Müqayisəli mifologiya

Müqayisəli mifologiya — ortaq mövzuları və xüsusiyyətləri müəyyən etmək cəhdi ilə mədəniyyətlər arasında miflərin öyrənilməsidir.Littleton, p. 32 Müqayisəli mifologiya müxtəlif akademik məqsədlərə xidmət edir. Məsələn, alimlər dinlərin və mədəniyyətlərin inkişafını izləmək, mədəniyyətlər arasında miflərin ortaq mənşəyini təklif etmək və müxtəlif psixoloji nəzəriyyələri dəstəkləmək üçün müxtəlif miflər arasındakı əlaqələrdən istifadə edirlər.Segal, "The Romantic Appeal of Joseph Campbell". Müqayisəli mifologiya təkrarlanan strukturları, simvolları və funksiyaları müəyyən etmək üçün müxtəlif mədəniyyətlərin miflərini öyrənir.Littleton, p. 32

Mifologiyaların müqayisəli öyrənilməsi dünya miqyasında mənəvi anlayışları birləşdirən transmilli mövzuları ortaya qoyur. Bu tədqiqatın əhəmiyyəti "bəşər tarixində bu miflərin geniş, simpatik bir şəkildə anlaşılmasını" yaradır.  Müxtəlif xalqların mifologiyaları arasındakı oxşarlıqlar bəşəriyyətə insan təcrübəsinin və ortaq mənşəyin universallığını xatırladır.

 Ümumi anlayışlar 

Filologiya tədqiqatları, xüsusən də folklorşünaslıq, şifahi şəkildə ötürülən mətnlər arasındakı oxşarlıqları izah etmək üçün üç metod hazırlamışdır. Birincisi, genetikdir: 
 şifahi mətnlər arasında ortaq bir əcdadın olması. Bu, adətən dil oxşarlıqlarını bölüşən ənənələrə tətbiq olunur: məsələn, Hind-Avropa mifologiyasının yenidən qurulması, onun anlayışları hind, İran, Yunan, Alman, Slavyan və digər mifologiyalarla ortaq xüsusiyyətlərə malik ola bilər.Неклюдов.

 İkinci metod, mədəni ikililik və ikidillilik vəziyyətində borclanma, mədəni yayılma və şifahi mətnlərin qarşılıqlı mübadiləsi yolu ilə izahdır. Bu şəraitdə hekayəçi iki dillə eyni dərəcədə tanışdır və bir ənənədən hekayələri digərinin dilində və əksinə danışa bilər. Bir ənənədən gələn xalq əsərinin nəticəsi digərinə ötürülür. Bəzən fərqli ənənələrin birləşdiyi davamlı ikidillilik və ya çoxdillilik olan bölgələr yarana bilər: məsələn, Balkanlarda və Şimali Qafqazda. Qafqazdakı millətlərarası münasibətlərin mürəkkəbliyinə baxmayaraq, Nart dastanı eyni dərəcədə müxtəlif Şimali Qafqaz etnik qruplarının şifahi ənənələrinə aiddir..

 Üçüncü izah üsulu tipolojidir: oxşar və ya eyni süjetlər və ya motivlər oxşar şərait səbəbindən inkişaf edə bilərdi. Başqa bir şərhə görə, o qədər çox amil var ki, hamısını izah etmək praktik olaraq mümkün deyil, buna görə də ortaq bir əcdad və ya borclanma vasitəsilə izahatlar yetərli olmadıqda tipologiyaya müraciət etmək lazımdır..

Folklorşünaslıqda bu üç izahdan hansının müəyyən bir halda uyğun olduğunu müəyyən etmək üçün ümumi qəbul edilmiş bir metod yoxdur. Ən mürəkkəb vəziyyət, hər üç amilin eyni vaxtda təsir göstərməsidir. Oxşar mətnlərə, digər şeylərlə yanaşı, qarşılıqlı əlaqədə olan və oxşar şəraitdə yaşayan bir-biri ilə sıx əlaqəli etnik qruplar arasında rast gəlinir; başqa sözlə, genetik və tipoloji ortaqlıq, eləcə də mədəni mübadilə mövcuddur. Bir sıra Rusiya-Ukrayna-Belarus folklor paralelləri buna nümunə ola bilər..

