Mustafa Behçet Əfəndi

Mustafa Behçet Əfəndi (; ) — Osmanlı saray həkimi.

III Səlimin (hakimiyyəti: 1789–1807-ci illər) və II Mahmudun (hakimiyyəti: 1808–1839-cu illər) dövrlərində Osmanlı sarayında həkimlik fəaliyyəti göstərmiş Mustafa Behçet Əfəndi Tibbiyyənin yaradılmasında mühüm rol oynamış, tibb və təbiət elmlərinə dair bir sıra mühüm əsərləri türk dilinə çevirmişdir. Onun bu istiqamətdəki fəaliyyəti həmin dövrdə Osmanlı imperiyasında hakim olan ənənəvi tibb və biologiya anlayışlarından kənara çıxma meyli göstərən ilk elmi təşəbbüslərdən biri kimi qiymətləndirilmişdir.

 Həyatı 

Mustafa Behçet Əfəndi 1774-cü ildə İstanbul şəhərində anadan olmuşdur. Atası Divanı-Hümayun katiblərindən biri olan və eyni zamanda şair kimi tanınan Mehmed Emin Şükühi Əfəndidir. O, III Mustafa xanın (hakimiyyəti: 1757–1774-cü illər) dövründə hekimbaşı vəzifəsini icra etmiş Böyük Xeyrullah Əfəndinin nəvəsi, həkim və şair Əbdülhaqq Mollanın böyük qardaşı, şair Əndülhaqq Həmidin isə böyük əmisidir.

Onun Süleymaniyyə Tibb Mədrəsəsində təhsil aldığı ehtimal edilmişdir. Təhsilini başa vurduqdan və həkimlik sahəsində müəyyən təcrübə qazandıqdan sonra 1791-ci ildə Sinan Ağa Mədrəsəsində müdərris köməkçisi vəzifəsinə, 1796-cı ildə saray həkimliyinə, 1803-cü ildə isə Sultan III Səlimin şəxsi hekimbaşısı vəzifəsinə təyin edilmişdir. Həkimbaşı olduğu dövrdə sultanın ayırdığı vəsait hesabına Bebekdə sonradan "Hekimbaşı Yalısı" kimi tanınan sahil iqamətgahını satın almış, burada bir botanika bağı salmış və ömrünün sonunadək həmin yalında yaşamışdır. 1807-ci ildə Sultan III Səlimin taxtdan endirilməsindən sonra hekimbaşı vəzifəsindən uzaqlaşdırılmışdır, lakin təxminən on il sonra Sultan II Mahmudun dövründə yenidən bu vəzifəyə gətirilmişdir. Bu təyinat zamanı dövrün digər tanınmış tibb xadimi Şanizadə Ataullah Əfəndi ilə arasında siyasi xarakterli rəqabət yaranmışdır.

1821-ci ildə Sultan II Mahmudun yaxın çevrəsinə mənsub Halet Əfəndinin əleyhinə danışmaqda ittiham edildiyinə görə hekimbaşılıq vəzifəsindən azad edilmiş, qardaşı Abdülhak Molla ilə birlikdə Keşan şəhərinə sürgün olunmuşdur. On bir aylıq sürgündən sonra əfv edilərək İstanbula qayıtmış və 1823-cü ildə üçüncü dəfə hekimbaşı vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Mədrəsə təhsili almasına baxmayaraq, tibb elminin ənənəvi mədrəsə sistemi çərçivəsində deyil, müasir üsullarla xüsusi məktəblərdə tədris edilməsinin zəruri olduğunu düşünən Mustafa Behçet Əfəndi bu sahədə bir sıra təşəbbüslərlə çıxış etmiş, nəhayət bu cəhdlərindən biri uğurla nəticələnmişdir. Onun təklifi ilə Osmanlı imperiyasında ilk rəsmi cərrahxana 14 mart 1827-ci il tarixində Şehzadebaşı səmtində yerləşən Tulumbacıbaşı mülkündə "Tibbxanayi-Amirə və Cərrahxanayi-Mamurəni" adı ilə təsis edilmişdir. Sözügedən məktəbin açıldığı gün olan 14 mart tarixinin sonralar Tibb Bayramı kimi qeyd olunması bu hadisə ilə əlaqələndirilmişdir. Mustafa Behçet Əfəndi həmin məktəbin naziri vəzifəsini icra etmişdir.

1831-ci ildə İstanbulda ilk dəfə vəba xəstəliyinin yayılması zamanı, xəstəliyin törədicisi hələ elmi baxımdan müəyyən edilməmişdir, lakin əhalini məlumatlandırmaq məqsədilə "Kolera risaləsi" adlı bir broşür nəşr etdirmişdir. Türk dilində çap olunmuş ilk tibb kitabçalarından biri sayılan bu əsər sonradan alman dilinə də tərcümə edilmişdir.

Fars, ərəb, ingilis, alman və fransız dillərini bilən Mustafa Behçet Əfəndi XVIII əsrin tanınmış alimlərindən Kont de Büffonun 44 cilddən ibarət "Ümumi və xüsusi təbiət tarixi" adlı fundamental əsərinin iki kitabını, eləcə də ərəb tarixçisi Şeyx Əbdürrəhman Cəbərtinin Fransa işğalı dövründə Misirin bir neçə illik tarixini gündəlik qeydlər əsasında əks etdirən əsərini türk dilinə tərcümə etmişdir.

Bununla yanaşı, qədim dövrlərdən qalma müalicə üsulları və dərman vasitələrini topladığı "Min sirr" adlı əsərin yazılmasına başlamış, lakin kitabı tamamlaya bilməmişdir. Mustafa Behçet Əfəndi 1832-ci ildə vəfat etmiş və Üsküdarda yerləşən Nəsuhi dərgahında dəfn edilmişdir.

O, "Min sirr" adlı əsəri üçün sağlığında 850 sirr toplamışdır. Əsərin tamamlanaraq nəşrə hazırlanması əvvəlcə qardaşı Əbdülhaqq Mollanın təşəbbüsü ilə davam etdirilmiş, son mərhələdə isə Abdülhak Mollanın oğlu Xeyrullah Əfəndi tərəfindən yekunlaşdırılmışdır.

 İstinadlar