Səfəvilər dövrü İsfahan məktəbi

Səfəvilər dövrü İsfahan Məktəbi — İslam fəlsəfəsi məktəblərindən biridir. Onun əsasını Mir Dəmad qoymuş və ən yüksək inkişaf mərhələsinə Molla Sədranın əsərləri ilə çatmışdır. Məktəbin adını ilk dəfə Seyid Hüseyn Nəsr və Anri Korben istifadə etmişdir. 

Səfəvilər dövründə I Şah Abbasın İslam dininə göstərdiyi diqqət nəticəsində İsfahan şəhəri dövlətin həm dini, həm də elmi mərkəzinə çevrildi. Bu dövrdə Rey və Şiraz şəhərləri də elm ocaqları kimi tanınırdı.

 Tarixi 
Bu məktəb Səfəvilər dövləti iqtisadi və siyasi sabitliyə qovuşduqdan sonra formalaşmağa başlamışdır. Səfəvi sarayı incəsənətə dəstək göstərir, bu isə fəlsəfi inkişafı da stimullaşdırırdı.Newman, Andrew J. (2006). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. Library of Middle East History. Vol. 5. I.B.Tauris. ISBN 9781860646676. p. 90 Həmin dövrdə Əhməd Əlavi kimi şiə alimləri ilə xristian və yəhudi alimləri arasında elmi mübahisələr aparılırdı.Rula Jurdi Abisaab (2004). Converting Persia: Religion and Power in the Safavid Empire. International Library of Iranian Studies. Vol. 1. I.B.Tauris. ISBN 9781860649707. Bu intellektual mühitdə Şihabəddin Sührəvərdinin fəlsəfi irsi Mir Dəmad və Molla Sədra tərəfindən yenidən inkişaf etdirilməyə başlandı.Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. ISBN 9780521042512. p. 217 Seyid Hüseyn Nəsrin fikrincə, bu məktəb həm fəlsəfə ilə nübüvvət arasındakı münasibətlər baxımından, həm də Molla Sədranın yetişdirilməsi baxımından mühüm rol oynamışdır. İsfahan məktəbi Şiraz məktəbinin davamı hesab olunur. Bununla yanaşı, İbn Turka, Qazi Meybudi və İbn Əbi Cümhur Əhsai kimi filosoflar da İsfahan məktəbinin formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdir. Məktəbin qurucuları İsfahanı paytaxt etmişdilər. 

 Qurucusu 
Mir Dəmad İsfahan fəlsəfi məktəbinin əsasını qoymuşdur. O, şiə fiqhində mühüm nüfuza malik olan alim Mühəqqiq Kərəkinin bacısı oğlu idi. Bəzi tədqiqatçılar onu “zaman” məsələsinə dair fəlsəfi nübüvvət anlayışı ilə tanıdırlar. Korbenin təsvirinə görə, Mir Dəmad analitik zəkaya sahib idi və biliyin dini əsaslarının fərqində idi. Onun fəlsəfi düşüncəsinin ən mühüm xüsusiyyəti İbn Sina (Avicenna) və İbn Rüşd (Averroes) fəlsəfəsini birləşdirmək, başqa sözlə, intellektual və mənəvi sahələri uzlaşdırmaq cəhdi olmuşdur. Mir Dəmadın zaman haqqında nəzəriyyəsi (“Hudus Dahri”) şöhrət qazanmış, lakin bu mövzuda onun fikirləri tələbəsi Molla Sədra tərəfindən tənqid edilmişdir. Zaman məsələsinə dair fəlsəfi baxış fərqləri onların arasında ciddi mübahisələrə səbəb olmuşdur.

 Məktəbin digər müəllimləri 

 Mir Fəndərəski 
Mir Əbülqasım Fəndərəski Fərabi və İbn Sinanın davamçısı olan peripatetizm (məştailik) fəlsəfəsinə bağlı filosof idi. O, işraqilikdən fərqli olaraq məştai fəlsəfəni müdafiə edirdi. O, İsfahan məktəbində riyaziyyat və təbabət kimi müxtəlif elmi fənlər də tədris etmişdir. Onun Molla Sədraya birbaşa dərs deyib-demədiyi mübahisəlidir, lakin onların sıx əməkdaşlıq etməsi məlumdur. Mir Fəndərəski zərdüştilik və hind fəlsəfəsi ilə də maraqlanmış, Hind fəlsəfəsinə dair əsərlər, incəsənət haqqında risalələr və mistik təcrübələrinə dair yazılar qələmə almışdır. Seyid Hüseyn Nəsrin qeyd etdiyinə görə, o, fəlsəfə, poeziya, kimya və yoqa fəlsəfəsinə bələd idi. Mir Dəmad ilə birgə “Sənaiyyə risaləsi”ni yazaraq fəlsəfə ilə nübüvvəti uzlaşdırmağa çalışmışdır. Həmçinin bir sıra hind fəlsəfi mətnlərini farscaya tərcümə etməyə cəhd etmişdir.

 Şeyx Bəhai 
Şeyx Bəhai Molla Sədranın üç müəllimindən biri olmuş, İsfahan məktəbində fəaliyyət göstərmiş və Səfəvi sarayında baş qazı vəzifəsini icra etmişdir. O dövrdə bir çox İslam alimləri kimi, həm elm adamı, həm də arif idi; müxtəlif elmlərə dərindən yiyələnmişdi. Şəriət ilə təriqət arasında əlaqəni harmoniyaya gətirməyə çalışmışdır. O, “Hikmət-i Yamani” (imanın hikməti) terminini işlətmişdir. Onun fəlsəfi görüşünə görə, kainatda yalnız insan zəkaya malikdir; bu baxış “Varlığın İşıqlanma Məkanı” adlanır.

 Mir Dəmad məktəbinin filosofları 

 Seyid Əhməd Əlavi
 Şəmsəddin Məhəmməd Gilani
 Əbdürrəzzaq Lahici
 Qütbəddin Məhəmməd Eşkevari

 Şeyx Bəhai məktəbinin filosofları 

 Molla Sədra
 Məhəmməd Möhsün Feyz Kaşani
 Mirzə Rəfiə Naini

 Mir Fəndərəski məktəbinin filosofları 

 Ağa Hüseyn Xansari
 Məhəmməd Baqir Səbzəvari

 Rəcəb Əli Təbrizi məktəbinin filosofları 

 Qazi Səid Qumi
 Mir Qəvaməddin Razi
 Məhəmməd Sadıq Ərdəstani

 İsfahan məktəbinin digər filosofları 

 Molla Məhəmməd Sadıq Ərdəstani
 Məhəmməd İsmayıl Xacui
 Molla Nəima Təleqani
 Əbdürrəhim Dəmavəndi
 Ağa Məhəmməd Bidabadi
 Molla Mehdi Nəraqi
 Molla Əli Nuri
 Molla Nəzər Əli Gilani
 Molla İsmayıl İsfahani
 Molla Abdullah Zunuzi
 Molla Hadi Səbzəvari
 Molla Məhəmməd İsmayıl Dərbkuşki
 Molla Məhəmməd Kaşani
 Cahangir xan Qaşqayi

 İstinadlar 

Kateqoriya:Səfəvilər