Yuri Berezkinin dünya xəritəsində folklor hekayələrinin və motivlərinin paylanması ilə bağlı planetdə ilkin insan məskunlaşmasının marşrutlarını və xronologiyasını müəyyən etmək üçün apardığı tədqiqatdan sonra mətn oxşarlıqlarını izah etmək üçün üç əsas varianta yeni bir izahat əlavə edilmişdir: bir sıra oxşarlıqlar bu miqrasiya proseslərinin, müəyyən yerlərdə qədim populyasiyaların mövcudluğunun folklor və mifoloji izlərinin nəticəsidir. Bu, əks istiqamətdə də işləyə bilər: miflərdəki oxşarlıqlar qədim miqrasiyalar haqqında məlumatlarla izah edilməkdənsə, insan miqrasiya yolları oxşar mətnlər haqqında məlumatlarla əsaslandırılır..

Borc alma və ya qohumluq əlaqələrinin qurulması adətən adlar, adlar, unikal detallar və s. daxil olmaqla, əhəmiyyətsiz xüsusiyyətlər tələb edir..

Folklorda mədəni universalların mövcudluğu barədə fikir birliyi yoxdur. Anti-universalistlərin əsas arqumenti, bütün xalqlarda mövcud olan tək bir mifin mövcud olmamasıdır. Bu arqument, "mif" və "universallıq" anlayışlarının dəyişməz saxlanıldığı və çox geniş yayılmış, lakin çox ümumi və əhəmiyyətsiz olan elementlərin, məsələn, səmanın kişi təbiəti və yerin qadın təbiəti kimi nəzərdən kənarda qaldığı təqdirdə etibarlıdır - bu cür anlayışlar demək olar ki, bütün xalqlara məlumdur. Universalistlər və anti-universalistlər fərqli varlıqlar haqqında mübahisə edirlər. Birincilər çox vaxt Yunq arxetiplərinə müraciət edən son dərəcə elementar və ya son dərəcə ümumiləşdirilmiş sxemlərə istinad edirlər; ikincilər isə spesifik, janra xas və əsasən etnoregional və etnomədəni spesifikliklərlə əlaqəli olan mifoloji süjetlərə və motivlərə əsaslanırlar. Bir korrelyasiya var: povest elementi nə qədər elementar olarsa, qarşılıqlı müstəqil oxşarlıqları tapmaq bir o qədər asan olar..

Müqayisəli kataloqlar dünya yumurtası kosmoqoniyası, daşqın kataklizmləri, ölən və yenidən doğulmuş tanrılar və müxtəlif regional ənənələrdə yaradıcı qurbanlıq hekayələri kimi təkrarlanan motivləri ortaya qoyur. Leeming, David Adams (2010). Creation Myths of the World: An Encyclopedia, Book 1. ABC-CLIO. p. 144. ISBN 9781598841749 Anzer Ayoob (1 September 2023). "Exploring Parallels between Noah in Abrahamic Traditions and Manu in Hinduism: A Comparative Analysis". International Journal of Research Publication and Reviews. 4 (9). Genesis Global Publication: 2919–2925. doi:10.55248/gengpi.4.923.92514. ISSN 2582-7421. Retrieved 29 September 2023 Frankfort, Henri (1958). "The Dying God". Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. 21 (3–4): 141–151Eliade, Cosmos and History, p. 20

Bu sahə XVIII və XIX əsrlərdə müqayisəçilik dövründə genişlənsə də, XX əsr tədqiqatçıları geniş yayılmış ümumiləşdirmələrin partikularist tənqidlərinə getdikcə daha çox üstünlük verirdilər. Müasir əsərlər isə E. J. Michael Witzel-in qlobal mifik ənənələrin ardıcıl təbəqələrini modelləşdirmək səyləri də daxil olmaqla linqvistik, tarixi və struktur yanaşmaları birləşdirir.LeonardNorthup, p. 8 Maykl Vitzel (E.J.M. Witzel), "The Origins of the World's Mythologies, New York : OUP 2012.

Müqayisəli kataloqlaşdırma göstərir ki, motivlər yaradılış hekayələrini, daşqın kataklizmlərini, qəhrəman axtarışlarını, ölən və yüksələn tanrıları, hiyləgər sövdələşmələri, forma dəyişdirən mədəniyyət qəhrəmanlarını, başlanğıc yeraltı enişlərini və sosial qanunu, yaşayış təcrübələrini və qitələr arasında astronomik müşahidəni kodlaşdıran kosmik heyvan ovlarını əhatə edir və tədqiqatçılara ritual iqtisadiyyatların və hekayə danışma şəbəkələrinin necə bir araya gəldiyini izləməyə imkan verir.cite book |last=Thompson |first=Stith |title=Motif-Index of Folk-Literature |date=1955 |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |volume=1 |pages=1–23 |url=https://archive.org/details/motifindexoffolk01thom |access-date=8 July 2024}} .

