Pozitiv psixologiya

Pozitiv psixologiya — pozitiv psixoloji vəziyyətlərə (məsələn, məmnuniyyət, sevinc), rifaha, pozitiv münasibətlərə töhfə verən şərait və proseslərin elmi tədqiqi.

Pozitiv psixologiyanın başlanğıcı 1998-ci ildə Martin Seliqman Amerika Psixoloqlar Assosiasiyasının prezidenti kimi bu mövzunu seçdikdən sonra psixologiyanın yeni sahəsinə çevrilməsi ilə bağlıdır. Bu, psixi xəstəliklərə diqqət yetirən və qeyri-adekvat davranış, mənfi düşüncəni vurğulayan keçmiş təcrübələrə qarşı reaksiyadır. O, Abraham Maslou və Karl Rocersin humanistik hərəkatına əsaslanır ki, bu da xoşbəxtlik, rifah və məqsədə diqqət yetirməni təşviq edir.

Pozitiv psixologiya Aristotelin "çiçəklənən", "yaxşı həyat" və ya "xoşbəxtlik" mənaları ilə ifadə olunan   anlayışı  kimi Qərb fəlsəfi ənənəsindəki anlayışlara əsaslanır. Pozitiv psixoloqlar çiçəklənməyə, subyektiv rifaha və xoşbəxtliyə töhfə verən şərait və prosesləri empirik şəkildə öyrənirlər.

Pozitiv psixoloqlar xoşbəxtliyə və subyektiv rifaha kömək edə biləcək bir sıra amilləri təklif edirlər. Məsələn, həyat yoldaşı, ailə, dostlar, həmkarlar və daha geniş şəbəkələrlə sosial əlaqələr; klublara və ya ictimai təşkilatlara üzvlük; fiziki məşq; və meditasiya təcrübəsi.  Ruhani təcrübə və dini bağlılıq rifahın yüksəldilməsi üçün digər mümkün mənbədir.

Pozitiv psixologiya təhsil, iş yeri, icma inkişafı və psixi sağlamlıqla bağlı müxtəlif sahələrdə praktik tətbiqlərə malikdir. Psixologiyanın bu sahəsi rifahı təşviq etməklə və müsbət təcrübə və xüsusiyyətləri inkişaf etdirməklə fərdlərin həyatını zənginləşdirmək məqsədi daşıyır, beləliklə, daha dolğun və mənalı həyata töhfə verir.

 Tarixi 
"Pozitiv psixologiya" termininin ilk istifadəsindən əvvəl tədqiqatçılar indi müsbət psixologiya çətiri altına daxil ediləcək mövzulara diqqət yetirirlər. Bəziləri pozitiv psixologiyaya buddizm, hinduizm və Qərb psixodinamik yanaşmaları kimi Şərq düşüncəsinin görüşü kimi baxırlar.

Qərbdə pozitiv psixologiyanın tarixi kökləri Aristotelin təlimlərinə gedib çıxır. Onun Nikomax etikası əsəri insanın çiçəklənməsinin nəzəriyyəsi və praktikasının təsviridir. O, bunu evdemoniya (hərfi mənada yaxşı ruhun vəziyyəti və ya ümumiyyətlə xoşbəxtlik, psixoloji tərbiyə kimi tərcümə olunur) adlandırır Aristotel xoşbəxtlik və rifaha nail olmaq üçün fəzilətlərin yetişdirilməsini öyrədir.

Rifah haqqında elmi araşdırmalar 1950-ci illərə təsadüf edir. Bir neçə humanist psixoloq, xüsusilə Maslou, Karl Rocers və Erix Fromm, insan xoşbəxtliyi və çiçəklənməsi ilə bağlı nəzəriyyələr və təcrübələri inkişaf etdirdilər. Daha sonralar pozitiv psixoloqlar çiçəklənmənin humanist nəzəriyyələrinə empirik dəstək tapdılar.

1984-cü ildə psixoloq Ed Diener "rifahın üç fərqli, lakin tez-tez əlaqəli komponentləri: tez-tez müsbət təsir, nadir mənfi təsir və həyatdan məmnunluq kimi idrak qiymətləndirmələri"ni ortaya qoyan subyektiv rifahın üçtərəfli modelini nəşr etdi. Bu modeldə koqnitiv, affektiv və kontekstual amillər subyektiv rifaha kömək edir. Diener və Suhun fikrincə, subyektiv rifah "hər bir insanın öz həyatı haqqında necə düşünməüi və hiss etməsinin vacibliyi fikrinə əsaslanır".

Carol Riffin altı faktorlu psixoloji rifah modeli ilk dəfə 1989-cu ildə nəşr edildi. O, özünüqəbuletmə, şəxsi inkişaf, həyatda məqsəd, ətraf mühitə yiyələnmə, muxtariyyət və başqaları ilə müsbət münasibətlərin rifah üçün çox vacib olduğunu güman edir.

Carol Ryff ilə əməkdaşlıq edən və çiçəklənmə terminini mərkəzi konsepsiya kimi istifadə edən Kori Keysə görə, psixi rifahın üç komponenti var: gedonik (yəni subyektiv və ya emosional), psixoloji və sosial rifah. Gedonik rifah rifahın emosional aspektlərinə aiddir, psixoloji və sosial rifah isə, məsələn, evdemonik rifah, bacarıqlara, qabiliyyətlərə və optimal fəaliyyətə aiddir. Zehni rifahın bu üçtərəfli modeli mədəniyyətlərarası empirik dəstək almışdır.

