Hərbi strategiya

Hərbi strategiya — istənilən strateji məqsədlərə nail olmaq üçün hərbi təşkilatlar tərəfindən tətbiq edilən ideyalar məcmusu. Hərbi strategiya yürüşlərin planlaşdırılması və icrası, qüvvələrin hərəkəti və yerləşdirilməsi, düşmənin aldadılması ilə məşğuldur.

Strateji taktikadan fərqlidir. Strategiya təhlükəsizliyi və ya qələbəni təmin etmək üçün yüksək səviyyəli və uzunmüddətli planlaşdırma, inkişaf və əldəetmə (satın alma) yolu ilə ölkənin bütün hərbi imkanlarından istifadə edilməsini nəzərdə tutur. Hərbi taktika isə hərbi strategiyanın bir hissəsi kimi müəyyən edilmiş məqsədləri təmin etmək üçün istifadə edilən hərbi elmdir.


 Strateji anlayışlar və terminlər 
Hərbi strategiyanın komponentləri
Hərbi-strateji kəşfiyyat
Hərbi-strateji planlaşdırma
Hərbi-strateji proqnoz
Əsas zərbə istiqamətində qüvvələrin cəmləşdirilməsi
Strateji maskalanma (strateji gizlətmə/kamuflyaj)
Strateji cəmləşmə
Strateji yerləşdirmə
Strateji plan
Rəqibə qarşı strateji dezinformasiya
Strateji komandanlıq
Strateji komanda idarəetmə qərargahı
Hərbi-strateji rezervlər
Strateji kommunikasiyalar
Rəqib üzərində üstünlük yaradılması
Əsas zərbə
Əsas zərbə istiqaməti

 Hərbi-strateji kəşfiyyat, coğrafiya, monitorinq, planlaşdırma, proqnoz və rabitə 

Strategiyanın hazırlanması üçün dövlət və ya onu həyata keçirən təşkilat geniş şəkildə strateji kəşfiyyat xidmətlərindən istifadə edir və digər məlumatlarla yanaşı hərbi-strateji coğrafiyaya da əsaslanır. Strategiyanın işlənməsinin yekun mərhələsində konkret olaraq milli qüvvə və vasitələrin, həmçinin potensial rəqibin qüvvə və vasitələrinin nəzərə alınması əsasında hərbi-strateji planlaşdırma həyata keçirilir. Zəruri strateji səviyyəli məlumatlar mövcud olduqda gələcək hadisələrin inkişafı və onların nəticələri barədə proqnoz vermək mümkündür. Strateji xarakterli məlumatlar fasiləsiz monitorinqə məruz qalır. Davamlı və müvəffəqiyyətli strateji idarəetmə dövlətin və silahlı qüvvələrin strateji rabitə vasitə və metodları ilə həyata keçirilir.

Strateji kəşfiyyat

Strateji kəşfiyyat ölkənin ali siyasi və hərbi rəhbərliyini strateji səviyyəli məlumatlarla təmin edir. Bu fəaliyyət həm ümumi, həm də hərbi sahədə ixtisaslaşmış milli kəşfiyyat strukturları tərəfindən həyata keçirilir.

Strateji kəşfiyyat məlumatların əldə edilməsi, ötürülməsi, saxlanılması, sistemləşdirilməsi, təhlili və ümumiləşdirilməsi ilə məşğul olur. Bu prosesdə əhəmiyyətsiz, qeyri-strateji məlumatlar kənarda qoyularaq, yalnız strateji əhəmiyyət kəsb edən məqamlar aşkar edilir.

Strateji coğrafiya 

Strateji coğrafiya strateji xarakterli məlumatları real coğrafi məkanla ahəngdar şəkildə əlaqələndirir. Bu sahə coğrafi mühitin dəyişən, çətin dəyişən və ya dəyişməyən xüsusiyyətlərini və onların dövlətin həm geosiyasətinin, həm də geostrategiyasının formalaşmasına təsirini nəzərə alır. Kiçik və ya operativ strategiyada iqtisadiyyatın və silahlı qüvvələrin hərbi ehtiyaclarına xidmət edir.

Strateji coğrafiyanın məlumatları hərbi coğrafiya və hərbi kartoqrafiya tərəfindən hazırlanır. Hərbi coğrafiya və kartoqrafiya məhsulları dövlət səviyyəli mühafizə edilən sirlərdir. Onlara giriş ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmış şəxslər dairəsi üçün, məxfi məlumatların sızmasının qarşısını alan müəyyən edilmiş və ciddi şəkildə riayət edilən Protokola əsasən təmin edilir.

