تورک دیللری

تورک دیللری دونیادا بؤیوک سایدا اهالی‌نین دانیشدیغی دیل‌لر قروپودور.

تورک دیللری عائیله‌سی ۴۱ دیل، لهجه و یا شیوه‌دن عبارت‌دیر. آذربایجان جومهوریتی، تورکیه، قازاقیستان، قیرغیزیستان، تورکمنیستان، اؤزبکیستان، باشقیردیستان، تاتاریستان، تووا، چوواش، یاکوتیا، داغلئق آلتای و خاکاسین یئرلی اهالی‌سی‌نین، ائله‌جه ده ایران، عراق، افغانیستان، چین، بولغاریستان، رومانی، کئچمیش یوقوسلاویا و آلبانیانین بیر سیرا خالق‌لاری‌نین گئنولوژی (منشأجه) و تیپولژی جهت‌دن قوهوم دیللری. کئچمیش سسری-ده تورکدیل‌لی خالق‌لار سلاویان خالقلاریندان سوْنرا II یئری تۇتوردو و سسری-ده بو دیل عائله‌سینه منسوب 23 دیل اوْلموشدور. تورک دیللری قیسمن داغیستاندا (قوموق‌لار، نوقای‌لار)، کاباردا-بالکار، قاراچای-چرکز (بالکارلار، قاراچای‌لی‌لار، نوقای‌لار)، ایستاوروپولدا (نوقای لار، تروخمئن‌لر)، مولدوویادا (قاقاوزلار)، لیتوادا (کارایم‌لر، تاتارلار)، کریم (کریم تاتارلاری) و س. یئرلرده ده یاییلمیش‌دیر. تورک دیللری‌نین هانسی دیل‌لر عائله‌سینه داخیل اولماسی ایندیدک مویینلشدیریلممیش‌دیر. عالیم‌لرین بیر قیسمی اونلاری اورال-آلتای، دیگر قیسمی ایسه آلتای دیللرینه داخیل ائدیرلر. تورک دیللری قروپونو موستقیل دیل عائله‌سی حساب ائدن‌لر ده وار.

۲۰۱۶–جی میلادی ایلین آمارلارینا گؤره بو دیل عائیله‌سی ۱۸۰ میلیون اینسانین دوغما دیلی‌ایمیش.

تورک دیللری‌نین تاریخی اینکیشافی آشاغی‌داکی مرحله‌لره بؤلونور:
 آلتای و هون دؤورلری (ائرامیزین V اسریندک)
 قدیم تورک دؤورو (V-X عصرین اولی)
 اورتا تورک دؤورو (X-XV عصرلر)
 یئنی و ان یئنی تورک دؤورلری (XVI-XX عصرده).

 تورک دیللری‌نین تسنیفاتی 
قبول اولونموش تسنیفاتا گؤره تورک دیللری غربی (غربی هون) و شرق (شرقی هون) قول‌لارینا آیریلیر: 
 غرب قولو  

 بولقار 
 بولقار تورکجه‌سی 
 خزر تورکجه‌سی
 چوواش تورکجه‌سی
 اوغوز 
 اوغوزلار(X-XI عصرلر)
 تورکجه (آذربایجان تورکجه‌سی)
 قاشقای تورکجه‌سی
 آنادولو تورکجه‌سی
 تورکمن تورکجه‌سی
 قاقاووز تورکجه‌سی

 قیپچاق 
 باشقیرد دیلی 
 قازاق تورکجه‌سی 
 قاراچای-بالقار تورکجه‌سی 
 بالکار تورکجه‌سی 
 قاراقالپاق تورکجه‌سی 
 قوموق دیلی 
 کارای تورکجه‌سی 
 نوقای تورکجه‌سی 
 تاتار تورکجه‌سی
 و س.
 کارلوق 
 اؤزبک تورکجه‌سی 
 اویغور (یئنی اویغور) تورکجه‌سی
 و س. قروپ‌لارا

 شرقی قولو 

 اویغور  
 قدیم اویغور دیلی 
 تووا دیلی 
 یاکوت دیلی 
 خاکاس دیلی 
 شور دیللری
 س. 
 قیرغیزقیپچاق 
 قیرغیز دیلی
 آلتای دیلی

