Akademik skeptisizm

Akademik skeptisizm — e.ə. təxminən 266-cı ildən, Arkesilaosun Platon Akademiyasına rəhbər (skolarx) seçilməsindən başlayaraq e.ə. təxminən 90-cı ilə qədər davam etmiş skeptik fəlsəfi istiqamətdir. Bu dövr Antiox Askalonlunun skeptisizmi rədd etməsi ilə formal olaraq başa çatsa da, Favorin və onun müəllimi Plutarx kimi bəzi filosoflar sonradan da skeptik mövqeyi müdafiə etmişlər.

Akademik skeptiklər Pirronizmdən fərqli olaraq, əşyalar haqqında qəti biliyin ( – akatalepsiya) mümkün olmadığını iddia edirdilər. Onlara görə ideya və təsəvvürlər heç vaxt tam həqiqi ola bilməz; lakin inandırıcılıq (ehtimal) dərəcələri mövcuddur və insan praktik fəaliyyətini bu ehtimal dərəcələrinə əsaslandıra bilər.

Məktəb xüsusilə Stoiklərə qarşı tənqidi mövqeyi ilə seçilirdi. Akademiklər stoiklərin “qavranılan təsəvvür” ( – katalepsis) anlayışını və bunun həqiqi biliyə ( – episteme) apardığı iddiasını rədd edirdilər. Akademik skeptisizmin ən mühüm nümayəndələri Arkesilaos, Karnead və Filon Larissalı olmuşdur. Bu istiqamət haqqında ən geniş antik mənbə Siseronun yazdığı Academica əsəridir.

 Ümumi baxış 
Yunan fəlsəfi skeptisizmi müstəqil cərəyan kimi Elisli Pirron (e.ə. təqribən 360–270) ilə başlanır. Onun davamçıları olan pirronçular “meyar problemi”ni (həqiqəti yanlışı ayırd etməyin mümkün olmaması) irəli sürərək mühakimənin dayandırılmasını – Epoxeni – təklif edirdilər. Onların məqsədi ruhi sarsılmazlıq və sakitlik halına, yəni Ataraksiyaya nail olmaq idi.

E.ə. 266-cı ildə Arkesilaos Platon Akademiyasının rəhbəri oldu və skeptisizmi platonçuluğun əsas prinsipi kimi qəbul etdi. Bu mərhələdə Akademiya müəyyən mənada pirronçuluğa yaxınlaşdı. Lakin sonradan akademik skeptiklər pirronçulardan fərqli mövqe tutdular.

Antik mənbələrdə bu dövr bəzən “Yeni Akademiya” adlandırılır; bəzi müəlliflər isə əlavə olaraq “Orta Akademiya” mərhələsini də fərqləndirmişlər. Pirronist Timon Fliuntlunun ölümündən sonra Akademiya e.ə. I əsrin ortalarınadək skeptisizmin əsas təmsilçisi olmuşdur.

Akademiklər həqiqətin mövcudluğunu inkar etmirdilər; onlar yalnız insanın həqiqəti qəti şəkildə dərk etmək qabiliyyətini şübhə altına alırdılar. Bu mövqe qismən Platonun Phaidon dialoqunda Sokratın bilik haqqında irəli sürdüyü fikirlərə əsaslandırılırdı.

Pirronçuların əsas məqsədi Ataraksiya olduğu halda, Arkesilaosdan sonrakı akademiklər üçün əsas diqqət digər fəlsəfi məktəblərin, xüsusilə Stoiklərin doqmatik iddialarının tənqidinə yönəlmişdi. Akademiklər müəyyən mənada daxili əxlaqi meyarın mövcudluğunu qəbul edir və ehtimalın (plauzibilik) praktik istiqamətləndirici rol oynadığını bildirirdilər.

II əsr Roma tarixçisi Aulus Gellius Akademiklərlə pirronçular arasındakı fərqi belə təsvir etmişdir: Akademiklər “heç nəyin qavranıla bilməyəcəyini müəyyən mənada dərk etdiklərini” iddia etdikləri halda, pirronçular “heç nəyin hətta belə görünmədiyini” irəli sürürdülər.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Skeptisizm