 Tədqiqi yanaşmalar

Mifologiyanın öyrənilməsinin metodlarından biri də müqayisəli metoddur.

V.M.Jirmunski dastanların araşdırması  üçün müqayisəli metodun 4 növünü təyin etmişdi ki, bunu miflərə də tətbiq etmək mümkündür:
 Oxşar ədəbi hadisələrin sadə müqayisəsi;
 Eyniliklərə genetik qohumluq baxımından yanaşaraq, onların eyni mənbədən qidalandığını və tarixi hadisələr nəticəsində fərqliliklərini nəzərə alaraq tarixi-genetik müqayisə;
 Genetik cəhətdən bir-biri ilə bağlı olmayıb, lakin cəmiyyətin inkişafı ilə əlaqədar olaraq oxşar hadisələri aydınlaşdırmaq baxımından müqayisə;
 Mədəniyyətlərarası münasibətlərə “təsiretmə” və götürülmələrin başvermə səbəblərini müəyyənləşdirən müqayisə. Bu qəbildən olan əlaqələr də genetik xarakter daşıyır. Lakin onlar tarixi uyğunluqların ilkin ümumiliyini, tarixi bənzərliklərini ifadə etmir, daha sonrakı ikinci yaxınlığın, ictimai və mədəni inkişafın nəticəsini göstərir.Жирмунский В.М. Народный героический эпос. М.-Л., 1962, 436 с..

Antropoloq Littleton Kovinqton Skott müqayisəli mifologiyanı "müxtəlif mədəniyyətlərdən götürülmüş miflərin və mifik mövzuların sistematik müqayisəsi" kimi müəyyən etmişdir.Littleton, p. 32. Müxtəlif mədəniyyətlərin mifologiyalarını müqayisə edərək, alimlər əsas oxşarlıqları müəyyən etməyə və/yaxud həmin mifologiyaların inkişaf etdiyi “protomitologiyanı” yenidən qurmağa çalışırlar.Littleton, p. 32 Müəyyən dərəcədə mifologiya ilə bağlı bütün nəzəriyyələr müqayisəli yanaşmaya əsaslanır – din alimi Robert Seqalın qeyd etdiyi kimi, "tərifinə görə, bütün nəzəriyyəçilər miflər arasında oxşarlıq axtarırlar".Segal, "The Romantic Appeal of Joseph Campbell". Bununla belə, mifologiya alimlərini təqribən miflər arasındakı fərqləri önə çəkən partielistlərə və oxşar cəhətləri vurğulayan komparativistlərə bölmək olar. Partikulyaristlər "komparativistlər tərəfindən deşifrə edilən oxşarlıqların qeyri-müəyyən və səthi olduğunu müdafiə edirlər", komparativistlər isə "partsikulyarların həkk etdikləri fərqlərin əhəmiyyətsiz və təsadüfi olduğunu iddia edirlər".Segal, Theorizing About Myth, p. 148.

Mifologiyada müqayisəli yanaşmalar XVIII-XIX əsr alimləri arasında böyük populyarlıq qazanmışdır. Bu alimlərin çoxu hesab edirdilər ki, bütün miflər, demək olar ki, bütün mifləri günəşin davranışının poetik təsviri kimi şərh edən düşüncədən təkamül əlamətlərini göstərir. Bu nəzəriyyəyə görə, bu poetik təsvirlər zaman keçdikcə tanrılar və qəhrəmanlar haqqında müxtəlif görünən hekayələrə çevrildi.Leonard. Bununla belə, müasir dövrün alimləri miflərlə bağlı geniş ifadələrə şübhə ilə yanaşaraq, daha çox konkretliyə meyl edirlər.Northup, p. 8. Son istisna E.J.-də izlənilən tarixi yanaşmadır. Michael Witzel tərəfindən köhnə miflərin bir çox sonrakı təbəqələrinin yenidən qurulması.Northup, p. 8.

 Yanaşmalar 

Müqayisəli mifologiya mövzuları müxtəlif sahələrdən, o cümlədən folklordan, ədəbiyyatdan, tarixdən, dilçilikdən və dinşünaslıqdan gəlirlər və mifləri müqayisə etmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə ediblər.

