دول قصبه‌سی

دول قصبه‌سی اورمیه بؤلگه‌سینین، مرکزی بؤلومونون جنوب شرق حیصه‌سینده یئرلشیر.
 تاریخ 
دول ماحالی XIV-XIX یوز ایللیک‌لرده انظباطی ناحیه. ۱۷۲۵-جی ایلینده آذربایجانین، عثمانلی‌لار طرفیندن اشغالیندان سونرا تبریز ایالتینین، اورمیه لیواسینا باغلی بیر ماحال اولموشدور.“Dəftər-i müfəssəl-i liva-i Xalxal və liva-i Urumi”. İstanbul 
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu-təhrir dəftərləri, № 910.  دول ماحالیندا افشارلارین گوندوزلو اویماغی بینه باغلامیشدیر. دول ماحالی قاشقا گدیک‌دن خان طُووزا قدردیر. اوزونلوغو تخمیناً ۵ آغاج‌دیر. تاریخ کیتابیندا یازیلیر: دول ماحالی اورمیه گؤلونون ساحیلینده یئرلشیر. کیچیک اولماسینا باخمایاراق چوخ آباددیر. دول غرب طرفدن کورد، ماه داغلاری، قوزئی‌دن باراندوز ماحالی ایله قونشو ایدی. 
دول ماحالیندا اورمیه گؤلو ساحیلیندن کوللی میقداردا دوز الده اولونوردو. ماحالین کندلری اساساً اونون مرکزینده اوزانان باغ-باغاتلی زیره (زئیوه؟) و نازناز دره‌لری بویونجا یئرلشیر. همین کندلرین بیرینده صمدلی‌ده ماحالین بَی‌لری یاشاییردی. دول تابع‌لیگینده رشکی (رشکان)، سولطان‌آوا، پیرعلی، کامانا، نیزآوا، نارا (ناری)، اوغول داش آغیل، بیرینجی کنعان، ایکینجی کنعان، برده‌خوش، نازلی، پاپاز، زئیوه، جارآوا، شیطان‌آوا، سامورتا، خیدیرآوا، دؤله، دربند، تالاوا، جولبر، بالیستان، خان طُووز و تزه‌کند کندلری وار.
XVII یوز ایللیک‌ده صفوی چاغیندا اورمیه حاکیمی کلبعلی خان قاسیملی افشار دول ماحالینی افشارلارین گوندوزلو (قاراوغلو) اویماغینا وئرمیشدی. گوندوزلو اویماغی اورادا کند سالیب، آرخ چکیب، آغاج اکمیشدی.

 تاریخی عابیده‌لر 

 شئیطان‌آوا قالاسی: شئیطان‌آوا کندی کئچمیشده بؤیوک بیر قالایا مالیک‌ایمیش. حاضیردا بو قالانین خارابالیق‌لاری قالیر. افشار خانلاری طرفیندن تیکیلن بو قالا سولدوز و باراندوز دوزنلیک‌لرینین سرحدینده یئرلشه‌رک اورمیه شهریندن ۴۴٫۵ کیلومتر جنوب شرقده‌دیر. استراتژیک اؤنمه صاحیب اولان بو قالا بؤلگه‌ده تهلوکه‌سیزلیگین تأمین ائدیلمه‌سی و اورمیه ایله سولدوز آراسینداکی علاقه‌لرین سرحدده یاشایان شرارت تؤره‌دن بویلار طرفیندن کسیلممه‌سی اوچون انشاء ائدیلمیشدیر. دول ماحالینین حاکیم‌لریندن بیری نجف‌قولوخان افشار (۱۳-جو هیجری عصر) زامانیندا حاج علیارخان گوندوزلو اولموشدور.تاریخ افشار، میرزا رشید ادیب‌الشعرا، صفحه ۴۰۹ دول‌لو مصطفی بو قالانین آدینی اؤز شعرینده دول قالاسی اولاراق چکه‌ره‌ک دئییر:

 داش‌آغیل حامامی: بو حامام قاجار دؤنمینده کندین کهریزلری ایله بیرلیکده دول ماحالینین مالیکی و اورمیه شهرینین بؤیوک خان‌لاریندان آقاخان امیر تومان طرفیندن تیکیلمیشدیر. حامامین اکستریئری (خاریجی گؤرونوشو) ساده اولاراق؛ داخیلی حیصه‌سی سربینه و ایستی‌خانا آدلی ایکی بؤلوم‌دن تشکیل اولونوب کی هر ایکی بؤلوم قوس‌واری طاق کیمی قالین دیوارلار اوزه‌رینده قورولموشدور.نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۱۹۸

