Qalata Mövləvixanası Muzeyi

Qalata Mövləvixanası və ya digər adı ilə Qalaqapı Mövləvixanası Türkiyənin İstanbul şəhəri Bəyoğlu səmtində yerləşən köhnə bir mövləvixana. Hal-hazırda Qalata Mövləvixanası muzey adı altında fəaliyyət göstərir. 

1491-ci ildə İsgəndər Paşa tərəfindən inşa etdirilən və şəhərdəki ilk mövləvixana olma xüsusiyyətinə malik olan Qalata Mövləvixanasının ilk şeyxi Səmai Məhməd Dədə olmuşdur. 1500-cü illərin ikinci yarısı ilə 1600-cü illərin əvvəlləri arasında Xəlvətilik təriqətinə bağlı bir Zaviyə (ibadətgah) və dərslik olaraq istifadə edildi. Fərqli dövrlərdə aparılan müxtəlif təmir və əlavə işləri nəticəsində Külliyyə halına gəldi. 25 Oktyabr 1925-ci ildə çıxarılan təkkə, Zaviyə (ibadətgah) və türbələrin bağlanması və bəzi unvanların qadağan olunması və ləğv edilməsinə dair qanun çərçivəsində fəaliyyətinə son verildi. Bu dövrdən sonra mövləvixananın əsas tikilisi ibtidai məktəb və yaşayış binası, digər bölmələri isə fərqli məqsədlər üçün istifadə olunmuşdur. Müxtəlif təşəbbüslər nəticəsində muzeyə çevrilmiş və 27 Dekabr 1975-ci ildə Divan Ədəbiyyatı Muzeyi adı ilə ziyarətə açılmışdır. Bu tarixdən sonra zaman-zaman təmir və bərpa işləri aparılmışdır. 2007-ci ildə başlayan son bərpadan sonra, 21 Noyabr 2011-ci ildə Qalata Mövləvixanası Muzeyi adı ilə fəaliyyət göstərməyə başlamışdır.

Bu gün mövləvixana daxilində səmaxana və dərviş otaqlarını əhatə edən əsas bina, Halət Əfəndi Kitabxanası, Səbil və Türbə, Şeyx Qalib Türbəsi, Həsən Ağa Çeşməsi, su çəni, səssizlik yeri, Adilə Sultan Şadırvanı və çamaşırxana mövcuddur.
 Tarixi 
Mövləvixana inşa edilməzdən əvvəl ağaclarla örtülü olan və Bizans İmperiyası dövründən qalan Əziz Tdore Monastırının da daxil olduğu ərazi, Osmanlı imperiyasının Padşahı II Bəyazid dövründə bostancıbaşı və Bəylərbəyi vəzifələrində çalışmış İsgəndər Paşaya ayrılmış, burada isə bir ov təsərrüfatı qurulmuşdur  Yücel, Erdem (Sonbahar 1979). Afyonqarahasar Mövləvixanası şeyxi Səmai Məhməd Dədənin burada bir Xanəgah qurmaq istəyi nəticəsində 1491-ci ildə İsgəndər Paşa tərəfindən mövləvixananın inşasına başlanmışdır . Ruməli Əyaləti sərhədlərində yerləşən, Ədirnəyə bağlı Vize (Kırklareli) qəzasının Qarabürçək kəndinin gəlirləri də İsgəndər Paşa tərəfindən mövləvixanaya vəqf edildiDayıoğlu, Server (Nisan 2003). Şəhərdəki ilk mövləvixana olma xüsusiyyətinə malik bu ilkin tikilidən yalnız Övliya Çələbinin Səyahətnamə (Övliya Çələbi) əsərində bəhs olunur, əsərə görə İsgəndər Paşa yüz dərviş otağı ilə əhatə olunmuş, ətrafı nəzarət edən və mənzərəli bir həyət inşa etdirmişdir.