 Linqvistik 

Bəzi alimlər müxtəlif mədəniyyətlərin mifləri arasında linqvistik əlaqələrə nəzər salırlar. Məsələn, müxtəlif mədəniyyətlərdə tanrıların adları arasındakı oxşarlıqlar və s. Bu yanaşmanın xüsusilə uğurlu nümunələrindən biri Hind-Avropa mifologiyasının öyrənilməsidir. Alimlər Avropa və Hindistanın müxtəlif mədəniyyətlərində istifadə olunan mifoloji və dini terminlər arasında heyrətamiz oxşarlıqlar aşkar ediblər. Məsələn, Yunan səma tanrısı Zevs Pater, Roma səma tanrısı Yupiter və Hindistanın (Vedik) səma tanrısı Dyauṣ Pitṛın dil baxımından eyni adları var. 

Bu, yunanlar, romalılar və hindlilərin ortaq əcdad mədəniyyətindən yarandığını və Zevs, Yupiter, Dyaus və German Tiu  (müqayisə et: İngiliscə Tues-day)adlarının Proto-Hind-Avropa dinində səma tanrısına və ya ingiliscə ekvivalenti ilə desək, ilahi ataya aid olan köhnə *Dyēus ph₂tḗrdən (Dyḗus (hərfən 'gün işığı'), həmçinin *Dyḗus ph₂tḗr (hərfən 'gün işığı atasıSfn|West|2007|p=167 > sfn|Mallory|Adams|2006|p=431), Proto-Hind-Avropa mifologiyasında gün işığı səması tanrısının yenidən qurulmuş adıdır. *Dyēus, günün parlaq səmasının və tanrıların, *deyvṓ-lərin taxtının ilahi təcəssümü kimi təsəvvür edilirdi. Geniş gündüz səması və bərəkətli yağışlarla əlaqəli olan *Dyēus, tez-tez birlik və ziddiyyət münasibətində Yer Anası *Dʰéǵʰōm ilə qoşalaşdırılırdı) adından törədiyini göstərir.Watkins 47–48. E.J.Maykl Vitzel tarixi və müqayisəli təhlili birləşdirən bir yanaşma təklif etmişdi.. O, mifologiya kolleksiyalarını müqayisə edir və dil ailələrinə paralel, lakin onlardan asılı olmayaraq getdikcə daha köhnə səviyyələri yenidən qurur. Ən çox diqqət çəkən ümumi xüsusiyyət dünyanın və insanların yaradılmasından sona qədər uzanan hekayə xəttidir. Bu xüsusiyyətə Avrasiya və Amerikanın şimal mifologiyalarında ("Laurasia") rast gəlindiyi halda, Saxaraaltı Afrika, Yeni Qvineya və Avstraliyanın cənub mifologiyalarında ("Qondvanaland") yoxdur.

Mifoloji hekayələrin filogeniyası həm də xalq nağılları arasında mədəniyyətlərarası əlaqələr haqqında fərziyyələri yoxlamaq üçün potensial effektiv üsuldur.Ross and al. 2013; Tehrani 2013..

 Struktur 

Bəzi alimlər müxtəlif miflər üçün ortaq olan əsas strukturları axtarırlar. Folklorşünas Vladimir Propp bir çox rus nağıllarının müəyyən hadisələrin proqnozlaşdırıla bilən bir qaydada baş verdiyi ortaq bir süjet quruluşuna sahib olduğunu irəli sürürdü.Propp, passim Bunun əksinə olaraq, antropoloq Klod Levi-Stross mifin quruluşunu süjet daxilindəki sıradan daha çox, elementləri arasındakı mücərrəd əlaqələr baxımından araşdırdı. Xüsusilə, Levi-Stross mifin elementlərinin ikili ziddiyyətlərə (çiy və bişmiş, təbiət və mədəniyyət və s.) bölünə biləcəyinə inanırdı. O, mifin məqsədinin bu ziddiyyətləri "vasitəçilik etmək" və bununla da insan həyatında və ya mədəniyyətində rast gəlinən fundamental ziddiyyətləri və ya gərginlikləri həll etmək olduğuna inanırdı.Lévi-Strauss, p. 224

 Psixoloji 

Bəzi alimlər müxtəlif mədəniyyətlərə aid miflərin həmin mədəniyyətlər daxilində fəaliyyət göstərən eyni və ya oxşar psixoloji qüvvələri aşkarladığını irəli sürürlər. Bəzi Freydin  mütəfəkkirləri bir çox fərqli mədəniyyətlərdə Yunan Edip hekayəsinə bənzər hekayələr müəyyən etmişlər.Johnson and Price-Williams, passim. Onlar iddia edirlər ki, bu hekayə bu mədəniyyətlərdə Edip kompleksinin müxtəlif təzahürləri əks etdirilir. Eynilə, yunqalar bir çox müxtəlif mədəniyyətlərin miflərində görünən şəkilləri, mövzuları və nümunələri müəyyən etdi. Onlar hesab edirlər ki, bu oxşarlıqlar hər bir insanın şüurunun şüursuz səviyyələrində mövcud olan arxetiplərdən qaynaqlanır.Graves, p. 251.

