بیرینجی دونیا ساواشی

بیرینجی دۆنیا ساواشی (۲۸ ژوئیه ۱۹۱۴–۱۱ نوْوامبر ۱۹۱۸) — بشریّت تاریخینده ایکینجی دۆنیا ساواشینا قدرکی ان بؤیوک ساواش. بۇ آدلاندیرما ایکینجی دۆنیا ساواشی‌نین باشلانماسیندان سوْنرا ایشلنمه‌یه باشلانمیش، ایکی دۆنیا ساواشی آراسینداکی دؤنمده ایسه غربده «بؤیوک ساواش ()، ()» یا دا «دۆنیا ساواشی» آدلاندیریلمیشدیر.

بۇ ساواشا ایکی ایتّیفاق‌دا بیرلشن، دۆنیانین ان بؤیوک گۆجلری قوْشولموشدور: «آنتانتا» دا اینگیلیس، فرانسه، روسیه، «اۆچلر ایتّیحادی» ندا دا آلمان، اوتریش-ماجاریستان، ایتالیا (۱۹۱۵-جی ایلده آنتانتانین طرفینه کئچیر) وار ایدی. آنجاق اوتریش-ماجاریستان باریش علئیهینه یوْل‌وئرمز حرکتلر ائتدی، ایتالیا دا ساواش باشلاناندا آلمان و اوتریش-ماجاریستانا قوْشولماقدان ایمتیناع ائتدی. نتیجه‌ده ۷۰ میلیوندان آرتیق ساواشچی (اوْنلارین ۶۰ میلیونو اوروپالی ایدی) دۆنیانین ان بؤیوک ساواشلاریندان بیرینه گؤندریلدی. ۱۰ میلیونا یاخین عسگر اؤلدو، اساساً سیلاحلارداکی تکنیکی قاباقلامانین اوْلماسی اؤلوملرین سایینی داها دا آرتیریردی.

اوتریش-ماجاریستان تاخت-تاجی‌نین ولیعهدی هِرسوق فرانس فردیناندین ۲۸ ژوئن ۱۹۱۴-جۆ ایلده صرب ترورچوسو قاوریلو پرینسیب الی ایله سارایئووْدا اؤلدورولمه‌سی دۆنیا ساواشینا چئوریلن ساواشین باشلانماسینا بهانه اوْلدو.

 ساواشین اساس سببلری 
ایستعمارچی اؤلکه‌لرین اینکیشافی، ایلک نؤوبه‌ده بۇ اؤلکه‌لر آراسینداکی ضیدّیت‌لرین کسکین‌لشمه‌سی، دۆنیانین یئنیدن بؤلوشدورولمه‌سی اۇغروندا اوروپا دؤولتلری‌نین ایکی حربی-سیاسی بلوکو آراسیندا مۆباریزه بیرینجی دۆنیا ساواشینا گتیریب چیخاردی. بۇ ضیدّیتلرین باشلیجاسی آلمان ایله بؤیوک بریتانیا آراسیندا ایدی.

آلمان حربی-سیاسی داییره‌لری بؤیوک بریتانیا و فرانسه‌نین حسابینا یئنی مۆستعمیره‌لر آلماق، فرانسه و روسیه‌نی گۆجسوزلتمک، اوْنلارین مۆستملکه‌لری‌نین بیر پارچاسینی اله آلماق نیّتینده ایدیلر. اوْنون مۆتّفیقی اوتریش-ماجاریستان دؤولتی ایسه بالکان یاریم‌آداسیندا اؤز نۆفۇذونو گئنیشلندیرمه‌یه و یئنی توْرپاقلار آلماغا چالیشیردی.

بؤیوک بریتانیا حؤکومتی ساواش یوْلو ایله آلمانی گۆجسوزلتمک، اوْنون مۆستملکه‌لری‌نین بیر پارچاسینی اله کئچیر مک، عثمانلی ایمپیراتورلوغونو بؤلوشدورمک اۇمودوندایدی. فرانسه حؤکومتی ده بۇنو ایسته‌ایردی. بۇندان باشقا فرانسه، ۱۸۷۱–۱۸۷۰-جی ایل‌لرده آلمان ایله اوْلان ساواشدا ایتیریلمیش الزاس و لوْتارینگیا ویلایتلرینی گئری آلماق، آلمانین رئین ویلایتی‌نین بیر بؤلومونو اله کئچیر مک ایسته‌ایردی. روس تزار حؤکومتی ایسه بالکاندا، بوسفور و داردانل بوْغازلاریندا اؤز حؤکمرانلیغینی یاراتماغا، هم ده آلمانی ایقتیصاد جهتدن گۆجسوزلتمه‌یه چالیشیردی.