Qurulandan sonra mövləvixananın şeyxliyinə keçən Səmai Məhməd Dədə bu vəzifəni təxminən bir il icra etdikdən sonra, 1492-ci ildə Afyonqarahisara qayıdarkən yerini müvəqqəti olaraq İsgəndər Paşanın vəqflərinin katibi olan Əli Safai Dədəyə buraxdı. Əli Səfai Dədənin 1548-ci ildə vəfatından sonra şeyxliyə Mahmud Dədə gəldi. Mahmud Dədənin dövründə mövləvixana baxımsız qaldı və Xəlvətilik təriqətinin əlinə keçərək Zaviyə (ibadətgah) və dərslik kimi istifadə olundu. 1608-ci ildə Konyadan gələn Abdi Dədə Mahmud Dədənin yerinə keçməsi ilə bina yenidən mövləvixana kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. 1510-cu ildə Kasımpaşa (İstanbul)da yerləşən öz torpağı üzərində bir mövləvixana tikmək məqsədilə buradan ayrılan Abdi Dədənin yerinə, Konyadan İstanbula postnişin kimi təyin olunan İsmayıl Rusühi Dədə gəldi. Bu vəzifə dəyişikliyindən sonra Abdi Dədə şəhərin üçüncü mövləvixanası olan Kasımpaşa Mövləvixanasını qurmuşdu . Ankaralı olması səbəbilə İsmayıl Ankaravi adı ilə də tanınan şeyxə, Məsnəvinin ən qədim türkcə şərhini yazdığı üçün Həzrəti Şərih ünvanı verilmişdir. 1631-ci ildə vəfatınadək vəzifəsini davam etdirən İsmayıl Rusühi Dədənin türbəsi mövləvixananın həyətində yerləşir . Onun yerinə gələn Adəm Dədə dövründə 1649-cu ildə, mətbəx əmiri (mətbəxdən məsul şəxs) Həsən Ağa tərəfindən iki çeşmə inşa etdirilmişdir. Bu çeşmələrdən biri həyətə, digəri isə mövləvixananın aşağı tərəfində yerləşən Lüləci Xəndək küçəsinin küncünə salınmışdır. 1650-ci ildə dərsanə və mətbəx əmiri İsmail Əfəndi tərəfindən mövləvixanada bir sıra abadlıq (təmir) işləri də həyata keçirilmişdir . 1652-ci ildə Adəm Dədənin həcc ziyarəti üçün şəhərdən ayrıldıqdan sonra Misirdə vəfat etməsi üzərinə onun yerinə Ərzi Məhməd Dədə təyin olundu. 1664-cü ildə vəfat edən Ərzi Məhməd Dədə də mövləvixananın həyətindəki qəbiristanlıqda dəfn edildi. Onun yerinə təyin edilən Dərviş Çələbi vəzifəsini icra edə bilmədiyinə görə, bu vəzifəni Naci Əhməd Dədə üzərinə götürdü. 1668-ci ildə Konyadan gələn göstəriş əsasında şeyxlik vəzifəsinin ləğv edilməsindən sonra Dərviş Çələbi ikinci dəfə bu vəzifəni yenidən icra etməyə başladı. Təxminən bir il müddətində vəzifəsini davam etdirən Dərviş Çələbi, mövləvixana tarixində iki fərqli dövrdə fəaliyyət göstərən ilk şeyx olmuşdur .

1668-ci ildə şeyxlik vəzifəsinə Qövsi Əhməd Dədə gətirildi. Təxminən 29 il bu vəzifəni icra edən Qövsi Əhməd Dədə, 1697-ci ildə vəfat etdikdən sonra səmaxananın giriş hissəsində dəfn olunmuşdur . Onun yerinə kürəkəni və 18 il ərzində mövləvixananın neyzenbaşı (ney ifaçılarının başçısı) olmuş Osman Dədə təyin edildihttp://isamveri.org/pdfdkm/15/DKM150069.pdf| biçim = PDF| başlık = Kutbu'n-Nâyî Osman Dede'nin şiirleri| ilk = Müjgan| son = Çakır| tarih = 1999| dergi = İlmî Araştırmalar Dergisi| sayı = 8| sayfalar =307-313|erişimtarihi= 14 Şubat 2014|arşivurl= https://web.archive.org/web/20140221224555/http://isamveri.org/pdfdkm/15/DKM150069.pdf|arşivtarihi= 21 Şubat 2014| ölüurl = hayır. 1730-cu ilin əvvəllərində vəfat edən Osman Dədənin yerinə oğlu Sırrı Əbdülbaki Dədə keçdi, Osman Dədənin cənazəsi isə qayınatası Qövsi Əhməd Dədənin yanında dəfn olundu. Sırrı Əbdülbaki Dədə də 1751-ci ildəki vəfatından sonra atasının yanında torpağa tapşırıldı. Bu dövrdən sonra şeyxlik başqa bir ailəyə keçdi. Əvvəlcə 1751–1761-ci illər arasında Məhməd Şəmsəddin Dədə mövləvixananın başına gətirildi. Onun vəfatından sonra mövləvixanada dəfn edilən Məhməd Şəmsəddin Dədənin yerinə qardaşı İsa Dədə təyin olundu . İsa Dədə dövründə 1766-cı ildə baş verən Topxana yanğını nəticəsində Qalata Mövləvixanası da yanaraq istifadəyə yararsız hala düşdü. Elə həmin il padşah III Mustafanın əmri ilə bina əmiri təyin edilən Yenişəhərli Osman Əfəndi tərəfindən mövləvixana yenidən inşa etdirildi  Belge, Murat (1993). İstanbul Gezi Rehberi (10. bas.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları. s. 235. ISBN 9789753330022. 1771-ci ildə İsa Dədənin vəzifəsini kürəkəni Səlim Dədəyə təhvil verdi. 1777-ci ildə Səlim Dədə vəfat edərək həyətdəki türbədə dəfn olundu, Kasımpaşa Mövləvixanasından gələn oğlu Məhməd Sadiq Dədə isə Qalata Mövləvixanasının yeni şeyxi oldu. Təxminən bir il vəzifəsini icra edən Məhməd Sadiq Dədə, tutduğu vəba xəstəliyindən vəfat etdi və həyətdəki hamüşanda dəfn olundu.