Robert A. Seqalın "Qəhrəmanın axtarışı" ("Quest of the Hero") antologiyası Rankın təhlilini, Raqlanın miqyasını və Alan Dundesin folkloristik yeniləməsini birlikdə yayaraq, çərçivəni müqayisəli qəhrəman tədqiqatlarında standart tədris alətinə çevirdi. Alan Dundes bibliya və klassik hekayələri dəqiq tərcümeyi-halı deyil, ənənəvi sxem kimi çərçivəyə salmaq üçün yoxlama siyahısını işlətdi və daha yüksək balların mifik işlənməyə işarə etdiyini iddia etdi. N.J.Allen, Maykl Vitzel, Robert M. Price və Richard Carrier kimi sonrakı komparativistlər İsa haqqında struktur antropologiya, qlobal makro ənənələr və tarixilik mübahisələri üçün ardıcıllığı yenidən işləyiblər.Allen, N. J. 2005. "The Raglan Hero." Journal of the Anthropological Society of Oxford new series 36. Oxford. Witzel, Michael. 2012. The Origins of the World's Mythologies. Oxford: Oxford University Press.Price, Robert M. 2000. Deconstructing Jesus. Amherst, New York: Prometheus Books.Carrier, Richard. 2014. On the Historicity of Jesus. Sheffield: Sheffield Phoenix Press..

Motiflər

Yaradılış mifi (və ya kosmoqonik mif) dünyanın necə yarandığı və insanların ilk dəfə orada necə məskunlaşdığı haqqında simvolik bir hekayədir. Məşhur istifadədə mif termini tez-tez yalan və ya xəyali hekayələrə aid olsa da, mədəniyyətlərin nümayəndələri tez-tez yaradılış miflərinə müxtəlif dərəcələrdə həqiqət təsvir edirlər. Nəql edildiyi cəmiyyətdə yaradılış mifi adətən dərin həqiqətləri - metaforik, simvolik, tarixi və ya hərfi mənada çatdırmaq kimi qəbul edilir. Onlar adətən, həmişə olmasa da, kosmoqonik miflər hesab olunur - yəni, kosmosun xaos və ya amorf vəziyyətdən nizamlanmasını təsvir edirlər.

Yaradılış mifləri tez-tez bir sıra xüsusiyyətləri paylaşır. Onlar tez-tez müqəddəs hesab olunur və demək olar ki, bütün məlum dini ənənələrdə tapıla bilər. Onların hamısı süjeti və ya tanrılar, insanabənzər fiqurlar və ya heyvanlar olan, tez-tez danışan və asanlıqla çevrilən personajları olan hekayələrdir. Onlar tez-tez din tarixçisi Mirça Eliadenin "illo tempore" ("o dövrdə") adlandırdığı qaranlıq və qeyri-müəyyən bir keçmişdə baş verir. Yaradılış mifləri, onları paylaşan cəmiyyət üçün dərin mənalı sualları ünvanlayır, onların mərkəzi dünyagörüşünü və mədəniyyətin və fərdin özünüdərk çərçivəsini universal kontekstdə ortaya qoyur.
Yaradılış mifləri şifahi ənənələrdə inkişaf edir və buna görə də adətən birdən çox versiyası var;insan mədəniyyətində rast gəlinən bunlar mifin ən çox yayılmış formasıdır.

 Ölən tanrı 
Bir çox miflərdə ölən və tez-tez həyata qayıdan bir tanrı təsvir olunur.. Bu cür miflərə xüsusilə Yaxın Şərq mifologiyalarında rast gəlinir.Campbell, The Masks of God, p. 44. Antropoloq Ceyms Freyzer özünün çoxcildli "Qızıl Budaq" əsərində bu ölən tanrı miflərini müqayisə etmişdir. Misir tanrısı Osiris və Mesopotamiya tanrısı Təmmuz ölən tanrıya nümunədir. Adonisin (ölümlü olsa da) yunan mifləri isə tez-tez Osirislə müqayisə edilir və Zaqreus və Dionis miflərində həm ölüm, həm də yenidən doğuş təsvir olunur.. Bəzi alimlər ölən tanrıların politeist hekayələri ilə Nazaretli İsanın xristian hekayəsi arasında oxşarlıqlar qeyd etmişlər.Robertson, passim

