A priori və a posteriori

(“əvvəlkindən”) və  (“sonrakından”) — latın mənşəli ifadələrdir və fəlsəfə və dilçilikdə bilik, əsaslandırma və ya arqument növlərini onların təcrübəyə söykənmə dərəcəsinə görə fərqləndirmək üçün istifadə olunur.  bilik hər hansı bir təcrübədən asılı olmayan bilikdir. Buna misal olaraq riyaziyyatı,Bəzi assosiasionist filosoflar riyaziyyatın təcrübədən qaynaqlandığını və  bilik forması olmadığını iddia etmişlər () tavtologiyaları və saf ağla əsaslanan deduksiyanı göstərmək olar.Galen Strawson bildirmişdir ki,  arqument o arqumentdir ki, “onun doğru olduğunu divanda uzanmış halda belə görə bilərsiniz. Fiziki dünyada şeylərin necə olduğunu araşdırmaq üçün ayağa qalxıb çölə çıxmağa ehtiyac yoxdur. Heç bir elmi araşdırma aparmağa da gərək yoxdur.” ()

 bilik isə empirik sübutlara əsaslanır. Buna misal olaraq elmin əksər sahələrini və şəxsi biliklərin müəyyən aspektlərini göstərmək olar.

Nümunələr

 A priori 

 Fəlsəfi a priori nümunə 
Aşağıdakı müddəanı nəzərdən keçirək: “Əgər V Corc ən azı dörd gün hökmranlıq edibsə, deməli, üç gündən çox hökmranlıq edib.” Bu müddəa a priori olaraq bilinir, çünki yalnız ağıl yolu ilə çıxarıla bilən bir ifadəni əks etdirir.

 Dilçilikdə a priori nümunə 
Aşağıdakı müddəanı nəzərdən keçirək: Əksər mənasız sözlər sıfırdan yaradılır. Klinqon, Aui və Solresol tamamilə uydurulmuş dillərdir.

 A posteriori 

 Fəlsəfi a posteriori nümunə 
Aşağıdakı müddəanı nəzərdən keçirək: “V Corc 1910–1936-cı illərdə hökmranlıq edib.” Bu bilik (əgər doğrudursa) yalnız a posteriori yolla əldə edilə bilər, çünki bu, təkcə ağıl vasitəsilə bilinməsi mümkün olmayan empirik faktdır.

 Dilçilikdə a posteriori nümunə 
Aşağıdakı müddəanı nəzərdən keçirək: Süni dil yaradılarkən bütün sözlər digər dillərdən götürülür, lakin şəkilçilər tamamilə uydurulur.

 Apriorilik, analitiklik və zərurilik 

 Analitik–sintetik fərqlə əlaqə 

Bir sıra filosoflar İmmanuel Kanta reaksiya olaraq, a priori biliyi Pol Boqossianın “heç vaxt qənaətbəxş şəkildə izah olunmamış xüsusi bir fakültə (intuisiya)…” kimi təsvir etdiyi anlayışa müraciət etmədən izah etməyə çalışmışlar. XX əsrin əvvəllərində məntiqi pozitivistlər arasında populyar olan nəzəriyyələrdən biri Boqossianın “a priorinin analitik izahı” adlandırdığı yanaşmadır. Analitik və sintetik müddəalar arasındakı fərq ilk dəfə Kant tərəfindən irəli sürülmüşdür. Onun ilkin fərqləndirməsi əsasən anlayışların bir-birini ehtiva etməsinə əsaslansa da, bu fərqin müasir forması, amerikalı filosof Uillard van Orman Kuaynin ifadə etdiyi kimi, əsasən “mənaya görə və faktlardan asılı olmayaraq doğru olma” anlayışlarını əhatə edir.

