آفریقا

آفریقا، اوروپا قارّه‌سینین جونوبوندا واقع اوْلان بیر قارّه‌نین آدی دیر. اۆزاؤلچوسو ۲۹٬۲ میلیون km²، آدلارلا بیرلیکده ۳۰٬۳ میلیون km²-دیر. ائکواتوْر اوْنۇ شرطی اوْلاراق ایکی حیصه‌یه بؤلۆر.

 آفریقانین آدی 
«آفریقا» سؤزۆ قاره‌نین شیمال-شرقینده یاشامیش «آفریقی» طایفه‌سیندان گؤتۆرۆلۆب.

 آفریقا بیلگی‌لری 
دونیانین ان اۇزۇن چایی، دونیانین ان اۇزۇن شیرین‌سۇلۇ گؤلۆ، شرقی یاریم کوره‌سینین ان بوْل سۇلۇ چایی، قۇرۇدا یئر قابیغینین ان اۇزۇن چاتی (صدف)، دونیانین ان ایستی یئری، دونیانین ان بؤیۆک قۇراق بیر یئری، بۇ قیطاع‌دیر. اوْنۇ آوروپادان جبل الطاریق بوْغازی و آرالیق دنیزی، آسیادان آرالیق دنیزی، سوئز کانالی، قیرمیزی دنیز، باب المندب بوْغازی، عدن خلیجی آییریر. ائکواتوْر خطی و صیفیرینجی مدار بۇ قیطاع‌دان کئچدییینه گؤره اوْ، ۴ یاریم کوره‌ده یئرله‌شیب‌دیر.

 تاریخ 
آفریقا قاره‌سی اینسانین ایلک یاشاییش یئریدیر. بۇ قاره‌ده اسکی اینسان فوسیللری تاپیلیب و بۇ فوسیللرین قیدمتی ۷ میلیون ایل تخمین ائدیلیر. ХIХ عصرین ۷۰-جی ایللرینه قدر آوروپادان گلن مۆهاجیرلر آفریقا قطاع‌سی‌نین جنوب حیصه‌سینده – کاپ مۆستملکه‌سینده و قوْنشۇ بۇر جومهوریلرینده، الجزایرین شیمال بخشلرینده ان یاخشی توْرپاقلاری تۇتمۇشدۇلار. اوْ زامان آفریقا اراضیسینین یوزده ۱۱ قدری کاپیتالیست دؤلتلرینه منشور ایدی. اونلارین سیلاحلی ائکسپئدیسییالاری ساحیل بوْیۇ راوْینلارا آرخالاناراق، قطاعنین ایچریلرینه سوْخۇلۇر، اهالینی تالان ائدیر و ساغلام کیشیلری تۇتۇب قۇل کیمی ان چوْخ لاتین آمئریکاسینا گؤندریردیلر. اوْن میلیونلارلا چوْخ قووه‌تلی و گنج آداملارین ایتیریلمسی آفریقا خالقلارینی گۆجدن سالدی، اونلارین مۆستملکه‌چیلره قارشی موقاویمتینی ضعیف‌له‌تدی. ХIХ عصرین آخیرینجی ۲۰ ایلی عرضینده مۆستملکه‌چیلر قطاع اراضیسینین داها یوزده ۸۰ ایشغال ائدرک، اوْنۇن بؤلۆشدۆرۆلمسینی اساساً باشا چاتدیردیلار. مۆستملکه‌چیلر هر یئرده سوْن درجه شیددتلی، قیزغین موقاویمته راست گلیردیلر. آفریقالیلارین باشلیجا قووه‌سینی سینانمیش دؤیۆشچۆلر تشکیل ائدیردیلر. یالنیز بیر پارا طایفه باشچیلاری آوروپالیلارا خیدمت گؤسترمیه باشلادی. موقاویمتین اساس فوْرماسی سیلاحلی موباریزه ایدی. اهالی توْرپاقلاری ایشغال ائدیلمسینه، زوْرلا مسیحی‌لشدیرمه، خاریجیی تیجارتچیلره، تضمیناتلارین و وئرگیلرین اؤدنیلمسینه، امک مۆکللیفیتینه قارشی موقاویمت گؤستریردیلر. ХХ عصرین اولی‌نه‌دک آفریقا اراضیسینین یوزده ۳۴-نو ایشغال ائتمیش اوْلان فرانسه مۆستملکه‌چیلرینه قارشی شیددتلی موباریزه آپاریلیردی. تونیس اهالیسی فرانسه پروْتئکتوْراتی‌نین اعلان ائدیلمسینه قارشی عۆصیانلا جواب وئردی. مۆستملکه‌چیلرین قوْشۇنلاری عۆسیانچیلارین پیس سیلاحلانماسیندان و ضعیف تشکیل اولونماسیندان، هابئله فئوْدال عیانلارینین خیانتیندن ایستیفاده ائدرک اوْنۇ یاتیردیلار. ۸۰-جی ایللرده غربی آفریقا خالقلاری فرانسیز قوْشۇنلارینا قارشی چیخیشا باشلادیلار. بۇ چیخیشلارا فرانسیزلارین «سۇدان بوْناپارتی» آدلاندیردیقلاری ایستعدادلی سرکرده ساموْری تۇره باشچیلیق ائدیردی. ساموْرینین رهبرلییی آلتیندا آفریقالیلار ۱۸ ایل سیلاحلی موباریزه آپاردیلار. فرانسه نین قوْشۇنلارینین سیلاحلانما جهت‌دن اۆستۆنلۆیۆ و آمان سیزلیغی ۱۲۷۷ شمسی ایلده ساموْرینی تسلیم اوْلماغا مجبور ائتدی. فرانسه ماقاداسکارای اؤزۆنۆن پروْتئکتوْراتی اعلان ائتدیکده بۇ اؤلکه‌نین اهالیسی غصبکارلارا تابع اوْلماق ایستمدی. قانلی جزا تدبیرلرینه، خالقلارین بیر-بیرینین اۆزرینه سالیشدیریلماسینا و یئرلی عیانلارین پولا اله آلینماسینا باخمایاراق، ۹۰-جی ایللرده موقاویمت کۆتله‌وی شکیل آلمیشدی. آیری-آیری ماحاللاردا عۆسیانلار قالخیر، پارتیزان موحاریبه‌سی آپاریلیردی.