Hərbi strateji coğrafiyanın xüsusi və istisna funksiyası, bir sıra əlamət və xüsusiyyətlərinə görə coğrafi məkanda ehtimal olunan düşmənin nüvə triadası qüvvələri və vasitələri ilə ilkin mərhələdə məhv edilməli olan strateji obyektlərini müəyyən etməkdir.

Hərbi strateji coğrafiyanın digər mühüm funksiyası isə coğrafi mühit amillərini nəzərə alaraq, öz strateji əhəmiyyətli obyektlərinin yerləşdirilməsi, mühafizəsi və maskalanması üçün tövsiyələr hazırlamaqdır.

Strateji monitorinq

Ali siyasi və hərbi rəhbərlik Strateji İdarəetmə Mərkəzlərinə malik olaraq, öz ölkəsində, regionda və ya sərhədləri ətrafında, eləcə də bütün planetdə qlobal miqyasda strateji vəziyyəti fasiləsiz və sutka boyu nəzarətdə saxlayır.

Monitorinq funksiyaları struktur olaraq ixtisaslaşmış təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilir. Bu təşkilatlar müəyyən edilmiş Protokol əsasında vahid Strateji İdarəetmə Mərkəzinə məlumat ötürürlər. Protokol hər bir təşkilatın səlahiyyət dairəsini, təqdim edilən məlumatın həcmini və dərinliyini, habelə məlumatın ötürülmə ardıcıllığını və sürətini müəyyən edir.

Strateji planlaşdırma və proqnozlaşdırma

Dövlətin ali siyasi və hərbi rəhbərliyi, özünün iqtisadi və hərbi potensialı, eləcə də ehtimal olunan düşmənlərin, müttəfiqlərin və neytral ölkələrin analoji potensialı haqqında strateji kəşfiyyat vasitəsilə əldə etdiyi məlumatlara əsaslanaraq və strateji coğrafiyanın vasitə və metodlarından istifadə edərək, həmçinin əvvəlki hərbi və diplomatik qarşıdurmaların tarixi təcrübəsinə söykənərək strateji planlaşdırma və proqnozlaşdırmanı həyata keçirir.

Strateji səviyyədə planlaşdırma və proqnozlaşdırma qarşıya qoyulmuş məqsəd və vəzifələrə uyğun olaraq elmi konsepsiyalar, sınaqdan keçirilmiş metodlar və alqoritmlər əsasında aparılır. Ehtimal olunan hərbi münaqişə zamanı qarşıdurma tərəflərinin hərəkətlərinin mümkün gedişatını və nəticəsini (sonunu) anlamaq üçün xüsusi bir metod hərbi oyun adlanır. Hərbi oyunların nəticələri diqqətlə təhlil edilərək dövlətin hərbi strukturunun, onun taktikası və strategiyasının təkmilləşdirilməsinin əsasını təşkil edir.

Strateji planlaşdırma və proqnozlaşdırmada yüksəksürətli hesablama texnikası, Yer səthinin elektron xəritələri, asan qavranılan interfeyslər və strateji əhəmiyyətli məlumatların əldə edilməsi, ötürülməsi, emalı, ümumiləşdirilməsi, vizuallaşdırılması və audioalaşdırılması üçün digər vasitə və metodlardan geniş istifadə olunur. Böyük həcmli məlumatlarla işləmək üçün süni intellekt elementləri olan elektron sistemlər tətbiq edilir. 

Hərbi strateji planlaşdırmanın xüsusi və istisna funksiyası, bir sıra əlamət və xüsusiyyətlərinə görə ehtimal olunan düşmənin nüvə triadası qüvvələri və vasitələri ilə ilkin mərhələdə məhv edilməli olan strateji obyektlərini müəyyən etməkdir.

Strateji rabitə

Hər hansı bir hərbi strategiyanın həyata keçirilməsi, dövlətin və silahlı qüvvələrin bütün struktur bölmələri ilə zamanda və məkanda dayanıqlı rabitənin mövcudluğu olmadan mümkün deyil. Rabitə (texniki vasitələr, metodlar və yüksək peşəkar kadr potensialı) dinc və müharibə dövründə strateji hərbi idarəetmə sisteminin dayanıqlı fəaliyyətini təmin edir. Öz rabitəsinin dayanıqlığı və əksinə, düşmənin taktiki, xüsusən də strateji rabitəsini pozmaq səyləri, müharibə dövründə silahlı qüvvələrin ən mühüm strateji vəzifələrindən biridir.

