Hoysala memarlığı

Hoysala memarlığı — Hind məbəd memarlığı üslubunda Hoysala imperiyasının hakimiyyəti dövründə, təxminən XI–XIV əsrlər arasında, bu gün Hindistanın Karnataka ştatı kimi tanınan ərazidə formalaşmış tikinti üslubudur. Hoysala təsiri XIII əsrdə öz zirvəsinə çatmış, bu dövrdə imperiya Cənubi Dekan yaylası bölgəsinə nəzarət etmişdir.

Bu dövrdə inşa edilmiş iri və kiçik məbədlər Hoysala memarlıq üslubunun nümunələri kimi bu günədək qorunub saxlanılmışdır. Bunlara Belurdakı Çennakeşava məbədi, Halebidudakı Hoysalesvara məbədi və Somanathapuradakı Kesava məbədi daxildirHardy (1995), pp. 243–245Foekema (1996), p. 47, p. 59, p. 87. Bu üç məbədə 2023-cü ildə UNESCO-nun Dünya İrsi statusu verilmişdir. Hoysala sənətkarlığının digər nümunələri isə Belavadi, Amruthapura, Hosaholalu, Mosale, Arasikere, Basaralu, Kikkeri və Nuggehalli məbədləridirHardy (1995), p. 320, p. 321, p. 324, p. 325, p. 329, p. 332, p. 334, p. 339, p. 340, p. 346Foekema (1996), p. 53, p. 37, p. 71, p. 81, p. 41, p. 43, p. 83.

Hoysala memarlıq üslubunun tədqiqi göstərir ki, Şimali Hindistan təsiri çox zəifdir, buna qarşılıq Cənubi Hindistan üslubunun təsiri daha qabarıqdırPercy Brown in Kamath (2001), p. 134.

XII əsrin ortalarında Hoysala müstəqilliyindən əvvəl tikilmiş məbədlər Qərbi Çalukya memarlığının güclü təsirini əks etdirir. Sonrakı dövrdə inşa olunan məbədlər isə Qərbi Çalukya memarlığına xas bəzi xüsusiyyətləri saxlamış, eyni zamanda Hoysala ustalarına məxsus yeni, yaradıcı bəzək və ornamentasiya elementləri ilə zənginləşmişdir.

Hazırda Karnataka ştatında təxminən 300 məbədin mövcud olduğu bilinir, daha çoxu isə kitabələrdə qeyd olunur, lakin onların yalnız təxminən yetmişi sənədləşdirilmişdir. Bu məbədlərin ən böyük cəmləşməsi Malnad (dağlıq) rayonlarında, yəni Hoysala krallarının doğma yurdunda yerləşirHardy (1995), p. 244.

Hoysala memarlığı, nüfuzlu alim Adam Hardy tərəfindən Karnata Dravida ənənəsinin bir hissəsi kimi təsnif edilir. Bu ənənə Dekan bölgəsində formalaşmış Dravid memarlığının bir qoludur və daha cənubda yerləşən Tamil üslubundan fərqlənir. Bu ənənə üçün istifadə olunan digər terminlərə Vesara və Çalukya memarlığı daxildir. Çalukya memarlığı isə erkən Badami Çalukya memarlığı və Qərbi Çalukya memarlığı olmaqla iki mərhələyə bölünür; Qərbi Çalukya üslubu Hoysalalardan dərhal əvvəl mövcud olmuşdur.

Bu bütöv memarlıq ənənəsi təxminən yeddi əsri əhatə edir və VII əsrdə Badami Çalukya sülaləsinin himayəsi altında başlamışdır. Daha sonra IX–X əsrlərdə Manyakhetadakı Raştrakuta hökmdarları, XI–XII əsrlərdə isə Basavakalyandakı Qərbi (və ya Sonrakı) Çalukyalar dövründə daha da inkişaf etmişdir. Onun son inkişaf mərhələsi və müstəqil üsluba çevrilməsi isə XII–XIII əsrlərdə Hoysalaların hakimiyyəti dövründə baş vermişdirHardy (1995), pp. 6–7, section Introduction-Dynasties and Periods.

Məbəd ərazilərində diqqətə çarpacaq şəkildə yerləşdirilən orta əsr kitabələri, məbədin saxlanması üçün edilən ianələr, təqdis (müqəddəsləşdirmə) mərasimləri barədə məlumatlar və bəzən hətta memarlıq detalları haqqında da dəyərli məlumatlar təqdim edirFoekema (2003), p. 18.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Hindistan
Kateqoriya:Hindistan memarlığı
Kateqoriya:Memarlıq üslubları