 ساواشین باشلانماسی 
اوتریش-ماجاریستان ایله صربیستان آراسینداکی مۆناقیشه، ساواشین باشلانماسی اۆچون بهانه اوْلدو. اوتریش-ماجاریستان اوْردوسوْنون باش باشچی‌سی، ارشرسوق فرانس-فردیناند بوسنی‌ده‌کی مانوْورلارا قاتیلدی. ژوئن آیی‌نین ۲۸-ده صربیستاندان گلمیش ترورچو قروپون عۆضوو اوْلان قاوریلو پرینسیپ، اوتریش-ماجاریستان تاخت-تاجی‌نین ولیعهدینی سرایئووْدا اوْلدوردو. بۇنون قارشیلیغیندا اوتریش-ماجاریستان صربیستانا اولتیماتوم گؤندریب اوْنا قارشی ساواش اعلان ائتدی.

۱۹۱۴-جۆ ایلین ژوئن آیی‌نین آخیرلاریندا اوتریش-ماجاریستان اوْردوسو صربیستان توْرپاقلارینا گیردی. بلقراد شهری بوْمبالاندی. روس ایمپیراتورلوغو صربیستانی مۆدافیعه ائتمک اۆچون سفربرلیگه باشلادیغی مۆدّتده آقوستون ۱-ده آلمان ایمپیراتورلوغو روسیه‌یه، آقوستون ۳-ده ایسه آلمان فرانسه‌یه ساواش اعلان ائتدی. آلمان آقوستون ۴-ده بلژیکه هۆجۇم ائتدی.

 قایناقلار 

 گؤرونتولر 

بؤلمه:بیرینجی دونیا ساواشی
بؤلمه:ایگیرمینجی عصر ساواشلاری
بؤلمه:تاریخ
بؤلمه:ساواشلار
بؤلمه:دۆنیا ساواش‌‌لری
بؤلمه:اۆچونجو فرانسه جومهوریتی
بؤلمه:اوتریش-ماجاریستانین تاریخی
بؤلمه:ائرمنیستانین ساواش‌لاری
بؤلمه:اوستورالیانین ساواش‌لاری
بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین ساواش‌لاری
بؤلمه:بلژیکین ساواش‌لاری
بؤلمه:برزیلین ساواش‌لاری
بؤلمه:بولغاریستانین ساواش‌لاری
بؤلمه:کانادانین ساواش‌لاری
بؤلمه:کاستاریکانین ساواش‌لاری
بؤلمه:کوبانین ساواش‌لاری
بؤلمه:فرانسه‌نین ساواش‌لاری
بؤلمه:آلمانین ساواش‌لاری
بؤلمه:یونانین ساواش‌لاری
بؤلمه:قواتمالانین ساواش‌لاری
بؤلمه:هائیتینین ساواش‌لاری
بؤلمه:هندوراسین ساواش‌لاری
بؤلمه:ایتالیانین ساواش‌لاری
بؤلمه:ژاپونون ساواش‌لاری
بؤلمه:لیبریانین ساواش‌لاری
بؤلمه:مونتینیقرونون ساواش‌لاری
بؤلمه:نپالین ساواش‌لاری
بؤلمه:نیوزیلندین ساواش‌لاری
بؤلمه:نیکاراقوئه‌نین ساواش‌لاری
بؤلمه:پانامانین ساواش‌لاری
بؤلمه:پورتوقالین ساواش‌لاری
بؤلمه:رومانینین ساواش‌لاری
بؤلمه:روسیه‌نین ساواش‌لاری
بؤلمه:صربیستانین ساواش‌لاری
بؤلمه:گونئی آفریقانین ساواش‌لاری
بؤلمه:سری لانکانین ساواش‌لاری
بؤلمه:سودانین ساواش‌لاری
بؤلمه:تایوانین ساواش‌لاری
بؤلمه:تایلندین ساواش‌لاری
بؤلمه:هابسبورق مونارشیسینین ساواش‌لاری
بؤلمه:عوثمانلی ایمپیراتورلوغونون ساواش‌لاری
بؤلمه:تایوانین دؤیوشولری
بؤلمه:بؤیوک بریتانیانین ساواش‌لاری
بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ساواش‌لاری
بؤلمه:World War I
بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر
بؤلمه:Modern history of Italy
بؤلمه:Global conflicts
بؤلمه:1910s in Serbia
بؤلمه:History of the United States (1865–1918)
بؤلمه:Russo-Turkish wars
بؤلمه:Wars involving British India
بؤلمه:Wars involving