 اوشاق‌لار قبریستانلیغی: داش‌آغیل کندینین ۱۰۰ مترلیگینده اورمیه - نقده یولونون ساغ یانیندا؛ اوشاق‌لار قبریستانلیغی آدیندا بیر قدیم قبریستانلیق یئرلشیر. بو قبریستانین بئله آدلانماسینین سببی محض مشروطه‌چیلیک حرکاتی و جیلولوق زامانیندا کوردلر، ائرمنی‌لر و آیسورلار طرفیندن بوردا قتله یئتیریلمیش اوشاق و قادین‌لارین بوردا دفن ائدیلمه‌سی‌دیر. ائله‌جه ده عثمانلی قوشونونون ۴-جو آلایی‌ایلا جیلولار آراسیندا داش‌آغیل کندینین یاخینلغیندا باش گؤسترن ساواش نتیجه‌سینده چوخلو سایدا عثمانلی عسکری هلاک اولاراق بو قبریستانلیق‌دا دفن ائدیلمیشدیر.نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۲۲۱

 آشاغی کرگن قبریستانلیغی: بو قبریستانلیق آشاغی کرگن کندیندن بیر قدر آشاغی‌دا؛ اورمیه گؤلونون ساحیلینده یئرلشیر. سون دؤرد اون ایللیک‌ده گؤل سویونون طغیان ائتمه‌سی ایله و ساحیل حاصارینین دالغالارلا ییخیلماسی‌ایلا قبریستانلیغین تپه‌یه بنزه‌یه‌ن بیر بؤلومونون بللی اولدوغونا سبب اولموشدور. بو تپه‌یه بنزر قابارتی‌نین بلیرگین اؤزه‌للیک‌لریندن اوچ موختلیف دؤنمه عائید اولان قبرین قاتواری شکیل‌ده (قات قات) بیربیرینین اوزه‌رینده یئرلشمه‌سی‌دیر.نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۲۲۱

 ایماملار اوجاغی'': بالیستان کندینین جنوبوندا و ایماملار داغینین اوستونده یئرلشیر. اهالینین دئدیک‌لرینه گؤره بورا ایکی ایمام‌زاده‌نین دفن اولوندوغو یئردیر و یئرلی اینسان‌لار طرفیندن زیارتگاها چئویریله‌ره‌ک کئچمیش‌دن ایندییه قدر بو زیارتگاها حرمت ائدیلیر. قئید ائتمک لازیم‌دیر کی ایماملار داغی دا آدینی بو زیارتگاه‌دان آلمیشدیر.نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۲۳۵

 جغرافیا 
دول قصبه‌سی اورمیه بؤلگه‌سینین جنوب شرق حیصه‌سینده یئرلشرک قوزئی‌دن قاشقاگدیک، گونئی‌دن ایسه خان طُووزا قدردیر. ماحالین غربینده ماه داغی و شرقینده اورمیه گؤلو یئرلشیر. ماحال قوزئی‌دن باراندوز ماحالی، گونئی‌دن سولدوز بؤلگه‌سی، غرب‌دن ایسه اشنویه بؤلگه‌سینین دشت بیل (آغبولاق) ماحالی ایلا هم سرحددیر. دول ماحالینین کندلری اساسا قوزئی‌دن گونئییه اورمیه گؤلو بویونجا اوزانان دره‌ده یئرلشیر. ماحالین ان قوزئی کندی رشکان و ان گونئی کندی بالیستان‌دیر. دول قصبه‌سینین ساحه‌سی ۲۲۸/۱۶۵ کوادرات کیلومتر (کیلومتر مربع) اولاراق اورمیه بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومونون اراضیسینین ۱۴٫۵٪-نی تشکیل ائدیر و قصبه‌یه ۲۳ اهالی یاشایان کند داخیل‌دیر. ماحالین مرکزی دول دیزه‌سی کندی اولاراق اورمیه شهریندن ۴۱ کیلومتر جنوب شرق‌ده یئرلشیر.نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۴۶