Axis mundi və ya "Dünyanın oxu" 

Bir çox mifoloji inanclarda dünyanın mərkəzində oturan və dünyanın müxtəlif səviyyələri arasında təmas nöqtəsi kimi çıxış edən bir yer qeyd olunur. Buna Axis mundi və ya Dünyanın oxu da deyilir.Eliade, Images and Symbols, p. 40. Dünyanın oxu çox vaxt müqəddəs ağac və ya digər mifik obyektlə qeyd olunur. Məsələn, bir çox miflərdə göy, yer və yeraltı dünyasını birləşdirən böyük bir ağac və ya sütun təsvir edilir.Eliade, Shamanism, p. 259–260.Vedik Hindistan, qədim Çin, Mayyalar, İnkalar və german xalqlarının hamısında budaqları cənnətə, kökləri isə cəhənnəmə çatan Kosmik Ağac haqqında miflər var idi.Eliade, Images and Symbols, p. 44. Qədim yunanlar kainatın mərkəzinə - peyğəmbərlik kahininin yaşadığı Delfiyə inanırdılar. Hekayədə deyilir ki, tanrıların padşahı Zevs dünya ətrafında uçmaq üçün əks istiqamətə iki quş buraxır. Onların görüşdüyü yer Delfi idi.

 Titanomaxiya 
Əlavə məlumat: Titanomaxiya və Teoqoniya

Bir çox mədəniyyətlərdə bir qrup gənc, sivil tanrıların bir qrup yaşlı tanrıları məğlub etdiyi və/yaxud döyüşdüyü ilə bağlı bir yaradılış mifi var.

Hindu mifologiyasında gənc devalar (tanrılar) köhnə asuralarla (cinlər) döyüşür.Squire, p. 47.

Titanomaxiya haqqında Yunan mifində olimpiya tanrıları daha qədim və daha ibtidai ilahi irq olan Titanları məğlub edərək kosmik nizam yaratdılar.Squire, p. 47 Hesiod, especially pp. 64–87.

Skandinaviya mifologiyasında Aesir və Vanir əvvəlcə bir-birinə qarşı müharibə aparan, lakin nəticədə barışaraq vahid panteon təşkil edən iki fərqli tanrı qrupudur.

 Miflərin qurulması 

Bir çox mədəniyyətlərin adət-ənənələrinin, rituallarının və şəxsiyyətlərinin mənşəyini təsvir edən miflər var. Əslində, qədim və ənənəvi cəmiyyətlər tez-tez adət-ənənələrini öz tanrılarının və ya mifik qəhrəmanlarının bu adətləri qurduğunu iddia edərək haqq qazandırırdılar.
Əslində, qədim və ənənəvi cəmiyyətlər çox vaxt öz adət-ənənələrini öz tanrılarının və ya mifik qəhrəmanlarının bu adətləri qurduğunu iddia edərək haqq qazandırırdılar.Eliade, Cosmos and History, pp. 21–34Eliade, Myth and Reality, pp. 6–8 Məsələn, Avstraliyalı Karajarrilərin miflərinə görə, mifik Baqadjimbiri qardaşları sidik ifrazı zamanı durduqları mövqe də daxil olmaqla, Karadjerilərin bütün adətlərini qurmuşlar.Eliade, Myth and Reality, p. 8. Əhdi-Ətiqdə israillilərin əcdadlarının Misirdən əsarətdən qaçmaları haqqında əsas mifi var.

 Həmçinin bax 
 Milli mif
 Jorj Dümezil
 Klod Levi-Stross
 Mif
 Mifologiya
 Ritual
 [Blavatskaya|Yelena Petrovna Blavatskaya]
 Dini plüralizm
 Strukturizm

