ماکی

ماکی، ماکو یادا داش‌ماکی و یا ماکی شهری — ماکی بؤلگه‌سینین مرکزی‌دیر. ۱۳۸۵–جی هیجری گۆنشلی ایلین نۆفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ شهرین ۴۶٬۵۸۱ نفر اهالی‌سی وارایمیش.http://www.amar.sci.org ایرانین آمار مرکزی، 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی
ماکو تئهراندان ۹۳۹ ک‌م آرالی یئرلشیر. مولاییم ایقلیمی اوْلان، دنیز سویه‌سیندن ۱۲۹۴ م هوندورلوکده داغ اتک‌لرینده یئرلشن و یاریمدایروی فورمایا مالیک شهر سانکی چتیرله اؤرتولموش‌دور. ماکو بیرینجی شاه عباس صفوی حاکیمیتی‌نین اوّلینده ساده‌جه بیر قالا ایدی. شهرین سالینما تاریخی ائرامیزین ۱۰۱۲-جی ایلینه تصادف ائدیر. ماکی و ماکو نزهه القلوب دا ماکویه یازیلیپ ومینورسکی انو ماد سؤزون‌دن آلینماسینی بیلیر کی دوغرو اولابیلمز. یاقوت حموی اونو ماگوش و ماغوش یازیپ و گویا مغ لارین یری ایمیش. ماخ سومر دیلینده بویوک معناسینادی. ماکی، ماکو و مخور سؤزلری آزربایجانین چوخ یئرلرینده وار و مخ و مغ سؤزلریندن اله گلیر. آنجاق ماکی تاریخی صفوی‌لردن چوخ قاباغا گدیر.

 تاریخی 
ماکو قالاسی یا دا قابان قالاسی کی قابان آدلا بیر شورشی دن آلینین کی صفویه دورده دولت علیه نه شورش ائدیب و قلعه پناه گتیریب هابئله شاه عابباس صفوی حمله ائدیب و قلعه نی آچاندان سوْنرا اونی تخریب ائتدی و امر ائتدی دیواریلارن اوستونده بۇ شعری کی فارسجا دیر یازالار:

این قلعه که اسم او قبان بود ضرب‌المثل همه جهان بود (چئویرمه: بو قالعه کی آدی قابان میش جهان‌دا میثال میش)

عباس شه آن که در رکابش فتح و ظفر هم عنان بود (چئویرمه: عباس شاهی کی ریکابیندا ظفرلر گوروشو)

فرمود خرابی مکان را چون خانه مکر و مفسدان بود (چئویرمه: بویوردو خاراب یئردی اورداکی مکر و فیساد ئیردی)

باغات و قلاع و کوه و صحرا در عرض دو ماه بی نشان بود (چئویرمه: باغلار، قالالار، چولربیر آی دا آدسیز اولدی)

از ضربت تیشه دار دوران سنگش به همه طرف روان بود (چئویرمه:دورانین کسقین ضربه سی ایله داشی هر یانا روانی دیر)

هر کار که کرد اکبر از صدق چون نقش به سنگ درجهان بود (چئویرمه: اکبر هر ایش گورب صداقت له ائله بیل دونیادا داش اوستونده چکیلمیش کن)

از پیر خرد سؤال کردم تاریخ عنب بر آن بود (چئویرمه: قوجا یلا اوشاق دان سوروشوب عنب تاریخی اونایدی)

ماکو، صفوی‌لر زامانیندا ایروان شهرین‌دن کؤچموش بیر بایات ائلی آدلی آذربایجان‌لی تۆرک طایفاسینا مسکن اولور. بایات‌لار پهلوی دؤورینه قدر (۲۰-جی عصرین اورتالاری) ماکودا هؤکوم سورورلر؛ و بۇ مهاجرت شاه عابباس امری له اولونوب بایات ائلی نخجوان منطقه‌سیندن ماکویا گلیب‌لر.
ایندیکی ماکو شهری کی قابان قالاسینین آلتیندا دوزلیب ۱۰۱۲ قمری ایلده شاه عابباس امری‌له تیکیلدی.

 خالق 
۱۳۹۵–جی هیجری شمسی ایلینده ماکی شهری‌نین ۵۶٬۵۶۰ نفر اهالیسی واریمیش.