1778-ci ildə Qalata Mövləvixanasının başına Qahirə Mövləvixanasından gələn Seyyid Əbdülbaki Dədə təyin edildi. Konya Mövləvixanasında aşbaz olan Hüseyn Dədə 1781–1782-ci illərdə, yenə Konyadan gələn Bakkalzadə Əli Dədə isə 1782–1786-cı illərdə şeyxlik etdi. Bakkalzadə Əli Dədənin şeyxliyinin ləğv edilməsindən sonra yerinə təyin olunan Üsküdarlı Numan Dədə, 1790-cı ildə Üsküdar Mövləvixanasını qurmaq məqsədilə buradan ayrıldı. Şeyxlik Abdullah Dədəyə verilsə də, onun gəlişinin səyahəti zamanı vəfat etməsi üzərinə vəzifəni vəkalətən Bakkalzadə Əli Dədə icra etdi. Abdullah Dədənin cənazəsi isə mövləvixananın hamüşanında dəfn edildi. 9 iyun 1791-ci ildə şeyxliyə Məhməd Əsəd Qalib Dədə (Şeyx Qalib olaraq da tanınır) təyin edildi. Bu dövrdə səmaxana yenidən inşa edilərkən, taxta dərviş otaqları da yeniləndi. Bu təmir işləri ilə əlaqədar olaraq 1791-ci il tarixinə malik bir kitabə də girişdəki tac qapıya həkk olundu. 1798-ci ildə vəfat edən Qalib Məhməd Əsəd Dədə həyətdə yerləşən türbəyə dəfn olundu.

1798–1800-ci illər arasında Məhməd Rühi Dədə, daha sonra 1816-cı ildə Beşiktaş Mövləvixanasına keçənə qədər Mahmud Dədə vəzifəni icra etdi. 1816-cı ildə vəzifəyə gələn Qüdrətullah Dədə dövründə 1819-cu ildə Halet Əfəndi tərəfindən, bir tərəfi küçəyə baxan iki mərtəbəli muvakkitxana, sebil və kitabxana, həmçinin öz türbəsi inşa edildi, taxtadan hazırlanmış İsmayıl Ankaravinin türbəsi yenidən quruldu, bağa mərmər döşəndi, qəbiristanlığa isə yaldızlı mis qoruyucu səddlər əlavə edildi. Halət Əfəndi 1819-cu ildə 266 cild, 1821-ci ildə 547 cild olmaqla toplam 813 əsəri kitabxanaya bağışladı. Kitabxananın idarəsi, kitabların qorunması, işçilərin maaşı və dədəların rifahı üçün isə əksəriyyəti Yunanıstanda olan torpaq və fermalarını vəqf etdi. 1824-cü ildə baş verən yanğın nəticəsində mətbəx, məscid və doqquz dərviş otağı istifadəyə yararsız hala gəldi. Qüdrətullah Dədə, 1828-ci ildə baş vəzirə yazdığı ərizədə dərvişlərin hələ çadırlarda qaldığını, çadırlardakı vəziyyətin yararsız olduğunu bildirərək tədbir görülməsini istədi və 10 noyabr 1828-ci ildə baş vəzirdən gələn cavabla padşah tərəfindən yeni çadırlar verilməsi qərara alındı. Daha sonra Manas Kalfa tərəfindən aparılan təmir işləri 1835-ci ildə tamamlandı. 1847-ci ildə padşah II Mahmudun qızı Adilə Sultan tərəfindən mövləvixanəyə su çəni, abdəst və paltaryuyan otağı inşa etdirildi. 1851-ci ildə Padşah Əbdülməcid isə Həsən Ağa Çeşməsini təmir etdirdi və mətbəxi bərpa etdi. 1859-cu ildə isə səmaxana, salamlıq və dərgah otaqları olan əsas bina günümüzdəki formasında inşa edildi. 1871-ci ildə Qüdrətullah Dədə vəfat etdikdən sonra, Halət Əfəndi tərəfindən tikilmiş türbəyə dəfn edildi və yerinə oğlu Ataullah Dədə şeyx təyin olundu. Bu dövrdə mövləvixanaya gələn və burada çalışan şəxslərin sayı artdı, 1885-ci il əhalisinin siyahısına görə burada 36 nəfər mövcud idi. Evkaf Nəzarətinin qərarı ilə çıxarılan 12 fevral 1908-ci il tarixli fərman əsasında 21150 quruşluq təmir xərci İsgəndər Paşa vəqfindən qarşılanmaqla, mövləvixana bir daha təmir edildi. 1909-cu ildə, sağlamlıq problemlərinə görə Vələd Çələbini vəkili təyin edən və 1910-cu ildə vəfat edən Ataullah Dədə, atası Qüdrətullah Dədənin yanına dəfn edildi. Yerinə isə məvləvixananın son şeyxi olan Əhməd Cəlaləddin Dədə təyin edildi.
 Bağlanması və mövləvixana xaricindəki istifadələri
25 oktyabr 1925-ci il və 677 saylı qanun çərçivəsində — təkkə, zaviye və türbələrin bağlanması, bəzi unvanların qadağan edilməsi və ləğv edilməsi ilə bağlı qanun Qalata Mövləvixanasının fəaliyyətinə son verildi. Mövləvixananın əsas binası bir müddət xalqevi kimi fəaliyyət göstərdi Tanman, M. Baha (1996). "Galata Mevlevîhânesi". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13. cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. ISBN 975-389-440-6. 8 fevral 1941-ci il tarixində Türkiyə Turinq və Avtomobil Qurumuna bağlı İstanbulu Sevənlər Qrupunun iclasında, Maarif Vəkili Həsən Əli Yücəl tərəfindən Qalata Mövləvixanasının muzeyə çevrilməsi təklifi müzakirə edildi. İclasın nəticəsi olaraq, Maarif Vəkaləti mövləvixananın bərpasına başlamaq qərarı qəbul etdi. 1942-ci ildə Humbaracı Əhməd Paşa və İbrahim Mütəfərrikinin də olduğu 17 məzar, qəbir daşları ilə bərabər mövləvixana nəql edildi. Səmaxana girişinin sağ və sol səmtlərində yer alan taxtadan düzəldilmə, dördbucaqlı formada, bir mərtəbəli iki türbə söküldü və onların yerinə məzar daşları qoyuldu . Bağda bir sıra təmir işləri aparılsa da, əsas binada heç bir iş görülmədi. 1946-cı ildə mövləvixananın hamüşanının bir hissəsinə, İstanbul Bələdiyyəsi tərəfindən Bəyoğlu Nigah Dairəsi inşa edildi . Eyni ildə kitabxana binası polis bölməsi kimi istifadə edilməyə başlandığı üçün, Halət Əfəndi tərəfindən buraya bağışlanmış kitablar Süleymaniyə Kitabxanasına köçürüldü. İstanbulu Sevənlər Qrupunun 1946-cı ildə Maarif Vəkili Rəşad Şəmsəddin Sirerə müraciəti ilə qrup tərəfindən ikinci bir təşəbbüs həyata keçirildi. Təklif 20 oktyabr 1946-cı il tarixində qəbul edildi və məvləvixananın muzeyə çevrilməsinə qərar verildi. 18 noyabr 1946-cı il tarixli və 3-4951 saylı qərarnamə ilə, mövcud ərazi və içindəki bütün binalar, vəqflərin idarəsindən Maarif Vəkalətinə təhvil verildi . Bu dövrdə mövləvixana, Topqapı Sarayı işçilərinin yaşadığı bir lojmana çevrildi "İstanbul Mevleviliği". Galata Mevlevihanesi Müzesi. 3 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2013 Ay, Hasan (16 Mayıs 2012). "Doğduğu mevlevihanede 40'ıncı sanat yılını kutladı". Sabah. 5 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2013. 

