Qılınczadə Həqqi

Qılınczadə Həqqi (), həmçinin İsmayıl Həqqi Qılıncoğlu () və ya İsmayıl Həqqi () — Türkiyə mütəfəkkiri və yazıçısı.

O, "İctihad" jurnalında dərc edilmiş "Pek Uyanık Bir Uyku" adlı məqaləsi ilə tanınmışdır. Həmin yazıda sonralar Atatürk islahatları kimi həyata keçiriləcək siyasi, təhsil, qadın hüquqları, din, dil, hüquq sistemi və geyimlə bağlı məsələlərdə qərbyönlü və tərəqqipərvər baxışlarını irəli sürmüşdür.

 Erkən həyatı 

İsmayıl Həqqi 1872-ci ildə Niş şəhərində anadan olmuşdur. Osmanlı–Rusiya müharibəsi zamanı ailəsi ilə birlikdə Manastıra köçmüş, burada atasını itirmişdir. Manastırda keçirdiyi on üç il ərzində ibtidai, rüştiyə və idadi təhsilini başa çatdırmışdır. O, bu dövrünü sonradan "atasız, yurdsuz və maddi imkanlardan məhrum bir mühacir uşağı" kimi keçirdiyini ifadə etmişdir. 1890-cı ildə Mühəndisxanəyi-Bərri Hümayuna daxil olmuşdur.Kılıçzâde Hakkı (1872-1960)  - Atatürk Ansiklopedisi. 8 Eylül 2021'de erişildi. Bu illərdə intellektual mühitdə yayılmış bioloji materializm cərəyanından və Ömər Xəyyamın fikirlərindən təsirlənmiş, 1894-cü ildə topçu baş leytenant rütbəsi ilə təhsilini tamamlamışdır.

Təhsilini başa vurduqdan sonra ardıcıl şəkildə Saloniki, Manastır, Bağdad, Yəmən, Ədirnə, yenidən Saloniki, İstanbul və təkrarən Salonikidə yerləşən korpuslarda xidmət etmişdir. Kapitan rütbəsində olarkən Bağdad Hərbi İdadisində katibəlik müəllimi vəzifəsində çalışmışdır. Yəməndə üsyançılara qarşı hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişdir. Sonrakı mərhələdə İstanbulda Sütlücə Məmulat Anbarının müdiri təyin edilmiş, 1912-ci ildə əvvəlcə İstanbul Mərkəz Komandanlığının əfrad divanı-hərb sədrliyinə, daha sonra mühafizə tərkibindəki divanı-hərbin üzvlüyünə gətirilmişdir. Bu vəzifələr dövründə mayor rütbəsinə qədər yüksəlmişdir. Fəaliyyətlərini gizli şəkildə davam etdirən İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinə qoşulması 1899-cu ildə Saloniki Korpusunda xidmət etdiyi dövrə təsadüf etmişdir.

 Fikirlərinin formalaşması 

1908-ci ildə İkinci Məşrutiyyətin elan olunmasından sonra Salonikidə Mustafa Kamal ilə tanış olmuşdur. 1911-ci ildə Mustafa Kamalın Ərkanı-Hərbiyyə səfərində iştirak etmişdir. Sağlamlıq problemləri səbəbindən həmin il Sütlücədə yerləşən silah anbarına müdir təyin edilmişdir. Növbəti ildə İstanbul Mərkəz Komandanlığının Əfrad Divanı-Hərb rəyasətinə, daha sonra isə divanı-hərbin üzvlüyünə gətirilmiş və mayor rütbəsi almışdır. Hərbi fəaliyyəti ilə yanaşı pedaqoji fəaliyyəti də olmuş, Çanaqqala Müəllim Məktəbində və İzmit Orta Məktəbində idarəçi və müəllim kimi çalışmışdır.

Qılınczadə Osmanlı dövlətinin Balkan müharibələrində məğlubiyyətini və ümumi süqutunu dini çevrələrdə yayılmış fanatizm, dərvişlik və xurafatlarla izah etmişdir. Eyni zamanda, "İctihad" jurnalında qərbyönlü Türkiyə mütəfəkkirlərinin cəmiyyət və dövlət quruluşunda köklü dəyişikliklər nəzərdə tutan proqramını formalaşdırmışdır. Qərb tərəfdarı məqalələrinə və ideoloji fəaliyyətinə görə mayor rütbəsində olarkən təqaüdə göndərilmişdir. Onun öz izahına görə, bu qərarın səbəbi dini fanatiklərə və saray çevrələrinə qarşı apardığı mübarizə olmuşdur.

