Mühakimə

Mühakimə — insanın müşahidə, təcrübə və düşüncəyə əsaslanaraq nəticə çıxarma və qərar vermə prosesi. Mühakimə həm psixoloji, həm fəlsəfi, həm də hüquqi sahələrdə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Mühakimə həm şüurlu analiz, həm də qeyri-şüuri proseslərlə müşayiət oluna bilər və insanın dünyanı qavrama, situasiyaları dəyərləndirmə və seçim etmə qabiliyyətinin əsasını təşkil edir.

Mühakimə insan düşüncəsinin əsas funksiyalarından biri kimi intellektual fəaliyyəti və davranış qərarlarını yönləndirir. Həm fərdi səviyyədə, həm də kollektiv qərarvermədə düzgün mühakimə bacarığı uğurlu nəticələr əldə etmək üçün həlledici rol oynayır.

 Psixologiyada mühakimə 
Psixologiyada mühakimə — fərdin informasiyanı emal etməsi, dəyərləndirməsi və qərara gəlməsi prosesidir. Bu sahədə mühakimə tez-tez qərarvermə ilə birlikdə öyrənilir və aşağıdakı amillərlə bağlıdır:

 Hevristikalar və önyarğılar — insanlar tez-tez məntiqdən kənar, sadələşdirilmiş qaydalardan istifadə edərək qərar verirlər. Məsələn, əlçatanlıq hevristikası, nümayəndəlik hevristikası və s.
 Qərarvermə nəzəriyyəsi — mühakimə rasionallıq, risk və qeyri-müəyyənlik şəraitində qərar qəbul etmə proseslərini əhatə edir.
 Koqnitiv önyarğılar — təsdiqləmə önyarğısı, çərçivələmə effekti və digər psixoloji faktorlar mühakiməyə təsir göstərir.

 Fəlsəfədə mühakimə 
Fəlsəfədə mühakimə anlayışı Aristoteldən başlayaraq Kant, Dekart və digər filosofların əsərlərində geniş işlənmişdir. Mühakimə burada daha çox idrakın struktur elementi kimi nəzərdən keçirilir:

 İmmanuel Kant mühakiməni insan ağlının əsas qabiliyyətlərindən biri kimi təsnif edirdi və onu "anlama gücü" ilə əlaqələndirirdi.
 Formal məntiqdə mühakimə — predmet haqqında ya təsdiq, ya da inkar bildirən düşüncə aktıdır. Ən sadə formal mühakimə hökm şəklində olur: "Bütün insanlar ölümlüdür".

 Hüquqda mühakimə 
Hüquqi mühakimə — qanunverici və ya hakim tərəfindən faktlara və qanunlara əsasən qərar çıxarılmasıdır. Burada mühakimə hüquqi presedentlər, sübutlar və hüquqi məntiqə əsaslanır. Hüquqi mühakimə həm məhkəmə qərarlarının əsasını təşkil edir, həm də hüquqi interpretasiyalar zamanı tətbiq olunur.

 İstinadlar 

 Əlavə ədəbiyyat 


Kateqoriya:Mühakimə