Gözlənilən ömür müddəti

Gözlənilən ömür müddəti — müəyyən bir yaşda gözlənilən qalan orta həyat illərinin statistik göstəricisi. Ən çox istifadə olunan ölçü doğum zamanı həyat uzunluğu (LEB, demoqrafik notasiya ilə e0, burada ex yaş x üçün qalan orta ömür deməkdir) göstərilir.

Həyat uzunluğu iki əsas şəkildə müəyyən edilə bilər:
 Kohort LEB – müəyyən bir ildə doğulmuş bütün fərdlərin orta ömür uzunluğudur. Bu, yalnız kohortun bütün üzvləri vəfat etdikdə hesablana bilər.
 Dövr LEB – müəyyən bir ildə müşahidə olunan ölüm nisbətlərinə məruz qalacağı fərz edilən hipotetik kohortun orta ömür uzunluğudur.

Tarixi antropoloji tədqiqatlar göstərir ki, erkən Tunc dövrü insanlarının doğum zamanı həyat uzunluğu təxminən 24 il olub. 2019-cu ildə dünya üzrə LEB 73,3 il olmuşdur.

Yüksək uşaq ölümcüllüyü və epidemiyalar, müharibələr, qəzalar və doğuş zamanı ölüm hallarının çoxluğu LEB-i əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Məsələn, LEB 40 il olan bir cəmiyyətdə insanların əksəriyyəti dəqiq olaraq 40 yaşında vəfat etmir; çoxu 30 yaşdan əvvəl və ya 55 yaşdan sonra vəfat edir. Buna görə də, uşaq ölümcüllüyünün yüksək olduğu populyasiyalarda LEB ilk illərdəki ölüm nisbətinə çox həssasdır.

Həyat uzunluğu, uzunömürlülük və maksimum ömür eyni anlayışlar deyil. Uzunömürlülük müəyyən fərdlərin nisbətən uzun yaşamasını, maksimum ömür isə bir növün ən uzun yaşayan fərdinin ölüm yaşını göstərir. Həyat uzunluğu riyazi olaraq  ilə göstərilir və müəyyən yaş  üçün qalan orta ömür illərinin sayını ifadə edir.

Həyat uzunluğu həm insan populyasiyasında, həm də heyvan və bitki ekologiyasında istifadə olunur.

 Tarixi 
Həyat uzunluğu üzrə ən erkən sənədləşdirilmiş tədqiqatlar 1660-cı illərdə Con Qraunt, Xristian Hüygens və Lodeveyk Hüyqens tərəfindən aparılmışdır.

 İnsan nümunələri 
 Maksimum 
Hər hansı bir insan üçün təsdiqlənmiş ən uzun ömür Fransız qadını Janna Kalmana aiddir. O, 21 fevral 1875-ci ildə doğulmuş və 4 avqust 1997-ci ildə vəfat etmiş, ümumilikdə 122 il və 164 gün yaşamışdır. Bu, "maksimum həyat uzunluğu" adlanır və insanın məlum olan ən uzun yaşadığı illərin yuxarı həddini göstərir.

Maksimum həyat uzunluğu təxminən 125 il olsa da, genetik inkişaflar insanlara 245 ilə qədər yaşama imkanı verə bilər. Bioloqlar Bryan G. Hughes və Siegfried Hekimi tərəfindən aparılan tədqiqat göstərir ki, insan ömründə hər hansı bir sərhəd mövcud deyil.

Bununla belə, bu baxış səhv nümunələri əsasında şübhə altına alınmışdır. Nəzəri tədqiqatlar göstərir ki, doğum zamanı maksimum həyat uzunluğu insan həyatının xarakterik dəyəri δ ilə məhdudlaşır və bu, təxminən 104 il təşkil edir.