 داغلار 
 آشوش داغؽ: بو داغ ۱۹۲۵ متر دنیز سویه‌سیندن یوکسکلیکده یئرلشره‌ک اورمیه شهریندن ۲۴ کیلومتر جنوب شرقده یئرلرشیر. آشوش داغی ایسلام‌آباد کندینین جنوب غربینده، دربند کندینین شیمال شرقینده، نازناز، زیوه و ناناس کندلرینین غربینده، جارآباد و نصیرآباد کندلرینین گونئیینده یئرلشیر.
 کئچی‌قؽران داغؽ: کئچی‌قیران داغی جلبر کندیندن ۲٫۵ کیلومتر جنوب غربده یئرلشیر.
 اوْجاق داغؽ: بو داغین اوجالیغی تام ۱۷۰۷ متر اولاراق، بالیستان کندینین جنوب غربینده یئرلشیر.
 قوْروق داغؽ: بو داغین یوکسکلیگی ۲۵۱۹ متر اولاراق جنوب شرق دن شیمال غربه دوغرو اوزانیب‌دیر. قوروق داغی اورمیه شهریندن ۴۰ کیلومتر جنوب شرقده یئرلشیر.
 هاوارال داغؽ: دنیز سویه‌سیندن ۲۲۳۹ هوندورلوگو اولاراق اورمیه شهریندن ۳۵ کیلومتر جنوب شرقده یئرلشیر.
 جۆهۆدلر داغؽ: دول ماحالینین جنوبوندا یئرلشن بو داغین اوجالیغی تخمیناً ۱۶۰۰ متر اولاراق آدینی واخت‌ایله بورادا یاشایان یهودی‌لردن آلیب‌دیر.
 مارال داغؽ
 قیبله داغؽ
 نیوا دره‌سی
 داش‌آغؽل داغؽ
 قوش قیه‌سی
 ایلان‌دره داغؽ
 کَلَک داغؽ
 بند داغؽ
 اَرگ داغؽ
 قیه داغؽ: ایسلام‌آباد کندیندن بیر کیلومتر آرالی یئرلشیر.
 یئکه‌داغ: چاپان کندینین جنوب غربینده یئرلشیر.
 معدن داغؽ: پیرعلی کندینین قوزئیینده یئرلرشیر.
 ایماملار داغؽ: بالیستان کندینین گونئیینده و دول ماحالینین سولدوز بؤلگه‌سی ایله سرحدینده یئرلرشیر.نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۷۵-۶۴

چایلار 
 چاپان‌چای: بو چایین باشلانغیجی دول ماحالینین غربینده یئرلشن چاپان داغی‌دیر. بو داغین اتگینده عینی آدلی کند (چاپان کندی) یئرلشیر. بو چای ناری و داش آغیل کندلریندن کئچدیک‌دن سونرا اورمیه گؤلو ایله بیرلشیر.
 دَلی‌چای: موسمی اولان بو چای مارال داغینین یوکسکلیک‌لریندن اؤز منبعینی گؤتوررک عینی آدلی کنددن کئچیب؛ سونوندا اورمیه گؤلونه قاریشیر.
 قیزیل‌چای: بو چای داغ موسمی بیر چای اولاراق اوجاق داغی و داشکسن یوکسکلیک‌لریندن باشلایاراق بالیستان کندیندن کئچیب اورمیه گؤلو ایله بیرلشیر.
 لِوان‌چای: بو چای باشقالاریندان فرقلی اولاراق دائمی بیر چای اولوب و دول ماحالینین اوشنویه بؤلگه‌سینین دشت بیل (آغبولاق) ماحالینین آراسیندا یئرلشن یوکسکلیک‌لردن اؤز منبعینی گؤتوررک سونوندا یوخاریدا آدی چکیلن آیری چای‌لار کیمی اورمیه گؤلونه آخیر.نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۸۹-۸۸