ماکی اهالیسی‌نین اکثریتی تورکدورلر و آذربایجان تورکجه‌سینده دانیشیرلار.«پیشنهاد سفر به شهر سنگی ماکو»  ارک توریسمماکو دانشنامه فرق اسلامی تورکلرین یانیندا کوردلر ده اقلیت اولاراق بو شهرده یاشاییرلار و کورمانج کوردجه‌سینده دانیشیرلار.اسکندری‌نیا، ابراهیم. ساختار سازمان ایلات و شیوة معیشت عشایر آذربایجان غربی. بندرانزلی: 1366، ص 52-62؛ توحدی، کلیم‌الله. حرکت تاریخی کرد به خراسان. مشهد: 1364، ص 2/176-177؛ لطفی پاشا. تواریخ العثمانی. استانبول: 1341ق، ص 323؛ نیز نک: سومر، فاروق. نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعة دولت صفوی. ترجمة احسان اشراقی، محمدتقی امامی، تهران: 1371، ص 94-95.
اسکندری‌نیا، ابراهیم. همان. ص 130.
سرشماری اجتماعی، اقتصادی عشایر کوچنده 1377، جمعیت عشایری دهستان‌ها. تهران: 1378، ص 23، 27-28.
اسکندری‌نیا، ابراهیم. همان‌جا.
سرشماری اجتماعی، اقتصادی عشایر کوچنده 1377، نتایج تفصیلی. تهران: 1378، ص 15.
اسکندری‌نیا، ابراهیم. همان. ص 132.KURDISH TRIBESاسکندری نیا، ابراهیم: ساختار و سازمان ایلات و شیوه معیشت عشایر آذربایجان غربی

 طبیعتی و تاریخی بینالاری 
ماکو شهری‌نین گؤزل طبیعی لاندشافتی، چوخ‌لو تاریخی و طبیعتی زنگین اوْلان یئرلر وار. اونلاردان آشاغی‌داکی‌لاری قئید ائتمک اولار:
 چوخ‌لو مینئرال سو بولاق‌لاری؛
 گالئ-جوغ شلاله‌سی؛
 مراکان قوروق زوناسی؛
 باخچئ-جوغ سارایی، کولاه فرنگی بیناسی و ماکو پاشس مرکزی‌نین کؤهنه بیناسی؛
 رواز و قالئ سیاه کؤهنه قسرلر؛
 پنج چئشمه (۵ دویم) کؤهنه کؤرپو، ماکودان ۵ کم. آرالی‌دیر؛
 ماکو شهرینده روسا تاریخی شهرین قدیم داش ائپیقرافیک عابده‌لری؛
 ماکودا سنگر آدلانان اورارتو داش مزاری؛
 بیر نئچه قدیم کیلسه‌لر؛
 چال‌دیران دؤیوش یئری. شاه ایسماعیل و سلطان سلیمین تاریخی دؤیوش یئری.
ماکونون ان تاریخی بینالاری:

 شهربانی عمارتی
 ماکونون حمامی
 باغچه جیق کاخی
 قلعه جیق عمارتی
 صفرعلیخان ائوی
 شیر و خورشید ساختمانی
 جمال خان تیمورینین داش ائوی
 کلاه فرنگی عمارتی
 بانک ملی عمارتی
 قابان قالاسی
 علیخان بیات ائوی
 فرمانداری ساختمانی
 تیموری ائوی

 مریضخانالار 
ماکی‌نین بیماریستانی «قدس» دور. بوُ بیماریستان ۱۳۴۷ده ۱۰۰ ثابیت تخت ظرفیتی ایله قوُرولوب‌دور. ایندیلیکده ۷۹ تخت ایله ایشله‌ایر. بیماریستان‌دا اوْلان تخصّوصلار بوُنلار دیر: داخلی، جرّاحلیق، قادینلار، اوُشاقلار، چاغالار.

 قارداشلیق 
 تاریخ اؤلکه قارداشلیق شهرلری۲۰۱۰آغریhttp://maku.ir/DesktopModules/News/NewsView.aspx?TabID=1&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR&ItemID=1807&mid=13881&wVersion=Staging پورتال شهرداری ماکو

 آدلیم‌لار 
حسینقلی افتخاری بیات: ماکونون یازیچی‌لاریندان قاجار دؤره‌سینده

عباس پناهی ماکویی: بؤیوک مشروطیت شاعیری

تیمور پاشاخان بیات ماکویی: ماکو سرداری

 ایستی، سویوق و یاغینتی 

 قایناقلار 

بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی
بؤلمه:ماکی بؤلگه‌سی
بؤلمه:غربی آذربایجان اوستانی‌نین شهرلری