Vergi kateqoriyası

Vergi kateqoriyası  — müəyyən gəlir səviyyələrinə uyğun tətbiq olunan vergi dərəcəsini ifadə edən bir anlayış. Bu sistem, fərqli gəlir səviyyələrinə malik vergi ödəyicilərinin müxtəlif faizlərlə vergi ödəməsini təmin etmək üçün tətbiq olunur və proqressiv vergi sisteminin əsas mexanizmlərindən biridir. Vergi kateqoriyaları, adətən, artan gəlir səviyyələrinə uyğun olaraq artan vergi faizlərini əhatə edir. Bu sistemdə vergi ödəyicisinin bütün gəliri eyni dərəcə ilə vergiyə cəlb olunmur; əksinə, gəlirin müəyyən hissələri müxtəlif kateqoriyalara bölünərək hər biri üçün uyğun vergi dərəcəsi tətbiq olunur. Bu səbəbdən vergi yükü gəlirdən asılı olaraq dəyişir.

 Proqressivlik prinsipi 
Vergi kateqoriyaları sistemi, adətən, proqressiv vergi modelinə əsaslanır. Bu modelə görə, gəliri az olan şəxslər aşağı vergi dərəcəsi ilə, gəliri yüksək olan şəxslər isə daha yüksək vergi dərəcəsi ilə vergiyə cəlb edilir. Bu sistem sosial ədalətin təmin olunmasına xidmət edir və gəlir bərabərsizliyinin azaldılmasına yönəlib.

 Hesablama qaydası 
Vergi kateqoriyası tətbiq edilərkən ümumi gəlir müxtəlif intervallara (məsələn, 0–10,000 AZN, 10,001–20,000 AZN və s.) bölünür. Hər interval üçün fərqli vergi dərəcəsi təyin olunur. Bu zaman "marjinal vergi dərəcəsi" (son gəlir hissəsinə tətbiq olunan faiz) və "orta vergi dərəcəsi" (ümumi gəlirə tətbiq olunan ümumi faiz) anlayışları istifadə olunur.

 Beynəlxalq təcrübə 
Vergi kateqoriyaları bir çox ölkələrdə fərqli formalarda tətbiq olunur. Məsələn, ABŞ-da federal gəlir vergisi sistemi 7 əsas vergi kateqoriyasına bölünür, Almaniyada vergi dərəcələri tədricən artır, lakin müəyyən gəlir səviyyəsindən sonra sabitləşir. Skandinaviya ölkələrində isə həm gəlir vergisi, həm də sosial təminat haqları yüksək proqressivliklə tətbiq olunur.

 Azərbaycan təcrübəsi 
Azərbaycanda fiziki şəxslərin gəlir vergisi proqressiv şəkildə hesablanır. Məsələn, müəyyən bir məbləğədək olan aylıq gəlirə 14% vergi tətbiq olunduğu halda, bu həddi aşan məbləğə 25% vergi tətbiq edilir. Bu yanaşma sosial bərabərliyin təmin olunmasına yönəlmişdir.

 Həmçinin bax 
 Proqressiv vergi
 Gəlir vergisi
 Marjinal vergi dərəcəsi
 Orta vergi dərəcəsi
 Vergitutma prinsipləri

 İstinadlar 

Kateqoriya:Vergi terminləri
Kateqoriya:İqtisadi siyasət
Kateqoriya:Vergi sistemi