 تورک دیللری‌نین اوستون‌لوگو 

سؤز و جمله دورومو هر دیلده اؤزونه عایید بیر قانونا باغلی‌دیر. بو قانونلارین توپلومونا دیل قراماتیکاسی دئییلیر. قانونلاردان علاوه دیللرین آیریجا اؤزل قانونلاریدا وار کی دوزن‌لی قایدالارا باغلی دئییل‌لر. اؤرنک : موکسر جمعی عرب دیلینده، آرتیق حرفلر و قایداسیز فعل‌لر اینگیلیس دیلینده قایداسیز قراماتیکالاردیرلار. بئله قانون‌سوز قایدالارا عرب دیلینده سماعی (ائشیدمه‌لی) دئییرلر. بو دئییشین ندنیده اونلارین بللی بیر قانونا باغلی اولمادیغی‌دیر، بونا گؤره‌ده اونلاری گرک ائشیدیب و یاددا ساخلیاسان.
سماعی‌نین ترسی قیاسی (موقایسه ائتمه‌لی) اولور کی قایدالی قانونلارا باغلی‌دیر و دیلین اساس گوجو بو قایدایا دایانیر.
سماعی سؤزلر بیر دیلده آز اولدوقجا دیلین قایدالی اولماغی و گوجوده آرتار.
آچیق و عومومی دیل قایدالاری آز، بوتون، وا یایغین اولسا دیلین گوجو و دوامیدا آرتار. اؤرنک: دوزدور کی عرب دیلی ((صرف و نحو)) باخیمین‌دان چوخ گوج‌لودور اما اونون قایدا و یاسالاری او قدر بوداق‌لی و چوخ‌دور کی اونو بوتون بیر سویه‌ده اؤیرنمک چتین‌دیر.کیتاب-تورک دیلی هونردیر/یازار ایسماعیل هادی-۱۹۹۶ تبریز بیرینجی چاپ س،۰۹
تورک دیللری صرف و آچیق قایدا باخیمین‌دان زنگین و آسان اؤیرنیش‌لی‌دیرلر. بو قایدا و قانونلار دقت، گئنیش‌لیک و آسان‌لیق باخیمین‌دان ریاضیات قایدالارینا بنزییرلر. تورک دیلی‌نین صرف قایدالاری نئچه بارماق سایی‌لی بوتون قایدایا بؤلونور و بو مؤوضو تورک دیلی‌نین آسان اؤیرنیش‌لی و دیل گوجونون علامتی‌دیر.

 دیل عائله‌سی‌نین خصوصیتلری 

تورک دیللری‌نین هامیسیندا آهنگ قانونو، صامیت‌لرین آسیمیلیاسیاسی، کؤک و شکیلچی‌لرین خصوصی قورولوشونا مالیک اولماسی، دئمک اولار کی، عینی‌لیک تشکیل ائدیر. بو تیپولوژی اویغونلوق مورفولوگیایا دا عاییددیر. تورک دیلی التصاقی دیل‌لره داخیل‌دیر. اونلاردا قراماتیک جینس کاتئقوریاسی یوخ‌دور. قوشمالار سؤزون سوْنونا علاوه اوْلونور، سؤزدوزلدیجی و سؤزدییشدیریجی شکیلچی‌لرین سیراسی مؤحکم قانون‌اویغونلوغا تابع‌دیر. حال و منسوبیت کاتئقوریالاری چوخ‌لو عومومی جهت‌لره مالیک‌دیر. کؤک سؤزلرین هئچ بیر شکیلچی قبول ائتمه‌دن ایشلنه بیلمه‌سی، واحید تصریف سیستمی، اوزلیک‌لردکی عومومی‌لیک و س. ده بئله اوخشارلیق‌لاردان‌دیر. بو دیللرین سینتاکتیک قورولوشوندا دا تیپولوژی عینی‌لیک چوخ‌دور؛ سؤز و سؤز بیرلشمه‌لری‌نین جمله‌دکی سیراسی ثابت‌دیر: تعیین اولونان‌دان اول گلیر و اونونلا اوزلاشمیر، تامام‌لیق تاماملادیغی سؤزلردن اول گلیر، تابع‌لی مورکب جمله‌لر آز، ترکیب‌لر ایسه چوخ‌دور. لوغت ترکیبینده عومومی‌لیک داها قاباریق شکیلده اؤزونو گؤسترمه‌لیکده‌دیر.

