Azərbaycanda saray və zadəgan qadınlarının siyahısı

Azərbaycanda saray və zadəgan qadınlarının siyahısı — Azərbaycan tarixində və mədəniyyətində adı bilinən və ya bilinməyən saray və zadəgan qadınlarının siyahısı.

 Siyahı 

 İslamaqədərki dövr 
ŞəxsRoluŞəkliHaqqındaNüşabəƏfsanəvi Bərdə hökmdarı150px|framelessBir sıra tədqiqatçılar Nizaminin vətənpərvərliyindən danışarkən yeri gəldikcə Nüşabə surətindən də bəhs etmişlər, Prof. H. Araslı Nüşabə surətinə aid məqalə yazmışdır.H. Araslı – Nizaminin Nüşabə surəti, Azərbaycan gəncləri qəzeti, N.63, 1947 V. Ömərov qeyd edir ki, "Kursi Rufun məlumatına görə, İsgəndər amazonkaların hökmdarəsi Falestrislə görüşmüşdü. Falestris Qafqaz dağından tutmuş Fazis (Rioni) çayına qədərki ərazidə hökmranlıq edirmiş. Ola bilsin ki, Nizami Gəncəvinin "İsgəndərnamə" poemasındakı Bərdə hökmdarəsi Nüşabə surəti bu tarixi məlumatın təsiri altında yaradılmışdır."V. Ömərov - Qədim Azərbaycan Atropatena dövlətinin yaranması və süqutu , Səs.- 2012.- 17 avqust.- S. 15.Alban şahzadəsiPolimiyanın qızıRostovlu Dimitrinin "Müqəddəslərin həyatları" əsərinə görə, Müqəddəs Varfolomey Alban ölkəsi hökmdarı Polimiyanın ürəyinə şeytanın hakim olduğu qızını sağaldır.SatinikAlban çarının qızıAlban çarının oğlu hökmdar Artaksesin əlinə əsir düşür. Artakses çar oğlunun əvəzinə bacısını, Satinik adlı çar qızını alır və sülh bağlayaraq Erməniyyəyə qayıdır. Az bir vaxtdan sonra Satinikin atası vəfat edir və taxtını bir qəsbkar tutub, qızın qardaşını ölkədən qovur. Artaksesin Sibat adlı mürəbbisi qəsbkarı qovub, taxtı Satinikin qardaşına qaytarır, özü isə böyük qənimətlə və çoxlu əsirlərlə Erməniyyəyə qayıdır.Moisey Kalankatuklu — Alban ölkəsinin tarixi /qədim erməni dilindən təcümə akad. Z. M. Bünyadov, Bakı, 2006.Sasani şahzadəsiUrnayrın anasıGadjiev 2020, pp. 32–33.Sasani şahzadəsiUrnayrın xanımıGadjiev 2020, pp. 32–33.II Şapurun qızı idi.Sasani şahzadəsiYesuagenin xanımıII Yezdəgirdin qızı idi.Gadjiev 2021, pp. 60.Sasani şahzadəsiII Vaçenin xanımıI Firuzun bacısı və ya qardaşı/bacısı qızı idi.Gadjiev 2020, p. 32.ŞuşanikIII Vaçaqanın xanımıEhtimal edilir ki, Mamikonyanlardan idi.XançikIII Vaçaqanın qızıŞirinArran hökmdarları nəslinin mənsubu150px|framelessBəzi tədqiqatçılar Şirinin Arran hökmdarının nəslindən olduğunu iddia edirlər.HuriduxtVaraz Qriqorun xanımıİberiya şahzadəsi idi, I Vaxtanqın nəslindən gəlirdi.Yelena MehraniVaraz Qriqorun qızıErməni işxanı Qriqor Mamikonyanın xanımı idi.Sünik şahzadəsiCavanşirin birinci xanımıXosrovanuşCavanşirin ikinci xanımıHun şahzadəsiCavanşirin üçüncü xanımıSparamaI Varaz Trdatın xanımıI Varaz Trdatın yoxluğunda, 694–699-cu illərdə dövləti regent kimi idarə etmişdir. Buna səbəb oğullarının yaşca balaca olması idi. Onun digər regent Şero ilə münaqişəsi olmuşdur.