 جوغرافیا 
آفریقا قاره‌سی شیمالدان اروپا و دوغودان آسیا قاره‌سیله قونشودور. سوئز کانالی بۇ قاره‌نی آسیا قاره‌سیندن آییرمیشدیر.

اراضی‌لار و منطقه‌لر

 -- region-table, but it might overlap for some browsers.
 -- DON'T USE "align=right" but use style="float:right" as
 -- the right-side alignment used by infoboxes.
--> style="width:155px; float:right; margin-right:0.0em;"

 آرم بايراق منطقه‌لرContinental regions as per UN categorizations/map. واراضی‌لرین آدی بايراقلاریله ساحه(km²) جمعیت ایل سیخیلیق(هر km²) پایتختقوزئی آفریقا   الجزاییر۲٬۳۸۱٬۷۴۰۳۴٬۱۷۸٬۱۸۸۲۰۰۹۱۴Algiers  Canary Islands (ایسپانیا)The Spanish قناری آدالاری, of which لاس پالماس are سانتا کروس (ایسپانیا) are co-capitals, are often considered part of Northern Africa due to their relative proximity to مراکش and Western Sahara; population and area figures are for 2001.۷٬۴۹۲۲٬۱۵۴٬۹۰۵۲۰۱۷۲۲۶لاس پالماس,سانتا کروس  سئوتا (ایسپانیا)The Spanish exclave of سئوتا is surrounded on land by Morocco in Northern Africa; population and area figures are for 2001.۲۰۸۵٬۱۰۷۲۰۱۷۳٬۵۷۵—  میصرمیصر is generally considered a transcontinental country in Northern Africa (UN region) and Western Asia; population and area figures are for African portion only, west of the سوئز کانالی.۱٬۰۰۱٬۴۵۰۸۲٬۸۶۸٬۰۰۰۲۰۱۲۸۳قاهیره 25px لیبی۱٬۷۵۹٬۵۴۰۶٬۳۱۰٬۴۳۴۲۰۰۹۴طرابلس  Madeira (پورتوقال)The Portuguese Madeira Islands are often considered part of Northern Africa due to their relative proximity to Morocco; population and area figures are for 2001.۷۹۷۲۴۵٬۰۰۰۲۰۰۱۳۰۷Funchal  Melilla (ایسپانیا)The Spanish exclave of Melilla is surrounded on land by Morocco in Northern Africa; population and area figures are for 2001.