Pozitiv psixologiya hərəkatı ilk dəfə 1998-ci ildə Martin Seliqman tərəfindən yaradıldı. O, psixologiyanın rifah, dözümlülük və sağalma deyil, xəstəliklər, pozğunluqlar və əlilliklərə çox diqqət yetirməsindən narahat idi. O, xəstəlik və xəstəlikdən çox rifahı asanlaşdırmaq üçün əsas psixologiyanın metodoloji, elmi, elmi və təşkilati güclü tərəflərini tətbiq etməyi hədəflədi.

Bu sahə müalicəyə humanist və psixodinamik yanaşmalardan təsirlənmişdir. 
"Pozitiv psixologiya" termini 1954-cü ilə, Abraham Maslounun Motivasiya və Şəxsiyyət kitabının "Müsbət Psixologiyaya Doğru" adlı son fəsli ilə nəşr olunduğu vaxta aiddir. 1970-ci ildə nəşr olunan ikinci nəşrdə o, ön sözdə "pozitiv psixologiya çox geniş olmasa da, ən azı bu gün mövcuddur" deyərək həmin fəsli ləğv etdi. 1950-ci illərdən bəri psixoloqların sadəcə ruhi xəstəlikləri müalicə etməkdənsə, getdikcə daha çox psixi sağlamlığın təşviqinə diqqət yetirdiyinə dair əlamətlər var. Psixologiyanın başlanğıcından bu sahə "xəstəlik modeli"ndən istifadə edərək insan təcrübəsinə müraciət edərək, insanın disfunksiyasını öyrənir və müəyyən edir.

 Əsas anlayışlar 

 Əsas prinsiplər 
Martin Seliqman və Mihay Çiksentmihayi tərəfindən müəyyən edildiyi kimi, pozitiv psixologiya "həyatın bioloji, şəxsi, əlaqə, institusional, mədəni və qlobal ölçülərini özündə birləşdirən bir çox səviyyələrdə müsbət insan fəaliyyətinin və çiçəklənməsinin elmi tədqiqidir".

Pozitiv psixologiya ənənəvi problemyönümlü psixologiyanı tamamlamaq və genişləndirmək məqsədi daşıyır. Bu, müsbət hallara (məsələn, xoşbəxtlik), müsbət xüsusiyyətlərə (məsələn, istedadlar, maraqlar, xarakterin güclü tərəfləri), müsbət münasibətlərə və müsbət institutlara və bunların fiziki sağlamlığa necə tətbiq olunmasıdır.

Seliqman təklif edir ki, bir insan öz xarakterinin güclü tərəflərini inkişaf etdirməklə öz həyat rifahını yaxşılaşdıra bilər. Seliqman pozitiv psixologiyanın digər mümkün məqsədlərini müəyyən edir: uşaqların sağlam böyüməsinə imkan verən ailələr və məktəblər, məmnuniyyət və yüksək məhsuldarlığı hədəfləyən iş yerləri və başqalarına pozitiv psixologiyanı öyrətmək.

Pozitiv psixologiyanın əsas müddəası ondan ibarətdir ki, insanın hərəkətləri onun gələcəklə bağlı gözləntilərindən yaranır; bu gözləntilər bizim keçmiş təcrübələrimizdən xəbər verir.

Pozitiv psixologiya ilə məşğul olanlar, insanın subyektiv təcrübələrinə, fərdi xüsusiyyətlərinə və həyat hadisələrinə müsbət münasibət bəsləyən psixoloji müdaxilələrə cəhd edirlər. Məqsəd ümidsiz düşüncə tərzinə səbəb ola biləcək patoloji düşüncələri minimuma endirmək və həyata nikbinlik hissini inkişaf etdirməkdir. Pozitiv psixoloqlar insanın öz keçmişini qəbul etməsini, gələcəyi ilə bağlı həyəcan və nikbinliyi, indiki vəziyyətdən məmnunluq və rifah hissini təşviq etməyə çalışırlar.

 Xoşbəxtlik 
İki tərif var: Xoşbəxtlik həm həzz verən bir ruh halı, həm də zövqlü, doyumlu bir həyat yaşamaq kimi başa düşülə bilər.

 Həyat keyfiyyəti 
Həyat keyfiyyəti təkcə fiziki və psixi sağlamlığı deyil, həm də sosial-iqtisadi amilləri əhatə edən ümumi rifahı ifadə edir. Bu anlayış subyektivdir və müxtəlif mədəniyyətlərə və bölgələrə görə dəyişə bilər.

 Tədqiqat mövzuları 
Seliqman və Petersona görə pozitiv psixologiya üç məsələyə toxunur:

 Müsbət emosiyalar: bunlara keçmişdən razılıq, indiki zamanda xoşbəxtlik və gələcəyə ümid daxildir.
 Müsbət fərdi xüsusiyyətlər: bunlar fərdləri müəyyən edən güc və fəzilətlərdir.
 Müsbət institutlar: Rifahı təşviq edən və icma hissini inkişaf etdirən institutlar.Seligman, Martin E.P. "Positive Psychology Center". University of Pennsylvania.

Petersona görə, pozitiv psixoloqlar 4mövzu ilə məşğul olurlar: müsbət təcrübələr, davamlı psixoloji xüsusiyyətlər, müsbət münasibətlər və müsbət institutlar. O, həmçinin bildirir ki, bu sahədə tədqiqatçıları maraqlandıran mövzular həzz və ya axın halları, dəyərlər, güclü tərəflər, fəzilətlər, istedadlar, eləcə də bunların sosial sistemlər və institutlar tərəfindən təşviq edilməsi yollarıdır.

 İstinadlar 
Kateqoriya:Psixologiya məktəbləri
Kateqoriya:Xoşbəxtlik

 Xarici keçidlər