Rabitəyə qarşı fəaliyyət və müdafiə

Strateji rabitə mərkəzləri və kanalları yaxşı maskalandığı, möhkəmləndirildiyi və mühafizə edildiyi üçün düşmənin informasiya-rabitə şəbəkələrində döyüş əməliyyatları aparmaq məqsədilə xüsusi hərbi-texniki vasitələr və xüsusi hazırlanmış yüksək peşəkar və yaxşı təchiz olunmuş xüsusi təyinatlı qruplardan istifadə olunur.

Düşmənə qarşı mübarizə aparmaq üçün rabitəni pozmaq və ya sıxışdırmaq məqsədi ilə xüsusi elektron vasitələr tətbiq edilir. Bu məqsədlə partladığı zaman düşmənin rabitəsini təmin edən mühitin fiziki xüsusiyyətlərini dəyişdirən "elektron bomba" kimi xüsusi döyüş sursatları da istifadə edilə bilər.

Strateji əhəmiyyətli məlumatların kriptoqrafiyası və kodlaşdırılması rabitə işinin vacib şərtidir. Yüksək mühafizə dərəcəli şifrlərin yaradılması üçün mürəkkəb riyazi alqoritmlər cəlb edilir, ötürmə və qəbul cihazları isə kompleks fiziki metodlardan istifadə edir.

Məlumatın mühafizəsi

Strateji rabitə kanalları ilə ötürülən məlumatların aşkarlanması və izlənilməsi üçün radioelektron və digər kəşfiyyat növləri üzrə ixtisaslaşmış strukturlar yaradılır. Buna müvafiq olaraq, strateji rabitə şəbəkələrinin və kanallarının mühafizəsi üçün passiv və aktiv müdafiə daim təkmilləşdirilir, istifadə olunan şifrlər, məlumatların ötürülmə üsulları və metodları dəyişdirilir və təkmilləşdirilir. Həmçinin, dezinformasiya xarakterli əks-kəşfiyyat tədbirləri də həyata keçirilir.

 Strateji komandanlıq 

Böyük strategiya məsələləri ölkənin ali siyasi və hərbi rəhbərliyinin səlahiyyətindədir. Həm dinc, həm də müharibə dövründə, cari strateji məqsəd və vəzifələrin həlli üçün bir sıra ölkələrdə xüsusi idarəetmə orqanları – Strateji Komandanlıqlar yaradılır.

Məsələn, ABŞ Silahlı Qüvvələrinin strukturunda 1992-ci ildə ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Strateji Komandanlığı (, ) yaradılmışdır. Bu komandanlıq milli strateji nüvə qüvvələrini, raketdən müdafiə qüvvələrini və kosmik qüvvələri özündə birləşdirir. Strateji Komandanlığın qərargahı Nebraska ştatının Omaha şəhəri yaxınlığındakı Offutt aviabazasında yerləşir.

 Strateji qüvvələr 

Ən güclü və effektiv silahlı mübarizə vasitələri tez-tez "strateji qüvvələr" adlanan birləşmələrdə cəmləşdirilir. Onlar ümumilikdə ölkənin Silahlı Qüvvələrinin Ali Baş Komandanına və Baş Qərargaha tabe olsalar da, operativ cəhətdən qarşılarına qoyulmuş məqsəd və vəzifələri müstəqil şəkildə həyata keçirirlər.

Məsələn:
Rusiya Federasiyasının Silahlı Qüvvələrində: Rusiya Federasiyasının Strateji Nüvə Qüvvələri;
ABŞ Silahlı Qüvvələrində: ABŞ Strateji Nüvə Qüvvələri.

Nüvə triadası

Struktur baxımından Strateji qüvvələr adətən Nüvə triadası () adlanan sistemdə birləşdirilir. Bunlar "strateji hücum (və ya müdafiə) silahlı qüvvələri" olaraq tanınır və üç əsas komponentdən ibarətdir:
Göyərtəsində nüvə silahı daşıyan strateji aviasiya.
Fərdi hədəfləməyə malik bölünən nüvə başlığı ilə təchiz olunmuş, quru üzərində yerləşən qitələrarası ballistik raketlər.
Göyərtəsində nüvə başlıqlı ballistik raketlər daşıyan ağır strateji sualtı kreyserlər (atom sualtı qayıqları).

