فضولی

محمد فضولی (Məhəmməd Füzuli ، تورکیه تورکجه‌سی: Fuzûlî) یا ملا محمد بن سلیمان بغدادی ‏(۱۴۸۳-۱۵۵۶) ایرانیکا آذربایجانلی شاعیر و ادیب و تورکجه یازانی او اَن بؤیۆک شاعیر اونۇنجی یۇز هجری یۇز ایلده بیلینیر.پورنامداریان «غزل‌های فارسی فضولی (مقاله)»A. M. A Shushtery. Outlines of Islamic Culture - Volume I: Historical and Cultural Aspects. READ BOOKS, 2007. ISBN 1-4067-4113-2, ISBN 978-1-4067-4113-1, p. 130 اونۆن آتاسی آذربایجان تۆرکۆ بایات ائلیندن  و اوغوزلارداندی کی حله شهرینده ساکین اولدولارhttp://www.iranicaonline.org/newsite/articles/unicode/v10f2/v10f211.html  «صادقی بیگ افشار» تذکره یازان «مجمع الخواص» –کی اۇزبک دیلینده یازیب – اونو ۲۲ بیات ائلیندن بیلیب کی عراق و کربلایه کؤچدۆلر او یئتمیش یاشیندا بغداد دا دونیایا گؤز یومدی.

مجمع الخواص کیتابیندا ۱۰۳-جو صفحَده ده اونۇن آنادان اولان یرین حله شهری یازیبلارتجلیل ۲ آمّا بعضی یازانلار اونی کربلا و نجفده دوغۇم یرین یازیبلار.

فوضولی آنا دیلین دن باشقا فارسجا و عربجه د شعر یازیب.

ان بیرینجی دیرلی غزللر تۆرکی شعریده یاراتدی و تۆرکی قوشمالاری چوخ گؤزل و تصویره چکن اولدی و تمثیلی غزللری یازدی.مشرف ۲۶۰

آدی
فضولی نین آدینی ذیکرینه ایلک قایناق «کشف الظنون» دۇر، کاتب چلبی اوز اثرینده اونو بئله آدلاندیریبدبر: «در هو محمد بن سليمان المتخلص بفضولی.» Katip Çelebi, KEŞF-ÜZ- ZUNUN, Ist 1941, s.255 اوندان قاباقکی قایناقلار ، هامیسی اونو مولانا فضولی» آدلاندیریپلار و لاكن «کشف الظنون» دان سونرا ، هر یئرده ، هامی اؤنون آدينی «محمد» و آتاسی‌نین آدینی «سليمان» ذکر ائتمیشلر و کاتب چلبینین ادعاسی علیهینه ایندیه کیمی هئچ بیر سند تاپیلمامیشدیر.
آتاسی «سليمان »ین «حله» شهرینده مفتی و دین عالمی اولماسینادا، بیر ریوایته دایاناراق، یالنیز بیزیم عصریمیزده کی تحلقیقاتچلار ، ایشاره ائتميشلر.Abdulkadir Inan , s.154.

 یاشاییشی 
بندانگشتی|300x300پیکسل|فضولی
فضولی آذربایجاندا مشهور اولان تۆرک منشألی بایات طایفاسیندان‌دیر و اؤزۆنۆن‌ده «حديقة السعدا» و فارسجا «دیوان» -یندا، آنا دیلینین تۆرکجه اولماسیندان سؤز گئدیر. بعضی منبعلره گؤره، محمدین آتاسی سلیمان عراقا آذربایجانین ارش ماحالیندان کؤچمۆشدۇر. سونرالار شاعیرین اوغلو فضلی ارشه دؤنه‌رک، یاخین قوهوملاری‌نین یانیندا یاشاییب. او، بۇرادا اؤزونون عالیملیگی ایله گئنیش شؤهرت تاپیب. فوضولی‌نین اؤزۆ ده کامیل تحصیل گؤرمۆشدۆر. ائله بونۇ نظره آلان تدقیقاتچیلار بئله حساب ائدیرلر کی، شاعیرین آتاسی کیفایت قدر وارلی آدام اولموشدور. ائلجه ده اونون زیارتگاه ساییلان حیلّه و کربلا کیمی شهرلرده یاشاماسی سولئیمانین روحانی اولدوغونا دلالت ائدیر. حقیقتاً ده بئله بیر روایت وار کی، فوضولی‌نین آتاسی حیلّه شهری‌نین موفتی‌سی اولموشدور. مولانا حکیم ملا محمد بن سليمان فضولی ، هجری وه نو ایلده دنیا یا گلمیش و هجری ۹۶۳ نحو ایلده طاعۇن بلاسينا تۇتۇلمۇش و رحلت ائتمیشدی.

