Mütəsərrif

Mütəsərrif (, ) — Osmanlı dövlətində sancaq və ya livaların idarə edilməsindən məsul olan yüksək rütbəli mülki məmur.

 Etimologiyası 

"Mütəsərrif" sözü ərəb mənşəlidir (). Sözün kökü ərəb dilindəki "s-r-f" ( — xərcləmək, çevirmək, idarə etmək) kökünə dayanır. Morfoloji baxımdan bu söz "təsərrüf" ( — bir şeyin üzərində istifadə və ya idarəetmə haqqına sahib olma) məsdərindən törəmiş ismi-feildir.

Sözün hərfi mənası "istifadə edən", "təsərrüfatı idarə edən" və ya "səlahiyyət sahibi" deməkdir.

İnzibati-hüquqi mənada bu terminin təkamülü iki mühüm aspektdə özünü göstərir:
 Mülki hüquqda: Daşınmaz əmlakın (mülkün) sahibi olan və ya həmin əmlakdan istifadə (təsərrüf) etmək hüququna malik olan şəxs.
 İnzibati idarəçilikdə: Sancaq və ya liva daxilində mülki, maliyyə və idarəetmə işlərini "idarə etmə" (təsərrüf etmə) səlahiyyəti verilmiş rəsmi şəxs.

Azərbaycan dilində hal-hazırda aktiv istifadə olunan "təsərrüfat" və "məsrəf" sözləri də "mütəsərrif" sözü ilə eyni semantik kökdən gəlir.

 Tarixi inkişafı 

XV və XVI əsrlərdə timar sisteminə əsaslanan klassik Osmanlı torpaq idarəçiliyinin zəifləməsi nəticəsində, XVII əsrdən etibarən "mütəsərriflik" adlı inzibati vəzifə formalaşmağa başlamışdır. Nizami-cədid islahatları ilə bu vəzifəyə təyinat qaydaları sərtləşdirilmişdir: korrupsiya və rüşvətin qarşısını almaq məqsədilə mütəsərriflərin ən az üç, ən çox beş il müddətinə təyin edilməsi qərara alınmışdır.

Tənzimat islahatları dövründə mütəsərriflik regionları birbaşa mərkəzi hökumətə tabe edilmişdir. Bu dövrdə bəzi böyük sancaqların mütəsərrifləri mərkəzi idarəetmədə demək olar ki, vali ilə eyni səlahiyyətlərə malik idilər.

 Səlahiyyətləri və ləğvi 

Mütəsərrif tabeliyində olan sancağın asayişindən, vergi yığımından və mülki işlərindən cavabdeh idi. O, həm vali ilə mərkəzi hakimiyyət arasında, həm də yerli xalqla dövlət arasında mühüm keçid rolu oynayırdı.

1921-ci ildə qəbul edilmiş Təşkilati-Əsasiyyə Qanunu ilə mütəsərrif vəzifəsi tədricən kaymakamlıq və valilik funksiyaları arasında bölünmüşdür. Türkiyə Respublikasının elanından sonra, 1924-cü ildə həyata keçirilmiş inzibati islahatlarla bu məqam tamamilə ləğv edilmiş və sancaqlara "il" (vilayət) statusu verilərək onların rəhbərləri vali adlandırılmışdır.

 Həmçinin bax 

 Vali
 Sancaq (inzibati vahid)
 Kaymakam
 Qəza (inzibati vahid)
 Vilayət (termin)
 Vilayət (Osmanlı imperiyası)
 Federal dövlət
 Oblast
 Vilayət
 Qubernatorluq

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 Terminin türk dilində izahı

Kateqoriya:Osmanlı imperiyasının dövlət təşkilatı
Kateqoriya:Osmanlı imperiyasının inzibati bölgüsü
Kateqoriya:Türk dilində sözlər və ifadələr
Kateqoriya:Osmanlı imperiyasında titullar