Analitik müddəalar yalnız mənalarına görə doğru hesab olunur, a posteriori müddəalar isə həm mənalarına, həm də dünya haqqında müəyyən faktlara görə doğrudur. A priorinin analitik izahına görə, bütün a priori biliklər analitikdir; deməli, a priori bilik üçün saf intuisiya kimi xüsusi bir fakültəyə ehtiyac yoxdur, çünki bu bilik sadəcə müvafiq müddəanın mənasını anlamaq qabiliyyəti ilə izah oluna bilər. Daha sadə desək, bu izahın tərəfdarları şübhəli metafizik saf ağıl fakültəsini legitim dilçilik anlayışı olan analitikliklə əvəz etdiklərini iddia etmişlər.

A priori biliyin analitik izahı bir sıra tənqidlərə məruz qalmışdır. Xüsusilə, Kuin analitik–sintetik fərqin etibarsız olduğunu irəli sürür:

 Bütün a priori baxımdan məntiqli görünməsinə baxmayaraq, analitik və sintetik ifadələr arasında sərhəd əslində heç vaxt çəkilməmişdir. Belə bir fərqin ümumiyyətlə mövcud olması empirik əsasları olmayan bir dogmadır, empiristlərin metafizik inanc məqaləsidir. 

Quine-in bu iddiasının nə dərəcədə əsaslı olması mübahisəli qalsa da, o, a priorini analitik anlayışlar vasitəsilə izah etmə layihəsinə güclü təsir göstərmişdir.

 Zəruri və kontingent həqiqətlərlə əlaqə 
Zəruri və kontingent həqiqətlər arasındakı metafizik fərq də a priori və a posteriori biliklə əlaqələndirilmişdir.

Bir müddəa zəruri doğru hesab olunur ki, onun inkarı daxili ziddiyyət yaradır; yəni o, bütün mümkün dünyalarda doğrudur. Məsələn, “bütün subaylar evli deyil” müddəasını götürək: onun inkarı (yəni bəzi subayların evli olması) məntiqi baxımdan uyğunsuzdur, çünki “evli olmamaq” anlayışı “subay” anlayışının tərkib hissəsidir. Ziddiyyətlərin mümkün olmaması səbəbilə, öz-özünə zidd olan müddəalar zəruri olaraq yanlışdır; buna görə də belə bir müddəanın inkarı zəruri doğru hesab edilir.

Bunun əksinə olaraq, kontingent doğru olan müddəa elə bir müddəadır ki, onun inkarı daxili ziddiyyət yaratmır. Buna görə də, belə bir müddəanın bütün mümkün dünyalarda doğru olduğu deyilə bilməz. Ceyson Berin qeyd etdiyi kimi, bütün zəruri müddəaların a priori olaraq bilindiyini düşünmək məntiqli görünür, çünki “[h]issi təcrübə bizə yalnız aktual dünya haqqında və nəyin faktiki olaraq baş verdiyi barədə məlumat verə bilər; nəyin mütləq baş verməli və ya baş verməməli olduğunu isə deyə bilməz.”, §3

Kantdan sonra bəzi filosoflar apriorilik, analitiklik və zərurilik arasındakı əlaqəni son dərəcə sıx hesab etmişlər. Cerri Fodorun fikrincə, xüsusilə pozitivizm “a priori həqiqətlərin mütləq zəruri olmalı olduğunu” açıq-aydın qəbul edirdi. Kantdan etibarən analitik və sintetik müddəalar arasındakı fərq müəyyən qədər dəyişmişdir. Analitik müddəalar əsasən “mənaya görə və faktlardan asılı olmayaraq doğru” kimi qəbul edilmiş, sintetik müddəaların doğruluğunu müəyyən etmək üçün isə empirik araşdırma aparmaq, yəni dünyaya müraciət etmək zəruri sayılmışdır.

Ayrılma
Zaman keçdikcə apriorilik, analitiklik və zərurət anlayışları bir-birindən daha aydın şəkildə ayrılmışdır. Məsələn, amerikalı filosof Sol Kripke (1972) bu mövqeyə qarşı güclü arqumentlər irəli sürərək, zəruri a posteriori həqiqətlərin mövcud olduğunu iddia etmişdir.