Bu dövrdə Cəlal Nuri İləri ilə Abdullah Cövdət arasında baş vermiş fikir ayrılığı Cəlal Nurini yeni bir jurnal yaratmağa sövq etmişdir. Təqaüdə göndərilmiş Qılınczadə "Tamamen Hallolmadıkça Bitmeyen Bir Mesele" adlı son məqaləsindən sonra İctihad jurnalından ayrılmış və 16 fevral 1914-cü il tarixində Cəlal Nuri ilə birlikdə "Hürriyet-i Fikriyye" jurnalını təsis etmişdir. Jurnalın ümumi nəşr siyasətində Abdullah Cövdətə qarşı sərt tənqidlər yer almışdır, lakin Qılınczadənin öz yazılarında bu xəttə rast gəlinməmiş, əksinə, onun Cəlal Nurini tənqid etdiyi məqalələr mövcud olmuşdur. Bu mərhələdə Qılınczadə qərbyönlü–türkçü ideoloji xətti təmsil etmişdir. Jurnalda yayımlanan hicab əleyhinə, türk dilində xütbə tərəfdarı, pozitivist və materialist yazılar səbəbilə nəşr bir neçə dəfə dayandırılmış, latın qrafikalı məqalələrin dərcindən sonra isə jurnal 1914-cü ilin may ayında bağlanmışdır. Ardınca nəşr edilən "Serbest Fikir" və "Uhüvvet-i Fikriyye" jurnalları da qısa müddət sonra fəaliyyətini dayandırmışdır.

Qılınczadə "İctihad" jurnalındakı məqalələrindən ibarət olan "İ’tiqadat-ı Batılaya İ’lan-ı Harb" adlı əsərinə görə ittiham edilmişdir. İttihamın əsasını hökumət dəyişikliyi tələbi təşkil etmişdir. Yollarını qısa müddət əvvəl ayırdığı Abdullah Cövdətlə birlikdə həbs edilərək mühakimə olunmuş, lakin Divanı-Hərbi-Örfi qərarı ilə təxminən bir ay sonra azad edilmişdir. Bu hadisədən sonra İstanbuldan ayrılmış, 1914-cü ilin iyun ayında Çanaqqala köçkün katibliyinə, 1917-ci ildə isə İzmit Köçkünlər Müdirliyinə təyin edilmişdir.

 Siyasi fəaliyyəti 

Mustafa Kamalın tövsiyəsi ilə siyasi fəaliyyətə başlamışdır. Türkiyə Böyük Millət Məclisinin III çağırışında Kocaeli, IV və VII çağırışlarında isə Muş millət vəkili olmuşdur. Deputatlığı dövründə sənaye, müəllimlərin vəziyyəti, milli müdafiə və şəhidlərə dair məsələlər də daxil olmaqla bir çox mövzunun TBMM-də müzakirəyə çıxarılmasını təklif etmişdir. Millət vəkili kimi intensiv fəaliyyəti səbəbindən "Hür Fikir" qəzetinin nəşrini dayandırmışdır. Uzun illər TBMM-nin Milli Təhsil Komissiyasında üzv kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1945-ci ildə Nəcib Fazil Qısakürək i lə mətbuat üzərindən təxminən üç ay davam edən polemikaya girmişdir. 1946-cı ildə deputatlıq səlahiyyətlərinin başa çatması ilə siyasi fəaliyyətini yekunlaşdırmışdır.

Evli və səkkiz uşaq atası olan Kılıçzadə 1960-cı ildə vəfat etmiş və İstanbulun Sahrayıcedid qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

 Əsərləri 
Qılınczadə Həqqinin biblioqrafiyası aşağıdakı kimidir:

 Kitabları 
İtikadat-ı Bâtılaya İlan-ı Harp, Şems Matbaası, İstanbul, 1329. (İctihad'daki yazılarının derlemesi)
Son Cevab, Yeni Osmanlı Matbaa ve Kütüphanesi, İstanbul, 1331.
Akvemü's-siyer Münasebetiyle Yusuf Suad Efendi'ye Tahsîsan, Softa Efendilere Tâmîmen Son Cevab, Yeni Osmanlı Matbaa ve Kütüphanesi, İstanbul, 1331.
Peygamberler Dedesi İbrahim, Kocaeli Vilayet Matbaası, Kocaeli, 1926.
Masallar-Efsaneler (yayımlanmamış əsər)

