Evrika (ifadə)

Evrika (, tərc. "Tapdım!") – kəşf və ya ixtiranı qeyd etmək üçün həyəcanla işlədilən ifadə. Bu, qədim yunan riyaziyyatçısı və ixtiraçısı Arximedə aid edilən ifadənin transliterasiyasıdır.

 Etimologiya 
Evrika sözü qədim yunan dilindəki evrisko (εὑρίσκω) "Mən tapdım" felinin birinci şəxsin təkində, bitmiş zamanda məlum növünün xəbər şəklidir. Problem həlli, öyrənmə və kəşf üçün təcrübəyə əsaslanan üsullara istinad edən evristika ilə sıx bağlıdır.

 Tələffüz 
Latın vurğu qaydalarına görə bu sözdə vurğu ikinci hecada olsa da, Azərbaycan dilində vurğu birinci hecaya düşür. Yunan tələffüzündə isə birinci heca yüksək tonlu (musiqili) vurğuya malikdir, çünki qədim yunan vurğu qaydaları vurğunu sondan əvvəlki hecaya salmağı yalnız sonuncu heca (ultima) uzun saitlə bitdikdə tələb edir.

Qədim yunan dilində sözün forması εὕρηκα (heúrēka) olub və klassik dövr tələffüzü təqribən /heú.rɛː.ka/ şəklində bərpa edilir. Burada ilkin /h/ səsi heytanın (spiritus asper) nəticəsi kimi tələffüz olunurdu. Müasir yunan dilində isə həm sait uzunluqları, həm də heytanın yaratdığı /h/ səsi itmişdir; buna görə də söz bu dildə təxminən /ˈevrika/ və ya /ˈefrika/ kimi səslənir (diglossiyanın fərqli mərhələlərinə görə dəyişə bilir).

Azərbaycan dilində “evrika” sözü fonetik adaptasiyaya uğradığından tipik tələffüz /ˈevrika/ və ya /ˈevrikə/ şəklinə uyğunlaşır. Burada birinci hecaya vurğu qoyulması Azərbaycan dilinin vurğu sisteminə uyğundur. Sözün əvvəlində /h/ səsinin olmaması həm bizim dilin fonotaktik xüsusiyyətləri, həm də sözün dilimizə artıq “latınlaşdırılmış” formadan keçməsi ilə bağlıdır.

Dillər üzrə tələffüz fərqləri də diqqətəlayiqdir. Rus, fransız, italyan, ispan, portuqal, holland və ingilis dillərində sözün əvvəlindəki tarixi /h/ səsi tamamilə itmişdir və adətən vurğu ingilis dilində /ˈjuːrɪkə/ (yoo-ri-kə) formasında ikinci hecaya düşür. Alman, dan və fin dillərində isə tarixən qorunmuş /h/ bərpa edilərək /ˈhøːʁiˌkaː/ (alm.) və s. kimi tələffüz olunur. Bu dillərdə sözün əvvəlindəki h səsi hava sürtünməsi ilə müşayiət olunan aydın nəfəsli səslənişə malikdir.

Fonetik baxımdan sözün beynəlxalq elmi tələffüzü ən çox iki variantda verilir:

 Klassik yunan bərpası: [heú.rɛː.ka]
 Latınlaşdırılmış / ingilisləşmiş forma: [ˈjuːrɪkə]
 Müasir yunan: [ˈevrika]
 Azərbaycan dili üçün uyğunlaşmış forma: [ˈevrika]

Sözün əvvəlindəki /h/ müasir yunan dilində və rus, fransız, italyan, ispan, portuqal, holland və ingilis dili daxil olmaqla bir sıra digər Avropa dillərində çıxarılıb, lakin fin, dan və alman dili kimi bəzi digər dillərdə saxlanılır.

 Arximed 
"Evrika!" nidası qədim yunan alimi Arximedə aid edilir. Əfsanəyə görə, o, hamamda suya girdikdə suyun səviyyəsinin qalxdığını görmüş və qəflətən anlamışdı ki, qalxan suyun həcmi bədəninin batırdığı hissəsinin həcminə bərabər olmalıdır və "Evrika! Evrika!" qışqıraraq hamamdan çıxmışdı. (Bu əfsanədə təsvir olunan hal Arximed qanunu kimi tanınan digər fiziki prinsiplə – mayeyə batırılmış cismin məruz qaldığı itələmə qüvvəsi ilə eyni şey deyil.) Nəticədə o, cisimlərin həcminin dəqiqliklə ölçülə biləcəyini başa düşdü, bu, əvvəllər həll edilə bilməyən bir problem idi. Deyilənə görə, o, kəşfini bölüşməyə o qədər can atırdı ki, vannadan sıçrayaraq Sirakuza küçələrində çılpaq qaçmışdı.

Arximedin ağlına qəfil gələn bu kəşf Sirakuza hakimi Hieronun sifariş verdiyi qızıl tacın saf qızıldan olub-olmaması ilə bağlı şübhələrin həllinə gətirib çıxardı. Belə ki, Hieron zərgərinə tac hazırlamaq üçün xalis qızıl vermişdi və zərgərin qızıla eyni çəkidə gümüş qataraq onu aldatdığından haqlı olaraq şübhələnirdi. Həmin dövrdə cisimləri kifayət qədər dəqiqliklə çəkmək üçün tərəzilər artıq mövcud idi və indi Arximedin kəşfi həcmi ölçməyə imkan verdiyi üçün onların nisbəti cismin sıxlığını, təmizliyin əsas göstəricisini verəcəkdi. Arximed öz kəşfini Hieorna əyani nümayiş etdirmiş, tacı və eyni çəkidə qızıl külçəni suya salmış, amma tac külçədən daha çox suyu itələmişdi. Bu da qızılın bir hissəsinin çəkidə daha yüngül, amma həcmi daha çox və sıxlığı qızıldan 2 dəfəyədək az olan gümüşlə əvəz edildiyinin sübutu idi.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Yunan dilində sözlər və ifadələr