Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsi

Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsi — 1925-ci ilin mart ayında Şeyx Səid üsyanını yatırmaq məqsədilə yaradılmış xüsusi səlahiyyətli məhkəmə orqanı. Məhkəmə Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə fəaliyyət göstərmiş İstiqlal məhkəmələrindən ilhamlanaraq formalaşdırılmış və Mustafa Kamal hökumətinə qarşı çıxan qüvvələri neytrallaşdırmaq üçün geniş səlahiyyətlərlə təmin edilmişdi.

Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsi 4 mart 1925-ci ildə baş nazir İsmət İnönü hökuməti tərəfindən qəbul edilən Asayişin Təmini haqqında Qanunun () tətbiq edilməsindən sonra yaradılmışdır. Qanunun qüvvədə olma müddəti iki il olaraq müəyyən edilmiş, bu müddətin başa çatmasından sonra məhkəmənin fəaliyyəti dayandırılmışdır.

 Tarixi 

Məhkəmənin ilkin tərkibinə sədr kimi Məzhər Müfit, üzvlər kimi Əli Sahib və Lütfi Müfit, prokuror vəzifəsində isə Sürəyya Örgəəvrən və məhkəmə katibi kimi Mehmed Avni Doğan daxil idi. Bu şəxslərin hamısı əvvəllər "gənc türklər" hərəkatında iştirak etmişdilər. Səkkiz aydan sonra Məzhər Müfit Qansunun yerinə sədr vəzifəsinə Hacim Möhyəddin Çarıqlı təyin edilmişdir. Məhkəmənin son sədri Əli Sahib olmuş, İbrahim Qocaəli isə tribunal üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Məhkəmə fəaliyyətinin ilkin mərhələsində əsasən İstanbulda yaşayan kürd elitasını, xüsusilə Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyətinin keçmiş üzvlərini hədəf almış və onların bir qismini ölüm cəzasına məhkum etmişdir. Cəmiyyətin keçmiş rəhbərləri Seyyid Əbdülqədir və onun oğlu Seyyid Mehmed, Fuad Berxo və jurnalist Hizanizadə Kamal Fövzi 27 may 1925-ci ildə Diyarbəkir Ulu məscidinin qarşısında edam edilmişdir.

Bundan sonra Türkiyənin şərq vilayətlərində yaşayan çoxsaylı kürd ziyalıları mühakimə olunmuş və bir qismi edam cəzasına məhkum edilmişdir. Şeyx Səid 1925-ci ilin aprel ayında həbs edilmiş və Diyarbəkir həbsxanasına göndərilmişdir. O, 28 iyun 1925-ci ildə 46 tərəfdarı ilə birlikdə mühakimə olunmuş və ölüm cəzasına məhkum edilmiş, 29 iyun 1925-ci ildə Diyarbəkirin Dağ qapısı ərazisində edam edilmişdir.Ozoglu, Hakan (2004-01-01) p.94

Ümumilikdə, Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsi 5 mindən artıq şəxsi mühakimə etmiş, onların 2700-dən çoxunu bəraətə layiq bilmiş, 420 nəfəri isə ölüm cəzasına məhkum etmişdir. Məhkəmənin çıxardığı hökmlər qəti xarakter daşıyır və apellyasiya qaydasında şikayət edilə bilmirdi.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Məhkəmə işləri
Kateqoriya:Kürdlərin təqibi
Kateqoriya:Türk milliyətçiliyi