 Zaman üzrə dəyişiklik 

Aşağıdakı məlumatlar 1961-ci il Encyclopædia Britannica və digər mənbələrdən götürülmüşdür. Bunlardan bəzilərinin dəqiqliyi şübhəlidir. Əksər hallarda məlumat dünya əhalisinin ümumi həyat uzunluğunun təxminini göstərir. Həyat uzunluğu sosial sinif və cinsə görə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər.

Doğum zamanı həyat uzunluğu uşaq ölümcüllüyü və prenatal ölümləri nəzərə alır, lakin hamiləlik dövründə ölümləri nəzərə almır.

 Dövr  Doğum zamanı orta həyat uzunluğu (il)  QeydlərPaleolit22–33Müasir ovçu-yığıcı populyasiyalarının doğuş zamanı orta ömür uzunluğunun 33 il olduğu təxmin edildiyi halda, 15 yaşına çatanların 60%-i üçün ömür uzunluğu orta hesabla 39 ildir.Neolit20–33Erkən Neolit ​​dövrü məlumatlarına əsasən, 15 yaşında ömür uzunluğu 28-33 il olardı..Tunc dövrü və Dəmir dövrü26Erkən və Orta Tunc dövrü məlumatlarına əsasən, 15 yaşında ömür uzunluğu 28-36 il olardı..Klassik Yunan25–28Afina Aqora və Korinf məlumatlarına əsasən, 15 yaşında ömür uzunluğu 37-41 il olardı.[1] Yunanların və Romalıların əksəriyyəti gənc yaşlarında öldü. Bütün uşaqların təxminən yarısı yeniyetməlik dövründən əvvəl öldü. 30 yaşına qədər sağ qalanların 50 və ya 60 yaşına çatmaq üçün ağlabatan bir şansı var idi. Lakin, həqiqətən yaşlılar nadir idi. Uşaqlıqda ölənlərin çoxu olduğundan, doğuş zamanı ömür uzunluğu ehtimal ki, 20 ilə 30 il arasında idi..Qədim Roma20–33
* 


 Məlumatlar kifayət deyil, lakin kompüter modelləri təxmini qiymətləndirmə verir. Əgər bir insan 20 yaşına qədər yaşayıbsa, təxminən 30 il daha yaşaya bilər. Qadınların orta ömür uzunluğu kişilərə nisbətən bir qədər uzun idi.
İlk ili sağ qalan uşaqların 67-75%-i üçün 1 yaşında orta ömür uzunluğu 34-41 il təşkil etmişdir. 5 yaşına qədər sağ qalan uşaqların 55-65%-i üçün orta ömür uzunluğu təxminən 40-45 il, 10 yaşına çatan uşaqların təxminən 50%-i üçün isə daha 40 il olmuşdur. Qalan ömür illərinin orta sayı 15 yaşında 33-39 yaşa, 40 yaşında ~20 yaşa, 50 yaşında 14-18 yaşa, 60 yaşında ~10-12 yaşa və 70 yaşında ~6-7 yaşa düşmüşdür.Çin35 Həyatının ilk ilini sağ qalan uşaqların 72%-i üçün 1 yaşında orta ömür uzunluğu 47 ilə çatmışdır.Orta əsrlərin əvvəli (Avropa, 5–10-cu əsrlər)30–35 20 yaşına çatmış Qalliya gənci daha 25 il, 20 yaşlı qadın isə adətən daha 17 il yaşaya bilər. 40 yaşına çatmış hər kəsin daha 15-20 il yaşamaq şansı yüksək idi.Pre-Kolumbiya Mesoamerika20–40Kolumbiyadan əvvəlki müxtəlif Mezoamerikan mədəniyyətləri üçün doğuş zamanı orta ömür uzunluğu 13 ildən 36 ilə qədər dəyişir və əksər nəticələr 24 ilə 32 il arasında dəyişir. Asteklərdə kişilərin orta ömür uzunluğu 41,2 il, qadınlarda isə 42,1 ildir.Orta əsrlər İngiltərəsi30–33 Around a third of infants died in their first year. 10 yaşında orta ömür uzunluğu 32,2 il, 25 yaşına qədər yaşayanlar üçün isə 23,3 il idi. Bu hesablamalar Orta əsrlərdə İngilis cəmiyyətinin yuxarı təbəqələrindən olan yetkin kişilərin orta ömür müddətini əks etdirir və XV əsrdə Kenterberidəki Məsih Kilsəsinin rahibləri üçün əldə edilən məlumatlara bənzəyirdi. 21 yaşında bir aristokratın orta ömür uzunluğu daha 43 il artdı.Erkən müasir Britaniya (XVI və XVIII əsrlər) 33–40XVIII əsrdə kişilərin doğuş zamanı orta ömür müddəti 34 il idi. Qadınların 15 yaşında qalan yaş gözləntiləri XV-XVI əsrlərdə təxminən 33 ildən XVIII əsrdə təxminən 42 ilə yüksəlmişdir. Note: Author is clearly using the term "life expectancy" to mean total years, as is evident from the fact that a life expectancy of 79.2 is given for a 15 year old girl in 1989.XIX əsrin əvvəlləri25–40 Əsrin əksər hissəsində bu rəqəm 35-dən 40-a qədər dəyişdi; lakin 1720-ci illərdə 25-ə qədər düşdü. Əsrin ikinci yarısında orta hesabla 37 oldu, elit təbəqə üçün isə 40-ı keçib 50-yə yaxınlaşdı.XX əsrin əvvəlləri – 195060Samuel de Şamplen yazırdı ki, Mikmaq və Huron icmalarına səfərləri zamanı 100 yaşdan yuxarı insanlarla qarşılaşıb. Daniel N. Pol bölgənin inanılmaz ömrünü aşağı stress səviyyəsi və yağsız ət, müxtəlif tərəvəzlər və paxlalılar da daxil olmaqla sağlam qidalanma ilə əlaqələndirir.2019–202072.6–73.2 72.6
 72.7