۱۲۸۵٬۱۱۶۲۰۱۷۵٬۵۳۴—  مراکش۴۴۶٬۵۵۰۳۴٬۸۵۹٬۳۶۴۲۰۰۹۷۸Rabat  سودان۱٬۸۶۱٬۴۸۴۳۰٬۸۹۴٬۰۰۰۲۰۰۸۱۷خرطوم  تونیس۱۶۳٬۶۱۰۱۰٬۴۸۶٬۳۳۹۲۰۰۹۶۴Tunis 25px  Western SaharaThe territory of Western Sahara is claimed by the صحرا دموکراتیک عرب جومهوریتی and مراکش. The صحرا دموکراتیک عرب جومهوریتی is recognized as a sovereign state by the African Union. مراکش claims the entirety of the country as its Southern Provinces. Morocco administers 4/5 of the territory while the SADR controls 1/5. Morocco's annexation of this territory has not been recognized internationally.۲۶۶٬۰۰۰۴۰۵٬۲۱۰۲۰۰۹۲El Aaiúnدوغو آفریقا   بوروندی۲۷٬۸۳۰۸٬۹۸۸٬۰۹۱۲۰۰۹۳۲۳Bujumbura   کومور آدالاری۲٬۱۷۰۷۵۲٬۴۳۸۲۰۰۹۳۴۷Moroni   جیبوتی۲۳٬۰۰۰۸۲۸٬۳۲۴۲۰۱۵۲۲Djibouti   اریتره۱۲۱٬۳۲۰۵٬۶۴۷٬۱۶۸۲۰۰۹۴۷اسمره   اتیوپی۱٬۱۲۷٬۱۲۷۸۴٬۳۲۰٬۹۸۷۲۰۱۲۷۵آدیس‌آبابا   کنیا۵۸۲٬۶۵۰۳۹٬۰۰۲٬۷۷۲۲۰۰۹۶۶نایروبی   ماداقاسکار۵۸۷٬۰۴۰۲۰٬۶۵۳٬۵۵۶۲۰۰۹۳۵Antananarivo  مالاوی۱۱۸٬۴۸۰۱۴٬۲۶۸٬۷۱۱۲۰۰۹۱۲۰لیلونگوه  ماوریتیوس۲٬۰۴۰۱٬۲۸۴٬۲۶۴۲۰۰۹۶۳۰Port Louis  مایوت (فرانسه)۳۷۴۲۲۳٬۷۶۵۲۰۰۹۴۹۰مامودزو  موزامبیک۸۰۱٬۵۹۰۲۱٬۶۶۹٬۲۷۸۲۰۰۹۲۷ماپوتو   رئونیون (فرانسه)۲٬۵۱۲۷۴۳٬۹۸۱۲۰۰۲۲۹۶سن-دنی، رئونیون   رواندا۲۶٬۳۳۸۱۰٬۴۷۳٬۲۸۲۲۰۰۹۳۹۸Kigali  سیشل۴۵۵۸۷٬۴۷۶۲۰۰۹۱۹۲Victoria  سومالی۶۳۷٬۶۵۷۹٬۸۳۲٬۰۱۷۲۰۰۹۱۵Mogadishu  جنوبی سودان۶۱۹٬۷۴۵۸٬۲۶۰٬۴۹۰۲۰۰۸۱۳Juba  تانزانیا۹۴۵٬۰۸۷۴۴٬۹۲۹٬۰۰۲۲۰۰۹۴۳Dodoma  اوقاندا۲۳۶٬۰۴۰۳۲٬۳۶۹٬۵۵۸۲۰۰۹۱۳۷Kampala  زامبیا۷۵۲٬۶۱۴۱۱٬۸۶۲٬۷۴۰۲۰۰۹۱۶Lusaka  زیمبابوه۳۹۰٬۵۸۰۱۱٬۳۹۲٬۶۲۹۲۰۰۹۲۹Harareمرکزی آفریقا  آنقولا۱٬۲۴۶٬۷۰۰۱۲٬۷۹۹٬۲۹۳۲۰۰۹۱۰Luanda  کامرون۴۷۵٬۴۴۰۱۸٬۸۷۹٬۳۰۱۲۰۰۹۴۰Yaoundé  اوْرتا آفریقا جومهوریتی۶۲۲٬۹۸۴۴٬۵۱۱٬۴۸۸۲۰۰۹۷بانقی  چاد۱٬۲۸۴٬۰۰۰۱۰٬۳۲۹٬۲۰۸۲۰۰۹۸N'Djamena  کونقو جومهوریتی۳۴۲٬۰۰۰۴٬۰۱۲٬۸۰۹۲۰۰۹۱۲Brazzaville  کونقو دموکراتیک جومهوریتی۲٬۳۴۵٬۴۱۰۶۹٬۵۷۵٬۰۰۰۲۰۱۲۳۰Kinshasa  اوستوایی قینه۲۸٬۰۵۱۶۳۳٬۴۴۱۲۰۰۹۲۳Malabo  قابون۲۶۷٬۶۶۷۱٬۵۱۴٬۹۹۳۲۰۰۹۶Libreville   سائوتومه و پرنسیپ۱٬۰۰۱۲۱۲٬۶۷۹۲۰۰۹۲۱۲São Toméجنوبی آفریقا  بوتسوانا۶۰۰٬۳۷۰۱٬۹۹۰٬۸۷۶۲۰۰۹۳قابۇرۇن  سوازیلند۱۷٬۳۶۳۱٬۱۲۳٬۹۱۳۲۰۰۹۶۵Mbabane  لسوتو۳۰٬۳۵۵۲٬۱۳۰٬۸۱۹۲۰۰۹۷۰Maseru   نامیبیا۸۲۵٬۴۱۸۲٬۱۰۸٬۶۶۵۲۰۰۹۳ویندهوک  جنوبی آفریقا۱٬۲۱۹٬۹۱۲۵۱٬۷۷۰٬۵۶۰۲۰۱۱۴۲Bloemfontein, Cape Town, PretoriaBloemfontein is the judicial capital of South Africa, while Cape Town is its legislative seat, and Pretoria is the country's administrative seat.