisi — Elmira Həsənova, Tofiq Hacıyev — Məmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti.
 «Kitabi-Dədə Qorqud"da Naxçıvan yer adları — Səfərəli Babayev.
 «Dədə Qorqud almanaxı» — (5 cildə).
 Fərhad Zeynalov, Samət Əlizadənin tərtibində "Kitabi Dədə Qorqud": I hissə , II hissə , III hisse , IV hisse , V hisse , VI hisse , VII hisse , VIII cild . Bakı: "Qızıl Şərq" mətbəəsi, 1988.
 Muharrem Erginin tertibinde "Dede Korkut Kitabı": I hisse , II hisse , III hisse , IV hissə , V hissə . İstanbul: "Milli Eğitim Basımevi", 1969.
 Muharrem Erginin tertibinde "Dede Korkut Kitabı": I hisse , II hisse , III hisse , IV hisse , V hisse . Ankara Üniversitesi Basımevi, 1964.
 Ettore Rossi. Kitab-i Dede Qorqut: I parte , II parte , III parte , IV parte , V parte . Biblioteca apostolica vaticana.

 مقدمه و اوْن ایکی بوْیون عکسی 
فایل:DQKMüqəddəmə.jpg|150px|بندانگشتی|سییب

 قایناقلار 

 ائشیگه باغلانتی 
دانشنامه جهان اسلام - دده قورقود
دده قوْرقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی 
مۆعاصیر آذربایجان تۆرکجه‌سینده دده قوْرقود کیتابی‌نین متنی
 Epics , four editions of the Dede Korkut book at the :en:Uysal-Walker Archive of Turkish Oral Narrative, Texas Tech University, 2000–2007
 "Mother-of-All-Books" Dada Gorgud article in Azerbaijan International magazine
 First and second parts of the 1975 Dede Korkut film 
 Book of Dede Korkut at Dresden Library
«بيتميش راديو »نون بيرينجى بؤلومون‌ده «ديرسه خان اوغلو بوغاج» ناغيلى (قارداش آندى، سهند) اوخونوب، آچيقلاناجاق دير .

بؤلمه:دده قورقود کیتابی