Durrani Kampaniyası Xorasan (1754–55)

Xorasana ikinci Durrani yürüşü 1754–1755-ci illərdə baş vermişdir. Əhməd şah Durrani bu yürüşü birinci Xorasan yürüşündə uğursuzluğa uğramasından sonra, Nişapur hakimlərindən qisas almaq və əvvəlcə Məşhədi, sonra isə Nişapuru tabe etdirmək məqsədilə həyata keçirmişdir.

Yürüş 1754-cü ilin yayında başlamışdır. Əfqan qüvvələri əvvəlcə Təbəs hakiminin ordusunu məğlub etmiş, ətraf əraziləri talan etmiş və şəhərləri tabe olmağa məcbur etmişdilər. Daha sonra ordu Məşhəd üzərinə irəliləmişdir. Uzunmüddətli mühasirədən sonra şəhər süqut etmiş və Əfşarilər Durrani hakimiyyətini qəbul etmişdir. Bundan sonra Nişapur mühasirəyə alınmış və ələ keçirilmişdir.

 Tarixi fon 

1750–1751-ci illərdə baş tutmuş birinci yürüş ciddi itkilərlə nəticələnmişdi. Buna görə də Əhməd şah 1754-cü ildən yeni yürüşə hazırlaşmağa başladı. Bu dövrdə Nişapur sabiq Əfşari canişini Alam xan tərəfindən mühasirəyə alınmışdı. Əhməd şahın yürüşə başladığını eşidən Alam xanın ordusu dağıldı, kürd dəstələri isə onun tərəfinə keçdi. Alam xan tutuldu və Əhməd şahın göstərişi ilə edam edildi.

 Yürüş 

Əhməd şah 1754-cü ilin mayında Heratdan yola düşdü və Tun istiqamətinə irəlilədi. Sərdar Cahan xan və Kəlat hakimi Nasir xan kənd yerlərində dağıdıcı əməliyyatlar həyata keçirdilər.

Daha sonra Təbəs hakimi Əli Murad xana qarşı döyüş baş verdi. Bu toqquşma mənbələrdə İran tarixinin ən qanlı döyüşlərindən biri kimi təsvir olunur. Döyüş Əli Murad xanın öldürülməsinə qədər davam etdi və fars ordusu darmadağın edildi.

1754-cü ilin iyun–iyul aylarında Təbəs və Tun ələ keçirildi. 23 iyulda əfqan ordusu Məşhədə çatdı. Uzun mühasirədən sonra Şahrux şah 1 dekabr 1754-cü ildə təslim oldu. 4 dekabrda xütbədə Əhməd şahın adı oxundu və onun hakimiyyəti rəsmən tanındı.

Nəticədə Torşiz, Baxarz, Cəm, Xaf və Turbat-e Heydəriyyə Durrani dövlətinə birləşdirildi.

 Nişapur mühasirəsi 

17 iyun 1755-ci ildə əfqan ordusu Nişapura çatdı. Abbas Qoli xan ilkin olaraq müqavimətsiz təslim oldu. Lakin Şah Pasand xanın Qacarlar tərəfindən məğlub edildiyi xəbəri yayıldıqdan sonra şəhərdə üsyan baş verdi və qapılar bağlandı.

Bir həftə davam edən mühasirə zamanı əfqan ordusunda mühasirə topları yox idi. Ermənilər metal əridərək böyük bir top düzəltdilər. İlk atəş şəhər divarlarını dağıtdı və bazarlara qədər ziyan vurdu.

Şəhər ağsaqqalları təslim oldular. Şəhər talan edildi, lakin məscidlərə sığınan əhaliyə aman verildi.

 Qacarların məğlubiyyəti 

Nişapurdakı qələbədən sonra Əhməd şah Qacar qüvvələrini məğlub etdi və Tun ilə Təbəsi yenidən talan etdi.

 Nəticə 

9 may 1755-ci ildə Şahrux şah yenidən Məşhəd hakimi təyin edildi, lakin artıq Durrani protektoratı statusunda idi.

 İstinadlar