Türküstan Türk Müstəqil İslam Respublikası

Türküstan Türk Müstəqil İslam Respublikası 1922-ci il aprelin 15-də Kafirun qurultayı zamanı daha geniş basmaçı hərəkatının tərkib hissəsi olaraq quruldu. Qısa ömür sürən respublika indiki Tacikistan və Özbəkistanın bəzi hissələrinə nəzarət edirdi.

 Kafirun Qurultayı 
1922-ci il martın 28-də Alim xanın əmri ilə Ənvər paşa Şərqi Buxarada bütün qüvvələrin komandanı elan edildi. Aprelin 9-da Ənvər Paşa bütün Basmaçı döyüşçülərinə doqquz bəndlik bir sirkulyar verdi və vəziyyəti izah etdi və necə hərəkət etmələri barədə tövsiyələr verdi:“Bütün mücahidlərin bir-birinin fikrinə güvənməsi, itaət etməsi və hörmət etməsi vacibdir. ...Hamınız bir vətənin övladları olduğunuz üçün sizi fərdi və ya bölücü fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmağa, bir bayraq altında birləşməyə, bir ideala xidmət etməyə çağırıram”. O, onlara düşmənin təchizat xətlərini kəsməyi tövsiyə edərək, “Bu işdə çox vasvası olmanız vacibdir” dedi. Düşmənin təchizat bölmələrinə reydlər keçirin və yaxşı kəşfiyyat şəbəkəsi yaradın. 1922-ci il aprelin 10-dan sonra keçiriləcək qurultayda iştirak etmək üçün nümayəndə heyətlərinizi göndərməyinizi xahiş edirəm. “Buxara İslam mücahidlərinin komandiri, müsəlmanların xəlifəsi Ənvərin kürəkəni”.Boysunun cənub cəbhəsini gəzərkən Ənvər Paşa və adamları təxminən 2 kilometr uzaqlıqdakı Kafirun kəndindən keçdilər. 1922-ci il aprelin 15-də onların qərargahının komandanlığı ilə Kafirunda böyük bir izdiham toplandı. O gün üçün planlaşdırılan bir məclis üçün Türküstanın hər yerindən təxminən yüz Başmaçı bir araya gəldi və ortaq bir ideal uğrunda Ənvər Paşa bayrağı altında birləşən 3000-ə yaxın silahlı döyüşçüyə rəhbərlik etdi. Həmin gün, düz saat səkkizdə, Ənvər Paşa, Baş Qərargah rəisi Həsən bəy, Əfqan kapitan Əfzələddin və Əhməd Hanın komandanlığında əfqan könüllülər bayraq altında toplaşmışdılar. Ənvər Paşa qurultaya toplanan yüzə yaxın basmaçıya Osmanlı türkcəsində xitab etdi:"«ای ترکستانِ مُجاهدلَرِنین قهرمانلاری! سیزلَر بو گؤزل و مُثِلْسِز وطنِیْنینیزی، یِت(?) ییل دیر آنونُ مُردَر چِیزمَه‌لَری ایله قَدیْمَلی‌یان روس‌لاردان آزاد ائتمک اُچون بورادا توپلانمیش سیز. قدَرین چِلْوَسی ایله بیz، باشقا بیر مملکتده دوغولوب بِیوُمُوش افغان گؤنُلُلوَر ایله تقدیرینیزده شریک اولوروز.

بِن و ضابطانیم حُضورونوزدا واعده ائدیریم کی، بو مقدّراتا شریک اولماغ‌dan پِشیمانلیق حسِی اِتمِیرم. سون نفَسیمَغَه قَدَر بو دَوا اوچون چالیشاجام. اینجا وردیغیم یَمینی شَرَفْینِیز ایله تَصْدِیق ائدِمَنِیزی طلب ائدیرم.»"

azərbaycanca tərcüməsi:

"Ey Türküstan igidləri! Bu gözəl və bənzərsiz vətəni yetmiş (?) il murdar çəkmələri ilə tapdalayan ruslardan azad etmək üçün buraya toplaşmısınız. Taleyin hökmü ilə biz, başqa ölkədə doğulub boya-başa çatan əfqan könüllüləri sizin taleyinizə şərikik.