XVII - XVIII əsrlərdə İngiltərədə doğum zamanı orta həyat uzunluğu təxminən 36 il idi. Bu dövrdə uşaq və yeniyetmə ölümcüllüyü sonrakı dövrlərə nisbətən daha yüksək qalırdı. Sənaye İnqilabı dövründə uşaqların həyat uzunluğu əhəmiyyətli dərəcədə artdı.


XX əsrdə, qısamüddətli azalma ilə 1918-ci il qrip pandemiyasına baxmayaraq, ABŞ-da həyat uzunluğu 30 ildən çox artmış, bunun 25 ili isə ictimai səhiyyə tədbirlərinin nəticəsi olmuşdur.

 Regional fərqlər 
 Dünyanın müxtəlif bölgələri arasında həyat uzunluğu baxımından böyük fərqlər mövcuddur. Bu fərqlər əsasən ictimai səhiyyə, tibbi xidmət və qidalanma səviyyələrindəki dəyişikliklərlə izah olunur.

İnsanların orta hesabla 60 il yaşaması gözlənilən ölkələrdən biri Esvatinidir, Yaponiyada isə bu göstərici 82.6 ildir.

The Lancet jurnalında 2011-ci ildə dərc edilmiş bir təhlil Yaponiyada həyat uzunluğunu bərabər imkanlar, güclü ictimai səhiyyə sistemi və sağlam qidalanma ilə əlaqələndirir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı elan etmişdir ki, COVID-19 pandemiyası doğum zamanı həyat uzunluğunun ardıcıl artım trendini geri çevirmişdir. Pandemiya bu sahədə təxminən on illik tərəqqini silmişdir.

