Pedofiliya

Pedofiliya (amerikan və britaniya ingilis dilində fərqli olaraq pedophilia/paedophilia kimi yazılır) — yetkin bir insanın və ya böyük yeniyetmənin yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlara qarşı cinsi cazibə hiss etməsi ilə xarakterizə olunan bir psixi vəziyyət. Qızlarda yetkinlik dövrü adətən 10 və ya 11 yaşında, oğlanlarda isə 11 və ya 12 yaşında başlayır, lakin psixiatriyada istifadə olunan diaqnostik meyarlara görə pedofiliya üçün yetkinlik yaşı həddi 13 yaşa qədər uzadılır. Bu pozuntusu olan şəxslər çox vaxt pedofil(lər) adlandırılır.
Pedofiliya bir parafiliya növüdür. Formal diaqnostik sistemlərin son versiyalarında, məsələn, DSM-5 və ICD-11-də “pedofiliya” ilə “pedofil pozuntusu” (pedophilic disorder) arasında fərq qoyulur. Pedofilik pozuntu, pedofilik cazibə ilə yanaşı ya subyektiv narahatlıq, ya da interpersonal çətinliklərin olması və ya həmin cazibəyə uyğun davranışın gerçəkləşdirilməsi ilə xarakterizə olunur. DSM-5-ə görə, bu diaqnozun qoyulması üçün şəxs ən azı 16 yaşında olmalı və cinsi cazibə duyduğu yetkinlik yaşına çatmamış uşaqdan ən azı 5 yaş böyük olmalıdır. Oxşar şəkildə, ICD-11 yetkinlik yaşından sonrakı, yaş fərqi az olan uşaqlar arasındakı cinsi davranışları bu kateqoriyaya daxil etmir. DSM həmçinin bu cazibə nümunəsinin ən azı 6 ay davam etməsini tələb edir, lakin ICD-də belə bir müddət şərti yoxdur. Bundan əlavə, ICD meyarları dəqiq xronoloji yaş həddi müəyyən etmir.

Gündəlik istifadə zamanı “pedofiliya” sözü çox vaxt uşaqlara olan istənilən cinsi marağa və ya uşaq istismarı (child sexual abuse) aktına, həmçinin fiziki və ya zehni inkişaf səviyyəsindən asılı olmayaraq, yerli cinsi razılıq yaşı və ya hüquqi yetkinlik yaşından aşağı olan minderlərin cinsi cəlbediciliyinə aid edilir. Bu istifadə forması yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlara yönəlmiş cinsi cazibəni uşaq seksual istismarı ilə qarışdırır və prepubescent (yetkinlikdən əvvəlki), pubescent (yetkinlik dövründəki) və post-pubescent (yetkinlikdən sonrakı) yeniyetmələrə olan cinsi maraq arasında fərqi nəzərə almır.

Bəzi uşaq istismarı edən şəxslər pedofil ola bilər, lakin uşaq seksual istismarı törədən şəxslər yalnız o halda pedofil sayılırlar ki, onların əsas və ya yalnızca yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlara qarşı cinsi marağı olsun. Eyni zamanda, bir çox pedofillər heç vaxt uşaqlara qarşı zorakı yaxud istismar xarakterli davranış göstərmirlər.

Pedofiliya ilk dəfə XIX əsrin sonlarında rəsmi şəkildə müəyyənləşdirilmiş və adlandırılmışdır. Bu sahədə əhəmiyyətli elmi tədqiqatlar əsasən 1980-ci illərdən sonra genişlənmişdir. Halların çoxunda kişilər arasında müşahidə edilsə də, bu pozuntu qadınlarda da mövcuddur, və tədqiqatçılar mövcud statistik göstəricilərin qadın pedofillərin real sayını tam əks etdirmədiyini ehtimal edirlər.