 اسکی تورکجه تورکجه (آذربایجان تورکجه‌سی) آنادولو تورکجه‌سی تورکمنجه تاتارجا قازاخجا اؤزبکجه اویغورجا یاکوتجا چوواشجا ata	آتاata ata 	ota 	   ana	آنا	anne/ana	ene	ana	ana	ona	ana	 an'n 	o'gul	اوْغول	oğul	oğul	uğlı ul	o'gil	oghul	uol	yvul 	er(kek)	ارککerkekerkek ir	yerkekerkak	är	yer	ar kyz 	قیز	kız	gyz	qız	qιz	qiz	qiz	kis	χe'r kiši 	کیشیkişi	kişi	keşe	kisi	  kihi	  kelin	گلین	gelin	geli:n kilen	kelin	kelin	kelin	kilin	kilen اسکی تورکجه تورکجه (آذربایجان تورکجه‌سی) آنادولو تورکجه‌سی تورکمنجه تاتارجا قازاخجا اؤزبکجه اویغورجا یاکوتجا چوواشجا 	jürek	اورک	yürek	ýürek yörək	zhürekyurak	yüräk	su‘req	  	qan	قان	kan	ga:n	qan	qan	qon	qan	qan	jon 	baš	باش	baş	baş	baş	bas	 baş	bas	puš 	qyl	قیل	kıl	qyl	qıl	kyl	kyl	kyl	kil	χe'le'r 	köz		گؤزgöz	göz	küz	köz	ko'z	köz	kos	kör kirpik	کیرپیکkirpikkirpikkerfekkirpikkiprikkirpikkirbiχurbuk 	qulqaq	قولاقkulak	gulak	qolaq	qulaq	quloq	qulaq	gulkakχo'lga 	burun	بورون	burun	burun	borın	murιn	burun	burun	murun	  	qol	قول	kol	gol	qul	qol	qo'l	 qol	χol 	el(ig)	اَلel	el	   ili:	ala' barmak	بارماقparmakbarmakbarmaq barmoqbarmaq   tyrnaq	دیرناقtırnakdyrnaqtırnaqtιrnaqtirnoqtirnaqtiniraq  	tiz	دیز	diz	dy:z	tez	tize	tizza	tiz	tüsäχ	  	baltyr	بالذیرbaldırbaldyrbaltırbaldyrboldyrbaldirballyr  	adaq	آیاق	ayak	aýaq	ayaq	ayaq	oyoq	 ataq    qaryn	قارین	karın	garyn	qarın	qarιn	qorin	qor(saq)qarynχyra'm اسکی تورکجه تورکجه (آذربایجان تورکجه‌سی) آنادولو تورکجه‌سی تورکمنجه تاتارجا قازاخجا اؤزبکجه اویغورجا یاکوتجا چوواشجا at	آت	at	at	at	at	ot	at	at	ut 	siyir 	sığır	sygyr	síır (sıyır)	siyιr	sigir	    	ytایت	it	it	et	iyt	it	it	yt	jyda balyqبالیق	balık	balyk balıq	balιq	baliq	beliq	balyk	pola' 	bitبیت	bit	bit	bet	biyt	bit	pit	byt	pyjda اسکی تورکجه تورکجه (آذربایجان تورکجه‌سی) آنادولو تورکجه‌سی تورکمنجه تاتارجا قازاخجا اؤزبکجه اویغورجا یاکوتجا چوواشجا 	evائو	ev	öý	öy	üy	uy	öy	 av 	otagاوْتاق	otağotaq	  otaq	otoq	 otu:	  yolیوْل	yol	yo:l	yul	zhol	yo'l	yol	suol	sol köprüqکؤپروköprüköpri	küpar	köpir	ko'prikkövrükkürpe  oqاوْخ	ok	ok	uk	 o'q	oq	oχ	ugu otاوْد 	ot	ut	ot	o't	ot	uot	vot külکول	kül	kül	köl	kül	kul	kül	kül	kö'l suvسو	su	suw	syw	suw	suv	su	ui	syv kemiگمی	gemi	gämi	kimä	keme	kema	  kim 	kölگؤل	göl	köl	kül	köl	ko'l	köl	küöl	  atov	آداada	ada	atan	aral	orol	aral	  ută künešگونشgüneşgünqoyaşkün kün	kün	χĕvel bulutبولود	bulut	bulut	bolıt	bult	bulut	bulut	bylyt	pĕlĕt yulduzاولدوزyıldızýyldyzyoldızzhuldιzyulduzyultuzsulusşăltăr 	topraqتوْپراقtopraktopraktufraqtopιraqtuproqtupraqtoburaχtăpra  töpü 	tepe	depe	tübä	töbe	tepa	 töbö	tüpe 	yağacآغاج	ağaç	agaç	ağaç	ağaš    jyvăş  tenriتانری tanrı	taňry