اون بیر عصرده ایراق سلجۇقلار، داها سونرالار ایسه مونقول‌لار و تئیمۇری‌لر طرفیندن آلیندیقدان سونرا باغداددا و اونۇن اطرافلاریندا تۆرکلرین سایی سی گئتدیکجه آرتیردی. بو دوروم سونرالار دا داوام ائدیر. ۱۵۰۸-جی ایلده شاه ایسماعیل طنطنه‌لی شکیلده باغدادا گیره‌رک، عراقی آذربایجانا بیرلشدیریر، سونرا ایسه ۱۵۳۴-جو ایلده بو شهر اوزون بیر مودته عثمانلی حوکومتی‌نین ترکیبینه داخیل اولور. بئله‌لیکله، فضولی‌نین حیات و یارادیجیلیغی‌نین ایلک دؤورلری عراقِ عربین صفوی‌لر حاکیمیتینه تابع اولدوغو ایللره دوشور.

مزاری
فضولی رحلت ائتدیکدن سونرا ، اؤز وصیتی‌نه گؤره، ایمام حۆسین (علیه السلامين) مزاری یانیندا دفن ائدیلمیشدیر و بیر زامان مزاری اوْزیرینه گونید تیکیلمیشدیر. دئییلنلره گؤره ، مزاری حاققيندا یازدیغی غزلین بو بیتی:

                                      مزاریم اۆزره قویمان میل اگر کۇیۇندا جان وئرسم
                                قویون بیر سایه دۆشسۆن قبریمه اوْل سرو قامتدن دیوان اشعار ترکی حکیم مولا محمد فضولی بیاتلی، ص391 

اساسینداء سوقرالار بۇ گونید گۆتۆرۆلمۆشدۆره به مزار ۱۹۷۵ نجی ایله کیمی بر پا ایدی . همین ایده برای دِوْلتی کۆچه اری گیلدرمه بهانه ای ایله مزاری دا عشمیش و فضۇلی تین سو مو کلریشی کتابخانايا على الديرم شدی.عبداللطيف بندر اوغلو، مطلع الاعتقاد في معرفة المبدأ و المعاد، مقدمه ، ص 5

 فضولی‎نین دیلی و شیوه‎‌سی 
مرحوم محمد فؤاد کؤپرۆلۆ یازېر:«فضولی، بؤیۆک تۆرک شاعیرلریندن بیری اۏلوب، ادبی تأثیری‎نین دوامی و گئنیشلیڲی اعتباری ایله اۏلدوغو قده‎ر، شعرلری‎نین بدیعی قیمتی باخېمېندان دا، حتی ان بؤیۆک تۆرک شاعیری سایېلا بیله‎جک مستثنی بیر شخصیت دیر. ادبی لهجه‎سی‎نین خوصوصیتی، اۏنو آذربایجانلی ادبیاتی چرچیوه‎سی ایچینده مطالیعه ائتمهڲی ضروری گؤستریر ...»اۏنون دیلی تام آذربایجانلی شیوه‎سی نین کبار لهجه‎سی حساب اۏلونور و بونو بیز «ادبی لهجه» آدلاندېرېرېق.فضولی، محمد بن سلیمان. دیوان اشعار ترکی فضولی، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، اختر، ص 83

 ادبیات تاریخیمیزده‌‎کی اؤنمی 
بندانگشتی|200x200پیکسل
فضولی شعری، آذربایجان تۆرکجه اورتاچاغ شعری‎نین ان یۆکسک ذروه‎سی سایېلېر، همده بۆتۆن شرق عالمینده ان چۏخ اۏخونان دیوان، اۏنون دیوانی اۏلموشدور. اۏنون شعری بدیعی صنعتلر باخېمېندان، دۆنیادا، میثلی تاپېلمایان اینجه صنعت محصولودور. بۆتۆن دیللرده هئچ بیر شاعیر، ایندیه کیمی تاپېلمایېب کی فضولی‎نین دوشۆنجه و اینجه صنعت نبوغونا مالیک اۏلا بیلسین. «هومر»دن «تاگور»ا کیمی اۏلوسلار آراسېندا ظهور ائدن شاعیرلری فضولی ایله مقایسه ائدنده، هامېسې گزیده دورور، اۏنون کیمی هم اؤز دیلینده، همده ایکی باشقا دیللرده درین مضمونلو، یۆکسک بدیعی اسلوبیاتلی قالېجې اثرلر یارادا بیلن شاعیره راست گله بیلمیریک. اۏنون اثرلریندن استقبال اۏ قده‎ر اۏلموشدور کی یالنېز «لیلی و مجنون» مثنویسیندن 1800 الیازما نسخه‎سی معلومدور و بو گؤستریر کی اۏنون اثرلری هر زامان گئنیش اۏخوجو کوتله‎سینه مال اۏلموشدور.فضولی، محمد بن سلیمان. دیوان اشعار ترکی فضولی، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، اختر، ص 88.