Pedofiliya üçün tam müalicə üsulu mövcud deyil, lakin bəzi terapevtik müdaxilələr şəxsin uşaq istismarı törətmə ehtimalını azaltmağa kömək edə bilər. Pedofiliyanın dəqiq səbəbləri hələ qəti şəkildə müəyyən edilməyib. Bəzi araşdırmalar göstərir ki, uşaq istismarı edən pedofillərdə bu pozuntu müxtəlif nevroloji anomaliyalar və psixoloji patologiyalarla əlaqəli ola bilər.

 Etimologiya və təriflər 

“Pedofiliya” sözü yunan dilindəki  (paîs, paidós – “uşaq”) və  (philía – “dostluq sevgisi”, “sevgi”) sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Alman dilində  termini ilk dəfə 1830-cu illərdə Qədim Yunanıstanda pederastiya tədqiqatçıları arasında işlədilməyə başlamışdır. 1890-cı illərdən sonra isə bu termin məhkəmə-tibbi elmdə istifadə olunmağa başlamışdır. Bu, xüsusilə Riçard fon Krafft-Ebinqin 1896-cı ildə nəşr etdiyi Psychopathia Sexualis əsərində “paedophilia erotica” ifadəsini işlətməsindən sonra yayılmışdır. Krafft-Ebinq pedofiliya terminindən ilk dəfə olaraq cinsi yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlara yönəlmiş seksual cazibəni təsvir etmək üçün istifadə etmişdir və pubescent (yetkinlik dövründə olan) uşaqları bu anlayışdan kənarda saxlamışdır. 1895-ci ildə ingilis dilində “pedophily” sözü alman dilindəki “pädophilie” sözünün tərcüməsi kimi istifadə olunmuşdur.

1945-ci ilə qədər “pedofiliya” termini çox az hallarda istifadə olunurdu, lakin 1950-ci ildən sonra tibbi sənədlərdə görünməyə başlamışdır. 1950–1980-ci illər arasında bu termin kütləvi informasiya vasitələrində getdikcə daha çox işlədilməyə başlamışdır.

“İnfantofiliya” (və ya “nepiofiliya”) pedofiliyanın bir alt növüdür; bu termin xüsusilə 5 yaşdan aşağı uşaqlara (körpələr və yeni yeriməyə başlayan uşaqlara) qarşı seksual meyli ifadə etmək üçün işlədilir. Bu termin bəzən yunan dilindəki  (népios – “körpə”, “uşaq”, “danışmayan”) sözündən götürülmüş “nepiofiliya” kimi də qeyd olunur, lakin akademik ədəbiyyatda nadir hallarda istifadə edilir.

“Hebephiliya” isə əsas və ya yalnız 11–14 yaşlı, pubertat dövründə olan uşaqlara qarşı cinsi marağı ifadə edir. DSM-5 (Amerika Psixiatriya Assosiasiyasının diaqnostik sistemi) hebephiliyanı ayrıca diaqnoz kimi təqdim etmir. Hərçənd tədqiqatlar hebephiliyanın pedofiliyadan ayrı bir fenomen olduğunu göstərir, ICD-10 (ÜST-ün xəstəlik təsnifatı) pedofiliya anlayışına erkən pubertal yaşı da daxil edir və bu, iki anlayış arasında fiziki inkişaf baxımından qismən üst-üstə düşməni əhatə edir.

Hebefiliyadan əlavə, bəzi tədqiqatçılar pedofiliyadan tam və ya qismən fərqlənən digər kateqoriyalar da təklif etmişlər; bunlara “pedohebephiliya” (pedofiliya və hebefiliyanın kombinasiyası) və “ephebofiliya” (lakin ephebofiliya patoloji sayılmır) daxildir.

 Əlamətlər və simptomlar 

 İnkişaf 
Pedofiliya yetkinlik dövründən əvvəl və ya bu dövrdə ortaya çıxır və zamanla sabit qalır. Bu, insan tərəfindən seçilən deyil, öz-özünə aşkar edilən bir haldır. Bu səbəblərə görə pedofiliya, heteroseksual və ya homoseksual orientasiyaya fenomenoloji olaraq bənzər, cinsi üstünlüklə bağlı bir pozğunluq kimi təsvir edilmişdir. Bununla belə, bu müşahidələr pedofiliyaya psixi pozğunluq kimi yanaşılmasına mane olmur, çünki pedofilik hərəkətlər zərər verir və psixi sağlamlıq mütəxəssisləri bəzən pedofillərə uşaqlara zərər verməkdən çəkinməkdə kömək edə bilirlər.