täñre  tängritanaratură اسکی تورکجه تورکجه (آذربایجان تورکجه‌سی) آنادولو تورکجه‌سی تورکمنجه تاتارجا قازاخجا اؤزبکجه اویغورجا یاکوتجا چوواشجا 	uzun 	uzun	uzyn	ozın	uzιn	uzun	uzun	uhun	vărăm 	yany 	yeni	yany	yaña	zhangayangi	yengi	sana	şĕnĕ 	semiz 	semiz	semiz	simez	semiz	semiz	semiz	emis	samăr 	tolu 	dolu	do:ly	tulı	tolι	to'la	toluq	tolorutulli 	aq 	ak	ak	aq	aq	oq	aq	   qara kara  gara	qara	qara	qora	qara	χara	χura 	qyzyl 	kızıl	gyzyl	qızıl	qızıl	qizil	qizil	kyhyl	χĕrlĕ kök gök	gök	kük	kök	ko'k	kök	küöq	kăvak اسکی تورکجه تورکجه (آذربایجان تورکجه‌سی) آنادولو تورکجه‌سی تورکمنجه تاتارجا قازاخجا اؤزبکجه اویغورجا یاکوتجا چوواشجا۱	birبیر	bir	bir	ber	bir	bir	bir	bi:r	pĕrre۲	ekiایکی	iki	iki	ike	yeki	ikki	ikki	ikki	ikkĕ۴	törtدؤرد	dört	dö:rt	dürt	tört	to'rt	töt	tüört	tăvattă۷	yetiیئددی	yedi	yedi	cide	zheti	yetti	yättä	sette	şiççĕ۱۰	onاون	on	o:n	un	on	o'n	on	uon	vunnă۱۰۰	yüzیوز	yüz	yü:z	yöz	zhüz	yuz	yüz	sü:s	şĕr
شخص عوض‌لیکلریتورکیهآذربایجانتورکمناؤزبکیئنی اویغورباشقیردتاتارقازاخقیرغیزیاکوتچوواشbenmənmenmenmenminminmenmenminepĕ / epbanamənəmaňamengamangamiñämiñamağanmagamiexe / miexeğemanabenimənimenimeniménimineminemenimenimiiginmanabendeməndəmendemendamende / méningdemindämindämendemende -manrabendenməndənmendenmendanmendin / méningdinmindänminnänmenenmendenmiigittenmanranbenimmənimmeniňmeningméningmineñminemmeniñmeninmieneman / manănbenimlemənimləmen bilen / meniň bilenmen bilan / mening bilanmen bilen / méning bilenmineñ menänminem belänmenimenmen menenmiiginenmanpaتورکیهآذربایجانتورکمناؤزبکیئنی اویغورباشقیردتاتارقازاخقیرغیزیاکوتچوواشsensənsensensenhinsinsensenenesĕ / essanasənəsaňasengasangahiñäsiñasağansagaeyiexe / eyiexeğesanasenisənisenisenisénihinesinesenisenieyiginsanasendesəndəsendesendasende / séningdehindäsindäsendesende -sanrasendensəndənsendensendansendin / séningdinhindänsinnänsenensendeneyigittensanranseninsəninseniňseningséninghineñsineñseniñsenineyienesan / sanănseninlesəninləsen bilen / seniň bilensen bilan / sening bilansen bilen / séning bilenhineñ menänsineñ belänsenimensen meneneyiginensanpaتورکیهآذربایجانتورکمناؤزبکیئنی اویغورباشقیردتاتارقازاخقیرغیزیاکوتچوواشsizsizsizsizsiz / siliheźsezsizsizenesir / esĕrsizesizəsizesizgasizge / siligeheźgäsezgäsizgesizgeeyiexe / eyiexeğesiresizisizisizisiznisizni / siliniheźźeseznesizdisizdieyiginsiresizdesizdəsizdesizdasizde / silideheźźäsezdäsizdesizde -sirĕntesizdensizdənsizdensizdansizdin / silidinheźźänsezdänsizdensizdeneyigittensirĕntensizinsizinsiziňsizningsizning / siliningheźźeñsezneñsizdiñsizdineyienesirĕnsizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensiz