Azərbaycanlı (demonim)

Azərbaycanlılar və ya azərilər – Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarını bildirən demonim (ölkə adı əsasında yaranmış milli ad).

Etnik mənada azərbaycanlı ifadəsi ilə bu istifadənin üst-üstə düşməsi bəzən terminoloji qarışıqlığa səbəb olur. Akademik ədəbiyyatda və rəsmi sənədlərdə bu fərq adətən “etnik azərbaycanlı” (və ya “Azərbaycan türkü”) və “Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı” kimi izah edilir.

 Terminologiya və etimologiya 

“Azərbaycan” adı qədim Atropatena (yun. Atropatēnē) toponimindən törəmişdir və orta əsrlərdən etibarən bölgənin adı kimi işlədilmişdir. “Azərbaycanlı” forması isə XIX–XX əsrlərdə milli identifikasiya prosesləri fonunda geniş yayılmışdır.

Tarixçi Tadeusz Swietochowski qeyd edir ki, XX əsrin əvvəllərində “azərbaycanlı” termini həm regional kimliyi, həm də türk dilli müsəlman əhalini ifadə etmək üçün tədricən siyasi-milli məna qazanmışdır Swietochowski, Russian Azerbaijan, 1905–1920.

 Azərbaycanlılar etnik qrup kimi 

 Mənşə və dil 

Etnik mənada azərbaycanlılar türk dilləri ailəsinə aid Azərbaycan dilində (türkcəsində) danışan xalqdır. Dilçilik baxımından Azərbaycan dili Oğuz qrupuna daxildir və türk dili (Türkiyə türkcəsi), türkmən dili ilə yaxın qohumdurJohanson & Csató, The Turkic Languages).

Tarixi-etnoqrafik tədqiqatlar azərbaycanlı etnogenezinin Qafqazın yerli əhalisi, irandilli qruplar və XI əsrdən başlayaraq bölgəyə köçən oğuz türklərinin qarışması nəticəsində formalaşdığını göstərirGolden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples.

 Coğrafi yayılma 

Etnik azərbaycanlılar əsasən:

 Azərbaycan Respublikasında,
 İranın şimal-qərb vilayətlərində (Şərqi və Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil, Zəncan və s.),
 eləcə də Rusiya, Gürcüstan, Türkiyə və geniş diaspor icmalarında yaşayırlar.

 Azərbaycanlılar vətəndaşlıq anlayışı kimi 

Siyasi-hüquqi mənada “Azərbaycanlı” termini Azərbaycan Respublikasının, etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, bütün vətəndaşlarını ifadə edir.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 1-ci maddəsində dövlət hakimiyyətinin mənbəyi kimi “Azərbaycan xalqı” təyin edilir və bu anlayışın tərifi əsasən vətəndaşlıqla bağlıdır (yəni bütün Azərbaycan Respublikası vətəndaşları). Azərbaycanda etnik azərbaycanlılarla yanaşı talışlar, ləzgilər, avarlar, ruslar, yəhudilər, tatlar, udinlər və digər etnik qruplar da yaşayır. Bu baxımdan “Azərbaycan vətəndaşı” anlayışı etnik deyil, hüquqi-siyasi kateqoriyadır.

Sosioloq Rogers Brubaker bu cür yanaşmanı “vətəndaşlıq əsasında milli identiklik” (civic nationalism) kimi təsvir edir Brubaker, Citizenship and Nationhood in France and Germany.

 Terminlərin fərqləndirilməsi elmi ədəbiyyatda 

Beynəlxalq akademik mənbələrdə bu fərqi göstərmək üçün müxtəlif terminlər işlədilir:

 Azerbaijanis / Azerbaijani Turks – etnik mənada.
 Citizens of Azerbaijan / Azerbaijani nationals – vətəndaşlıq mənasında.

World Atlas-da “Azerbaijani” termini əsasən türk dilli etnik qrupa aid edilir, lakin eyni zamanda eyniadlı dövlətdə yaşayan vətəndaşları da ifadə edə biləcəyi qeyd olunur.

 Həmçinin bax 

 Azərbaycan adlandırma mübahisəsi

 İstinadlar 

 Mənbələr 

 Swietochowski, T. Russian Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community. Cambridge University Press.
 Golden, P. B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Otto Harrassowitz.
 Johanson, L.; Csató, É. Á. (eds.). The Turkic Languages. Routledge.
 Brubaker, R. Citizenship and Nationhood in France and Germany. Harvard University Press.
 Encyclopaedia Britannica, “Azerbaijani people”, “Azerbaijan”.
 Smith, A. D. The Ethnic Origins of Nations. Blackwell.

 Xarici keçidlər