Amerika Psixiatriya Assosiasiyasının çap olunmuş DSM-5 bələdçisində istifadə olunan terminologiyanın yanlış şərh edilməsinə cavab olaraq — yəni orada parafiliya ilə "parafilik pozğunluq" arasında fərq qoyulur və bu da "pedofiliya" və "pedofilik pozğunluq" kimi iki ayrı termin yaradır — assosiasiya belə açıqlama vermişdir: "'Cinsi orientasiya' termini pedofilik pozğunluğun diaqnostik meyarlarında istifadə olunmur və DSM-5 mətnində onun işlədilməsi səhvdir, bu mətn 'cinsi maraq' kimi düzəldilməlidir." Onlar əlavə etmişlər ki, "Əslində APA pedofilik pozğunluğu 'parafiliya' hesab edir, 'cinsi orientasiya' deyil. Bu səhv DSM-5-in elektron versiyasında və növbəti çapında düzəldiləcək." Həmçinin bildirdilər ki, uşaqlara və yeniyetmələrə qarşı cinsi istismar edənlərin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsini qətiyyətlə dəstəkləyirlər və "gələcək istismar hallarının qarşısını almaq məqsədilə pedofilik pozğunluğu olan şəxslər üçün müalicələrin inkişaf etdirilməsi səylərini də dəstəkləyirik".

 Komorbidlik və şəxsiyyət xüsusiyyətləri 
Uşaq istismarı edən pedofillər üzərində aparılan tədqiqatlar tez-tez bunun digər psixopatologiyalarla — məsələn, aşağı özünəhörmətlə, depressiya, narahatlıq və şəxsiyyət problemləri ilə birlikdə görüldüyünü qeyd edir. Bunların pedofiliyanın birbaşa xüsusiyyəti, seçim qərəzinin nəticəsi və ya seksual cinayətkar kimi tanınma nəticəsində yaranan nəticə olub-olmadığı aydın deyil. Ədəbiyyatın bir icmalı belə nəticəyə gəlmişdir ki, pedofillərdə şəxsiyyətlə bağlı dəyişikliklər və psixopatologiya üzrə aparılmış tədqiqatlar metodoloji cəhətdən çox vaxt düzgün deyil; bunun səbəblərindən biri pedofillərlə uşaq istismarı edənlərin qarışdırılması, digər səbəb isə pedofillərin cəmiyyət daxilindən reprezentativ nümunə kimi əldə edilməsinin çətinliyidir.Okami, P. & Goldberg, A. (1992). "Personality Correlates of Pedophilia: Are They Reliable Indicators?", Journal of Sex Research, Vol. 29, No. 3, pp. 297–328. "For example, because an unknown percentage of true pedophiles may never act on their impulses or may never be arrested, forensic samples of sex offenders against minors clearly do not represent the population of "pedophiles", and many such persons apparently do not even belong to the population of "pedophiles"." Seto (2004) qeyd edir ki, klinik mühitdə mövcud olan pedofillər çox güman ki, ya cinsi maraqları səbəbilə yaşadıqları daxili narahatlıq, ya da digərlərinin təzyiqi nəticəsində oradadırlar. Bu isə onların psixoloji problemlər göstərmə ehtimalını artırır. Eyni şəkildə, islah müəssisələrindən götürülən pedofillər cinayətə görə məhkum olduqları üçün anti-sosial xüsusiyyətlər göstərməyə daha meylli ola bilərlər.