Strateji idarəetmə mərkəzləri 

Ölkədə, regionda və dünyada strateji vəziyyəti fasiləsiz izləmək üçün "Strateji idarəetmə mərkəzləri" yaradılır. Bunlar adətən aşağıdakı kimi hazırlanır:
Ölkənin ali hərbi və siyasi rəhbərliyinə xidmət edən Baş strateji mərkəz;
Qoşun növləri və ya hərbi qruplaşmalar üzrə regional mərkəzlər.
Bu daimi yerləşmə mərkəzləri, bir qayda olaraq, dublikat strukturlara malikdir.

Mərkəzlərin mühafizəsi və növləri

Stasionar strateji idarəetmə mərkəzləri adətən sülh dövründə, qabaqcadan hazırlanır və çox yüksək səviyyədə mühafizə edilən böyük tikililərdirlər. Onlar düşmənin birbaşa hücumları, o cümlədən nüvə, kimyəvi, bioloji, iqlim, geotektonik və digər hücum silahları tətbiq edildikdə belə müvəffəqiyyətlə fəaliyyət göstərə bilirlər.

Stasionar və yüksək müdafiəli mərkəzlərlə yanaşı, tez-tez "operativ səyyar mərkəzlər" və ya "böhran mərkəzləri" də yaradılır. Bu mərkəzlər xüsusi əmr alındıqdan sonra və ya öz strateji məlumatlarına əsaslanaraq formalaşdırılır və fəaliyyətə başlayır.

Düşmənin strateji kəşfiyyatını çaşdırmaq məqsədilə, həm stasionar, həm də səyyar saxta "Strateji idarəetmə mərkəzləri" də yaradılır.

 Siyasi və strateji məqsədlər 

Müharibənin məqsədləri ona nail olmaq üçün mövcud vasitələrlə ciddi şəkildə uzlaşdırılmalıdır. Müharibə, bir qayda olaraq, müəyyən şərtlər daxilində sülh bağlamaq imkanı yaratmaq üçün aparılır.

Beləliklə, siyasi rəhbərlik müharibənin siyasi məqsədini müəyyən edərkən, öz silahlı qüvvələri üçün elə hədəflər qoymalıdır ki, onların əldə olunması hərbi əməliyyatların sonunda və ya gedişində diplomatik vasitələrlə sülh danışıqlarının aparılması üçün əlverişli şərtlər yaratsın.

Strateji məqsədlər

Müharibənin siyasi məqsədlərindən çıxış edərək, strateji məqsəd müəyyən edilir. Bu, strateji miqyaslı hərbi əməliyyatların son nəticəsidir və bu nəticəyə nail olmaq hərbi-siyasi və strateji vəziyyətdə köklü dəyişikliklərə gətirib çıxarır.

Strateji məqsədə aşağıdakılar daxil ola bilər: 
Düşmənin silahlı qüvvələrini məhv etmək; 
Düşmənin iqtisadiyyatını dağıtmaq;
Düşmənin ərazisini ələ keçirmək; 
Düşmənin ərazisini əlində saxlamaq.

Ümumi strateji məqsəd ölkənin silahlı qüvvələri və iqtisadiyyatı üçün müharibənin bütün gedişatını, ya müəyyən bir dövrünü, ya da bütün kampaniyanı əhatə edən planı müəyyən edir. 

Xüsusi strateji məqsədlər isə müharibənin konkret cəbhələri (hərbi əməliyyat meydanları, istiqamətləri, rayonları) və müxtəlif növ strateji əməliyyatların keçirildiyi dövr üçün müəyyən olunur.

Adətən, ümumi və ya Əsas strateji məqsəd təcavüzün qarşısını almaq (düşməni darmadağın etmək), xüsusi strateji məqsədlər isə düşmənin strateji qruplaşmalarını məhv etmək və ya müəyyən dövlətləri müharibədən çıxarmaqdan ibarət olur.

