Bəsrə qrammatika məktəbi

Bəsrə qrammatika məktəbi () — hicri II–IV (VIII–IX) əsrlərdə İslam dünyasında ərəb dilinin qrammatik sistemləşdirilməsi məqsədilə formalaşmış ilk və elmi məktəblərdən biri. Məktəb adını İraqın Bəsrə şəhərindən almış və buna görə də "Bəsriyyun" adlandırılmışdır. Bəsriyyun ərəb dilinin klassik ədəbiyyatını norma kimi qəbul edərək sistemli təhlilini həyata keçirmişdir. Bəsriyyun məktəbinin dilçilik sahəsi üzrə rəqəbi bir əsr sonra Kufədə yaranmış "Kufiyyun" adlanan Kufə dilçilik məktəbidir.

 Yaranması 
Bəsrə şəhərinin Ömərin əmri ilə Utbə ibn Qəzvan tərəfindən əsası qoyulduqdan (hicri 14, 16 və ya 17/636, 637 və ya 638) sonra, siyasi, iqtisadi və ictimai mərkəzlərdən birinə çevrilmiş, Əməvi və Abbasilər dövründə ən mühüm elmi mərkəzlərdən biri səviyyəsinə çatmışdır. Əməvilər dövründə Bəsrə məscidində dini dərslər və ərəb dili ilə bağlı dərslər verilmişdir.

Bəsrə coğrafi baxımdan İrana yaxın olduğuna görə erkən dövrdə ədəbi fəaliyyətlərə ev sahibliyi etmiş, müxtəlif mədəniyyətlərin qovuşma nöqtəsi kimi mühüm mövqe qazanmış və nəhv elminin inkişaf edib yayılmağa başladığı ilk məkan olmuşdur. Əbül-Əsvəd əd-Duəli və onun şagirdlərinin bəsrəli olması qrammatik fəaliyyətlərin doğulduğu yer kimi Bəsrə şəhərini ön plana çıxarmış, bu fəaliyyət sonrakı dövrlərdə daha sistemli hala gətirilərək "Bəsrə məktəbi" adını almışdır.

Əbül-Əsvəd əd-Duəli və onun şagirdləri Bəsrə məktəbi kimi tanınan qrammatik tədqiqatların əsasını təşkil etmişlər. Onların əsasını qoyduqları qrammatik araşdırmalar sonrakı dövrlərdə digər dilçilik işlərinə də nümunə olmuş və ilham mənbəyinə çevrilmişdir.

Hicri I əsrdə Bəsrədə nəhv elminin əsasları qoyulmuşdur. Bəsrədə start götürən ilk nəhv tədqiqatları daha sonra digər İslam bölgələrində də davam etdirilmişdir.

 Məktəbin metodu və xüsusiyyətləri 
Bəsrə qrammatika məktəbi ərəb dilçiliyinin ilk məktəbi hesab olunur. Məktəbin qurulma məqsədi ərəb dilinin qorunması, anlaşılması və öyrətilməsi olmuşdur. Məktəbin tədqiqatları səma və qiyasa əsaslanmışdır. Bəsrəli qrammatiklər (Bəsriyyun) seçdikləri bədəvi ərəblərin fəsix (səhvsiz) dialektini əsas götürərək dilə aid ümumi qaydaları müəyyən etmiş və bu qaydalara uyğun olmayan formaları isə "şaz" hesab edərək, onlar üçün ayrıca qayda qoymağa ehtiyac görməmişlər.

 Nümayəndələri 
 Əbül-Əsvəd əd-Duəli — ilk nümayəndələrindən biri.
 Nəsr ibn Asim
 İsa ibn Ömər əs-Səqəfi
 Əxfəş əl-Əkbər
 Yusif ibn Həbib
 Həmmad ibn Sələmə
 Xəlil ibn Əhməd — məktəbin ən görkəmli iki alimindən biri. Digəri tələbəsi Sibəveyhdir.
 Sibəveyh
 Əxfəş əl-Əvsat
 Əbu Əmr ibn Əla
 Məmər ibn Müsənna
 Əl-Əsmai — şeir və əxbər ravisi.
 Əbu Zeyd əl-Ənsari — dilçi alim.
 Əbu Ubeyd Qasım ibn Səllam
 Əbu Osman əl-Məzini
 Mübərrəd
 İbn Düreyd

 Həmçinin bax 
 Kufə qrammatika məktəbi

 İstinadlar