Qettiyer problemi

Qettiyer problemi () — epistemologiya sahəsində deskriptiv bilik anlayışının izahı ilə bağlı olan əsas fəlsəfi problemlərdən biri. Amerikalı filosof Edmund Qettiyerə aid edilən Qettiyer tipli əks-nümunələr (adətən “Qettiyer halları” adlandırılır) biliyin uzun müddət qəbul edilmiş əsaslandırılmış doğru inanc () anlayışına meydan oxuyur. JTB yanaşmasına görə bilik əsaslandırılmış doğru inanca bərabərdir; yəni hər hansı bir iddia üçün üç şərt — əsaslandırma, doğruluq və inanc — yerinə yetirilirsə, həmin iddia haqqında bilik mövcuddur. Qettiyer 1963-cü ildə dərc olunmuş “Is Justified True Belief Knowledge?” (“Əsaslandırılmış doğru inanc bilikdirmi?”) adlı üç səhifəlik məqaləsində"Is Justified True Belief Knowledge?" iki əks-nümunə vasitəsilə göstərməyə çalışır ki, elə hallar mövcuddur ki, fərdlər bir iddia ilə bağlı əsaslandırılmış və doğru inanca sahib olsalar da, yenə də həmin iddianı bilmirlər. Bunun səbəbi ondan ibarətdir ki, inanc üçün əsaslandırma mövcud olsa da, həmin əsaslandırmanı təşkil edən səbəblər sonradan yanlış çıxır. Beləliklə, Qettiyer iddia edir ki, JTB yanaşması yetərsizdir, çünki bilik üçün tələb olunan bütün zəruri və kifayət şərtləri əhatə etmir.

“Qettiyer problemi”, “Qettiyer halı” və ya hətta “Qettiyerləşdirilmiş” (Gettiered) sifəti bəzən epistemologiya sahəsində JTB yanaşmasını təkzib etməyi hədəfləyən istənilən halı təsvir etmək üçün istifadə olunur.

Qettiyerin məqaləsinə verilən cavablar çoxsaylı olmuşdur. Bəzi filosoflar onun nümunələrini qeyri-kafi əsaslandırma kimi rədd etmiş, digərləri isə JTB yanaşmasını dəyişdirməyə və bu əks-nümunələrin təsirini azaltmağa çalışmışlar. Qettiyer problemləri hətta sosioloji eksperimentlərdə də tətbiq edilmişdir; bu tədqiqatlarda müxtəlif demoqrafik qruplara aid insanların Qettiyer hallarına verdikləri intuitiv reaksiyalar öyrənilmişdir.

 Tarixi 
“Bilik”in nə olduğu sualı fəlsəfənin özü qədər qədimdir. Bu mövzunun erkən nümunələrinə Platonun dialoqlarında, xüsusilə Menon (97a–98b) və Theaetetus əsərlərində rast gəlinir. Qettiyer özü adını daşıyan bu problemi ilk dəfə irəli sürən şəxs olmamışdır; problemin mövcudluğu həm Aleksius Meynonq, həm də Bertran Rassell tərəfindən tanınmışdı. Rassell bu məsələni özünün Human Knowledge: Its Scope and Limits adlı əsərində müzakirə etmişdir.

Əslində, bu problem Orta əsrlərdən etibarən məlum idi və həm hind filosofu Dharmottara, həm də skolastik məntiqçi Mantualı Pyotr bu problemə dair nümunələr təqdim etmişdilər.

Dharmottara, Dharmakirtinin Ascertainment of Knowledge (“Biliyin müəyyənləşdirilməsi”) əsərinə  tarixli şərhində aşağıdakı iki nümunəni təqdim edir:

Qettiyerdən sonra Qərb fəlsəfəsində irəli sürülmüş bilik nəzəriyyələrinin bir çoxu Dharmottaradan əvvəl və sonra fəaliyyət göstərmiş Hind–Tibet epistemoloqları tərəfindən artıq müzakirə olunmuşdur. Xüsusilə, XIV əsrdə Qanqeşa biliyin ətraflı səbəbiyyət (kausal) nəzəriyyəsini inkişaf etdirmişdir.

Rasselin nümunəsi, dayanmış saat nümunəsi () adlanan hal, aşağıdakı kimidir: Alisa saatın üzərində ikini göstərən bir saat görür və vaxtın iki olduğunu düşünür. Həqiqətən də saat ikidir. Lakin burada bir problem var: Alisanın bilmədiyi bir fakt ondan ibarətdir ki, baxdığı saat on iki saat əvvəl dayanıb. Beləliklə, Alisa təsadüfən doğru olan və əsaslandırılmış bir inama sahibdir. Rassel bu problemə özünəməxsus bir cavab təqdim edir. Edmund Qettiyer tərəfindən problemin formalaşdırılması isə mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir, çünki bu, U. V. O. Kuayn və başqaları tərəfindən təşviq edilən fəlsəfi naturalizmin yüksəlişi dövrünə təsadüf etmiş və əsaslandırmanın eksternalist nəzəriyyələrinə doğru bir keçidin əsaslandırılması üçün istifadə olunmuşdur. Con Pollok və Cozef Kruz bildirmişlər ki, Qettiyer problemi “müasir epistemologiyanın xarakterini köklü şəkildə dəyişdirmiş” və “biliyin təhlilinə açıq və ciddi maneə yaratdığı üçün epistemologiyanın mərkəzi problemlərindən birinə çevrilmişdir”.