8 fevral 1966-cı ildə Milli Təhsil Nazirliyinin 730.35-682 saylı əmri ilə İstanbul Türbələr Muzeyi Müdirliyinə birləşdirildi. 18 dekabr 1967-ci ildə onun təmir işləri üçün tender keçirildi. Aparılan təmir işlərindən sonra, 27 dekabr 1975-ci ildə Divan Ədəbiyyatı Muzeyi adı ilə ziyarətə açıldı. 1 yanvar 2005-ci ildə isə Vəqflər Regional Müdirliyi tərəfindən təmirə başlandı. 20 may 2007-ci il tarixində, aparılan işlər səbəbindən muzey ziyarətçilərə bağlandı Güngör, Jülide (26 Kasım 2012). "Galata Mevlevihanesi'ne her pazar 'sema'ya buyrun". İstanbul: Zaman. 3 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Kasım 2013. Vəqflər Regional Müdirliyinin əsas binada apardığı təmirdən sonra işlər 9 iyun 2009-cu ildə tamamlandı və binanın qalan hissəsi Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinə təhvil verildi. İstanbulun 2010-ci ildə Avropa Mədəniyyət Paytaxtı seçilməsindən sonra 2009-cu ilin mart və dekabr ayları arasında, İstanbul 2010 Avropa Mədəniyyət Paytaxtı Agentliyi tərəfindən bir təmir işi həyata keçirildiYaman, Zeynel (28 Şubat 2011). "Galata Mevlevihanesi'nin dervişleri 'huzur' bulacak". Sabah. 7 Aralık 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2014. Aparılan işlərin tamamlanmasından sonra 21 noyabr 2011-ci ildə Qalata Mövləvixanası Muzeyi adı ilə yenidən ziyarətə açıldı"Galata Mevlevihanesi 4 yıllık restorasyondan sonra açıldı!". emlakkulisi.com. 17 Aralık 2011. 4 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Kasım 2013.
 Günümüzdəki fəaliyyəti 
Bazar ertəsi günü istisna olmaqla, həftənin hər günü ziyarətçilərə açıq olan muzey"Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı müzeler". İstanbul Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü. 9 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2013 Ramazan və Qurban bayramlarının birinci günlərində yarım gün bağlı olur "İletişim". Galata Mevlevihanesi resmî sitesi. 27 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ekim 2013. Səmaxanada hər bazar günü bir səma nümayişi təşkil olunur. 15, 16, 17 və 29, 30, 31 dekabr tarixlərində isə Şəbi-Ərüs mərasimləri keçirilir. Muzeydə müxtəlif musiqi alətləri, fərqli dövrlərə aid Mövləvi əşyaları və müxtəlif əsərlər nümayiş etdirilir.