Mən və zabitlərim sizin qarşınızda söz veririk ki, bu taleyin şəriki olduğumuza görə peşman deyilik. Son nəfəsimə qədər bu iş üçün çalışacağam. Sizdən öz şərəfinizlə burada and içdiyim andı təsdiq etməyinizi xahiş edirəm”.Cavabında bütün Korbaşilər kafirun qərarlarını təsdiqləyərək bəyan etdilər: “Şərəfimizə and içirik!”

 Türküstan Müstəqil İslam Respublikasının yaradılması 

 Kafirun Konqresinin qərarları 
Mənbələr:

 Düşməndən təmizlənmiş Şərqi Buxara bölgələrində nizami və mütəşəkkil hərbi hissələr yaradılacaq, döyüş prosedurları həyata keçiriləcək.
 Yerli əhalini hərəkətə keçməyə sövq etmək üçün hələ qiyamların baş vermədiyi ərazilərə səyyar bölmələr göndəriləcək.
 Hər bir əyalətdə inqilabi hərəkatlara başçılıq etmək üçün bir komandir (ləşkerbaşı) təyin ediləcək.
 Əgər zəkat və xarac hərbi qüvvələri təmin etmək üçün kifayət etməzsə, o zaman insanlardan mal-dövlətinə görə vergi tutulur.
 Bu maliyyə məsələlərini idarə etmək üçün vergi yığan təyin ediləcək.
 Hər bir əyalətdə düşməndən təmizlənmiş ərazilərdə yerli idarələr yaradılacaq və təşkilatlanacaq.
 Komandirlər və yerli rəhbərlər hələ təyin edilmədiyi yerə komandirləri, qubernatorları və vergiyığanları təyin edəcəyik. Özünü idarə edən bölgələrdə kiçik zabitlər bu təyinatlar barədə bizə vaxtında məlumat verəcəklər.
 Komandirlər bütün hərbi işlərə cavabdeh olacaqlar. Lordlar və digər hərbi qulluqçular tədarük və maddi-texniki təminatla məşğul olacaq, komandirlərə qoşunları və digər ehtiyacları təmin etməkdə kömək edəcəklər. Xalqı zülmdən qorumaq və yerli işləri idarə etmək üçün təyin edilmiş zəkat yığanlar zəkat toplamaqla məşğul olacaqlar.
 Hər bir əyalət komandiri və bəy mərkəzi komandanlığa gündəlik hesabat göndərəcək. Təhlükəsizlik şərtləri sabitdirsə, hesabatlar həftədə iki dəfə göndərilə bilər.
 Mərkəzi komandanlıqdan əyalətlərə göndərilən nümayəndələr Ali Baş Komandanın adından rəsmi sənədləri imzalayacaqlar.
 Fövqəladə vəziyyət yarandıqda və ya yaxınlıqdakı komandirlərdən biri düşmən tərəfindən mühasirəyə alınarsa, ən yaxın komandirlər mümkün qədər çox qüvvə ilə dərhal onların köməyinə tələsməlidirlər.
 Düşmənin işğal etdiyi şəhər və rayonlarda düşmən qüvvələri güclüdürsə, onları zəiflətmək üçün mühasirə yolu ilə nəzarətdə saxlamaq; düşmən mövqeləri daim nəzarətdə saxlanılmalı, qarşıdan keçən düşmən qoşunlarına qarşı reydlər aparılmalıdır.
 Düşmənin teleqraf, telefon və kabel kimi rabitə sistemlərini məhv edin.
 Düşmən casus təşkilatlarına qarşı qətiyyətlə hərəkət edin və onları sərt şəkildə cəzalandırın. Lakin günahlarını etiraf edib peşmançılıq çəkənlər bağışlanmalıdır.
 Tutulan məhbuslarla mehriban davranın.
 Bütün hərbi və siyasi əməliyyatlara rəhbərlik Ənvər Paşaya həvalə olunacaq.