 Afrika 

Son 200 ildə Afrika ölkələri Asiya, Latın Amerikası və Avropada müşahidə olunan ölüm göstəricilərindəki yaxşılaşmadan eyni dərəcədə faydalana bilməmişdir. Bu uyğunsuzluq xüsusilə bir çox Afrika ölkəsində AİDS epidemiyasının təsiri ilə daha qabarıq görünür. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 2002-ci ildəki proqnozlarına əsasən, əgər HİV/AİDS mövcud olmasaydı, 2010–2015-ci illər üçün doğum zamanı həyat uzunluğu belə olardı:

 Botsvana: 31.6 il əvəzinə 70.7 il
 Cənubi Afrika: 41.5 il əvəzinə 69.9 il
 Zimbabve: 31.8 il əvəzinə 70.5 il

 Şərqi Avropa 
Orta hesabla, Şərqi Avropa əhalisi Qərbi Avropadakı həmyaşıdlarından daha qısa ömür sürür. Məsələn, Madriddə yaşayan ispanlar orta hesabla 85 yaşına qədər yaşaya bildiyi halda, Bolqarıstanın Severozapaden bölgəsi sakinlərinin gözlənilən ömür uzunluğu cəmi 73 yaşı bir qədər keçir. Bu fərqin əsas səbəbləri arasında bölgədə geniş yayılmış zərərli sağlamlıq vərdişləri – xüsusilə çox siqaret çəkmə və yüksək alkoqol istehlakı – eləcə də hava çirkliliyi kimi ekoloji amillər göstərilir.

 Amerika Birləşmiş Ştatları 

2023-cü ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarında doğulanların gözlənilən ömür uzunluğu 78,4 yaş olmuşdur ki, bu da 2022-ci illə müqayisədə 0,9 il artım deməkdir. ABŞ-da ömür uzunluğu 1980-ci ildəki 73,7 ildən 2023-cü ildəki 78,4 ilə qədər ümumilikdə artmışdır. Bununla yanaşı, digər sənayeləşmiş ölkələrlə müqayisədə ABŞ bu sahədə xeyli geri qalıb – 1980-ci ildə ABŞ-la “həmyaşıd ölkələr” arasındakı fərq 0,9 il idisə, 2023-cü ildə bu fərq 4,1 ilə yüksəlib.

Bəzi mütəxəssislər vəziyyəti “ömür uzunluğu böhranı” kimi xarakterizə edirlər. 1980–2023-cü illər arasında ABŞ-da ümumilikdə 14,7 milyon itirilmiş amerikalı olmuşdur – yəni əgər ölkədə digər inkişaf etmiş dövlətlərdəki standart ölüm göstəricisi tətbiq olunsaydı, həmin ölümlərin qarşısı alına bilərdi. Təkcə 2019-cu ildə 622 534 belə ölüm qeydə alınmışdır.

Afroamerikalıların ömür uzunluğu adətən ağ amerikalılardan daha qısadır. Məsələn, 2010-cu ildə ağ amerikalıların gözlənilən ömür uzunluğu 78,9 il olduğu halda, afroamerikalılarda bu göstərici 75,1 il idi. Bununla belə, 3,8 illik fərq 1975-ci ildən bəri qeydə alınmış ən aşağı göstəricidir; ən yüksək fərq isə 1993-cü ildə 7,1 il olmuşdur.{{cite journal|vauthors=Murphy SL, Xu JQ, Kochanek KD, Curtin SC, Arias E|title=Deaths: Final Data for 2010|journal=National Vital Statistics Reports|volume=61|issue=4|location=Hyattsville, MD|publisher=National Center for Health Statistics|date=2013|pages=1–117|pmid=24979972|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr61/nvsr61_04.pdf}

Bunun əksinə olaraq, Asiyalı amerikalı qadınlar ABŞ-da bütün etnik və gender qrupları arasında ən uzunömürlü təbəqədir – onların ömür uzunluğu 85,8 ildir. Hispanik amerikalıların gözlənilən ömür uzunluğu isə 81,2 ildir.

 Qeydlər 

 İstinadlar 

Kateqoriya:Əhali iqtisadiyyatı