Tədqiqat iştirakçısı

Tədqiqat iştirakçısı, həmçinin insan subyekti və ya eksperiment, sınaq və ya tədqiqat iştirakçısı və ya subyekti  — insan subyektlərinin tədqiqatında könüllü olaraq iştirak edən və məlumatlı razılıq verdikdən sonra tədqiqatın obyekti olan şəxs. Tədqiqat iştirakçısı məlumatlı razılıq verə bilməyən şəxslərdən — məsələn, uşaqlar, körpələr və heyvanlardan — fərqlənir. Belə şəxslərə üstünlük təşkil edən termin subyektlərdir.American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th. ed.).

 Hüquqlar 
Müasir tədqiqat etikası normalarına və Helsinki Bəyannaməsinə uyğun olaraq, insan subyektlərinin tədqiqatını aparan tədqiqatçılar tədqiqat iştirakçılarına müəyyən hüquqlar təqdim etməlidirlər. Tədqiqat iştirakçıları aşağıdakıları gözləyə bilərlər:

 faydalılıq prinsipinin tətbiqi
 tədqiqat ədaləti
 şəxsi hörmətin təmin edilməsi
 tədqiqat iştirakçılarının məxfiliyi
 məlumatlandırılma hüququ
 əsassız təhlükələrdən qorunma

 Terminologiya 
Termin seçimində (iştirakçı, subyekt, pasiyent, nəzarət, cavab verən) bir neçə ümumi yanaşma mövcuddur:

 Elmi nəşrlərdə bir çox ekspertlər subyekt sözünün bəzi oxucular üçün məhdud muxtariyyət çağırışlarını ehtiva etdiyini düşündükləri üçün iştirakçı terminini üstün tuturlar. İştirakçı isə aktiv razılıq, iştirak və məlumatlılıq mənasını verir.
 Retrospektiv tədqiqatlarda, məsələn, xəstə sənədlərinin nəzərdən keçirilməsi tipli tədqiqatlarda, iştirakçı sözü uyğun olmaya bilər, çünki həmin şəxslər tədqiqatda aktiv iştirak etmirlər (və bəzən bu konkret tədqiqatdan xəbərsiz olurlar, baxmayaraq ki, məlumatlarının anonimləşdirildiyi halda tədqiqatlara daxil edilməsinə əvvəlcədən razılıq veriblər). Belə hallarda subyekt sözünü iştirakçı ilə əvəzləmək yalnız şərti olaraq məqsədəuyğundur. Əgər həmin şəxslər həqiqətən pasiyent olublarsa, pasiyent sözü daha uyğun ola bilər.
 Bütün iştirakçılar pasiyent olmur. Bəziləri sağlam nəzarət subyektləri olur. Bəzi tədqiqat dizaynlarında bütün iştirakçılar pasiyent olur, digərlərində isə yalnız bəziləri. Buna görə də subyekt sözünü pasiyentlə əvəzləmək də şərti olaraq mümkündür.
 Hadisə xəstəliyin nümunəsidir. Pasiyent isə insandır. Pasiyentlər hadisə deyil. Yazıda bu fərqə diqqət yetirilməlidir. Məsələn, melanoma diaqnozu olan 55 yaşlı pasiyent — 55 yaşlı melanoma hadisəsi deyil.
 Xüsusilə hadisə-nəzarət tədqiqatında bu fərqlər çox rast gəlinir. Nəzarət qrupunun iştirakçılarına nəzarətlər demək qəbul ediləndirsə də, hadisə qrupunun iştirakçılarına hadisələr demək düzgün sayılmır. Bunun əvəzinə hadisə iştirakçıları termini, paralel olaraq isə nəzarət iştirakçıları ifadəsi istifadə olunur.
 Sorğu metodologiyasında tədqiqat iştirakçıları adətən cavab verənlər adlanır.
 Keyfiyyət yönümlü tədqiqatlarda tədqiqat iştirakçıları, məsələn, fokus qrup iştirakçıları olaraq adlandırılır.

Sosial alimlər vurğulayırlar ki, istifadə olunan terminologiya tədqiqatçıların iştirakçılara necə yanaşdıqlarını və onlara göstərilən hörməti formalaşdırır.

 Problemlər 
Tədqiqat iştirakçılarına ödəniş verilməsi məsələsi ekspertlər arasında müxtəlif yanaşmaların mövcud olduğu mübahisəli mövzudur.

 Tarixi 
1998-ci ildə The BMJ insanlara "subyektlər" deyil, "iştirakçılar" kimi müraciət etməyə dair siyasət qəbul etdi. Bu qərarın məqsədi insanlara daha çox hörmət göstərmək idi. Bundan əvvəl isə bir çox tədqiqat təşkilatları da bu dəyişikliyi etməyi düşünmüşdülər.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
. This is a layman guide to research participant rights.

 Xarici keçidlər 
explanation of rights from the United States government
example list of rights from Yale University

Kateqoriya:Elmi tədqiqatlar