Vilayət (termin)

Vilayət (,  və ya wilāya; cəmi: wilāyat; urdu, puştu və fars dillərində: ولایت, , ; türkcə: vilayet) — adətən "ştat", "əyalət" və ya bəzən "qubernatorluq" kimi tərcümə olunan inzibati-ərazi vahidi.

Söz ərəb dilindəki "idarə etmək" mənasını verən "w-l-y" kökündən gəlir: vali (rəhbər/qubernator) tərəfindən idarə olunan əraziyə (idarə olunan şeyə) "vilayət" deyilir. Xilafət dövründə bu termin istənilən tərkib hissəsi olan yarı-suveren dövlətə aid edilirdi.

 Tarixi inkişafı 

Tarixən "vilayət" termini İslam dövlətçilik ənənəsində geniş yer tutmuşdur. Bu terminin mənası zamanla və müxtəlif imperiyaların idarəetmə fəlsəfəsinə müvafiq olaraq dəyişmişdir:

 Xilafət dövrü: İlk xəlifələr dövründə vilayət yeni fəth edilmiş və mərkəzi hakimiyyət tərəfindən təyin olunan valilər vasitəsilə idarə olunan əraziləri ifadə edirdi. Bu dövrdə vilayət rəhbərləri həm mülki, həm də hərbi səlahiyyətlərə malik idilər.
 Osmanlı imperiyası: Osmanlılarda vilayət sistemi 1864-cü il "Vilayət Nizamnaməsi" ilə rəsmiləşmişdir. Bu islahatdan əvvəl əsas inzibati vahid əyalət adlanırdı. Vilayət sisteminə keçid idarəetmənin mərkəzləşdirilməsi və modernləşdirilməsi məqsədi daşıyırdı. Osmanlı vilayəti bir neçə sancaqdan ibarət olurdu.

 Müasir tətbiqi 

Hazırda bir çox ölkənin rəsmi inzibati bölgüsü məhz vilayətlərə söykənir:

 Əfqanıstan: Ölkə 34 vilayətə (, wilāyat) bölünür. Hər bir vilayət mərkəzi hökumət tərəfindən təyin olunan vali tərəfindən idarə olunur.
 Özbəkistan, Tacikistan və Türkmənistan: Bu mərkəzi Asiya ölkələrində birinci dərəcəli inzibati vahid rəsmi olaraq "viloyat" (özbəkcə) və ya "welayat" (türkməncə) adlanır.
 Əlcəzair və Tunis: Fransız müstəmləkə keçmişinə baxmayaraq, bu ölkələr öz inzibati bölgülərini (wilaya) qoruyub saxlamışlar.
 İran: Bu termin İranda rəsmi inzibati vahid olan "ostan" () sözü ilə bəzən sinonim kimi işlənsə də, daha çox dini-siyasi mənada "Vilayəti-Fəqih" (hüquqşünasın rəhbərliyi) konsepsiyasında mərkəzi rol oynayır.

 Həmçinin bax 

 Vali
 Əyalət
 Mühafəzə
 Sancaq

 İstinadlar 

Kateqoriya:Malay dili
Kateqoriya:İnzibati vahid növləri
Kateqoriya:Ərəb dilində sözlər və ifadələr
Kateqoriya:Vilayət
Kateqoriya:Osmanlı imperiyasının vilayətləri