Kohen və başqalarının (2002) araşdırmasına görə, pedofiliya diaqnoz kriteriyalarına uyğun gələn uşaq istismarcılarında özünüqavrama və interpersonal funksionalıqda pozulmalar müşahidə edilmişdir və müəlliflər bunun pedofilik hərəkətlərə motivasiya yarada biləcəyini bildirmişlər. Araşdırmada pedofilik cinayətkarlar sağlam nəzarət qrupları ilə müqayisədə yüksək psixopatiya və idrak təhrifləri göstərirdilər. Bu da onların cinayət davranışını nəzarətdə saxlaya bilməmələri ilə əlaqələndirilmişdir. 2009 və 2012-ci illərdə aparılan tədqiqatlar göstərmişdir ki, pedofil olmayan uşaq istismarcıları psixopatiya əlamətləri göstərirdilər, lakin pedofillər göstərmirdilər. 

Vilson və Koks (1983) pedofil klub üzvlərinin xüsusiyyətlərini araşdırmışdır. Pedofillərlə nəzarət qrupu arasında ən böyük fərq introversiya göstəricilərində olmuşdur – pedofillər daha çox utancaqlıq, həssaslıq və depressiya göstərirdilər. Onlar həmçinin nevrotizm və psixotizm üzrə daha yüksək nəticələr əldə etmişlər, lakin bu, onları bütöv bir qrup olaraq patoloji etmirdi. Müəlliflər xəbərdarlıq edirlər ki, "səbəb və nəticəni ayırd etmək çətindir. Biz deyə bilmərik ki, pedofillər yüksək introversiyaya görə uşaqlara tərəf yönəlirlər, çünki uşaqların yoldaşlığı onlara böyüklərinkindən daha az hədələyici görünür, yoxsa onların sosial təcridi cəmiyyətin bu üstünlüyə qarşı göstərdiyi qınaq və düşmənlikdən irəli gəlir" (s. 324). Klinik olmayan bir sorğuda pedofillərin 46%-i bildirmişdir ki, cinsi maraqları ilə bağlı səbəblərə görə ciddi şəkildə intihar etməyi düşünüblər, 32%-i bunu planlaşdırıb və 13%-i artıq cəhd edib.

 Sebəblər 
Pedofiliyanın dəqiq səbəbləri məlum deyil, lakin çoxfaktorlu hesab olunur; biologiya, psixologiya və sosial amillərin kombinasiyası ilə bağlı ola bilər. Tədqiqatlar göstərir ki, pedofiliya ilə əlaqəli bəzi bioloji göstəricilər mövcuddur, məsələn, neyroinkişaf fərqləri, prenatal hormon təsirləri və erkən beyin zədələnmələri. Bəzi nevroloji araşdırmalar göstərir ki, pedofillərdə beyin strukturlarında (xüsusilə frontal lob, amigdala və beyin ağ maddəsində) fərqlər mövcuddur.

Pedofiliya keçmişdə yaşanan travmalarla, xüsusilə də uşaqlıqda seksual və ya emosional zorakılıqla əlaqələndirilmişdir, lakin bu, bütün pedofillərə aid edilə bilməz və səbəb-nəticə əlaqəsi kimi sübuta yetirilməmişdir.

 Patofiziologiya 

Pedofiliyanın patofiziologiyası beyində struktur və funksional fərqlərlə əlaqədar öyrənilmişdir. Məsələn, bəzi tədqiqatlarda pedofillərdə beyin ağ maddəsinin və boz maddəsinin həcmi azalmış, həmçinin frontal lob bölgəsində fəaliyyət dəyişiklikləri müşahidə edilmişdir.

Fonksiyonel MRT (fMRI) tədqiqatları göstərmişdir ki, pedofillər uşaqlarla bağlı vizual stimullara baxarkən həmin beyin bölgələrində aktivlik artımı yaşayırlar — xüsusilə də limbik sistem, orbitofrontal korteks və ventral striatumda.

Neyroendokrin sistemlə bağlı araşdırmalar da pedofillərdə testosteron, serotonin və dopamin kimi hormon və neyrotransmitterlərin tənzimlənməsində fərqlər ola biləcəyini göstərir, lakin nəticələr yekdil deyil.