 Şeyxləri 
Hüseyin Ayvansarayinin "Hadikat-ül Cevami" adlı əsərinə görə, Qalata Mövləvixanası şeyxləri və onların vəzifədə qaldığı illər aşağıdakı kimidirDayıoğlu, 2003, s.66:

 Divanə Məhməd Çələbi: 1491-1492
 Əli Səfai Dədə: 1492-1548
 Mahmud Dədə: 1548-1608
 Abdi Dədə: 1608-1610
 İsmayıl Rusühi Dədə: 1610-1631
 Adəm Dədə: 1631-1652
 Arzi Məhməd Dədə: 1652-1664
 Dərviş Çələbi: 1664
 Naci Əhməd Dədə: 1664-1668
 Dərviş Çələbi: 1668

 Qövsi Əhməd Dədə: 1668-1697
 Osman Dədə: 1697-1730
 Sırrı Əbdülbaki Dədə: 1730-1751
 Məhməd Şəmsəddin Dede: 1751-1761
 İsa Dədə: 1761-1771
 Səlim Dədə: 1771-1777
 Məhməd Sadiq Dədə: 1777-1778
 Seyid Əbdülbaki Dədə: 1778-1781
 Hüseyin Dədə: 1781-1782
 Əli Dədə: 1782-1786

 Numan Dədə: 1786-1790
 Abdullah Dədə: 
 Əli Dədə (vəkalətən): 1790
 Qalib Məhməd Əsəd Dədə: 1790-1798
 Məhməd Ruhi Dədə: 1798-1800
 Mahmud Dədə: 1800-1816
 Qudrətullah Dədə: 1816-1871
 Ataullah Dədə: 1871-1910
 Vələd Çələbi (vəkalətən): 1910
 Əhməd Cəlaləddin Dədə: 1910-1925

 Memarlıq 
 Ərazi və yerləşmə planı 
Qalata Mövləvixanası, Bəyoğlunun Şahqulu məhəlləsində, Qalib Dədə küçəsində 15 nömrəli binada yerləşir. İstiqlaliyyət küçəsindən Qalib Dədə məhəlləsinə girəndə məhəllənin sol tərəfində yerləşir.

Kəmərli bir qapıdan daxil olunan həyətin sağ tərəfində, Halət Əfəndi Kitabxanası ilə ona bitişik müvəqqitxana və sebil, sol tərəfində isə Halət Əfəndi Türbəsi yerləşir Belge, Murat (1993). İstanbul Gezi Rehberi (10. bas.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları. s. 235. ISBN 9789753330022.. Bir neçə metr irəlidə, sol tərəfdə Şeyx Qalib Türbəsi və bu türbəyə bitişik bir su çəni, türbənin bir neçə metr irəlisində isə hamüşanın girişi yerləşir. Həyətin sonunda, səmaxana və dərviş otaqlarını əhatə edən mövləvixananın əsas binası mövcuddur. Hamüşan isə ərazinin sol tərəfində yerləşir.

Bu tikililərdən əlavə, həyətdə Adilə Sultan Şadırvanı və paltaryuyan otağı var. Səmaxananın arxa tərəfində yerləşən avtomobil dayanacağı isə arxa tərəfdən ayrıca bir girişə malikdir.

 Həyət və həyətdəki tikililər 
Evkaf Nazırlığı tərəfindən hazırlanmış 1915-ci il xəritəyə görə, mövləvixanada hal-hazırda da mövcud olan səmaxana, Halət Əfəndi Kitabxanası, sebil və türbəsi, Həsən Ağa Çeşməsi, Hədiqət-ül Ərvah (“ruhlar bağı” mənasını verən qəbiristanlıq), Şeyx Qalib Türbəsi, hâmûşân, şadırvan, su çəni və paltaryuyan otağı yerləşirdi . 

Mövləvixananın həyətinin girişindən əsas binaya qədər olan hissəsi daşlarla döşənmişdir. Həyət girişində, üst hissəsində Padşah II Mahmudun xüsusi imzası (tuğrası) və talik yazılı təmir kitabəsi olan dairəvi kəmərli bir qapı yerləşir. Kitabə şair Lebib tərəfindən yazılmış, xətatı isə Yesarizâde Mustafa İzzət Əfəndidir. Qapının iç tərəfində isə Padşah III Səlim tərəfindən aparılmış təmir işləri haqqında və Şeyx Qalib tərəfindən padşaha təqdim olunmuş bir qəsidənin yer aldığı kitabə mövcuddur .

Girişin dərhal sağında yerləşən Halət Əfəndi Kitabxanası, 11 x 7 m ölçüsündə, iki mərtəbəli bir binadır. Giriş mərtəbəsində müvəqqitxana (zaman ölçən otaq) yerləşir. 60 sm qalınlığındakı divarlarının daxili köşk daşları və kərpiclə hörülüb suvanmış, xarici fasadı isə tamamilə mərmərlə örtülmüşdür. Xarici fasadındakı bir qapının arxasından tonuz örtülü daş bir pilləkən vasitəsilə üst mərtəbəyə çıxılır. Dördbucaq gövdəli, kompozit başlıqlı sütunlardan ibarət beş revakdan sonra tonuz örtülü bir sahanlığa, oradan isə kitabxananın əsas məkanına keçilir. İç-içə yerləşən biri böyük, digəri kiçik olmaqla iki otaqdan ibarət olan kitabxananın əsas giriş qapısının üzərində qurucusu Halət Əfəndiyə aid, Yesarizade tərəfindən yazılmış dörd qartuşlu bir kitəbə yerləşir. Əsas kitabxana otağının həyətə baxan tərəfində üç, yan tərəfində isə iki olmaqla beş pəncərəsi vardır. Qurşunla örtülmüş damın üzərində iki metal aləm yerləşir .

