Lotereya

Lotereya (və ya lotto) — mükafat qazanmaq üçün təsadüfi şəkildə nömrələrin çəkilməsini nəzərdə tutan qumar forması. Bəzi hökumətlər lotereyaları qadağan edir, digərləri isə milli və ya ştat səviyyəsində lotereyalar təşkil edəcək qədər onları dəstəkləyir. Adətən lotereyaların dövlət tərəfindən müəyyən dərəcədə tənzimlənməsi mövcuddur. Ən geniş yayılmış tənzimləmələrə yetkinlik yaşına çatmayanlara satışın qadağan edilməsi və bilet satıcılarının lisenziyalaşdırılması daxildir. XIX əsrdə ABŞ-da və bəzi digər ölkələrdə lotereyalar geniş yayılmış olsa da, XX əsrin əvvəllərində ABŞ-da və Avropanın böyük hissəsində, eləcə də bir çox başqa ölkələrdə lotereyalar və tirajlı uduşlar daxil olmaqla qumarın əksər formaları qeyri-qanuni elan edildi. Bu vəziyyət İkinci Dünya müharibəsindən xeyli sonraya qədər davam etdi. 1960-cı illərdə isə kazinolar və lotereyalar vergiləri artırmadan dövlət gəlirlərini yüksəltmək vasitəsi kimi dünyanın müxtəlif yerlərində yenidən ortaya çıxmağa başladı.

Lotereyalar müxtəlif formatlarda olur. Məsələn, mükafat sabit məbləğdə pul və ya əmtəə ola bilər. Bu formatda kifayət qədər bilet satılmadıqda təşkilatçı üçün risk yaranır. Daha çox rast gəlinən halda isə mükafat fondu ümumi gəlirin sabit faizi kimi müəyyən edilir. Bunun məşhur nümunəsi “50–50” tirajıdır; burada təşkilatçılar mükafatın gəlirin 50%-i olacağını vəd edirlər. Bir çox müasir lotereyalar alıcılara bilet üzərində nömrələri seçməyə imkan verir ki, bu da birdən çox qalibin olmasını mümkün edir.

Klassik tarix
Lotereyanın ilk qeydə alınmış nümunələri e.ə. 205–187-ci illərə aid Çin Han sülaləsi dövründən qalan keno vərəqləridir. Hesab edilir ki, bu lotereyalar Çin səddi kimi iri dövlət layihələrinin maliyyələşdirilməsinə kömək edib. Çin mənbəyi olan Şeirlər Kitabında (e.ə. II minillik) “taxta çəkilişi” kimi təsvir edilən bir şans oyununa istinad var ki, kontekstdə bu, püşkatmanı ifadə edir.

Avropada ilk məlum lotereyalar Roma imperiyası dövründə keçirilmiş və əsasən ziyafətlərdə əyləncə məqsədi daşıyırdı. Hər qonaq bir bilet alır, mükafatlar isə tez-tez süfrə ləvazimatları kimi qiymətli əşyalar olurdu. Hər bir bilet sahibi mütləq nəsə qazanırdı. Bu tip lotereyalar əslində Saturnalia şənlikləri zamanı varlı zadəganların hədiyyə paylamasından başqa bir şey deyildi. Satış üçün bilet təqdim edilən ilk lotereya isə Roma imperatoru Avqust tərəfindən təşkil edilmişdir. Toplanan vəsait Roma şəhərində təmir işlərinə sərf edilmiş, qaliblərə isə dəyəri bərabər olmayan əşyalar verilmişdir.

Orta əsrlər tarixi
Pul mükafatlı və satış üçün bilet təklif edən ilk qeydə alınmış lotereyalar XV əsrdə Aşağı Ölkələrdə keçirilmişdir. Müxtəlif şəhərlər şəhər istehkamlarının maliyyələşdirilməsi və yoxsullara yardım üçün ictimai lotereyalar təşkil edirdi. Gent, Utrext və Brügge şəhərlərinin arxiv qeydləri lotereyaların daha da qədim ola biləcəyini göstərir. L’Ecluse şəhərində 9 may 1445-ci il tarixli bir sənəddə divarların və istehkamların tikintisi üçün 4.304 biletlik lotereya vasitəsilə ümumilikdə 1.737 florin mükafat fondu toplandığı qeyd olunur (2014-cü ilin dəyərinə görə təxminən 170.000 ABŞ dolları). XVII əsrdə Niderlandda yoxsullara yardım etmək və müxtəlif ictimai məqsədlər üçün vəsait toplamaq məqsədilə lotereyalar təşkil etmək olduqca adi hal idi. Lotereyalar böyük populyarlıq qazanmış və ağrısız bir vergi forması kimi qiymətləndirilmişdi. Niderlandın dövlətə məxsus Staatsloterij lotereyası hələ də fəaliyyət göstərən ən qədim lotereyadır (1726). İngilis dilindəki “lottery” sözü holland dilində “taleyə” işarə edən “lot” isimindən yaranmışdır.