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 



Dimmitt, Cornelia, and J. van Buitenen, eds. and trans. Classical Hindu Mythology. Philadelphia: Temple University Press, 1978.
Eliade, Mircea
Cosmos and History: The Myth of the Eternal Return. NY: Harper & Row, 1959.
Images and Symbols. Trans. Philip Mairet. Princeton: Princeton University Press, 1991.
Myth and Reality. Trans. Willard Trask. NY: Harper & Row, 1963.
Myths, Dreams and Mysteries. Trans. Philip Mairet. NY: Harper & Row, 1967.
Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy, rev'd & enl. edn. Trans. by Willard R. Trask. NY: Pantheon Books; London: Routledge & K. Paul, 1964 (reprint 1974, 1989, 2004).
Frankfort, Henri. "The Dying God". Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 21.3–4(1958): 141–51.
Graves, Robert. "Jungian Mythology". The Hudson Review 5.2(1952): 245–57.
Hesiod. Works and Days and Theogony. Trans. Stanley Lombardo. Indianapolis: Hackett Publishing Company, 1993.
d'Huy, Julien
 "Mythes, langues et génétique". Mythologie Française, 247, 2012a: 25–26. 
 "Un ours dans les étoiles: recherche phylogénétique sur un mythe préhistorique". Préhistoire du Sud-Ouest, 20 (1), 2012b: 91–106. 
 "Le motif de Pygmalion : origine afrasienne et diffusion en Afrique". Sahara, 23, 2012c: 49–59 .
 "Polyphemus (Aa. Th. 1137). "A phylogenetic reconstruction of a prehistoric tale". Nouvelle Mythologie Comparée / New Comparative Mythology 1, 2013a 
 "A phylogenetic approach of mythology and its archaeological consequences". Rock Art Research, 30(1), 2013b: 115–118. 
 "Les mythes évolueraient par ponctuations". Mythologie française, 252, 2013c: 8–12.  
 "A Cosmic Hunt in the Berber sky : a phylogenetic reconstruction of Palaeolithic mythology". Les Cahiers de l'AARS, 15, 2013d: 93–106. 
Johnson, Allen, and Douglass Price-Williams. Oedipus Ubiquitous: The Family Complex in World Literature. Stanford: Stanford University Press, 1996.
Justin Martyr. The First Apology. Trans. Marcus Dods and George Reith. Church Fathers. New Advent. 23 June 2008 newadvent.org

Leonard, Scott. "The History of Mythology: Part I". Youngstown State University. 22 June 2008 as.ysu.edu 
Leslau, Charlotte and Wolf Leslau. "The Creation of the World A Myth of Uganda". Copyediting-L. 2008. Indiana University. 21 June 2008 copyediting-1.info
Lévi-Strauss, Claude. Structural Anthropology. Trans. Claire Jacobson. New York: Basic Books, 1963.
Littleton, C. The New Comparative Mythology: An Anthropological Assessment of the Theories of Georges Dumezil. Berkeley: University of California Press, 1973.
Bernard McGinn (theologian)|McGinn, Bernard. Antichrist: Two Thousand Years of the Human Fascination with Evil. NY: HarperCollins, 1994.
Northup, Lesley. "Myth-Placed Priorities: Religion and the Study of Myth". Religious Studies Review 32.1(2006): 5–10.
Propp, Vladimir. The Morphology of the Folktale.Trans. Laurence Scott. Texas: University of Texas Press, 1968.
Railsback, Bruce. "Pan Gu and Nü Wa". Creation Stories from around the World. July 2000. University of Georgia. 21 June 2008 gly.uga.edu 
Robertson, John. Pagan Christs. London: Watts & Co., 1911.
 Ross, Robert M., Greenhill, Simon J., Atkinson, Quentin D. "Population structure and cultural geography of a folktale in Europe". Proceedings of the Royal Society B. Biological Sciences, vol. 280 no. 1756, 2013. 
Segal, Robert A.
Hero Myths: A Reader. Blackwell Publishing, 2000.
Theorizing About Myth. Massachusetts: University of Massachusetts Press, 1999.
"The Romantic Appeal of Joseph Campbell". Religion Online. 22 June 2008 religion-online.org
Untitled book review. History of Religions 32.1(1992): 88–90.

Squire, Charles. Celtic Myth and Legend. London: Gresham, 1905.
Taylor, Archer. "The Biographical Pattern in Traditional Narrative". Journal of the Folklore Institute 1.1–2(1964): 114–29.
Tehrani, Jamshid J., "The Phylogeny of Little Red Riding Hood", PlosOne, November 13, 2013.
Tortchinov, Evgueni. "Cybele, Attis, and the Mysteries of the 'Suffering Gods': A Transpersonalistic Interpretation". The İnternational Journal of Transpersonal Studies 17.2(1998): 149–59.
Urton, Gary. Inca Myths: The Legendary Past. Texas: University of Texas Press, 1999.
Watkins, Calvert. "Indo-European and Indo-Europeans". The American Heritage Dictionary of the English Language. 4th ed. 2000. Bartleby.com. 21 June 2008 bartleby.com

Woolley, Leonard. "The Flood". The South African Archaeological Bulletin 8.30(1953): 52–54.