Kitabxana binasının giriş mərtəbəsində üst mərtəbəyə çıxan pilləkənlərin yerləşdiyi qapının yanındakı qapıdan daxil olunan dördbucaq otaq müvəqqitxana və sebil bölmələridir. Burada, Qalib Dədə küçəsinə baxan fasadın sağ tərəfində, yarım oval xəndəkli və rokoko üslubunda hazırlanmış ayna daşının üst hissəsində vazadan çıxan budaqlar, alt hissəsində isə dəfnə budaqlı medalyon motivləri ilə bəzədilmiş Həsən Ağa Çeşməsi yerləşir. Çeşmənin küfeki daşından hazırlanmış sivri kəmərinin üzərində, 20 kartuşlu talik yazı ilə Nisariyə aid bir kitəbə vardır. Bu kitəbənin üstündə isə 1851-ci ildə Əbdülməcid tərəfindən aparılan yeniləmədən sonra əlavə edilmiş, şair Əli Nisarî Əfəndinin 16 kartuşlu kitəbəsi və padşahın tuğrası yerləşir. Müvəqqitxana və sebilin olduğu hissənin qapısının tam qarşısındakı divarda, iki yana açılan pilili pərdə motivli ikinci bir mərmər çeşmə mövcuddur. Otağın küçəyə baxan iki pəncərəsində isə, adi günlərdə su, kandil və bayramlarda isə ayran və şərbət paylanması üçün doğranmış doqquşar tas yerləri vardır. Otağın içində yerləşən iki divar saatının arasından keçən, mərmərdən hazırlanmış ağ qorxuluqlar vasitəsilə muvaqqitxana ilə sebil bir-birindən ayrılır, muvaqqitxana isə ətrafı mərmərdən düzəldilmiş bir səki ilə çevrələnmişdir .

Küfəki daşı və mərmərdən inşa edilmiş, 6,75 × 8,25 m ölçülərində düzbucaq planlı Şeyx Qalib türbəsində İsmayıl Rusühi Dədə, İsa Dədə, Hüseyn Dədə, Şeyx Səlim Əfəndi, Səlim Dədə və Məhməd Ruhi Dədənin qəbirləri yerləşir.
Şərq cəbhəsində pəncərə olmayan tikili, digər üç cəbhəsində hərəsində üç olmaqla ümumilikdə doqquz ədəd düzbucaqlı pəncərə mövcuddur. Hər pəncərənin üzərində iki ədəd olmaqla çölə doğru çıxıntılı friz və onların arasında süni konsollar yerləşir. Qərbə baxan və üç pilləli pilləkənin də yer aldığı giriş cəbhəsində, ortadakı pəncərənin üzərində iki konsol arasında kaidə üzərində Mövləvi tacı (dəstarlı sikkə) qabartması, sağ və soldan ikinci pilasterlərin hizasında isə, saçaq altında iki ədəd dalsikkə qabartması işlənmişdir. Tonozlu günbəzlə örtülmüş tikilinin damı qurğuşunla və üzərində dəstarsız dal sikkə yerləşir. Türbənin divarına bitişik basıq tağlı bir qapının arxasındakı yeddi pilləli pilləkən isə Əziz Teodor monastırına aid bir su çəninə aparır .

Həyətdəki ikinci türbə olan Halət Əfəndi Türbəsində Qudrətullah Dədə, Ataullah Dədə, Səlanik şeyxi Ubeydullah Dədə və Qudrətullah Dədənin həyat yoldaşı Əminə Əsma xanım dəfn olunmuşdur. 6,5 × 6,5 m ölçülərində kvadrat planlı təmələ malik olan tikilinin 65 sm qalınlığındakı divarları küfəki daşı və kərpiclə hörülmüş, daxildən suvaqla, çöldən isə mərmərlə üzlənmişdir. Rokoko üslubuna malik olan binanın xarici fasadı yarımsütunlar, çiçək kabartmaları ilə bəzədilmiş səkkizbucaqlı prizma formalı kompozit başlıqlar və dairəvi tağların içərisində yerləşən üçbucaqlı paxlava motivləri ilə zəngindir. Şərq cəbhəsi yanındakı başqa bir tikiliyə söykənən türbənin Qalib Dədə küçəsinə və həyətə baxan cəbhələri hərəsində üç olmaqla, cənuba baxan və giriş qapısının da yerləşdiyi cəbhəsi isə iki dairəvi tağlı pəncərəyə malikdir. Daxili məkan tonozla örtülmüş, qızılı qələm işləri ilə bəzədilmişdir. Tavanda tam mərkəzdə yerləşən dairəvi bir medalyon və onun ətrafındakı səkkiz oval medalyona bağlanan tac fiqurları işlənmişdir. Oval medalyonların dördü kartuş formasında olub, kartuşların içərisində mənzərə təsvirləri yer alır. Medalyonların daxilində isə masa üzərində Mövləvi sikkəsi təsvir edilmişdir. Tikilinin damı, bir-birinin üzərinə yerləşdirilmiş dördbucaqlı prizma formasında mərmər bloklardan ibarətdir .