İtaliyada ilk qeydə alınmış lotereya 9 yanvar 1449-cu ildə Milanda Qızıl Ambrozian Respublikası tərəfindən Venesiya Respublikasına qarşı müharibənin maliyyələşdirilməsi üçün təşkil edilmişdir. Lakin Lottonun xüsusilə populyarlaşdığı yer Genuya olmuşdur. İnsanlar Böyük Şura üzvlərinin adlarına mərc edirdilər; hər altı ayda bir doxsan namizəddən beşi təsadüfi seçilirdi. Bu qumar növü Lotto və ya Semenaiu adlanırdı. İldə iki dəfədən daha tez-tez mərc etmək istəyənlər adların yerinə nömrələrdən istifadə etməyə başladılar və beləliklə müasir lotto yarandı. Buradan həm müasir qanuni lotereyalar, həm də qeyri-qanuni nömrə oyunu öz mənşəyini götürür.

Erkən yeni dövr
Fransa, 1539–1836
Fransa kralı I Fransisk İtaliyadakı yürüşləri zamanı lotereyalarla tanış oldu və dövlət maliyyəsini gücləndirmək üçün krallığında belə bir lotereya təşkil etməyə qərar verdi. İlk fransız lotereyası — Loterie Royale — 1539-cu ildə keçirilmiş və Şatorenar fərmanı ilə təsdiqlənmişdir. Lakin bu cəhd uğursuz oldu, çünki biletlər çox baha idi və onları ala bilən sosial təbəqələr layihəyə qarşı çıxdı.

1757–1836-cı illər arasında, Fransız inqilabı dövründəki bəzi fasilələrlə təxminən 80 il ərzində Fransa dövləti gəlirli Loterieni idarə etmişdir. Layihə Hərbi məktəbinin (École) maliyyələşdirilməsi təşəbbüslərindən doğmuşdur. Lotereyanın yaranmasında Cakomo Kazanova və Kaltsabici qardaşları (Covanni və Ranyeri) mühüm rol oynamışdır. Kazanova layihəni Madam de Pompadur, fransız riyaziyyatçısı Jan Leron Dalamber, École-in intendantı Jozef de Pari Düverne və Fransanın xarici işlər naziri ilə apardığı müzakirələrdə müdafiə etmişdir.Stigler, S. M. (2022). Casanova’s Lottery: The History of a Revolutionary Game of Chance, University of Chicago Press. Müasir lotereyalardan fərqli olaraq, Fransa lotereyasında dövlət uduza da bilərdi, lakin mükafatların ağıllı şəkildə müəyyən edilməsi itkiləri son dərəcə qeyri-mümkün edir və dövlət üçün mənfəəti təmin edirdi.

İngiltərə, 1566–1826
İngilislər ehtimal ki, əvvəllər də çekilişlər və oxşar şans oyunlarını sınamışdılar, lakin rəsmi olaraq qeydə alınmış ilk lotereya I Yelizaveta tərəfindən 1566-cı ildə təsis edilmiş və 1569-cu ildə tirajı keçirilmişdir. Buraxılan 400.000 biletin hər biri 10 şillinqə (£0,50) satılırdı (adi vətəndaşlar üçün təxminən üç həftəlik əməkhaqqı), baş mükafat isə təxminən £5.000 dəyərində idi. Lotereya limanların bərpası, krallığın müdafiəsinin gücləndirilməsi və digər ictimai işlər, o cümlədən limanların yenidən qurulması və kral donanması üçün yeni gəmilərin inşası məqsədilə vəsait toplamaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Hər bilet sahibi mükafat qazanırdı və mükafatların ümumi dəyəri toplanan məbləğə bərabər idi. Mükafatlar həm nağd pul, həm də gümüş qablar, qobelenlər və incə kətan parçalar kimi qiymətli əşyalar şəklində verilirdi. Bundan əlavə, hər bir iştirakçı quldurluq, qətl, ağır cinayətlər və ya xəyanət istisna olmaqla, bir dəfə həbsdən toxunulmazlıq əldə edirdi. Lotereya ölkə boyu mükafatların təsvir olunduğu elanlarla təbliğ edilirdi.John Ashton, A History of English Lotteries, 1893.