 نوایی، فضولی و صائب اۆچلۆگۆ 
صائب اؤزۆنۆن یاراتدیغی ۱۲۰ مین فارسجا بئیلترینده و تۆرکجه دیوانیندا، اصلینده فضولی‎یه نظیره یازما ایشی ایله مشغول اۏلور و دیلی تام فضولیانه‎دیر کی هئچ، حتی تۆرک غزل دۆنیاسینین نهنگ اوستادی امیر علیشیر نوایی‎دن ده ایلهام آلیر. آذربایجانلی عالیم دوْکتور حسین محمدزاده صدیق اؤز آراشدیرمالاریندا دئییر کی فارس ادبیاتچیلارینین معروف ائتدیکلری «سبک هیندی»نین ایلک یارادیجیسی امیر علیشیر نوایی و حکیم محمد فضولی اولموشلار و صائب تبریزی اونلاردان ایلهام آلاراق بو شیوه‌نی «طرز نو» آدلاندیرمیش و فارس دیلینده یوکسک ذیروه‌لره قالدیرمیشدیر.ضولی، محمد بن سلیمان. دیوان اشعار ترکی فضولی، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، اختر، ص 93.

 تورکجه اثرلری 
بندانگشتی|219x219پیکسل|فضولی تورکجه دیوانی
 تورکجه دیوانیفضولی، محمد بن سلیمان. دیوان اشعار ترکی، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر، 1384.

حدیقة السعداء

 بنگ و باده فضولی، محمد بن سلیمان. بنگ و باده، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر یاران، 1390.

 شکایت‌نامه

 قیرخ حدیث فضولی، محمد بن سلیمان. سه رساله فارسی به انضمام قیرخ حدیث، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، نشر تکدرخت، 1392.

لیلی و مجنون  فضولی، محمد بن سلیمان. لیلی و مجنون، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر، 1388.بندانگشتی|200x200px|فضولی لیلی و مجنون  تورکی کیتابی

 سو قصیده‌سی

 ساقی‌نامه

 عربجه اثرلری 
 دیوان عربی فضولی، محمد بن سلیمان. دیوان عربی، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، نشر تکدرخت، 1391.
 قصائد
 مطلع الاعتقاد فی معرفة المبدأ و المعاد فضولی، محمد بن سلیمان. مطلع الاعتقاد فی معرفة مبدأ و المعاد، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، نشر راه کمال، 1386.

 فارسجا اثرلری 
 رند و زاهد فضولی، محمد بن سلیمان. رند و زاهد، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، نشر تکدرخت، 1389.
 سفرنامه‌ی روح یا صحت و مرض فضولی، محمد بن سلیمان. سفرنامه‌ی روح یا صحت و مرض، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، نشر تکدرخت، 1389.
 دیوان فارسی فضولی، محمد بن سلیمان. دیوان فارسی، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر یاران، 1387.
 هفت جام
 انیس القلب (خاقانی‌نین بحر الابرار عنوانلی قصیده‌سینه فارسجا نظیره‌دیر).
 دستور معما فضولی، محمد بن سلیمان. دستور معما، مقدمه، تصحیح و تحشیه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، نشر تکدرخت، 1394.
 فرهنگ منظوم جغتایی

 اثرلری‌نین ایراندا علمی نشری 
فضولی‌نین تورکجه، فارسجا و عربجه اثرلری‌نین ایراندا نشری حسین محمدزاده صدیق (حسین دوزگون) طرفیندن گئرچکلشمیشدیر. بو موحقق تورکجه دیوان، لیلی و مجنون،http://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=1605242&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author بنگ و باده،http://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=2084441&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author رند و زاهدhttp://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=2143479&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author، سفرنامه‌ی روحhttp://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=1994336&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author، دیوان فارسی، دیوان عربی و ترجمه‌ی ترکی، مطلع الاعتقاد فی معرفة مبدأ و المعادhttp://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=599373&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author، رساله‌ی دستور معماhttp://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=3935115&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author، سه رساله‌ی فارسی فضولی به انضمام قیرخ حدیث، دیوان‌های سه‌گانه‌ی فضولیhttp://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=3233746&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author، غزللرhttp://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=1751685&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author، شهره‌ی عالم اثرلری‌نی ایراندا مونتشر ائتمیشدیر.

 ائشیک باغلانتی‌لار 
فضولی‌نین اثرلری 
 فضولی، نظامی و نوایی‌نین «لیلی و مجنون» مثنویلری‌نین اساس فرقلری 

 قایناقلار 

 هدیّة العارفین: ج2، ص250؛ 
 عثمانلی مؤلفلری: ج2، صص360-362؛ 
 معجم المؤلّفین: ج10، ص48؛
 ریحانة الأدب: ج4، صص343-345؛
 قاموس الأعلام: ج5، ص3416؛
 دانشمندان آذربایجان: ص300؛ 
 آذربایجان ادبیات تاریخینه بیر باخیش: ج1, صص36-48.

بؤلمه:فضولی
بؤلمه:ادبیات
تورک شاعیرلر
تورک یازیچی‌لار
عراقلی شاعیرلر