Həyətdə yerləşən hədiqətül-ərvah (ruhlar bağı) adlı, dədələrin və mövləvixanaya bağlı şəxslərin dəfn edildiyi hamüşana taxta bir bağça qapısı vasitəsilə daxil olunur. Şeyxlərin sağlıqları dövründə geyindikləri dəstarlı sikkələr məzar daşlarına da həkk edilmiş, digər şəxslərin məzar daşlarında isə onların vəzifə və mövqelərinə uyğun müxtəlif naxışlar işlənmişdir. Səkkiz mərmər sütunun daşıdığı konus formalı damla örtülmüş həyətdəki Adilə Sultan Şadırvanının zirvəsində taxtadan hazırlanmış Mövləvi sikkəsi yerləşir. Çeşmələrin olduğu hissə də səkkizbucaqlı prizma formasındadır. Altında bir su çəninin da mövcud olduğu şadırvanın yanında Zivər Paşa tərəfindən yazılmış bir kitabə yerləşir. Həyətdə mövcud olan mərmər başlı iki quyu suyunu bu su çənindən alır. Beşik tonozla örtülmüş çamaşırxananın içərisində isə mərmərdən hazırlanmış çamaşır vannaları mövcuddur . Düzbucaqlı təmələ malik olan çamaşırxananın həyətə baxan şərq cəbhəsində bir pəncərə yerləşir.

Adilə Sultan Şadırvanının arxa hissəsində yerləşən, şeyx və ailəsinin yaşadığı hərəm dairəsi günümüzədək gəlib çatmamışdır. Mövləvixananın mətbəxi və anbarı həyətin ayrı bir guşəsində yerləşsə də, bu tikililər dağıdılmışdır, bu gün yalnız ocaq taxçası, quyu və bəzi divar qalıqları mövcuddur.

 Əsas bina 
Səmaxana və dərviş otaqlarının yer aldığı və hazırda muzey binası kimi istifadə olunan taxta tikili həyətin sonunda yerləşir. Maili bir ərazi üzərində inşa edildiyinə görə ön tərəfi iki, arxa tərəfi isə üç mərtəbəlidir. Düzbucaq planlı, 28 × 19 m ölçülərində olan tikilinin şimala baxan ön cəbhəsində 20, arxa cəbhəsində 42, sağ cəbhəsində 24, sol cəbhəsində isə 13 olmaqla ümumilikdə 99 pəncərəsi vardır. Zirzəmi ilə üst mərtəbənin divarları taxta karkaslı olub, daxildən bağdadi suvaq, çöldən isə taxta üzlük ilə örtülmüşdür. Bodrum mərtəbəsinin divarları 105 sm qalınlığında olub, onlar da bağdadi suvaqla işlənmişdir. Tikilinin taxta dam örtüyü isə kirəmitlə örtülmüşdür.

Tikilinin ön cəbhəsində yerləşən iki qapıdan birincisi səmaxanaya, ikincisi isə padşah məhfilinə və şeyx dairəsinə (selâmlık) açılır. Səmaxanaya giriş qapısının sol tərəfində Qövsi Əhməd Dədə, Osman Dədə və Sırrı Əbdülbaki Dədənin, sağ tərəfində isə Arzi Məhməd Dədə və Məhməd Şəmsəddin Dədənin qəbirləri yerləşir. Eyni qapının üzərində tikilinin 1859-cu ildə təmir olunduğunu göstərən, Zivər Paşanın əli ilə yazılmış və xəttat Rüfət Əfəndi tərəfindən talik xətti ilə işlənmiş dörd kartuşlu kitabə yerləşir və kitabənin üzərində Padşah Əbdülməcidin rəsmi möhürü vardır. Giriş hissəsinin hər iki tərəfində isə mərmərdən hazırlanmış iki yarım hündürlük yerləşir.

Səmaxananın səkkizbucaqlı hissəsi künclərdə yerləşən səkkiz taxta sütun və aralarındakı on dörd taxta barmaqlıq ilə dəstəklənir. Bu hissə iki mərtəbəni əhatə edir, kənarları 5 m, hündürlüyü isə 9,3 m-dir. Alt mərtəbədəki sütun başlıqları İon üslubunda, ikinci mərtəbədə səmaxana ilə otaqları ayıran və aralarında taxta qəfəslər olan sütun başlıqları isə Korint üslubundadır. İkinci mərtəbədəki sütunların üzərindəki qələm işi bəzəkli quşaqdan sonra, rokoko və eklektik üslubların qarışığı bir tavan bəzəyi yerləşir. Tavan, yamuk planlı səkkiz medalyonla bəzədilmişdir və medalyonların ortasında qızıl yaldızlı taxta tavan göbəyi var. 1973-cü ildə muzey açılışı üçün aparılan işlər zamanı Əbdülməcid Türbəsindən gətirilmiş altı qolavizli lüstur tavanın ortasına asılmışdır. Səmaxananın girişinin qarşısında mihrap və minbər yerləşir. Çölə çıxan mihrapda qələm işi, bükülmüş budaqlarla bir-birinə bağlanan neo-qotik üslubda tağ bəzəkləri vardır. Minbər isə, qapısı və künclərinə yerləşdirilmiş dal sikkə üslubunda taxta bəzəklərlə, müəyyən bir klassik üsluba bağlı olmadan hazırlanmışdır. Səmaxananın yan tərəflərində, müxtəlif naxışlarla bəzədilmiş taxta barmaqlıqlarla əhatə olunmuş Məsnəvi kürsüsü və Miraciyə kürsüsü də mövcuddur.