 Məqalələri 

İctihad: “Pek Uyanık Bir Uyku”, Sayı: 55, 21 Şubat 1328; “Neden Mağlub Olduk?”, Sayı: 56, 28 Şubat 1328; “Neden Mağlub Olduk?”, Sayı: 59, 21 Mart 1328; “Tamamen Hall Olunmadıkça Bitmeyen Bir Mesele”, Sayı: 92-93, 6 Şubat 1329; “Sahte Softalığa ve Dervişliğe İlân-ı Harb”, Sayı: 58, 14 Mart 1829; “Kadınlar ve Mekatib-i İbtidaiyye Muallimleri”, Sayı: 60, 4 Nisan 1329; “Dinsizler”, Sayı: 65, 9 Mayıs 1329; “Akvemü’s-Siyer”, Sayı: 66, 16 Mayıs 1329; “Zabit”, Sayı: 67, 23 Mayıs 1329; “Müslümanlık ve Hristiyanlık”, Sayı: 67, 30 Mayıs 1329; “Kadınlara Nasıl Hürmet Ediyoruz”, Sayı: 69, 27 Haziran 1329; “Azadamard Gazetesi Sermuharrirliğine”, Sayı: 70, 4 Temmuz 1329; “Kafessiz Ev”, Sayı: 71, 11 Temmuz 1329; “Zenbilli Ali Efendi Meselesi”, Sayı : 75, 8 Ağustos 1329; “Yunus Hoca Talebe”, Sayı: 77, 22 Ağustos 1329; “İzmir İktisad Kongresinde Harfler Meselesi”, Sayı: 154, 1 Haziran 1923; “Harflerimiz ve İmlâmız”, Sayı: 157, 1 Eylül 1923; “Adaletsizliğe Karşı Mücadelede İzmit’de Vebâ-yı Adlî”, Sayı: 160, 1 Kanun-1 evvel 1923; “(Vakit)in Anketi”, Sayı: 161, 1 Kânun-i sâni 1924; “Sivas Mahkeme-i Temyîzî’nin Zihniyeti”, Sayı: 162, 1 Şubat 1924; “Dervişlik Softalık Meselesi”, Sayı yok, 18 Nisan 1926.
Hürriyet-i Fikriyye: “İ’man”, Sayı: 1, 3 Şubat 1329; “Ordumuzun Gençleştirilmesi”, Sayı: 2, 10 Şubat 1329; “Zifaf”, Sayı: 3, 17 Şubat 1329; “Erkek Kına Gecesi”, Sayı: 5, 3 Mart 1330; “Son Gece”, Sayı : 6, 13 Mart 1330; “Hatemü’l-Enbiyâ ve Celal Nuri Bey (1)”, Sayı: 7, 20 Mart 1330; “Hatemü’l-Enbiyâ ve Celal Nuri Bey (2)”, Sayı: 8, 27 Mart 1330; “Taaddüd-i Nikah-Ta’addüd-i Zevcat”, Sayı : 9, 3 Nisan 1330; “Yunus Hoca’nın Kavgalarından”, Sayı: 10, 10 Nisan 1330; “Bir Hatıra-yı Muhabbet”, Sayı: 11, 17 Nisan 1330; “Bir Hatıra-yı Muhabbet”, Sayı: 12, 24 Nisan 1330.
Serbest Fikir: “Bir Hatıra-yı Muhabbet”, Sayı: 1-13, 1 Mayıs 1330; “Bir Hatıra-yı Muhabbet”, Sayı: 2-14, 8 Mayıs 1330; “Bir Hatıra-yı Muhabbet”, Sayı: 3-15, 15 Mayıs 1330; “Bir Hatıra-yı Muhabbet”, Sayı: 4-16, 22 Mayıs 1330; “Darbe-i Necât”, Sayı: 4-15, 22 Mayıs 1330.
Hür Fikir: “Süleyman Nazif Bey’in Mektubu”, Sayı: 15, 18 Nisan 1924; “Allah….. ve Cebrâil Şâhid, Sayı: 41, 3 Teşrin-i sani 1924; “Türkçeyi Hakim Kılmak”, Sayı: 66, Mayıs 1925; “Hür Fikir Seyahatde”, Sayı: 75, 3 Tesrin-i sani 1924; “Hür Fikir Seyahatde”, Sayı: 77, 13 Temmuz 1925; “Hüseyin Cahid Bey’e Mektab”, Sayı: 132, 1 Eylül 1926; “Medeniyyet”, Sayı: 134, 15 Eylül 1926; “Hür Fikir Seyahatde”, Sayı: 134, 15 Eylül 1926; “Kılıç Ali Bey’le Bir Küçük Mülakat”, Sayı: 135, 22 Eylül 1926; “Bozkurt-Lotus”, Sayı: 135, 22 Eylül 1926; “Adlî Bir Mesele”, Sayı: 136, 29 Eylül 1926; “Musa”, Sayı: 136, 29 Eylül 1926; “Dr. Abdullah Cevdet’e”, Sayı: 136, 29 Eylül 1926; “Musa”, Sayı: 137, 6 Tesrin-i evvel 1926; “Irtidad ve Mürtedd”, Sayı: 137, 6 Teşrin-i evvel 1926; “Musa”, Sayı: 138, 13 Teşrin-i evvel 1926; “İmlasız Edibler”, Sayı: 138, 13 Teşrin-i evvel 1926; “Musa”, Sayı: 139, 20 Teşrin-i evvel 1926; “İzmit’de”, Sayı: 139, 20 Teşrin-i evvel 1926; “Cevab Yerine Dayak”, Sayı: 139, 20 Teşrin-i evvel 1926; “Büyük Gazi’nin Sikthu”, Sayı: 141, 3 Teşrin-i sani 1926; “İzmit’de”, Sayı: 141, 3 Teşrin-i sani 1926; “Birkaç Gün”, Sayı: 144, 24 Teşrin-i sani 1926; “Birkaç Gün”, Sayı 148, 22 Kanun-ı evvel 1926; “Türk İnkılabı”, Sayı: 199, 9 Kanun-ı sani 1928.

 İstinadlar