Uşaq pornoqrafiyası
Uşaq pornoqrafiyasının istehlakı, bir uşağa qarşı cinsi zorakılıq törətməkdən daha etibarlı şəkildə pedofiliyanın göstəricisi hesab olunur, baxmayaraq ki, bəzi pedofil olmayan şəxslər də uşaq pornoqrafiyasına baxırlar. Son tədqiqatlar göstərir ki, uşaq pornoqrafiyasının erkən yaşda istehlakı gələcəkdə pedofilik maraqların yaranmasına səbəb ola bilər.

Uşaq pornoqrafiyasından istifadə məqsədləri müxtəlif ola bilər – şəxsi seksual zövq üçün, digər kolleksiyaçılarla mübadilə üçün, yaxud uşaqları gələcəkdə zorakılığa hazırlamaq məqsədilə uşağın cinsi manipulyasiyası prosesinin bir hissəsi kimi.

Pedofilik meyilli uşaq pornoqrafiyası istifadəçiləri çox zaman bu materialları yaşa, cinsə, cinsi fəaliyyətə və fantaziyaya görə toplayır, təsnif edir və etiketləyirlər. FBI agenti Ken Lanning bildirir ki, “pornoqrafiya kolleksiyası” sadəcə baxmaq demək deyil, onu saxlamaq, qorumaq və o materialların insanın ən güclü seksual fantaziyalarını təsdiqləməsi deməkdir. Lanningə görə, bu kolleksiya cinayətkarın nə etmək istədiyini göstərən ən yaxşı göstəricidir, lakin bu, onun mütləq bunu edəcəyi mənasına gəlmir.

Tədqiqatçılar Taylor və Quayle qeyd edirlər ki, belə şəxslər çox vaxt anonim internet icmalarında iştirak edir və bu icmalarda öz kolleksiyalarını genişləndirmək üçün material mübadiləsi aparırlar.

 Səbəblər 
Pedofiliyanın səbəbləri tam şəkildə müəyyənləşdirilməmişdir və çoxfaktorludur; genetik, neyroanatomik, hormonal, ətraf mühit və sosial psixoloji amillərin kompleks qarşılıqlı təsirindən qaynaqlana bilər.Tədqiqatçılar bildirirlər ki, pedofiliya digər cinsi orientasiyalar kimi erkən formalaşır, lakin bunun inkişafına bioloji və sosial faktorların kombinasiyası təsir edə bilər.

Bir çox neyroimicinq tədqiqatları göstərir ki, pedofiliya ilə bağlı şəxslərdə beyin strukturu və funksiyalarında fərqliliklər müşahidə olunur, xüsusilə limbik sistem, amigdala, orbitofrontal korteks və ağ maddə liflərində. Bununla belə, bu dəyişikliklərin səbəb və ya nəticə olduğu hələ aydın deyil. Bəzi tədqiqatlar ana bətnində testosteron səviyyəsi, hamiləlik zamanı endokrin təsirlər və doğuş travmalarının pedofilik inkişafla əlaqəsi ola biləcəyini irəli sürür.

Pedofillərin böyük bir qismində solaxaylıq və ya qeyri-dominant əl istifadə etmə hallarının daha yüksək olduğu da müəyyən edilib, bu da erkən neyroinkişaf proseslərinin rolunu ehtimal etdirir.

Pedofiliya ilə əlaqəli şəxslərdə uşaq yaşlarında ailə problemləri, emosional boşluq, valideyn diqqətinin çatışmazlığı və ya psixoloji travmalar müşahidə olunmuşdur.

Valideynlərlə münasibətlərin zəifliyi, uşağın yetkinləşmə prosesində sosial və emosional bacarıqların inkişafına mənfi təsir göstərir, bu da yaşlılar və ya həmyaşıdlar ilə münasibət qurma çətinliyi yarada bilər.

Tədqiqatlar göstərir ki, pedofil şəxslər tez-tez yalnızlıq, aşağı özünə qiymət və sosial izolyasiya ilə qarşılaşırlar. Bu hallar onların uşaqlara yönəlmiş cinsi maraqlarını gücləndirə bilər.