غربی آفریقا   بنین۱۱۲٬۶۲۰۸٬۷۹۱٬۸۳۲۲۰۰۹۷۸پورتو نووو   بورکینافاسو۲۷۴٬۲۰۰۱۵٬۷۴۶٬۲۳۲۲۰۰۹۵۷اوآقادوقو   کیپ ورد۴٬۰۳۳۴۲۹٬۴۷۴۲۰۰۹۱۰۷Praia   قامبیا۱۱٬۳۰۰۱٬۷۸۲٬۸۹۳۲۰۰۹۱۵۸Banjul   غنا۲۳۹٬۴۶۰۲۳٬۸۳۲٬۴۹۵۲۰۰۹۱۰۰Accra   قینه۲۴۵٬۸۵۷۱۰٬۰۵۷٬۹۷۵۲۰۰۹۴۱Conakry   قینه بیسائو۳۶٬۱۲۰۱٬۵۳۳٬۹۶۴۲۰۰۹۴۳Bissau  فیل دیشی ساحیلی۳۲۲٬۴۶۰۲۰٬۶۱۷٬۰۶۸۲۰۰۹۶۴Abidjan,Yamoussoukro is the official capital of فیل دیشی ساحیلی, while Abidjan is the de facto seat. Yamoussoukro  لیبریا۱۱۱٬۳۷۰۳٬۴۴۱٬۷۹۰۲۰۰۹۳۱مانروویا  مالی۱٬۲۴۰٬۰۰۰۱۲٬۶۶۶٬۹۸۷۲۰۰۹۱۰باماکو  موریتانی۱٬۰۳۰٬۷۰۰۳٬۱۲۹٬۴۸۶۲۰۰۹۳Nouakchott  نیجر۱٬۲۶۷٬۰۰۰۱۵٬۳۰۶٬۲۵۲۲۰۰۹۱۲Niamey  نیجریه۹۲۳٬۷۶۸۱۶۶٬۶۲۹٬۰۰۰۲۰۱۲۱۸۰Abuja  سنت هلنا، اسنشن و تریستان دا کونا (بیرلشمیش شاهلیق)۴۲۰۷٬۷۲۸۲۰۱۲۱۳Jamestown  سنقال۱۹۶٬۱۹۰۱۳٬۷۱۱٬۵۹۷۲۰۰۹۷۰Dakar  سیرالئون۷۱٬۷۴۰۶٬۴۴۰٬۰۵۳۲۰۰۹۹۰Freetown  توقو۵۶٬۷۸۵۶٬۰۱۹٬۸۷۷۲۰۰۹۱۰۶Lomé جمعی۳۰٬۳۶۸٬۶۰۹۱٬۰۰۱٬۳۲۰٬۲۸۱۲۰۰۹۳۳

 گؤرونتولر 

قایناقلار

چوخ اوخو






 Moore, Clark D., and Ann Dunbar (1968). Africa Yesterday and Today, in series, The George School Readings on Developing Lands. New York: Praeger Publishers.
 Naipaul, V.S.. The Masque of Africa: Glimpses of African Belief. Picador, 2010. 



خاریجی لینکلر
عمومی معلومات

 African & Middle Eastern Reading Room from the United States Library of Congress
 Africa South of the Sahara from استنفورد بیلیم‌یوردو
 The Index on Africa from The Norwegian Council for Africa
 Aluka Digital library of scholarly resources from and about Africa
 Africa Interactive Map from the United States Army Africa

تاریخ
 African Kingdoms
 The Story of Africa from BBC World Service
 Africa Policy Information Center (APIC)
 Hungarian military forces in Africa 

مدیا خبرلری
 allAfrica.com current news, events and statistics
 Focus on Africa magazine from BBC World Service


بؤلمه:قاره‌لر