 İslamdan sonrakı dövr 
ŞəxsRoluŞəkliHaqqındaXatınBağaturun qızıƏrməniyyə hakimi Yezid ibn Asid xəzər xaqanı Bağaturun qızı ilə evlənmiş və daha sonra qız doğum edərkən ölmüşdür. Qızın zəhərlənməsindən şübhələnən atası Bağatur 762–764-cü illərdə Qafqazın cənubuna yürüş təşkil etmişdir. Ras Tarxanın başçılığı altındakı yürüşdə Albaniya, Ermənistan və İberiya dağıdılmış, Tiflis tutulmuşdur.Barthold & Golden 1978, p. 1174.Brook 2006, pp. 129–130.Sitt bint FəzlŞəddadi şahzadəsiŞəddadi hökmdarı Fəzl bin Məhəmmədin qızı idi, Şirvanşah Mənuçöhr ibn Yəzidlə evlənmiş, daha sonra onun öldürülməsində iştirak etmişdi. Mənuçöhrü qardaşı Əbu Mənsur Əli ibn Yəzid öldürmüş, daha sonra Əbu Mənsur Sittlə ailə qurmuşdu.Şəddadi şahzadəsiSalar ibn Yəzidin xanımıŞəmkuyyəŞirvanşah şahzadəsiDərbənd əmiri II Əbdülmaliklə evlənmişdir.Şirvanşah şahzadəsiQubad ibn Yəzidin qızıTürk döyüşçüsü Qaratəkinlə evlənmişdir.Məhsəti GəncəviSaray mənsublarını əyləndirən şəxs150px|framelessƏmir Əhməd, Sultan Səncər, Əmin Qorçi kimi şəxslər Məhsəti Gəncəvinin məşuqlarından bir neçəsi idi. Fars ədəbiyyatının klassiki Fərid əd-Din Əttar Səlcuq hökmdarı Sultan Səncərlə Məhsəti Gəncəvinin macəralarından yazmışdır. Məhsəti şah və əyan məclislərini əyləndirir, buynuz dolusu şərab içirdi.TamarGürcü şahzadəsi150px|frameless1111-ci ildə Şirvanşah şahzadəsi Mənüçöhrlə evlənmişdir, III Mənuçöhr daha sonra, 1120–1160-cı illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.İsmətəddinŞirvanşah şahzadəsiIII Mənuçöhrün bacısıdır, Xaqani Şirvani ona mədhiyyə ithaf etmişdir.Möminə XatunII Toğrulun və Atabəy Şəmsəddin Eldənizin xanımı150px|framelessƏvvəlcə II Toğrulun (1132–1134), daha sonra Atabəy Şəmsəddin Eldənizin (1136–1175) xanımı olmuşdur. Adına Möminə Xatun türbəsi mövcuddur.İsmət əd Din Səfvət əd-Din SəfvətDərbənd şahzadəsiDərbənd Haşimilərindəndir, ana xətti ilə Baqrationilər sülaləsinin nəslindən gəlir. I Axsitanla evlənmişdir. 1192-ci ildə Şamaxı zəlzələsində ölmüşdür.AfaqDərbənd hakiminin kəniziNizami Gəncəvi ilə evlənmişdir.Şirvanşah şahzadəsiI Axsitanın qızıEldəniz şahzadəsi Əmir Əmiran Ömərin xanımı idi. 1192-ci ildə Şamaxı zəlzələsində ölmüşdür.CəlaliyyəEldəniz şahzadəsiNaxçıvan hakimi idi.Bikə xanımI İbrahimin xanımıŞirvanşahlar türbəsində dəfn edilmişdir. I Xəlilullahın anasıdır.Teymuri şahzadəsiQara Yusifin, daha sonra I Xəlilullahın xanımıŞirvanşahlar–Teymurilər ittifaqının gücləndirilməsi üçün I Xəlilullahla evlənmişdir.Qaytaq şahzadəsiI Fərrux Yassarın xanımıQaytaq usmisi Adil bəyin bacısı idi.Şirvanşah şahzadəsiI Fərrux Yassarın qızıI Fərrux Yassarın Qaytaq usmisi Adil bəyin bacısından doğulan qızı idi. Ağqoyunlu Sultan Yaqubla evlənmişdi. Onların iki oğlu — Baysunqur və Murad Mirzə dünyaya gəlmişdir.Şirvanşah şahzadəsiII İbrahimin qızıSəfəvi hökmdarı I İsmayılla evlənmişdi. 1523-cü ildə onların Təbriz yaxınlığında dəbdəbəli toyları olmuşdur.Pərixan xanımSəfəvi şahzadəsiŞirvanşah hökmdarı II Xəlilullahla evlənmişdir.