 Strategiya növləri 
Ənənəvi olaraq bir neçə strategiya növü fərqləndirilir:
Məhvetmə və yorma strategiyaları
Məhvetmə strategiyası: Düşmənin tamamilə darmadağın edilməsi, onun silahlı qüvvələrinin məhv edilməsi və hərbi-iqtisadi bazasının dağıdılması yolu ilə qələbə qazanmağı əsas götürür.
Yorma strategiyası: Düşmənin ardıcıl olaraq zəiflədilməsi və silahlı qüvvələrinin tükənməsi hesabına qələbə qazanmağı nəzərdə tutur. Yorma strategiyasına yaxın olan dolayı fəaliyyət strategiyası blokada tətbiq etməyi, kommunikasiyaları pozmağı, təchizat daşımalarının qarşısını almağı, hərbi-texniki potensialı sarsıtmağı və düşmənin əhalisinə, eləcə də silahlı qüvvələrinə psixoloji təsir göstərməyi əhatə edir.
Çəkindirmə və məhdud fəaliyyət strategiyaları
Çəkindirmə strategiyası: Hərbi güc nümayiş etdirmək və onun qismən qabaqlayıcı tətbiqi yolu ilə hərbi cəhətdən zəif düşməndən güzəştlər əldə etməyi, onu hərbi əməliyyatları dayandırmağa, irəli sürülən sülh şərtlərini qəbul etməyə və ya təslim olmağa məcbur etməyi hədəfləyir.
Məhdud fəaliyyət strategiyası: Məqsədləri məhdud olan bir müharibə aparmağı nəzərdə tutur. Bu strategiyada hərbi əməliyyatlar bilərəkdən yalnız müəyyən bir ərazi ilə məhdudlaşdırılır, hərbi potensialın yalnız bir hissəsindən istifadə edilir və zərbələr yalnız seçilmiş obyektlərə və düşmən qoşun qruplaşmalarına (donanma qüvvələrinə) endirilir.
Coğrafi strategiyalar
Qitə strategiyası: Əsas səylərin düşmənin quru qoşunlarını məhv etməyə yönəldildiyini nəzərdə tutur.
Okean strategiyası: Müharibənin əsas məqsədlərinə düşmənin hərbi-dəniz donanmasını məhv etmək və onların bazalarını dağıtmaq yolu ilə nail olunur. İkinci Dünya müharibəsində Sakit okean cəbhəsindəki müharibə bu strategiyaya misal ola bilər.
Siyasi-hərbi strategiyalar
Blok strategiyası: Dünyanın müəyyən regionlarında hökmranlıq qazanmaq, təcavüzə başlamaq və ya daha güclü bir düşmənə qarşı müdafiə müharibəsi aparmaq üçün dinc və müharibə dövründə geniş hərbi-siyasi ittifaqlar şəbəkəsinin yaradılması xüsusi əhəmiyyətə malikdir.
Koalisiya strategiyası: Bir neçə müttəfiq dövlətin silahlı qüvvələrinin razılaşdırılmış şəkildə tətbiqini nəzərdə tutan koalisiya müharibəsi aparma strategiyasıdır.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat siyahısı 