 Uşaq travmaları və istismar 
Bəzi pedofil şəxslərin uşaqlıq dövründə fiziki, emosional və ya cinsi istismara məruz qalması onların cinsi inkişafını dəyişdirə və pedofiliya ilə əlaqəli davranışlara təsir göstərə bilər.

Buna baxmayaraq, bütün pedofil şəxslərin uşaqlıqda istismara məruz qaldığı doğru deyil; statistikalar göstərir ki, pedofiliya ilə istismara məruz qalmaq arasında müəyyən korrelyasiya olsa da, səbəb-nəticə əlaqəsi hər zaman mövcud deyil.Uşaq travmaları pedofil davranışların inkişafına şərait yarada bilər, lakin bu, yalnız bir risk faktoru kimi qiymətləndirilir və pedofiliyanın bütün hallarında mütləq səbəb deyil.

 Genetik və hormonal faktorlar 
Bəzi tədqiqatlar pedofiliyanın inkişafında genetik meyllərin rolunu araşdırır. Qohumluq və ikiz tədqiqatları göstərir ki, bioloji faktorlar cinsi davranış və maraqların müəyyən qədər irsi ola biləcəyini göstərir.

Hormonal faktorlar da pedofiliya ilə əlaqəli ola bilər. Xüsusilə androjen səviyyəsi, prenatal hormon təsirləri və cinsi inkişaf hormonlarındakı dəyişikliklər pedofil maraqların formalaşmasında potensial rol oynaya bilər. Hormon səviyyəsindəki fərqliliklər beyin inkişafına təsir göstərə və nəticədə cinsi seçim və maraqların istiqamətini dəyişdirə bilər.Buna baxmayaraq, genetik və hormonal faktorlar pedofiliyanın tək və yeganə səbəbi deyil; onlar digər bioloji, psixososial və mühit faktorları ilə qarşılıqlı təsir göstərərək cinsi maraqların formalaşmasına təsir edə bilər.

 Beyin strukturu və neyrobiologiya 
Bir sıra tədqiqatlar pedofiliyanın neyrobioloji əsaslarını araşdırmışdır. MRI və digər neuroimaging texnologiyaları göstərir ki, pedofilik şəxslərdə bəzi beyin strukturlarında fərqliliklər mövcuddur, xüsusilə aşağı ağ maddə həcmi, amiqdala və ön-çatqı (prefrontal) sahələrdə dəyişikliklər.

Bu dəyişikliklər hisslərin tənzimlənməsi, empatiya və davranışın nəzarətində çətinliklərlə əlaqəli ola bilər, pedofil maraqların və davranışların formalaşmasına təsir göstərə bilər.

Beyin strukturu ilə bağlı müşahidələr həm pedofilik, həm də hebeofilik fərdlərdə müəyyən oxşarlıqlar göstərmişdir, bu da cinsi seçim və yaşa bağlı maraqların neyrobioloji komponentlərini göstərir.

Bundan əlavə, funksional MRI (fMRI) tədqiqatları pedofilik kişilərin cinsi stimullara reaksiya verdikdə beynin motivasiya və mükafat sistemlərinin aktivliyində fərqliliklər olduğunu göstərmişdir. Bu, pedofil maraqların yalnız davranışla deyil, həm də beyin fəaliyyətinin fərqli nümunələri ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Neyrobioloji tapıntılar pedofiliyanın bioloji, genetik və hormonal təsirlərlə qarşılıqlı əlaqədə formalaşan kompleks bir vəziyyət olduğunu təsdiqləyir. Bununla belə, beyin strukturu fərqlilikləri hər zaman davranışın hüquqi və etik baxımdan pozulmasına səbəb olmur; onlar yalnız mümkün risk faktorları kimi qiymətləndirilir.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 


 Virtuous Pedophiles, online support for non-offending pedophiles working to remain offence-free
 HelpWantedPrevention.org, an online self-help course from Johns Hopkins University for managing attraction to children

Kateqoriya:Pedofiliya
Kateqoriya:Parafiliyalar
Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq
Kateqoriya:Uşaq zorakılığı