 اهالی 
۲۰۱۶-جی ایلین معلومات‌لارینا گؤره قصبه‌نین ۲۴ کندینده ۷،۴۸۷ نفریاشاییر (۲،۱۳۰ عائیله).
 اتنیک و دین 
قصبه اهالیسینی اساساً شیعه موسلمان تورکلر تشکیل ائدیر. دول ماحالی بیرینجی شاه عباس صفوی چاغیندا کلبعلی خان قاسیملی افشار طرفیندن، افشارلارین گوندوزلو (قاراوغلو) اویماغینا وئریلمیشدی؛ اونلار ایسه بو ماحالدا کند سالیب، آرخ چکیب، آغاج اکمیشدی.Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar. Avşarlar. Bakı, "Şuşa", 2008, 334 səh. ماحالین دول دیزه‌سی، سامیرتی و یوخاری کرگن کندلرینده سوننو شافعی مذهبینه اینانان تورکلر یاشاییر کی اونلاری کوره سوننولر ایله سهو سالماماق گرکیر.نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۹۹همچنین ماحالین داغلیق و غرب کندلرینده اساسا هرکی بویونا منسوب کوردلر یاشاییر.
علیرضا اؤزدمیر اونلارین حاقّیندا بئله یازیر:

اونون سؤزلرینی اساس آلاراق دئمک اولار کی ایندیکی هرکی ائلی‌نین ان آزیندان بیر قیسمی کوردلشمیش تورکمانلاردان اولابیلر.

 لهجه 
۲۰۱۰-جی ایلده تورک دیل بیلیمجی طالیب دوغانین بو قصبه‌نین مرکزی دول دیزه‌سی کندینده آپاردیغی آراشدیرمالار اساسیندا بو کندین لهجه‌سی اورمیه شهرینین لهجه‌سی ایله بیر اوقدر ده فرقلنمیر.KIRIKKALE ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI
TALİP DOĞAN
URMİYE AĞIZLARI
Doktora Tezi
TEZ YÖNETİCİSİ
DOÇ. DR. BİLGEHAN ATSIZ GÖKDAĞ
KIRIKKALE-2010, sayfa 414, 417

 ایقتیصادیات 
اهالیسی اساسا باغچیلیق، اکینچیلیک و مالدارلیق ایله مشغول اولورلار.
 صنایع 
قصبه‌نین پیرعلی و رشکان کندلرینین یاخینلیغیندا اورمیه سئمئنت زاوودو (سیمان کارخاناسی) یئرلشیر.نگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۵۶-۵۵

 کندلر 
دول ماحالینین کندلرینین اهالیسی و میللی ترکیبینگاهی به محال باراندوزچای و محال دول اورمیه، علی بابایی نیولویی، انتشارات آینا، صفحه ۱۲۹ کند آدی توپلام اهالی سایی میللی ترکیبی دینی ترکیبی مذهبی ترکیبیآشاغی کرگن۷۲ نفرتورکموسلمانشیعهبالیستان۷۳۰ نفرتورکموسلمانشیعهپیرعلی۳۳۸ نفرتورک و کوردموسلمانشیعه و سوننوجارآباد۳۱۸ نفرکوردموسلمانسوننوجلبر۲۶۴ نفرتورکموسلمانشیعهچاپان۱۶۶ نفرکوردموسلمانسوننودربند۳۳۲ نفرکوردموسلمانسوننودلو۴۸۶ نفرکوردموسلمانسوننودول دیزه‌سی۷۶۴ نفرتورکموسلمانسوننوداش‌آغیل۱۰۳ نفرتورکموسلمانشیعهرشکان۲۵۲ نفرتورکموسلمانشیعهزیوه۴۰۱ نفرکوردموسلمانسوننوسامیرتی۲۵۳ نفرتورکموسلمانسوننوسولطان‌آباد۱۱۸ نفرتورکموسلمانشیعهشئیطان‌آوا۴۶۶ نفرتورکموسلمانشیعهقمیشلی۱۵۰ نفرکوردموسلمانسوننوکامانا۱۸ نفرکوردموسلمانسوننومجتمع کارکنان کارخانه سیمان۱۰۷ نفرتورکموسلمانشیعهناری۵۵۱ نفرکوردموسلمانسوننونازناز۸۴ نفرکوردموسلمانسوننوناناس۵۹۵ نفرکوردموسلمانسوننونصیرآباد۳۳۹ نفرتورک و کوردموسلمانشیعه و سوننویوخاری کرگن۸۴ نفرتورکموسلمانسوننویوخاری داش‌آغیل۲۱۶ نفرتورکموسلمانشیعه

 قایناق‌لار 

بؤلمه:اورمیه بؤلگه‌سی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین قصبه‌لری
بؤلمه:دول قصبه‌سی