15 aprel 1922-ci il qurultayında qəbul edilən qərarlara uyğun olaraq, Ənvər paşa bu bölgələrdə yerli və mülki idarələr quraraq nəzarət və təhlükəsizliyi təmin etmək üçün qoşunlarının bir hissəsini bu ərazilərə yerləşdirdi. Bundan əlavə, Buxaranın prezidenti Osman Xocanı və İslam Ordularının Baş Komandanı Şir Məhəmmədi prezident seçdilər və Səmərqənddə Müstəqil Türküstan İslam Respublikasını (Türküstan Müvəqqəti Hökuməti də adlandırılır) elan etdilər. Əbdülhəmid hərb naziri, Əli Rıza isə hərbi nazir müavini təyin edildi. Dövlət şəriət qanunlarına uyğun olaraq xüsusi mülkiyyət və idarəçilik prinsiplərinə əsaslanırdı. 

Şir Məhəmməd Baxın qurduğu hökumət üç ay ərzində beş dəfə qərargahını Səmərqənd, Namanqan, Oş, Margilan və Narına köçürdü. Başda Cora Hoca olmaqla Kabildən olan nümayəndələrin də qatıldığı qurultayda Şərqi Buxaranın azad edilmiş ərazilərində nizami hərbi hissələr yaratmaq, yerli əhalinin müharibəyə hazırlanması, hər bölgədə inqilabi hərəkətlərə rəhbərlik etmək üçün komandirlərin təyin edilməsi, vəsait çatmadığı təqdirdə vergilərin yığılması qərara alınıb. Qurultay 16 maddədən ibarət idi və sonuncu maddə yekdilliklə Ənvər Paşaya bütün hərbi və siyasi hərəkətlər üzərində səlahiyyət verdi. Ona rəsmi olaraq üzərində “Damad-ı Halifet'ül Müslimin, Əmir-i Leşker-i İslam Seyyid Ənvər” (“Müsəlmanların xəlifəsi, İslam Ordusunun Komandanı Seyyid Ənvər”) yazılmış möhür verildi və bununla da milli hərəkat rəhbərliyinin dəstəyini aldı.

 Türküstan Türk Müstəqil İslam Respublikasının Konstitusiyası 

 FƏSİL 1: 
Maddə 1 - 1868-1883-cü illərdə Çar II Aleksandr Perovski, Çernayev, Kaufman, Skobelev, Kuropatkin kimi generalların komandanlığı ilə Türküstan xalqını məğlub edərək, müsəlmanların siyasi və mədəni dəyərlərini tapdalayan rus qoşunlarını Türküstana göndərdi. 