Nümunə olaraq “su H2O-dur” təklifini (əgər doğru hesab edilərsə) götürmək olar. Kripkenin fikrincə, bu ifadə həm zəruri doğrudur, çünki su ilə H2O eyni şeydir, onlar bütün mümkün dünyalarda eynidirlər və identiklik həqiqətləri məntiqi baxımdan zəruridir; həm də a posteriori'dir, çünki bu bilik yalnız empirik tədqiqat yolu ilə əldə olunur. Kripkenin və digərlərinin bu kimi arqumentlərindən sonra filosoflar apriorilik anlayışını zərurət və analitiklik anlayışlarından daha aydın şəkildə ayırmağa meyil göstərmişlər.

Kripkenin bu terminlərə verdiyi təriflər incə məqamlar baxımından Kantın təriflərindən fərqlənir. Bu fərqləri nəzərə alaraq, Kripkenin adlandırma haqqında mübahisəli təhlilinin — yəni onun həm kontingent, həm də a priori olması fikrinin — Stefen Palmquistə görə Kantın epistemoloji çərçivəsinə ən uyğun təsnifatı “analitik a posteriori” kimi aparılmalıdır.Stefen Palmquist bu məqalələr cütlüyündə göstərir ki, kontekst çox vaxt konkret bir təklifin necə təsnif ediləcəyini müəyyən edir. Bir kontekstdə sintetik a posteriori olan təklif başqa bir kontekstdə analitik a priori ola bilər. () Aaron Sloman isə Kantın üçlü fərqləndirməsinin (analitik/sintetik, apriori/empirik və zəruri/kontingent) qısa müdafiəsini təqdim etmişdir; bu müdafiə üçüncü fərqləndirmədə “mümkün dünya semantikası”nı qəbul etmir, sadəcə olaraq bu dünyanın müəyyən cəhətlərinin fərqli ola biləcəyini nəzərdə tutur.

Apriorilik, zərurət və analitiklik arasındakı əlaqəni müəyyənləşdirmək asan deyil. Bununla belə, filosofların əksəriyyəti ən azı bu məsələdə razılaşır ki, bu fərqləndirmələr bir-biri ilə üst-üstə düşə bilsə də, anlayışlar eyni deyildir: a priori/a posteriori fərqləndirməsi epistemoloji xarakter daşıyır; analitik/sintetik fərqləndirmə linqvistik xarakterlidir; zəruri/kontingent fərqləndirməsi isə metafizik xarakter daşıyır., §2–3

Tarix

Erkən istifadələr
A priori termini latın dilində “əvvəl gələndən” (və ya daha az hərfi mənada “ilk prinsiplərdən, təcrübədən əvvəl”) mənasını verir. Bunun əksinə olaraq, a posteriori termini “sonradan gələndən” (yaxud “təcrübədən sonra”) deməkdir.

Bu terminlər Evklidin Elementlər əsərinin latınca tərcümələrində istifadə olunmuşdur. Bu əsər erkən Avropa modern dövrü ərzində dəqiq düşüncənin modeli hesab edilirdi.

A priori bilik anlayışına bənzər erkən fəlsəfi istifadə (hərçənd bu ad altında olmasa da) Platonun Meno dialoqunda təqdim etdiyi xatırlama nəzəriyyəsi ilə əlaqələndirilir. Bu nəzəriyyəyə görə, a priori bilik insan zehninə daxili, intrinsik şəkildə məxsus olan bilikdir.

XIV əsr məntiqçisi Albert Saksoniyalı həm a priori, həm də a posteriori anlayışları haqqında yazmışdır.

Erkən yeni dövrün tomist filosofu Con Serjent bu terminləri düzgün səbəblər və nəticələrlə bağlı çıxarışın istiqamətinə görə fərqləndirmişdir. Onun 1696-cı ildə yazdığı The Method to Science əsərinin III kitabının IV dərsinin 7-ci bölməsinə görə, bir şeyi a priori sübut etmək “düzgün təsirləri düzgün səmərəli səbəblərdən çıxarmaq”, a posteriori sübut etmək isə “düzgün səmərəli səbəbləri düzgün təsirlərdən çıxarmaq” deməkdir.

