Nişapurun mühasirəsi

Nişapurun mühasirəsi 1755-ci ildə Əhməd şah Durrani, Durrani İmperiyasının hökmdarı Xorasana hücum edərkən başladı. Əvvəlcə Məşhəd şəhərini tabe etmiş Əhməd şah, 1755-ci ilin baharında Qara Bayat Əmirliyinin paytaxtı Nişapurun mühasirəsinə başladı.

Bu mühasirənin nəticəsində şəhərin sakinləri qapıları açmaq məcburiyyətində qaldı. Afqan qoşunları şəhəri ələ keçirərək böyük bir hissəsini talan etdi və dağıtdı. Abbas Qoli Xan Əhməd şah tərəfindən Qəbələ aparıldı, burada Əhməd şahın rəğbətini qazandı və sonradan onun tabeçiliyində Nişapura qayıtdı.

 Fon 
Əhməd şah kampaniyaya 1754-cü ilin may ayında başladı. Afqan qoşunları Həratdan çıxaraq Tuna hərəkət etdi. Sardar Cahan Xan və Kalatın Nasir Xanı kəndləri dağıtmaq üçün göndərildi. Sonra onlar Tabasın hakimi Əli Murad Xanla döyüşdü; Singh bunu Fars tarixinin ən qanlı döyüşlərindən biri hesab edir. Döyüş nəticəsiz bitdi, ta ki Əli Murad Xan öldürülüb fars ordusu dağıldı.

Qarşıdurmanı dəf edən Əhməd şahın qoşunları 1754-cü ilin iyun-iyul aylarında Tabas və Tunu ələ keçirdi. Afşarilər üzərində qələbədən sonra Əhməd şah Məşhədə yürüş etdi, 23 iyulda şəhəri mühasirəyə aldı və 1 dekabr 1754-cü ildə Afşarilər təslim oldu. 4 dekabrda Əhməd şahın adı xütbədə çəkildi və onun tabeçiliyi təsdiqləndi.

Qələbə nəticəsində Torshiz, Bakharz, Cəm, Xaf və Turbat-e Heydəri Durrani tabeçiliyinə daxil edildi. Sonra Əhməd şah 1755-ci ilin baharında Nişapura yürüş etdi.

 Mühasirə 
17 iyun 1755-ci ildə Əhməd şah Nişapura gəldi və Abbas Qoli Xan dərhal təslim oldu. Lakin qısa müddətdən sonra, Şah Pasand Xanın Qacarlar tərəfindən məğlub ola biləcəyi xəbəri yayılınca, Abbas Qoli Xan üsyan etdi.

Nəticədə şəhərin qapıları afqan qoşunlarına bağlandı. Nişapur tamamilə mühasirəyə alındı. İlk ay ərzində Durrani mühəndisləri böyük bir top hazırlamağa fokuslandılar. Bu top, quraşdırıldıqdan sonra təxminən 472 funt (6 Hind maundu) ağırlığında mərmi ata bilirdi.

Bu, bir həftə davam edən mühasirəyə səbəb oldu. Əhməd şahın mühasirə avadanlığı çatışmadığından, hər minli əsgər topların materialını özü daşıyırdı. Erməni top ustaları əsgərlərin gətirdiyi metaldan top hazırladı. Topun ilk atəşi şəhər divarını dağıtdı və evlərə, bazarlara zərbə vurdu.

Bu silah şəhər ağalarını təslim olmağa məcbur etdi. Abbas Qoli Xanın əksinə, onlar qapıları açdılar. Şəhər talan edildi; əhalinin həyatı qorumalı şərti ilə, yalnız məscidlərə sığınmaqla qorundu. Durrani qoşunları evləri dağıtdı və şəhərin böyük bir hissəsi yerlə-yeksan edildi.

Top ilk atəşdən sonra partladı, lakin sakinlər üzərində təsiri böyük oldu. Qorxan şəhər ağaları afqan düşərgəsinə təslim olmaq üçün yaxınlaşdı.

Abbas Qoli Xan, əvvəlki kampaniyanın qəhrəmanı, bu danışıqları qəbul etmədi. Afqanlar şəhərə sülh yolu ilə daxil olmağa çalışanda, o hücum etdi, lakin böyük itkilərlə dəf edildi. Müqaviməti davam etdirə bilməyən Abbas Qoli Xan Əhməd şahın yanına gedib əfv istədi. O, əsir götürüldü, hörmətlə rəftar edildi və kampaniya bitdikdən sonra Qəndahara aparıldı.

 Talan 
Əhməd şah Nişapur sakinlərinə qarşı qəzəbini davam etdirdi. Vəziri Şah Vəli Xan vasitəsilə Abbas Qoli Xan, şəhərin əhalisinin həyatı qorunmaq şərti ilə qalasının təslimini təklif etdi. Şəhər əhalisi məscidə toplandı, heç bir əşyalarını götürmədən. Kiçik iynə belə daşıyanlar afqan din mücahidləri tərəfindən öldürülə bilərdi.

Qorxu və ümidsizlikdən əhali məscidə toplaşdı. Durrani qoşunları sistemli talana başladı; evlər dağıdıldı və məscid xaricindəki strukturlar yerlə-yeksan edildi. Şəhərin su kanalları daşdı və küçələr dağıntılarla doldu.

Çoxlu dinc sakinlər qətlə yetirildi, bir çox qadın və uşaq əsir götürüldü. Nişapurun əvvəllər gözəl şəhəri viran qaldı.

 Nəticə 
Əhməd şah Abbas Qoli Xanı Kabilə apardı, lakin o, afqanın rəğbətini qazandı. Əhməd şah Abbasın bacısı ilə evləndi və öz qızı Abbasın oğluna verildi. Nəhayət Abbas Qoli Xan Nişapura qayıtdı və Malcolmun yazdığına görə: "qalan ömrünü şəhəri və ona bağlı əraziləri yaxşılaşdırmağa həsr etdi".

Onun hakimiyyəti dövründə ciddi siyasi dəyişiklik baş vermədi, yalnız 1768–69-cu illərdə Şahrokh şahın oğlu, Nasrullah Mirza Afşar, qardaşı Nadir Mirza Afşardan Məşhədin kontrolunu ələ keçirdi. O, Nişapurun mühasirəsinə başladı, lakin Nadir Mirza Afşar Məşhəd mühasirəsinə başladı və nəticədə Nasrullah Mirza Nişapur mühasirəsini dayandırıb geri döndü.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat