Sənaye siyasəti

Sənaye siyasəti — iqtisadiyyatın müəyyən sahələrinin inkişafı məqsədilə hökumət tərəfindən aparılan proaktiv və strateji tədbirlər toplusudur. Bu siyasət adətən özəl sektorun kifayət qədər sərmayə qoymadığı və ya iştirak etmədiyi hallarda tətbiq olunur.Rodrik, D. (2004). Industrial Policy for the Twenty-First Century.Chang, H.-J. (2002). Kicking Away the Ladder.Aiginger, K. (2007). Industrial policy: a dying breed or a re-emerging phoenix?UNCTAD (2016). Transforming Economies: Making industrial policy work for growth, jobs and development.

Tarixən sənaye siyasəti daha çox istehsal sənayesinə, hərbi baxımdan strateji sahələrə və ya qabaqcıl texnologiyaların inkişafına yönəlmişdir. Bu siyasətin əsas məqsədi daxili firmaların rəqabət qabiliyyətini artırmaq, onların texnoloji imkanlarını genişləndirmək və struktur çevrilməni təşviq etməkdir.UNIDO (2013). Industrial Development Report 2013.

Sənaye siyasətinin həyata keçirilməsi üçün nəqliyyat, telekommunikasiya və enerji sənayesini əhatə edən infrastruktur mühüm amil hesab olunur.OECD. Infrastructure and Industrial Policy. Retrieved 2022.

Sənaye siyasəti, adətən qarışıq iqtisadiyyata malik ölkələrdə tətbiq olunan intervensiya xarakterli tədbirlərdən biridir. O, ticarət siyasəti kimi digər dövlət müdaxilə formaları ilə bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malikdir. Bununla belə, sənaye siyasəti makroiqtisadi siyasətdən — məsələn, kreditlərin məhdudlaşdırılması və kapital mənfəətinin vergiyə cəlb olunması kimi — fərqlənir.

Ənənəvi sənaye siyasətinə nümunə kimi ixracyönümlü sənaye sahələrinin subsidiyalaşdırılması və idxal əvəzedici sənayeləşdirmə (İƏS) göstərilə bilər. Bu modeldə bəzi əsas sektorlar, xüsusilə istehsalat sahələri, müvəqqəti olaraq ticarət maneələri ilə qorunur. Belə müdafiə tədbirləri "təcrübə qazanmaqla öyrənmə" prinsipinə əsaslanır. Seçilmiş sahələr kifayət qədər rəqabətqabiliyyətli olduqdan sonra bu məhdudiyyətlər aradan qaldırılır və həmin sahələr beynəlxalq bazara açılır.Hausmann, R., & Rodrik, D. (2003). Economic development as self-discovery.

Müasir sənaye siyasəti çərçivəsində isə firmalararası əlaqələrin dəstəklənməsi, eləcə də ilkin texnologiyaların inkişafı üçün təşviqedici tədbirlər həyata keçirilir.Altenburg, T. (2011). Industrial policy in developing countries: Overview and lessons from seven country cases.

Mübahisələr
Sənaye siyasətinin sənayeləşmə və iqtisadi inkişaf prosesində oynadığı rol iqtisadçılar arasında uzun müddət müzakirə mövzusu olmuşdur. Bəzi tənqidlər bu siyasətin azad ticarət prinsiplərini poza biləcəyini və beynəlxalq əməkdaşlıqa mənfi təsir göstərə biləcəyini irəli sürür.Krueger, A. O. (1990). Government Failures in Development. Journal of Economic Perspectives.

 Tarixi 
Sənaye siyasəti ilə bağlı ənənəvi arqumentlər hələ XVIII əsrə gedib çıxır. Seçilmiş sənaye sahələrinin qorunması ideyası ilk dəfə ABŞ dövlət xadimi Aleksandr Hamiltonun 1791-ci ildə təqdim etdiyi "İstehsalat haqqında hesabat"ında irəli sürülmüşdür.Hamilton, A. (1791). Report on the Subject of Manufactures. Bu mövzuda digər mühüm fikir sahibi alman iqtisadçısı Fridrix List olmuşdur.List, F. (1841). The National System of Political Economy. Onun baxışları Adam Smitin azad ticarət yönümlü ideyalarına zidd idi. Smit "Xalqların var-dövləti" əsərində bir ölkənin sənaye sahəsini inkişaf etdirməsinin ən əlverişli yolunun xarici sənayeçilərə və tacirlərə tam azadlıq vermək olduğunu bildirirdi.Smith, A. (1776). The Wealth of Nations.

ABŞ tarixçiləri Prins və Teylorun fikrincə, ABŞ-də dövlət və sənaye münasibətləri tarix boyu heç vaxt sadə olmamışdır və "laissez-faire" (dövlət müdaxiləsizliyi) etiketi bu münasibətləri əks etdirməkdə çox vaxt yanıltıcı olmuşdur.Prince & Taylor. (2001). A History of the U.S. Industrial Policy. ABŞ-də sənaye siyasəti ilk dəfə rəsmi şəkildə 1980-ci ilin avqustunda prezident Cimmi Karterin administrasiyası tərəfindən təqdim olunsa da, 1981-ci ildə Ronald Reyqan hakimiyyətə gəldikdən sonra bu siyasət ləğv edildi.U.S. Government. (1980). Industrial Policy and American Renewal.

Tarixən inkişaf etmiş ölkələrin — Böyük Britaniya, ABŞ, Almaniya, Fransa və digərlərinin — sənaye siyasətini aktiv şəkildə tətbiq etdiyi barədə geniş konsensus formalaşmışdır. Sonrakı dövrlərdə bu modellər Braziliya, Meksika və Argentina kimi Latın Amerikası ölkələrində idxal əvəzedici sənayeləşdirmə (İƏS) siyasəti şəklində təqlid olundu.

Daha yaxın dövrlərdə Şərqi Asiya ölkələrinin sürətli sənayeləşməsi də dövlət müdaxiləsinə əsaslanan sənaye siyasətləri ilə əlaqələndirilmişdir. Bu siyasətlər istehsalat sənayesinin dəstəklənməsi, texnologiya transferi və sənaye modernizasiyasına yönəlmişdir.World Bank. (1993). The East Asian Miracle. Yaponiyanın İqtisadiyyat, Ticarət və Sənaye Nazirliyi (MITI) bu strategiyanın simvolik nümunəsi hesab olunur.Johnson, C. (1982). MITI and the Japanese Miracle.

Princeton Universitetindən Atul Kohliyə görə, Yaponiya öz müstəmləkələrində, xüsusilə də Cənubi Koreyada, mərkəzləşdirilmiş inkişaf modelini tətbiq etmiş və bu səbəbdən həmin bölgələr sürətlə inkişaf etmişdir.Kohli, A. (2004). State-Directed Development. Cənubi Koreya 1964-cü ildən başlayaraq beynəlxalq yardım təşkilatlarının tövsiyə etdiyi idxal əvəzedici model əvəzinə ixracyönümlü sənayeləşmə (EOI) siyasətini qəbul etmişdir.Amsden, A. (1989). Asia's Next Giant: South Korea and Late Industrialization.

Lakin bu cür siyasətlər azad ticarət prinsipləri ilə uyğun gəlmədiyindən, Ümumdünya Ticarət Təşkilatı (WTO) kimi beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq edilmişdir — məsələn, TRIMs (Ticarətə Əlaqəli İnvestisiya Tədbirləri) və TRIPS (Əqli Mülkiyyət Hüquqları ilə Əlaqədar Ticarət Aspektləri) sazişləri.WTO. (n.d.). TRIMs and TRIPS agreements.

Son dövrlərdə sənaye siyasətinin diqqət mərkəzi qlobal dəyər zəncirlərinə inteqrasiya və yerli sənaye klasterlərinin təşviqinə yönəlmişdir.

 Müasir təşəbbüslər 
1980-ci illərdə ABŞ-da iqtisadi rəqabətliliyin zəifləməsi fonunda “Project Socrates” adlı təşəbbüs irəli sürüldü. Bu layihə texnologiyaların strateji istifadəsi ilə sənaye və dövlət qurumlarının koordinasiyasını təmin etmək məqsədi daşıyırdı.Sekora, M. (1986). Project Socrates: Strategic Technologies for Competitiveness. Reyqan bu layihəni dəstəkləmiş olsa da, sonradan Corc Buşun administrasiyası onu sənaye siyasəti kimi qiymətləndirərək maliyyələşdirmədən imtina etdi.

2008-ci il qlobal maliyyə böhranından sonra bir çox ölkə, o cümlədən ABŞ, Böyük Britaniya, Avstraliya, Yaponiya və Avropa İttifaqı ölkələri yenidən sənaye siyasətlərinə müraciət etdilər. Lakin bu dəfə yanaşma daha çox qloballaşmanı qəbul edən, köhnə sənaye sahələrinin tənəzzülünə deyil, yeni texnologiyaların və emergent sənaye sahələrinin inkişafına yönəlmiş bir forma aldı.

Çin müasir dövrdə ən aktiv sənaye siyasəti yürüdən ölkələrdən biridir. Çin hökuməti mərkəzi və yerli səviyyələrdə demək olar ki, bütün iqtisadi proseslərdə iştirak edir. Yeni texnologiyalarda xarici dominantlığın qarşısının alınması və strateji sahələrdə texnoloji üstünlük əldə etmək əsas hədəflər sırasındadır.Naughton, B. (2020). The Rise of China’s Industrial Policy. Çin hökuməti robot texnologiyası, yeni enerji avtomobilləri və digər sahələrdə dövlət investisiyası və planlaşdırılması yolu ilə texnoloji üstünlüyü artırmağa çalışır.

 Təsirləri 
Sənaye siyasətinin iqtisadi nəticələri müxtəlif tarixi və müasir nümunələr əsasında tədqiq olunmuşdur. Bu siyasət bəzi hallarda sənayeləşməni stimullaşdırsa da, digər hallarda resursların səmərəsiz istifadəsinə və rifah itkisinə səbəb olmuşdur.

Tarixi bir nümunədə iqtisadçı Réka Yuhasın apardığı tədqiqat Kontinental blokadanın Birinci Fransa imperiyası iqtisadiyyatına təsirini araşdırmışdır. Tədqiqat göstərmişdir ki, Birləşmiş Krallıqla ticarətdən daha çox qorunan Fransa bölgələrində mexanikləşdirilmiş pambıq ipliyi sahəsində artım daha yüksək olmuşdur.Juhász, R. (2015). Temporary Protection and Technology Adoption: Evidence from the Napoleonic Blockade.

2000-ci illərdə Çin gəmiqayırma sənayesini hədəfləyən sənaye siyasəti həyata keçirmişdir. Bu siyasət dövlət subsidiyaları ilə yeni müəssisələrin açılmasını, investisiyaları və istehsalı dəstəkləmişdir. Nəticədə sahəyə yatırılan investisiyalar 270%, müəssisələrin daxilolma səviyyəsi isə 200% artmışdır. Lakin bu proses daha çox kiçik və az məhsuldar firmaların yaranmasına və artıq güc (excess capacity) probleminə səbəb olmuşdur. Nəticədə istehsalçı və istehlakçı rifahında əldə olunan fayda subsidiyaların dəyərindən az olmuş və ümumi rifah itkisinə səbəb olmuşdur.Lu, Y., & Zhang, X. (2020). Costly Industrial Policy: Evidence from China's Shipbuilding Industry.

2025-ci ildə aparılmış bir tədqiqat sənaye siyasətinin ən əlverişli hallarda belə iqtisadi baxımdan “transformativ” təsirə malik olduğunu şübhə altına almışdır. Bu araşdırma sənaye siyasətinin ənənəvi müdafiə olunduğu — yəni xarici effektlərin və miqyas iqtisadiyyatlarının yüksək olduğu sahələrdə belə, əldə edilən iqtisadi qazancın məhdud olduğunu göstərmişdir. Müəlliflərin hesablamalarına görə, optimal sənaye siyasəti ilə əldə olunan ÜDM artımı, hökumətin rifahı maksimuma çatdırması və iqtisadiyyatı tam tanıması fərziyyəsi altında belə, ölkələr üzrə ortalama olaraq yalnız 1.08%-dən 4.06%-dək dəyişmişdir.Criscuolo, C., Martin, R., Overman, H. G., & Van Reenen, J. (2025). The Elusive Quest for Transformative Industrial Policy.

 İstinadlar 

 Mənbə 







 Dobbin, Frank. Forging Industrial Policy: The United States, Britain and France in the Railway Age. Cambridge: Cambridge University Press 1994








 Koh, Jae Myong (2018). Green Infrastructure Financing: Institutional Investors, PPPs and Bankable Projects, London: Palgrave Macmillan. .














 Xarici keçidlər 
 New Industrial and Innovation Policy, The World Bank Institute
 China's Political System, Mercator Institute for China Studies
 Interview with US secretary of commerce Penny Pritzke by the McKinsey Global Institute

Kateqoriya:İqtisadiyyatın ikinci sektoru
Kateqoriya:Sənaye siyasəti