Q. V. Leybnits 1684-cü ildə yazdığı “Bilik, həqiqət və ideyalar haqqında düşüncələr” adlı qısa traktatında bir anlayışın mümkünlüyü üçün a priori və a posteriori meyarlar arasında fərq qoymuşdur. Tanrının mövcudluğu üçün a priori və a posteriori arqumentlər onun Monadologiya (1714) əsərində də yer alır.

Corc Berkli bu fərqləndirməni 1710-cu ildə yazdığı A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge əsərində (XXI paraqraf) izah etmişdir.

İmmanuel Kant
XVIII əsr alman filosofu İmmanuel Kant (1781) rasionalizm və empirizm nəzəriyyələrinin sintezini müdafiə etmişdir. Kant yazırdı: “Bütün idrakımız təcrübə ilə başlasa da, bundan onun təcrübədən yarandığı nəticəsi çıxmır.”

Kanta görə, a priori idrak transsendental xarakter daşıyır, yəni mümkün bütün təcrübənin formasına əsaslanır; a posteriori idrak isə empirikdir və təcrübənin məzmununa əsaslanır:

 Tamamilə mümkündür ki, bizim empirik biliyimiz həm təəssüratlar vasitəsilə qəbul etdiklərimizdən, həm də idrak qabiliyyətinin özündən təmin etdiyi elementlərdən ibarət mürəkkəb bir quruluş olsun; burada hissi təəssüratlar sadəcə olaraq imkan (səbəbin təsir yaratması üçün şərait) rolunu oynayır. 

Müasir istifadələrdən fərqli olaraq, Kant hesab edirdi ki, a priori bilik təcrübənin məzmunundan tamamilə müstəqil deyildir. O, rasionalistlərdən fərqli olaraq düşünürdü ki, saf a priori idrak — yəni empirik məzmunun qarışığı olmadan — yalnız mümkün təcrübənin şərtlərinin çıxarılmasına aiddir. Bu a priori və ya transsendental şərtlər insanın idrak qabiliyyətlərində yerləşir və nə ümumi təcrübə, nə də konkret təcrübə tərəfindən təmin olunur (baxmayaraq ki, a priori intuisiya təcrübə tərəfindən “hərəkətə gətirilə” bilər).

Kant a priorinin saf formasının deduksiyasını aparmaq üçün transsendental məntiq anlayışını irəli sürmüşdür. Məkan, zaman və səbəblilik saf a priori intuitiyalar hesab olunur. Kantın fikrincə, bu formalar insan subyektinin konstitutiv hissəsi olmasaydı, insan təcrübəsi nizamlı və qaydalı şəkildə mümkün olmazdı. Bu arqument rəsmi olaraq Kantın transsendental deduksiyası kimi tanınır və onun əsas əsəri olan Saf ağlın tənqidinin mərkəzi tezisidir.

Yohann Qotlib Fixte
Kantın ölümündən sonra bir sıra filosoflar onun fəlsəfəsini düzəltmək və genişləndirmək məqsədi güdmüş, nəticədə müxtəlif Alman idealizmi formaları yaranmışdır. Bu filosoflardan biri Yohann Qotlib Fixte idi. Onun tələbəsi (və tənqidçisi) Artur Şopenhauer Fixtəni a priori və a posteriori bilik fərqləndirməsini rədd etməkdə ittiham etmişdir:

 İstinadlar 

 Qeydlər 

 İstinadlar 

 Mənbə 















Əlavə ədəbiyyat



 .











 Xarici keçidlər 

 A priori / a posteriori – in the Philosophical Dictionary online.
 "Rationalism vs. Empiricism" – an article by Peter Markie in the Stanford Encyclopedia of Philosophy.

Kateqoriya:Epistemologiya anlayışları
Kateqoriya:Kantçılıq
Kateqoriya:Latınca fəlsəfi ifadələr
Kateqoriya:Məntiq anlayışları