Beləliklə, lotereya biletlərinin (“boş bilet” olmadan) üç il ərzində satıldığı müddətdə toplanan vəsait hökumət üçün faizsiz borc rolunu oynayırdı. Sonrakı illərdə hökumət bilet satış hüquqlarını brokerlərə satdı; brokerlər isə agentlər və satıcılar vasitəsilə biletləri satdırırdılar. Bu brokerlər sonradan müxtəlif kommersiya təşəbbüsləri üçün müasir fond brokerlərinə çevrildilər. Əksər insanlar biletin tam qiymətini ödəyə bilmədiyindən brokerlər biletləri paylara bölərək satırdılar; nəticədə “On altıda bir” və ya “Üçüncü sinif” kimi qeydlərlə buraxılmış biletlər yaranırdı.

Bir çox özəl lotereyalar da keçirilirdi; məsələn, London Virciniya Şirkəti Amerikada Ceymstaun məskənini dəstəkləmək üçün lotereya yolu ilə vəsait toplamışdı. İngilis Dövlət Lotereyası 1694-cü ildən 1826-cı ilə qədər fəaliyyət göstərdi. Beləliklə, İngiltərədə lotereyalar 250 ildən artıq davam etdi. Nəhayət, Parlamentdə müxalifətin davamlı təzyiqi altında hökumət 1826-cı ildə son lotereyanı elan etdi. Bu lotereya müasirləri tərəfindən “ictimai sadəlövhlük üzərində möhtəkirlərin son populyarlıq cəhdi” kimi lağa qoyuldu.

Britaniya Şimali Amerikası, 1612–1783
1612-ci ildə I Ceyms tərəfindən təsdiqlənmiş ingilis lotereyası London Virciniya Şirkətinə Ceymstaunda ilk daimi ingilis koloniyasının qurulmasına yardım üçün vəsait toplamaq hüququ verdi.

Müstəmləkə Amerikada lotereyalar həm özəl, həm də ictimai layihələrin maliyyələşdirilməsində mühüm rol oynadı. 1744–1776-cı illər arasında 200-dən çox lotereyanın təsdiqləndiyi və yolların, kitabxanaların, kilsələrin, kolleclərin, kanalların və körpülərin maliyyələşdirilməsində əsas rol oynadığı qeyd edilir.John Samuel Ezell, Fortune's Merry Wheel, 1960. 1740-cı illərdə Prinston və Kolumbiya universitetlərinin, 1755-ci ildə isə Pensilvaniya Universitetinin əsası lotereyalar hesabına qoyulmuşdur.

Fransız–Hind müharibələri zamanı bir neçə koloniya istehkamların və yerli milisin maliyyələşdirilməsi üçün lotereyalardan istifadə etmişdir. 1758-ci ilin mayında Massaçusets Körfəzi Əyaləti Kanadaya qarşı ekspedisiya üçün lotereya yolu ilə vəsait toplamışdır.

Benjamin Franklin Filadelfiyanın müdafiəsi üçün toplar almaq məqsədilə lotereya təşkil etmişdir. Bu lotereyaların bəzilərində mükafat kimi “Səkkizlik parçalar” təqdim edilirdi. Corc Vaşinqtonun 1768-ci ildəki Mountain Road Lottery uğursuz olsa da, onun imzasını daşıyan nadir biletlər kolleksiya əşyasına çevrilmişdir; belə bir nümunə 2007-ci ildə təxminən 15.000 ABŞ dollarına satılmışdır. Vaşinqton 1769-cu ildə polkovnik Bernard Murun “Qul Lotereyası”nın da meneceri olmuş, bu lotereyada mükafat kimi torpaq sahələri və qullar təklif edilmiş və elanlar The Virginia Gazette qəzetində dərc edilmişdir. 

Müasir dövr, XIX–XXI əsrlər
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində bir çox ölkədə lotereyalar mənfi sosial nəticələrə görə tənqid olunmağa başladı. Qumar asılılığı, yoxsul təbəqələrin istismarı və korrupsiya halları lotereyalara qarşı ictimai narazılığı artırdı. Nəticədə XX əsrin əvvəllərində ABŞ və Avropanın əksər ölkələrində dövlət lotereyaları ləğv edildi və ya ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldı.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra isə lotereyalara münasibət dəyişməyə başladı. Dövlətlər sosial proqramları, təhsil, səhiyyə və infrastruktur layihələrini maliyyələşdirmək üçün lotereyaları yenidən qanuniləşdirdilər. 1960-cı illərdən etibarən bir çox ölkədə milli lotereyalar yaradıldı və bu lotereyalar dövlət büdcəsinin mühüm gəlir mənbələrindən birinə çevrildi.YLE: Lotto nähdään viimeistä kertaa Ylellä  (in Finnish)