bilan / sizning bilansiz bilen / sizning bilen / sili bilen heźźeñ menänsezneñ belänsizbensiz meneneyiginensirĕnpeتورکیهآذربایجانتورکمناؤزبکیئنی اویغورباشقیردتاتارقازاخقیرغیزیاکوتچوواشoooluuululolalkinivăl / ulonaonaoňaungauninghauğaañaoğanagakiniexeănaonuonuonuuniuniunıanıonıanıkininiănaondaondaondaundaunda / uningda / andaundaandaondaanda -unra / untaondanondanondanundanundin / uningdin / andinundanannanonanandankinittenunran / untanonunonunonuňuninguningunıñanıñonıñanınkieneun / unănonunlaonunlao bilen / onuň bilenu bilan / uning bilanu bilen / uning bilenunıñ menänanıñ belänonımenal menenkininenunpaتورکیهآذربایجانتورکمناؤزبکیئنی اویغورباشقیردتاتارقازاخقیرغیزیاکوتچوواشbizbizbizbizbizbeźbezbizbizbihigiepir / epĕrbizebizəbizebizgabizgebeźgäbezgäbizgebizgebihiexe / bihiexeğepirebizibizibizibiznibiznibeźźebeznebizdibizdibihiginipirebizdebizdəbizdebizdabizdebeźźäbezdäbizdebizde -pirĕnte / pirtebizdenbizdənbizdenbizdanbizdinbeźźänbezdänbizdenbizdenbihigittenpirĕnten / pirtenbizimbizimbiziňbizningbizningbeźźeñbezneñbizdiñbizdinbihienepirĕnbizimlebizimləbiz bilen / biziň bilenbiz bilan / bizning bilanbiz bilen / bizning bilenbeźźeñ menänbezneñ belänbizbenbiz menenbihiginenpirĕnpeتورکیهآذربایجانتورکمناؤزبکیئنی اویغورباشقیردتاتارقازاخقیرغیزیاکوتچوواشsizsizsizsenlarsiler / sénlerheźsezsendersilerehigiesir / esĕrsizesizəsizesenlargasilerge / sénlergeheźgäsezgäsendergesilergeehiexe / ehiexeğesiresizisizisizisenlarnisilerni / sénlerniheźźeseznesenderdisilerdiehiginisiresizdesizdəsizdesenlardasilerde / sénlerdeheźźäsezdäsenderdesilerde -sirĕntesizdensizdənsizdensenlardansilerdin / sénlerdinheźźänsezdänsenderdensilerdenehigittensirĕntensizinsizinsiziňsenlarningsilerning / sénlerningheźźeñsezneñsenderdiñsilerdinehienesirĕnsizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensenlar bilan siler bilen / sénler bilenheźźeñ menänsezneñ belänsendermensiler menenehiginensirĕnpeتورکیهآذربایجانتورکمناؤزبکیئنی اویغورباشقیردتاتارقازاخقیرغیزیاکوتچوواشonlaronlarolarularularularalar / ularolaralarkinilervĕsem / vălsemonlaraonlaraolaraulargaularghaularğaalarğaolarğaalargakinilergevĕseneonlarıonlarıolaryularniularniularźıalarnıolardıalardıkinilerivĕseneonlardaonlardaolardaulardaulardaularźaalardaolardaalarda -vĕsencheonlardanonlardanolardanulardanulardinularźanalardanolardanalardankinilertenvĕsenchenonlarınonlarınolaryňularningularningularźınalarnıñolardıñalardınkiennerevĕsen / vĕsenĕnonlarlaonlarlaolar bilenular bilanular bilenular menänalar belänolarmenalar menenkinilerinenvĕsempe