Seçilmiş biblioqrafiya
Arvidsson, Stefan, Aryan Idols. Indo-European Mythology as Science and Ideology. 2006. University of Chicago Press.
Clifton, Dan Salahuddin, The Myth Of The Western Magical Tradition. 1998. C&GCHE
Dickson, K. "Bibliography-in-Progress of Texts on Myths & Comparative Mythology". 11/12/09. Purdue University. 17 December 2009 web.ics.purdue.edu
Wendy Doniger, The Implied Spider: Politics and Theology in Myth. 1998. New York: Columbia University Press [An introduction to comparative mythology]
Doniger, Wendy, Splitting the Difference: Gender and Myth in Ancient Greece and India (Jordan Lectures in Comparative Religion, 1996–1997: School of Oriental and African Studies University of London). 1999. Chicago: University of Chicago Press
Georges Dumezil, The Destiny of the Warrior. 1983. Berkeley: University of California Press
Dumezil, Georges, The Plight of a Sorcerer. 1986. Berkeley: University of California Press
Dumezil, Georges, Mitra-Varuna: An Essay on Two Indo-European Representations of Sovereignty. 1988. New York:Zone Books
Friedrich, Paul, The Meaning of Aphrodite. 1978. Chicago: University of Chicago Press
Girard, René, Violence and the Sacred. 1977. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
Gudmund Hatt. Asiatic Influences in American Folklore. København: i kommission Hos Ejnar Munksgaard. 1949.
Jamison, Stephanie, The Ravenous Hyenas and the Wounded Sun: Myth and Ritual in Ancient India . 1991. Ithaca: Cornell University Press
Jamison, Stephanie, Sacrificed Wife / Sacrificer's Wife: Women, Ritual and Hospitality in Ancient India. 1996. New York: Oxford University Press
Claude Lévi-Strauss Myth and Meaning. 1995. New York: Schocken Books
Lévi-Strauss, Claude, The Raw and the Cooked (Mythologiques Volume One). 1990. Chicago: University of Chicago Press
Lévi-Strauss, Claude, From Honey to Ashes (Mythologiques Volume Two). 1973. New York: Harper and Row
Lévi-Strauss, Claude, The Origin of Table-Manners (Mythologiques Volume Three). 1978. New York: Harper and Row
Lévi-Strauss, Claude, The Naked Man (Mythologiques Volume Four). 1990. Chicago: University of Chicago Press
Lincoln, Bruce Theorizing Myth: Narrative, Ideology, and Scholarship. 1999. University of Chicago Press.
Patton, Laurie; Doniger, Wendy (eds.), Myth and Method (Studies in Religion and Culture). 1996. Charlottesville: University Press of Virginia
Jaan Puhvel, Comparative Mythology. 1987. Baltimore: Johns Hopkins University Press
 Tátar, Maria M. "Mythology as an areal problem in the Altai-Sayan area: the sacred holes and caves". In: Shamanism and Northern Ecology. Edited by Juha Pentikäinen. Berlin, New York: De Gruyter, 1996. pp. 267–278. https://doi.org/10.1515/9783110811674.267
White, David Gordon, Doniger, Wendy, Myths of the Dog-Man. 1991. Chicago: University of Chicago Press
Witzel, Michael, The Origins of the World's Mythologies. 2010. New York: Oxford University Press
Wise, R. Todd, A Neocomparative Examination of the Orpheus Myth As Found in the Native American and European Traditions, 1998. UMI.

 Müqayisəli mifologiyaya dair jurnallar 

 Comparative Mythology, 
 New Comparative Mythology / Nouvelle Mythologie Comparée, http://nouvellemythologiecomparee.hautetfort.com
 Ollodagos, https://web.archive.org/web/20160206045638/http://www.sbec.be/index.php/publications/ollodagos
 Studia Mythologica Slavica, http://sms.zrc-sazu.si
 Mythological Studies Journal, https://web.archive.org/web/20160303175646/http://journals.sfu.ca/pgi/index.php/pacificamyth/index
 The Journal of Germanic Mythology and Folklore, https://web.archive.org/web/20140630101827/http://www.jgmf.org/

Kateqoriya:Mifologiya
Kateqoriya:Qədim yunan mifologiyası
Kateqoriya:Hind mifologiyası
Kateqoriya:Hind-Avropa mifologiyası
Kateqoriya:Hind-Avropa xalqları
Kateqoriya:Müqayisəli mifologiya
Kateqoriya:Folklorda təkrarlanan elementlər
Kateqoriya:Türk mifologiyası