Maddə 2 - Türküstanı fəth etdikdən sonra onun münbit torpaqları rus əkinçiləri arasında bölüşdürüldü. II Nikolayın dövründə “Qaçqınlara xidmət mərkəzləri” yaradılmış, köçəri Türküstan əhalisinin torpaqları çarın mülkiyyətinə verilmiş, sonra isə Türküstana köçmüş rus əkinçilərinə hədiyyə edilmişdir. Türküstanı özünə tabe edən Rusiya hökuməti müsəlmanları iqtisadi cəhətdən məhv etməklə yanaşı, onları sosial cəhətdən geridə saxlamaq üçün əlindən gələni edirdi. Görülən tədbirlər müsəlmanları rusların əbədi qullarına çevirmək məqsədi daşıyırdı. Bu məqsədlə müsəlmanlar təhsil və elmdən məhrum edildi, dövlət vəzifələrindən uzaqlaşdırıldı. Müsəlmanlar arasından “Əmin” (vergi yığan) və “Minbaşı” (nahiyə başçısı) təyin edilərkən bu şəxslərin korrupsioner, rus maraqlarına xidmət edən, satqın olmalarına diqqət yetirilirdi. Belə adamlar rus zülmünə, istibdadına töhfə verməkdən başqa heç nə etmədilər. Belə tədbirlərlə müsəlmanların malı tədricən rusların əlinə keçdi. Müsəlmanlar yalnız 1916-17-ci illərdə orduya çağırılmağa başladılar, lakin onlara silah verilmədi və onların əvəzinə tikinti işlərinə cəlb edildi. Bu illər ərzində müsəlmanlar arasında qıtlıq baş verdi və nəticədə təxminən 3 milyon insan öldü.
Maddə 3 - 1917-ci ildə Nikolay inqilabla devrildi. Bu inqilabla biz Türküstanlılar öz haqqımızı qazandıq. Türküstan müsəlmanlarının 95%-ni təmsil edən şəxslərlə Kokandda keçirilən qurultayda Türküstan Milli Muxtar Hökumətimizi elan etdik. İşçi qüvvəsinin və müsəlman xalqının istismarçı və cəlladları olan ruslar hökumətimizi silah gücünə dağıtdılar, üzvlərini həbs etdilər. Türküstan xalqının cəmi 5%-ni təmsil etmələrinə baxmayaraq, onlar öz ağalıqlarını elan etdilər. 

Maddə 4 - Bu gün özlərini kommunist adlandıran ruslar öz hökmranlıqlarını elan etdikdən sonra Türküstan müsəlmanlarına Nikolay dövründəkindən daha çox zülm etməyə, onların daşınar və daşınmaz mallarını müsadirə edərək, onların bütün hüquqlarını heçə saymağa başladılar. Sovet qoşunları şəhər və kəndləri yandırmaqda, qarət etməkdə, talan etməkdə davam edir. Bu quldurların ilk rəhbərləri Kolesov, ardınca Kazakov, Uspenskiy, Səfərov, Konovalov, Frunze, Sokolnikov, Buki və başqaları 1918-ci ildə Buxara və Kokandı, sonra isə bütün Fərqananı viran qoydular. 1920-ci ilin sentyabrında Buxara şəhərini yandırarkən onun bütün sərvətlərini qatarla eyni vaxtda Moskvaya aparırdılar. 

Madde 5- Sovyet hükümetinin "Türk Komisyonu" (Türkistan Komisyonu) Moskova'dan gelerek oradaki kötü emellerini gerçekleştirmek için, hükümette görev yapan bütün kabiliyetli Türkistanlılar'ın görevlerine son vermiş ve yerlerine kabiliyetsiz, düşüncesiz, tamahkar insanları "Müslümanlar'ın temsilcileri" olarak göreve başlatmıştır. Böylece halkı yozlaştırmaya başlamışlardır. 

Maddə 6 - Dörd ildir ki, xaricdəki Türküstanlı azadlıq mücahidlərinə “oğru” və “quldur” damğası vururlar, onların məhv edilməsi lazımdır. Belə bəhanələrlə Fərqananı talayıb, aztəminatlı və orta təbəqədən olan vətəndaşların evlərini yandırdılar.

Maddə 7 - Müsəlmanların din və qanunlarına da qarışaraq, qazi institutunu ləğv etdilər.

 FƏSİL 2: 
Maddə 8 - Biz Türküstan müsəlman xalqının 95%-nin nümayəndələri olaraq ikinci qurultayımızda qeyd olunan məsələlərə toxunduq və yekdilliklə Türküstanın istiqlalını elan edib ədalət bayrağını ucaltmağa, aşağıda qeyd olunan maddələri millətin qanı bahasına olsa da qəbul etməyə qərar verdik. 