 Xanlıqlar dövrü 
ŞəxsRoluŞəkliHaqqındaTuti BikəQuba xanı Fətəli xanın həyat yoldaşıQuba xanı Fətəli xanın xanımı olmuşdur.Xədicə BikəQuba xanı Fətəli xanın bacısıBakı xanı Məlik Məhəmməd xanın həyat yoldaşı olmuşdur..Pəricahan xanımQuba xanı Fətəli xanın qızıDərbənd hakimi, Tərki şamxalı Mehdi bəyin həyat yoldaşı.Ağabəyim ağaQarabağ xanı İbrahimxəlil xanın qızı150px|framelessQacar şahı Fətəli şahın xanımı olmuşdur."Azərbaycan qadın şairləri antologiyası", Bakı: "Avrasiya press", 2005. səh.28–29.QızxanımQarabağ vəziri Molla Pənah Vaqifin xanımıBəzi tədqiqatlarda qeyd edilir ki, Molla Pənah Vaqifin ölümü həyat yoldaşı Qızxanıma görə baş vermişdir. Molla Pənah Vaqif Qarabağ taxtına iddiaçı olan Məhəmməd bəy Sarıcalı-Cavanşir tərəfindən öldürülmüşdür. Vaqif "Qızxanımın gözəlliyi uğrunda" oğlu ilə birlikdə Cıdır düzündə öldürülərək basdırılmışdır. Yusif Vəzir Çəmənzəminli "İki od arasında" əsərində bu hadisəni və Qızxanımın sonrakı taleyini təsvir edir.MədinəQarabağ vəziri Molla Pənah Vaqifin xanımı və ya sevgilisiRəvayətə görə, Mədinə Molla Pənah Vaqiflə eşq macərası yaşamışdır. Salman Mümtazın fikrincə, Vaqifin şeir poeziyasının müəyyən bir hissəsi Mədinəyə olan sevgiyə görə formalaşmışdır.

 Çar Rusiyası dövrü 
ŞəxsRoluŞəkliHaqqındaQönçəbəyimNaxçıvanın sonuncu xanı olan Ehsan xanın qızı"Azərbaycan qadın şairləri antologiyası", Bakı: "Avrasiya press", 2005. səh.58.150px|framelessXurşidbanu NatəvanQarabağ xan sülaləsi mənsubu150px|framelessO, ailənin yeganə övladı, həm də Qarabağ xanlıqlarının sonuncu vərəsəsi olduğu üçün, onu sarayda "Dürrü yekta" (Tək inci), el arasında isə "Xan qızı" çağırırdılar.Azərbaycan SSR-nin Mərkəzi dövlət tarixi arxivi, Bakı, 1958, səh. 179–180Xanbikə xanımQarabağ xan sülaləsi mənsubu150px|framelessQəmər bəyim ŞeydaQarabağ xan sülaləsi mənsubu150px|framelessHəmidə MəmmədquluzadəQarabağ xan sülaləsi mənsubu150px|frameless

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 



 Barthold, W. & Golden, P. (1978). "K̲h̲azar". In van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, Ch. & Bosworth, C. E. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume IV: Iran–Kha. Leiden: E. J. Brill. pp. 1172–1181. doi:10.1163/1573–3912_islam_SIM_4267. OCLC 758278456.

 Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dövləti. Bakı, "Avrasiya press", 2006, 416 səh.

 Molla Pənah Vaqif. Həyatı və yaradıcılığı (kollektiv). Sənətkarın elmi pasportu–31. Bakı, "Elm və təhsil", 2022, 342 səh.
 "Molla Pənah Vaqif: sələflər və xələflər – Erkən yeni dövr əlyazmaları və Azərbaycan mədəniyyətinin tarixi problemləri" mövzusunda XV ənənəvi respublika elmi-nəzəri konfransının materialları, (Bakı, 20 oktyabr 2017), 97 s.
Kateqoriya:Azərbaycanda qadın