XX əsrin sonlarında texnologiyanın inkişafı ilə lotereyalar da transformasiya olundu. Kompüterləşdirilmiş tirajlar, elektron bilet sistemləri və onlayn satış imkanları geniş yayıldı. Bu dövrdə beynəlxalq lotereyalar və bir neçə ölkəni əhatə edən iri uduş fondları formalaşdı.

Müasir milli lotereyalar
Bu gün dünyanın əksər ölkələrində lotereyalar dövlət tərəfindən təşkil edilir və ya dövlət nəzarəti altında fəaliyyət göstərir. Milli lotereyalar adətən aşağıdakı məqsədlərə xidmət edir:

 sosial rifah proqramlarının maliyyələşdirilməsi
 idman və mədəniyyət layihələrinin dəstəklənməs
 təhsil və elmi tədqiqatların maliyyələşdirilməsi
 dövlət büdcəsinə əlavə gəlir təmin edilməsi

Bir çox ölkədə lotereya gəlirlərinin müəyyən faizi xeyriyyəçilik məqsədlərinə yönəldilir. Məsələn, Böyük Britaniyada Milli Lotereya gəlirləri incəsənət, idman və irs layihələrinin maliyyələşdirilməsində istifadə olunur.

Qlobal və transsərhəd lotereyalar
XXI əsrdə qlobal miqyaslı lotereyalar meydana çıxmışdır. Bu tip lotereyalar bir neçə ölkənin birgə iştirakı ilə təşkil edilir və çox yüksək mükafat fondları ilə seçilir. Transsərhəd lotereyalar uduş ehtimalının aşağı olmasına baxmayaraq, böyük məbləğli mükafatlar səbəbindən geniş populyarlıq qazanmışdır.

Bu cür lotereyalar hüquqi baxımdan mürəkkəb mexanizmlərə malikdir və iştirakçı ölkələrin qanunvericiliyinə uyğun şəkildə tənzimlənir. Vergitutma, mükafatların bölüşdürülməsi və iştirak şərtləri ölkədən ölkəyə fərqlənə bilər.

Lotereyaların sosial və etik mübahisələri
Müasir dövrdə lotereyalar ətrafında ciddi sosial və etik müzakirələr aparılır. Tənqidçilər lotereyaların aşağı gəlirli təbəqələrə daha çox təsir etdiyini və “gizli vergi” funksiyası daşıdığını iddia edirlər. Onların fikrincə, lotereyalar sosial bərabərsizliyi dərinləşdirə bilər.

Dəstəkçilər isə lotereyaların könüllü iştirak əsasında fəaliyyət göstərdiyini və əldə olunan vəsaitin ictimai faydalı sahələrə yönəldildiyini vurğulayırlar. Bu baxımdan lotereyalar, xüsusilə dövlət nəzarəti altında olduqda, legitim maliyyə aləti kimi təqdim edilir.

Lotereya və ehtimal nəzəriyyəsi
Lotereyalar ehtimal nəzəriyyəsinin klassik nümunələrindən biri hesab olunur. Onlar statistik hesablamalar, təsadüfi seçim mexanizmləri və risk anlayışının izahında geniş istifadə edilir. Fəlsəfə və epistemologiyada isə lotereyalar lotereya paradoksu kimi düşüncə eksperimentləri vasitəsilə rasional inam, ehtimal və bilik anlayışlarının təhlilində mühüm rol oynayır.

 Həmçinin bax 
 Qumar
 Ehtimal nəzəriyyəsi
 Lotereya paradoksu
 Rəqəmlər oyunu
 Milli lotereya

 İstinadlar 

 Əlavə ədəbiyyat 
 A History of English Lotteries, by John Ashton, London: Leadenhall Press, 1893
 Fortune's Merry Wheel, by John Samuel Ezell, Harvard University Press, 1960.
 Lotteries and Sweepstakes, 1932 by Ewen L'Estrange
 The Lottery Encyclopedia, 1986 by Ron Shelley (NY Public Library)
 Fate's Bookie: How The Lottery Shaped The World by Gary Hicks, History Press, 2009

 Xarici keçidlər 

World Lottery Association
Gaming the Lottery: An international investigation into the global lottery industry

Kateqoriya:Lotereyalar