Maddə 9 - Konqres üzvləri birinci hissədə qeyd olunan məqamların həqiqəti əks etdirdiyini bəyan edirlər. Əgər Sovet hökuməti Türküstan müsəlman xalqlarının həyat tərzinə, onlardan aldıqları etimada uyğun qurduqları hökuməti tanıyaraq öz siyasətini dəyişib sülhü təmin etməsə, onların bütün siyasi və mədəni hüquqlarını bərpa etməsə, o zaman biz Türküstan müsəlmanları sovet hökumətinə qarşı silahlı və ya silahsız, qanımızın son damlasına qədər mübarizəmizi davam etdirəcəyik.

Maddə 10 - Türküstanda hiylə, hiylə və zorla hökumət quran bolşeviklər xain, talançı və üsyançı elan ediləcəklər. 

Maddə 11 - Dörd il davam edən müharibə və qan tökülməsindən sonra bu qurultayda elan edilən hökumət Türküstanın qanuni hökuməti kimi tanınır. 

Maddə 12 - Bu yeni hökumət "Müstəqil Türküstan İslam Respublikası" adlandırılacaq. 

Maddə 13 - Sırdərya, Fərqanə, Səmərqənd, Yedisu, Kapsi və Amudərya bölgələrindən ibarət bütün Türküstan ərazisinin idarəsi bu yeni hökumətə veriləcək.

 FƏSİL 3: 
Maddə 14 - Türküstanda sovet hökuməti dağılanda bizim qurduğumuz yeni hökumət dərhal Daşkənddə qurultay keçirəcək. Bu qurultayda hökumətimizin o vaxta qədər qəbul etdiyi qərarlar və qəbul edilmiş qanunlar nəzərdən keçiriləcək və qurultay tərəfindən məqsədəuyğun hesab edilərsə, həyata keçiriləcəkdir. Qurultayın sonunda hökumətimizin formalaşması və onun inzibati mexanizmlərinin təşkili müzakirə olunacaq. 

Maddə 15 - Bu qurultaya yaşı 18-dən yuxarı olan hər 5000 nəfərə bir nümayəndə seçiləcək.Hökumətin tabeliyində yaşayan milli azlıqlar, çoxluq təşkil etdikdə, onların sayına uyğun olaraq qurultayda təmsil olunacaq və hökumətin qurulmasında iştirak etmək hüququ qazanacaqlar. Bu direktiv elan edildikdən sonra sovet hökumətinin ixtiyarında fəaliyyətini davam etdirən, bolşevik partiyasından getməyən, həmçinin “xüsusi idarələr”in xidmətində çalışan və Çekada olan, Türküstan hökumətinin polisinə qarşı çıxan hər kəs seçmək və seçilmək hüququndan məhrum ediləcək.

 FƏSİL 4: 
Maddə 16 - Hökuməti təşkil edən çoxluğun subyekti kimi yaşayan milli azlıqlar öz adət və ənənələrinə uyğun yaşamaqda və öz ana dillərində təhsil aldıqları məktəblərdə açmaqda sərbəstdirlər. 

Maddə 17 - Hər bir din və məzhəb muxtardır və bərabər hüquqlara malikdir. 

Maddə 18 - Çoxluq təşkil edən bir hökumətin təbəəsi kimi yaşayan bütün xalqlar dövlətin gəlir və xərclərindən bərabər şəkildə təsirlənirlər. 

Maddə 19 - Daxili və xarici ticarət əsasən sərbəstdir. 

Maddə 20 - Hər bir vətəndaşın öz əmlakını başqa vətəndaşa satmaq hüququ vardır. 

Maddə 21 - Xarici vətəndaşlar daşınmaz əmlaka sahib ola bilməzlər. Lakin on ilədək müddətə icarəyə verməklə ondan istifadə etmək hüququna malik ola bilərlər. 

Maddə 22 - Rusiya hökumətinin hakimiyyəti dövründə xalqdan müsadirə edilən mallar əvvəlki sahiblərinə qaytarılacaq. Kooperativ qaydasında dövlət torpaqlarında yaşayan Türküstanlıların torpaqları qorunub saxlanılacaq. 