 Brands, Hal, ed. The New Makers of Modern Strategy: From the Ancient World to the Digital Age (2023) excerpt, 46 essays by experts on ideas of famous strategists; 1200 pp
 Carpenter, Stanley D. M., Military Leadership in the British Civil Wars, 1642–1651: The Genius of This Age, Routledge, 2005.
 Chaliand, Gérard, The Art of War in World History: From Antiquity to the Nuclear Age, University of California Press, 1994.
 Gartner, Scott Sigmund, Strategic Assessment in War, Yale University Press, 1999.
 Heuser, Beatrice, The Evolution of Strategy: Thinking War from Antiquity to the Present (Cambridge University Press, 2010), .
 Matloff, Maurice, (ed.), American Military History: 1775–1902, volume 1, Combined Books, 1996.
 May, Timothy. The Mongol Art of War: Chinggis Khan and the Mongol Military System. Barnsley, UK: Pen & Sword, 2007. .
 Anthony Wilden, Man and Woman, War and Peace: The Strategist's Companion, Routledge, 1987.
 Брюс У. Меннинг. Пуля и штык. Армия Российской Империи. 1861—1914 годы / Перевод с английского Н. Эдельмана. — Москва: Модест Колеров, 2016. — 424 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-905040-19-1.
 Говард М. Большая стратегия. — Москва: Военное издательство МО СССР, 1980. — 464 с.
 История военной стратегии России. / Под ред. Золотарёв, Владимир Антонович. — М.: Кучково поле: Полиграфресурсы, 2000. — 588 с. — (Российская военно-историческая библиотека).; ISBN 5-86090-064-3.
 Квинт В.Л.  Концепция стратегирования. Т. I. – Спб.: ИПЦ СЗИУ РАНХиГС, 2019. – 132 с.
 Квинт В.Л.  Концепция стратегирования. Т.II. – Спб.: ИПЦ СЗИУ РАНХиГС, 2020.– 164 с.
 Леер Генрих Антонович Современное состояние стратегии / Военный сборник. [Санкт-Петербург]. 1867, октябрь. Том 57. № 10. С. ?
 Леер Генрих Антонович Значение подготовки к войне вообще и подготовительных стратегических операций в особенности. Санкт-Петербург: тип. В. Безобразова и К°, 1875.
 Леер Генрих Антонович Записки стратегии. Выпуски 1—2. Санкт-Петербург, 1877—1880 (три издания)
 Леер Генрих Антонович Опыт критико-исторического исследования законов искусства ведения войны. Санкт-Петербург, 1869
 Роберт Грин. 33 стратегии войны / Перевод с английского Е. Я. Мигуновой. — Москва: РИПОЛ классик, 2007.
 Русская военная теоретическая мысль. — Москва: Военное издательство МО СССР, 1960.
 Стратегия в трудах военных классиков / Под редакцией А.Свечина. В двух томах. — Москва: Издательство ? 1926.
 Стрэчен Х. Карл фон Клаузевиц «О войне» / Перевод с английского О. Жуковой. — Москва: АСТ: АСТ МОСКВА: Полиграфиздат, 2010. — 330 с.
 Головин Николай Николаевич (генерал), Golovine M. N. Air Strategy. — London: Gale&Polden Ltd., 1936.
 Хрулев Стратегический тыл // Военно-исторический журнал. [Москва]. 1961. № 6. С. ?
 Эволюция военного искусства. — Москва: Военное издательство МО СССР, 1987.

 Əlavə ədəbiyyat siyahısı 

 The US Army War College Strategic Studies Institute publishes several dozen papers and books yearly focusing on current and future military strategy and policy, national security, and global and regional strategic issues. Most publications are relevant to the International strategic community, both academically and militarily. All are freely available to the public in PDF format. The organization was founded by General Dwight D. Eisenhower after World War II.
 Black, Jeremy, Introduction to Global Military History: 1775 to the Present Day, Routledge Press, 2005.
 D'Aguilar, G.C., Napoleon's Military Maxims, free ebook, Napoleon's Military Maxims.
 Freedman, Lawrence. Strategy: A History (2013) excerpt
 Holt, Thaddeus, The Deceivers: Allied Military Deception in the Second World War, Simon and Schuster, June, 2004, hardcover, 1184 pages, .
 Tomes, Robert R., US Defense Strategy from Vietnam to Operation Iraqi Freedom: Military Innovation and the New American Way of War, 1973–2003, Routledge Press, 2007.

 Hərbi strategiya haqqında nəşrlər 

 Конышев В. Н. Война как средство политики: современные американские подходы // Общественные науки и современность. 2004. № 5
 Конышев В. Н., Сергунин А. А. Стратегия национальной безопасности Б. Обамы: состоялось ли радикальное обновление? // Обозреватель — Observer. 2010, № 12
 Конышев В. Н., Сергунин А. А. Стратегия национальной безопасности Барака Обамы: старое вино в новых мехах? // США-Канада: экономика, политика, культура. 2011, № 1.
 Конышев В. Н. Военная стратегия США после окончания холодной войны. — СПб.: Наука, 2009. ISBN 978-5-02-025555-5
 Конышев В. Н., Сергунин А. А. Новая военная доктрина Барака Обамы и национальные интересы России // Национальные интересы: приоритеты и безопасность. 2012, № 14 (155). — С.2-9.
 Конышев В. Н., Сергунин А. А. Современная военная стратегия. Учебное пособие. М.: Аспект-Пресс, 2014. — 272 С. ISBN 978-5-7567-0745-8

 Xarici keçidlər 


 [bse.sci-lib.com/article106650.html Статья «Стратегия военная» в БСЭ]
 Война и мир в терминах и определениях
 Леер Генрих Антонович. «Записки о стратегии» на сайте «Руниверс»
 Свечин Александр Андреевич. [militera.lib.ru/science/svechin1/index.html Стратегия.] — Москва: Военный вестник, 1927.

Kateqoriya:Hərbi strategiya