Əsas giriş qapısının sağ və sol tərəfində iki simmetrik qapı yerləşir. Sol tərəfdəki qapılardan birinin ardınca gələn pilləkənlərdən biri alt mərtəbəyə, digəri isə üst mərtəbəyə çıxır. Sağ tərəfdə yer alan qapılardan biri, səma ayinindən sonra ikram edilən şərbətlərin hazırlandığı və səmaxanaya açılan qəfəsli pəncərəsindən səmaxanadakı iştirakçılara şərbət paylanan şərbətxana otağıdır. Sağ tərəfdəki ikinci qapı, padşah mahfili və Konya postnişinin otaqları ilə yanaşı, əlavə iki otağın yerləşdiyi yuxarı mərtəbəyə çıxır. Padşah mahfilinin taxta qəfəsli olan divarında qəfəs yüksəkliyi digər bölmələrin yarısı qədərdir. Ayrı bir mihraba sahib olan padşah mahfilinin tavanı rəngli qələm işi bəzəmmələrlə örtülüb, bu bəzəmələr, eyni tavanın bitişdiyi yerdə Konyadan gələn çələbi və şeyxlərin səma ayinlərini izləmək üçün oturduqları otaqda da davam edir. Bu otaqların arxasında yer alan iki otağın birinin tavanına taxta çubuqla bir neçə naxışlar hazırlanmışdır və bu bölmənin özünəməxsus ayaqyolusu vardır. Padşah mahfilinin alt mərtəbəyə bağlantısına əlavə olaraq, ön cəbhəyə açılan xarici bir qapısı da mövcuddur. Bu qapının qarşısında iki mərtəbəni əhatə edən pilləkən boşluğu yerləşir və çift tərəfli pilləkənlərlə üst mərtəbəyə keçmək mümkündür. Padşah mahfilinin tam altında yerləşir və şeyx burada qonaqlarını qəbul edir, söhbətlərini aparır və dədələrlə görüşür. Dairə iki iç-içə otaq 5 × 4,78 m və 4,25 × 4,75 m ayaq yolu və qəhvə ocağından ibarətdir.

Səmaxananın alt mərtəbəsində, daxildən olduğu kimi binanın sağ tərəfdəki bir qapıdan da daxil olunabilən dərviş otaqları yerləşir. Daş künclü bir koridorun yerləşdiyi bu mərtəbədə, on dərviş otağı ilə yanaşı hər birindən ayrı bir matbax və meydan otağı da mövcuddur. Hər dərviş otağının girişində, abdəst almaq üçün dəlikli bir daş vardır. Otaqlarda bir pillə qalxdıqdan sonra, taxta döşəli və adətən həsir və ya xalça ilə örtülmüş oturma bölməsinə keçilir. İkili pəncərəsi olan otaqlarda, yerdən yüksək, L formasında sədir pəncərə önündə və bir divar boyunca uzanır.

Tikilinin zirzəmi mərtəbəsinin sol cəbhəsində, hamüşandan keçilərək xüsusi bir qapıdan daxil olunan və qadınların səma ayinlərini izlədiyi, 14,25 × 4 m ölçülərində bir salon ilə bir pilləlik pillə ilə enilən 4,75 × 4 m ölçülərində bir otaqdan ibarət olan bacılar dairəsi yerləşir. Səmaxana ilə bacılar dairəsi arasında yerdən 2 m yüksəkliyində taxta qəfəs vardır. Qəfəsin bacılar dairəsi tərəfinə üç pilləli pilləkən ilə çıxılan, 1 m enində, balkon tipli oturma sahəsi yaradılmışdır.

 Populyar mədəniyyətə təsirləri 
Ehsan Oqtay Anarın 2007-ci ildə nəşr olunan "Susqunlar" adlı romanının bir bölümündə Qalata Mövləvixanası keçir. Kitabın adı, “suskunlar” mənasını verən mövləvixananın səssizliyindən götürülərək yaradılmışdırhttps://web.archive.org/web/20131111203401/http://turkishstudies.net/Makaleler/1729875840_42Duruko%C4%9FluSalim-edb-727-748.pdf.

 Rəsm qalereyası 

 Notlar 
A.  Qalata Mövləvixanası şeyxi kimi tanınan Abdullah Dədə İstanbula gedişi ərəfəsində vəfat etdiyinə görə bu vəzifəni yerinə yetirə bilmədi.

 İstinadlar 
Xüsusi

Ümumi 
 Dayıoğlu, Server (Nisan 2003). Galata Mevlevihanesi. Ankara: Yeni Avrasya Yayınları. ISBN 975-6669-30-6.
 Cezar, Mustafa (1991). XIX. yüzyıl Beyoğlusu. İstanbul: Ak Yayınları. ISBN 975-7630-23-3.
 Yücel, Erdem (Sonbahar 1979). "Galata Mevlevihanesi" (PDF). Arkitekt, 376. 4 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)14 Ekim 2013.
 Tanman, M. Baha (1996). "Galata Mevlevîhânesi". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13. cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. ISBN 975-389-440-6.

 Mövzu ilə əlaqədar yayınlar 
 Kerametli, Can (1977). Galata Mevlevîhanesi Divan Edebiyatı Müzesi. İstanbul: Türk Turing ve Otomobil Kurumu.

 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:1490-cı illərdə tamamlanmış tikililər