 الیفباسی 

تورک دیلی‌نین قدیم یازی‌لی عابده‌لری (اورخون-یئنی‌سئی الیفباسی ایله) ۷ - ۱۱-جی عصرلره عاییددیر؛ داها قدیم عابده‌لری ایسه مانی، براهمی و سوغدی الیفباسی ایله یازیلمیش‌دیر (سینتسزیان و اورتا آسیا). سوْنرالار تورک یازی‌سی (اویغور و عرب الیفبالاری ایله) شرقده کاشقار، اورتا-آسیا و قیزیل اوردادا، قربده ایسه سلجوقی‌لر دؤولتینده (کیچیک آسیا)، آذربایجاندا، تورکیهده، مصرده، هیندوستاندا و س. یئرلرده اینکیشاف ائتمیش‌دیر.

۲۰-جی عصرین ۲۰ - ۳۰-جو ایللرینده کئچمیش سسری-نین تورک‌دیل‌لی خالقلاری لاتین الیفباسین‌دان ایستیفاده ائتمیش‌لر. ۳۰-جو ایللرین سوْنوندا بو دیللرین چوخو اۆچون کیریل قرافیکاسی اساسیندا الیفبا یارادیلمیش‌دیر. تورکیه‌ده ۱۹۲۸-جی ایلدن لاتین قرافیکالی الیفبا قبول اولونموش‌دور. لاکین سسری داغیلدیق‌دان سوْنرا آزاد اولموش تورک‌دیل‌لی دؤولت‌لر یئنی‌دن لاتین قرافیکالی الیفبادان ایستیفاده ائتمیش‌لر.

 تورک دیل قروپو 

 گونئی تورکجه‌سی 
 تورکجه (آذربایجان تورکجه‌سی)
 آنادولو تورکجه‌سی
 تورکمن تورکجه‌سی
 قاقاووز تورکجه‌سی
 کریم تاتار تورکجه‌سی
 خوراسان تورکجه‌سی
 افشار تورکجه‌سی
 قاشقای تورکجه‌سی
 قالای تورکجه‌سی
 سالار تورکجه‌سی
 قوزئی تورکجه‌سی 
 یاکوت تورکجه‌سی
 دولگان تورکجه‌سی
 خاکاس تورکجه‌سی
 شور تورکجه‌سی
 آلتای تورکجه‌سی
 اویغور تورکجه‌سی
 ساری اویغور تورکجه‌سی

 باتی تورکجه‌سی 
 تاتار دیلی
 چوواش دیلی
 باشقیرد دیلی
 کارای دیلی
 قاراقالپاق دیلی
 قازاخ دیلی 
 قیرغیز دیلی
 کومیک دیلی
 نوگای دیلی
 مئسکئت دیلی
 تووا دیلی
 چولیمان تاتار دیلی
 بالقار دیلی
 قاراچای دیلی

 دوغو تورکجه‌سی 
 اؤزبک تورکجه‌سی
 اویغور تورکجه‌سی

 قایناقلار 

 بیر ده باخ 
 تورکجه
 آنادولو تورکجه‌سی
 واحید تورک دیلی

 قایناقلار 
 لینقیویستیکا لوغتی (روسجا)
 آذربایجان سووئت ائنسیکلوپئدیاسی

 ائشیک باغلانتیلار 
 تورک دیل‌لر قوروپونا گؤره خریطه
 تورک دیللری(روسجا) 
اورخون عابیده‌لر متنی 

بؤلمه:تورک دیللری
بؤلمه:التصاقی دیللر
بؤلمه:دیل عائیله‌لری
بؤلمه:اورال تاریخی