Ümumi tarif və ticarət razılaşması

Ümumi tarif və ticarət razılaşması (, GATT) — beynəlxalq ticarət sahəsində dövlətlər arasında tariflərin azaldılması və ticarət maneələrinin minimuma endirilməsi məqsədilə yaradılmış beynəlxalq razılaşmadır. 1947-ci ildə imzalanmış bu saziş II Dünya Müharibəsindən sonra dünya iqtisadiyyatını bərpa etmək və qlobal ticarəti stimullaşdırmaq üçün hazırlanmışdır.

GATT çərçivəsində iştirakçı dövlətlər öz aralarında idxal və ixrac tariflərini aşağı salmağa, kvotaları və digər ticarət məhdudiyyətlərini aradan qaldırmağa razılaşırlar. Razılaşma həmçinin ən çox sevilən ölkə prinsipi və milli müalicə prinsipi kimi ticarət qaydalarını təsbit edir.

1995-ci ildə GATT Dünya Ticarət Təşkilatı (, WTO) ilə əvəz olunmuş, lakin GATT prinsipləri və razılaşmaları yeni təşkilat çərçivəsində də yaşadılmışdır.

 Tarixi 
GATT-ın yaranması II Dünya Müharibəsindən sonrakı qlobal iqtisadiyyatın bərpası və beynəlxalq ticarətin normallaşdırılması zərurətindən irəli gəlmişdir. 1944-cü ildə Bretton-Vuds konfransında dünya iqtisadi sistemini tənzimləmək üçün bir sıra beynəlxalq institutların yaradılması qərara alınmışdı. Bu konfransın nəticəsi olaraq Dünya Bankı və Beynəlxalq Valyuta Fondu yaradılmış, həmçinin beynəlxalq ticarəti nizamlamaq üçün bir sazişin layihəsi hazırlanmışdır.

GATT rəsmi olaraq 30 oktyabr 1947-ci ildə 23 ölkənin iştirakı ilə imzalanmışdır. Razılaşmanın əsas məqsədi dövlətlər arasında tariflərin azaldılması, ticarət maneələrinin minimuma endirilməsi və qlobal ticarət proseslərinin liberallaşdırılması idi. İlkin GATT razılaşması müvəqqəti xarakter daşımış, planlaşdırılmış Dünya Ticarət Təşkilatının (WTO) yaradılmasına qədər qüvvədə qalmalı idi.

 İcra və genişlənmə 
1948-ci ildə GATT qüvvəyə minmiş və ilk ticarət rundları, məsələn, Cenevrə Ticarət Rundu, ölkələr arasında tarif azaldılmasını təmin etmişdir.World Trade Organization, Overview of the Agreement on Government Procurement, accessed on 21 March 2025 1950–1970-ci illərdə GATT çərçivəsində bir neçə əsas ticarət rundları keçirilmişdir:

 Annecy Rundu (1949) – əsasən tariflərin azaldılması.
 Torquay Rundu (1950–1951) – daha çox ölkənin GATT-a qoşulması və tariflərin yenidən tənzimlənməsi.
 Dillon Rundu (1960–1962) – ABŞ və Avropa İttifaqının ticarət münasibətlərini genişləndirməsi.
 Kennedy Rundu (1964–1967) – sənaye məhsulları üçün tariflərin əhəmiyyətli dərəcədə endirilməsi.

Bu rundlar nəticəsində beynəlxalq ticarət xeyli liberalizasiya olunmuş, qlobal iqtisadi inteqrasiya dərinləşmişdir.

 Uruguay Rundu və WTO 
1986–1994-cü illər ərzində keçirilmiş Uruguay Rundu GATT tarixində ən əhəmiyyətli mərhələlərdən biri olmuşdur. Bu runda yalnız tariflər deyil, həm də qeyri-tarif maneələri, xidmət sektoru və intellektual mülkiyyət hüquqları da müzakirə olunmuşdur. Uruguay Rundu nəticəsində 1995-ci ildə Dünya Ticarət Təşkilatı (WTO) yaradılmış və GATT prinsipləri yeni təşkilatın tərkibinə daxil edilmişdir.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Ticarət müqavilələri
Kateqoriya:Ümumdünya Ticarət Təşkilatı