Maddə 23 - Dağlar, meşələr, yeraltı sərvətlər, əvvəllər abadlaşdırılmamış kənd yerləri dövlət torpaqları sayılır və dövlət onları xarici dövlətlərə icarəyə vermək hüququna malikdir.

Maddə 24 - Köçəri xalqların torpaqları öz icmaları arasında bölünür və onlar bu torpaqlardan bəhrələnirlər. 

Maddə 25 - Yuxarıda qeyd olunmayan torpaq məsələlərinə növbəti qurultayda baxılacaq.

 FƏSİL 5: 
Maddə 26 - "Müstəqil Türküstan İslam Respublikası"nın müvəqqəti hökuməti on beş nəfərdən ibarətdir. 

Maddə 27 - Bu on beş üzv arasından sədr, vitse-prezident və baş katibdən ibarət icraiyyə komitəsi yaradılır və onun vəzifəsi paytaxtda dövlət işlərini aparmaqdan ibarətdir. 

Maddə 28 - Qalan on iki üzvdən beşi Fərqanənin beş bölgəsinə hərbi rəhbər təyin ediləcək. 

Maddə 29 - Qalan yeddi üzvdən 1. Hərbi Nazir, 2. Xarici İşlər Naziri, 3. Daxili İşlər, Poçt və Teleqraf Naziri, 4. Təhsil Naziri, 5. Maliyyə Naziri, 6. Ədliyyə Naziri və 7. Nəqliyyat Naziri təyin ediləcək. 

Maddə 30 - İcraiyyə komitəsi lazım bildiyi təqdirdə, Nazirlər Kabineti qərar qəbul etmək üçün toplanır.

Maddə 31 - Bütün nazirliklər öz layihələrini və əsasnamələrini yalnız icraiyyə komitəsinin təsdiqi ilə həyata keçirə bilərlər. 

Maddə 32 - Düşmən məğlub olan kimi hökumət yeri Daşkənd olacaqdır. 

 FƏSİL 6: 
Maddə 33 - Qurultayın qərarlarını, məqsədlərini və idarə mexanizmlərini xaricdə təbliğ etmək, Türküstan Türk Müstəqil İslam Respublikasının xarici dövlətlər tərəfindən tanınmasını təmin etmək və lazım gəldikdə onlarla müqavilələr bağlamaq üçün Xarici İşlər Nazirliyi dərhal öz səfirlərini xaricə göndərir. 

Maddə 34 - Bu göstərişin bir nüsxəsi rəsmi kanallarla Sovet hökumətinə çatdırılsın. 

Maddə 35 - Bu hökuməti tanımayan və ya təsdiq etməyən hər kəs əksinqilabçı hesab ediləcək. 

 FƏSİL 7: 
Maddə 36 - Aşağıdakı idarələr Konqres tərəfindən təyin edilir: 1- Prezident, 2- Vitse-prezident, 3- Baş katib, 4- Namanqan vilayətinin hərbi rəhbərliyi, 5- Əndican vilayətinin hərbi rəhbərliyi, 6- Margilan vilayətinin hərbi rəhbərliyi, 7- Kokandiş vilayətinin hərbi rəhbərliyi, rayon, 9- Hərbi Nazirliyi, 10- Xarici İşlər Nazirliyi, 11- Daxili İşlər, Poçt və Teleqraf Nazirliyi, 12- Ədliyyə Nazirliyi, 13- Təhsil Nazirliyi, 14- Maliyyə Nazirliyi, 15- Nəqliyyat Nazirliyi.

 Sonrası 
Ənvər Paşa və digər Basmaçı liderləri 1922-ci ilin yayında ələ keçirdikləri ərazilərin böyük hissəsini itirdikdən sonra Türküstan Türk İslam Respublikası ləğv edildi.

Kateqoriya:1920-ci ildə yaranmış dövlətlər və ərazilər
Kateqoriya:Orta Asiya
Kateqoriya:Səmərqənd tarixi