İohann Fridrix Blumenbax

İohann Fridrix Blumenbax (; ) — alman təbiətşünas, antropoloq, anatom və zooloq. O, müasir fiziki antropologiyanın banilərindən biri hesab olunur və insan irqlərinin erkən elmi təsnifatları ilə tanınır. Blumenbax xüsusilə “Qafqaz irqi” anlayışını elmi dövriyyəyə daxil etməsi ilə məşhurdur.

 Bioqrafiyası 
İohann Fridrix Blumenbax 1752-ci ildə Almaniyanın Qota şəhərində anadan olmuşdur. Təhsilini əvvəlcə Yena Universitetində, daha sonra isə Göttingen Universitetində almışdır. 1775-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etdikdən sonra Göttingen Universitetində professor kimi fəaliyyətə başlamış və ömrünün sonuna qədər bu universitetlə bağlı qalmışdır.

Blumenbax anatomiya, təbii tarix və antropologiya sahələrində mühazirələr oxumuş, Avropanın müxtəlif elmi dairələri ilə sıx əlaqələr saxlamışdır. O, dövrünün aparıcı alimləri ilə yazışmalar aparmış və beynəlxalq elmi nüfuza malik olmuşdur.

Blumenbax insan müxtəlifliyinin sistemli şəkildə öyrənilməsində mühüm rol oynamışdır. Onun əsas əsərlərindən biri olan De generis humani varietate nativa (“İnsan növünün təbii müxtəlifliyi haqqında”) ilk dəfə 1775-ci ildə nəşr edilmiş və sonrakı onilliklərdə dəfələrlə yenidən işlənmişdir.

O, insanları ilkin olaraq dörd, daha sonra isə beş əsas qrupa (irqlərə) ayırmışdır:

 Qafqaz (ağ)
 Monqoloid (sarı)
 Efiop (qara)
 Amerika (qırmızı)
 Malay

Bu təsnifat sonradan geniş yayılmış, lakin müasir elmdə elmi əsasdan məhrum olduğu qəbul edilmişdir.

Blumenbax “Qafqaz irqi” terminini işlədərək Avropa, Qərbi Asiya və Şimali Afrikanın bir hissəsinin əhalisini bu qrupa daxil etmişdir. O, bu adlandırmanı Qafqaz bölgəsindən əldə etdiyi bir gürcü qadın kəlləsi əsasında irəli sürmüş və bu formanın estetik baxımdan “ən mükəmməl” olduğunu düşünmüşdür.

Bununla belə, Blumenbax irqlər arasında ierarxik üstünlük ideyasını qəti şəkildə müdafiə etməmiş, bütün insanların eyni bioloji növə mənsub olduğunu vurğulamışdır.

Blumenbax monoqenizm tərəfdarı olmuşdur. O hesab edirdi ki, bütün insanlar vahid mənşəyə — ilkin insan formasına malikdir. Onun fikrincə, irqi fərqlər iqlim, qidalanma, həyat tərzi və ətraf mühit faktorlarının təsiri nəticəsində sonradan yaranmışdır.

Bu yanaşma “deqenerasiya nəzəriyyəsi” kimi tanınırdı. Blumenbax inanırdı ki, uyğun mühit şəraiti yaradıldıqda bu dəyişikliklər geri dönə bilər.

Blumenbaxın ideyaları sonradan XIX əsr elmi irqçilik nəzəriyyələrində istifadə olunsa da, onun öz mövqeyi bu cərəyanlardan fərqlənirdi. O irqlərin bioloji bərabərliyini qəbul edirdi, qulluqçuluğu və irqçi üstünlük ideyalarını tənqid edirdi, mədəni və intellektual fərqlərin bioloji deyil, sosial amillərlə bağlı olduğunu bildirirdi.

Bu səbəbdən müasir tədqiqatçılar Blumenbaxı elmi irqçiliyin yaradıcısı deyil, erkən antropologiyanın kontekstində fəaliyyət göstərmiş alim kimi qiymətləndirirlər.

İohann Fridrix Blumenbax antropologiya tarixində mühüm mərhələ hesab olunur. Onun insan müxtəlifliyini elmi şəkildə izah etməyə cəhd etməsi, monogenist yanaşması və bioloji determinizmdən uzaq mövqeyi müasir antropologiyanın formalaşmasına təsir göstərmişdir.

Bununla yanaşı, onun irqlərə dair terminologiyası və təsnifatları müasir elmdə istifadə edilmir və tarixi kontekst daxilində dəyərləndirilir.Rupke, Nicolaas and Lauer, Gerhard (Editors) (2019) Johann Friedrich Blumenbach - Race and Natural History, 1750–1850 Routledge, London, UK and New York, USA

 Əsərləri 
 De generis humani varietate nativa (1775)
 Handbuch der Naturgeschichte (1779)
 Decades craniorum diversarum gentium (1790–1828)
 Institutiones physiologicae (1787)

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 





 Klatt N. (2008). "Klytia und die "schöne Georgianerin" – Eine Anmerkung zu Blumenbachs Rassentypologie". Kleine Beiträge zur Blumenbach-Forschung 1: 70–101. urn:nbn:de:101:1-2008112813

 Xarici keçidlər 

 Chemistry Tree: Johann Friedrich Blumenbach Details
 Blumenbachiana, Göttingen State and University Library Digitised works
 Johann Friedrich Blumenbach – Online, project of the Göttingen Academy of Sciences and Humanities, providing a complete bibliography of Blumenbach's works (with digitised versions) as well as biographical information and sources on his life and career