Perspektiv nəzəriyyəsi

Perspektiv nəzəriyyəsi — davranış iqtisadiyyatında insanların ehtimalları məlum olan variantlar arasından seçim edərkən necə riskli qərarlar qəbul etdiyini təsvir edən iqtisadi nəzəriyyə.

Perspektiv nəzəriyyəsi insanların müxtəlif nəticələrin ehtimalları məlum olan alternativlər arasında necə seçim etmələrini təsvir edir. Hər bir mümkün nəticənin müəyyən bir baş vermə ehtimalı və hər bir insanın subyektiv olaraq təyin etdiyi bir dəyəri var. Dəyərlər müsbət və ya mənfi ola bilər. Sonuncu halda, dəyərlər bir insan üçün itkilərdir. Perspektiv nəzəriyyəsi subyektivliyi vurğulayır və insanların alternativlərin aşağı ehtimallarını həddən artıq qiymətləndirməyə və yüksək ehtimalları aşağı qiymətləndirməyə meylli olduğunu bildirir. Nəzəriyyə bildirir ki, insanlar müəyyən evristik üsullardan istifadə edərək potensial qazanc və itkilərə əsaslanaraq qərarlar qəbul edirlər. Eyni zamanda, nəzəriyyə təsviri xarakter daşıyır: o, məlum qazanc və itkilərin məlum ehtimallarından irəli gələn optimal qərarları deyil, real həyatda qəbul edilən qərarları modelləşdirir.

 Tarixi 
Perspektiv nəzəriyyəsinin müəllifləri Daniel Kaneman və Amos Tverskidir. Onların “Perspektiv nəzəriyyəsi: Risk altında qərarın təhlili” adlı məqaləsi 1979-cu ildə nəşr edilmiş və nəzəriyyənin ətraflı təqdimatı verilmiş, sonradan onlar nəzəriyyələrini təkmilləşdirmiş və 1992-ci ildə “Prospect Theorys” məqaləsində aydınlıq gətirmişlər. Müəlliflər empirik müşahidələrə və sübutlara əsaslanaraq, insanların itkiləri və qazancları necə qiymətləndirdiklərini təsvir edirlər. Orijinal tərtibatda "perspektiv" termini lotereyaya aiddir.

Perspektiv nəzəriyyəsinə görə Kaneman 2002-ci ildə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatını aldı.

Kaneman və Tverskinin ilkin əsərində metodoloji qüsurlar var idi. 2020-ci ildə müxtəlif ölkələrdən və mədəniyyətlərdən (19 ölkənin sakinləri, 13 dildə danışan) 4098 nəfərdən ibarət nümunədə perspektiv nəzəriyyəsinin tapıntılarını təsdiqləyən keyfiyyətli tədqiqatın nəticələri dərc olundu.

Davranış iqtisadiyyatı öz inkişafına perspektiv nəzəriyyəsinin yaranmasından çox illər əvvəl başlamışdır.

Perspektiv əvvəl onun yerini gözlənilən faydalılıq nəzəriyyəsi tuturdu, onun əsasını 1944-cü ildə Oyunlar nəzəriyyəsi və iqtisadi davranış monoqrafiyasını nəşr etdirən Con fon Neymann və Oskar Morqenştern qoymuşdular.

Gözlənilən faydalılıq nəzəriyyəsi çatışmazlıqlarına görə tənqid edilmişdir. O, məsələn, riskdən imtina fenomenini nəzərə almır. Riskdən qaçmaq insanların kiçik ehtimalları həddən artıq qiymətləndirməsi və böyük ehtimalları aşağı qiymətləndirməsinin nəticəsidir. Gözlənilən faydalılıq nəzəriyyəsi bu fenomeni nəzərə almır.

Tutaq ki, iki nəfərin sərvəti eyni, yəni 1 milyon dollardır. Gözlənilən faydalılıq nəzəriyyəsi deyir ki, əgər belədirsə, hər ikisi eyni dərəcədə xoşbəxt olmalıdır. Bununla belə, ola bilər ki, birinci şəxs 1 milyon dollar itirdikdən sonra (yəni əvvəl 2 milyon dolları var idi), ikinci şəxs isə əvvəlcə cəmi 500 dolları olub, sonradan 999.500 dollar qazandıqdan sonra 1 milyon dolları olub. Təbii ki, onlar eyni dərəcədə xoşbəxt ola bilməzlər.

Gözlənilən faydalılıq nəzəriyyəsi belə halları nəzərə almır, sadəcə olaraq xoşbəxtliyi müəyyən bir pulun miqdarı ilə bərabərləşdirir. Perspektiv nəzəriyyəsi isə bu səhvi düzəltdi və buna görə də real vəziyyətlərin modelləşdirilməsində daha yaxşı dəqiqliyinə görə ön plana çıxdı.

 Nəzəriyyənin modeli 
Nəzəriyyə əsasən redaktə (editing) və qiymətləndirmə (evaluation) olmaqla iki mərhələyə bölünür. Birincidə, qiymətləndirmə mərhələsinin daha sadə olmasına imkan vermək üçün bəzi evristik müşahidələrdən sonra müxtəlif seçimlər edilir. Zərərlərin və qazancların subyektiv dəyərinin təxminləri bəzi istinad nöqtəsinə nisbətən verilir. Bu nöqtədən keçən subyektiv qiymət funksiyası s şəkilli formaya malikdir. Bu funksiyada alternativlər redaktə mərhələsində sıralanır. Zərər zonasında funksiya daha kəskin şəkildə aşağı enir. Bu asimmetriya insanların oxşar qazanclara nisbətən itkilərə daha həssas olması ilə izah olunur ( zərərdən çəkinmə ). İqtisadiyyatda müşahidə olunan bəzi davranış növləri, məsələn , mənfəət və ya itkilər ("əks effekti" adlanır) halında riskdən yayınma / risk axtarışının geri çevrilməsi və ya risk nəzəriyyəsi əsasında izah edilə bilər.

Kaneman və Tverskinin qiymətləndirmə mərhələsində istifadə üçün təklif etdiyi düstur aşağıdakı kimidir:

Bu düstur hər bir mümkün alternativin dəyərlərini (faydalılığını) hesablayır. Ən böyük dəyərə malik olan alternativ son nəticədə şəxs tərəfindən üstünlük verilən variant kimi seçilir.

İzahat: deyək ki, alternativlər -dır,  mümkün nəticələrdir, hər bir nəticənin  öz ehtimalı var  .  — dəyər funksiyasının üfüqi oxundakı nəticənin dəyəridir (zərər/mənfəət oxu) və  - dəyər funksiyasının özü. Funksiya  — ehtimal korreksiyası funksiyasıdır (və ya subyektiv ehtimal funksiyası), bu o deməkdir ki, insanlar böyük ehtimalları az qiymətləndirir, lakin kiçik ehtimalları çox qiymətləndirirlər.

 Ədəbiyyat 






 İstinadlar 
Kateqoriya:Psixologiya nəzəriyyələri
Kateqoriya:Motivasiya
Kateqoriya:Davranış iqtisadiyyatı

Kateqoriya:İqtisadi terminlər