Elvin Plantinqa bu tarixi təhlili rədd edir:

Buna baxmayaraq, Plantinqa qəbul edir ki, Qettiyerdən əvvəl bəzi filosoflar, xüsusilə Klarens İrvinq Lyuis və Alfred Culs Ayer, bilik haqqında JTB yanaşmasını irəli sürmüşlər.

Bilik əsaslandırılmış doğru inam kimi (JTB)
Bilik haqqında JTB yanaşması iddia edir ki, bilik anlayışı konseptual olaraq əsaslandırılmış doğru inam kimi təhlil edilə bilər. Başqa sözlə, “Smit bu gün yağış yağdığını bilir” kimi cümlələrin mənası aşağıdakı şərtlər toplusu ilə izah edilə bilər; bu şərtlər biliyin mövcud olması üçün zəruri və kifayət şərtlərdir:

Bu bilik anlayışı ilk dəfə Platona aid edilsə də, Platon özü Theaitetos dialoqunda (210a) bu yanaşmaya qarşı arqumentlər irəli sürmüşdür. Məhz bu bilik anlayışı Qettiyer tərəfindən tənqid obyektinə çevrilmişdir.

Qettiyerin iki orijinal əks-nümunəsi
Qettiyer öz məqaləsində əks-nümunələrdən istifadə edərək göstərməyə çalışır ki, JTB yanaşmasına görə biliyin bütün üç şərtini — doğruluq, inam və əsaslandırmanı — ödəyən, lakin buna baxmayaraq, bilik kimi qəbul edilməyən hallar mövcuddur. Buna görə də Qettiyer iddia edir ki, onun əks-nümunələri biliyin JTB təhlilinin yanlış olduğunu və “bilik” anlayışını düzgün izah etmək üçün fərqli konseptual təhlilə ehtiyac olduğunu göstərir.

Qettiyerin nümunələri Smit adlı uydurma bir obraz üzərində qurulmuş iki əks-nümunədən ibarətdir. Hər iki nümunə iki iddiaya əsaslanır: birincisi, əsaslandırmanın məntiqi nəticə çıxarma yolu ilə qorunması; ikincisi isə bu prinsipin Smitin iddia edilən “inamına” ardıcıl şəkildə tətbiq olunmasıdır. Yəni əgər Smit P-yə inanmaqda əsaslandırılmışdırsa və P-nin doğruluğunun Q-nun doğruluğunu tələb etdiyini anlayırsa, o zaman Q-ya inanmaqda da əsaslandırılmış sayılır. Qettiyer bu əks-nümunələri “I Hal” və “II Hal” adlandırır.

I Hal

II Hal

Yalan ilkin müddəalar və ümumiləşdirilmiş Qettiyer tipli problemlər
Qettiyerin hər iki klassik nümunəsində əsaslandırılmış doğru inam, Smitin iddiaları mübahisəli olsa da, yalan ilkin inanclardan məntiqi nəticə çıxarma yolu ilə əldə edilmişdir: I halda “Cons işi alacaq”, II halda isə “Consun Fordu var”. Bu, Qettiyerə verilən erkən cavabların bəzilərini belə bir nəticəyə gətirmişdir ki, biliyin tərifi asanlıqla dəyişdirilə bilər: bilik — yalan ilkin müddəalara əsaslanmayan əsaslandırılmış doğru inamdır. Lakin burada daha maraqlı bir problem ortaya çıxır: nəticə çıxarılarkən hansı ilkin müddəaların həqiqətən doğru, hansılarının isə yanlış olduğunu necə müəyyən etmək olar? Çünki Qettiyer hallarında göründüyü kimi, ilkin müddəalar inanmaq üçün olduqca əsaslı və ehtimalən doğru ola bilər, lakin inanclı şəxs üçün naməlum olan əlavə faktorlar və məlumat çatışmazlığı mövcud ola bilər. Bu da belə bir sual yaradır: bir nəticəni möhkəmləndirməzdən əvvəl arqumentdəki bütün ilkin müddəaları “sübut etməyə” nə dərəcədə qədər getmək lazımdır?

 İstinadlar 

 Əlavə ədəbiyyat 

 Rodrigo Borges, Claudio de Almeida, and Peter D. Klein (eds.), Explaining Knowledge: New Essays on the Gettier Problem, Oxford University Press, (Oxford), 2017. 

 Alvin Goldman: "A Causal Theory of Knowing" in The Journal of Philosophy v. 64 (1967), pp. 357–372.
 Stephen Hetherington, Knowledge and the Gettier Problem, Cambridge University Press, (Cambridge), 2016.  
 Richard Kirkham, "Does the Gettier Problem Rest on a Mistake?" Mind, 93, 1984.



 Xarici keçidlər 
Text of the article

Kateqoriya:Epistemologiya