Şahmat lövhəsi palatası

Şahmat lövhəsi palatası (, Eksçeker; ) — Orta əsrlərdə İngiltərə, Normandiya və Şotlandiyada fəaliyyət göstərmiş ali maliyyə və hüquqi dövlət orqanı. Palata dövlət gəlirləri üzrə uçot, audit və bəzi hallarda məhkəmə funksiyalarını yerinə yetirirdi. Adını hesablamalarda istifadə olunan, şahmat lövhəsini xatırladan zolaqlı masadan almışdır.

 Tarixi yaranış 
İngiltərədə Şahmat lövhəsi palatası XII əsrin əvvəllərində formalaşmışdır. Onun maliyyə uçotu sistemi — "mədaxil və məxaric" () — təqribən 1110-cu ildən istifadə olunurdu.Michael J. Jones. Origins of medieval Exchequer accounting. Accounting History Review, Vol. 19, No. 3, 2009, pp. 261–289. DOI:10.1080/09585200903395631 Sistem kral məmurları tərəfindən borc və gəlirlərin yoxlanmasına əsaslanırdı. Palatanın iş prinsipləri 1179–1188-ci illər arasında yazılmış "Dialogus de Scaccario" traktatında izah olunmuşdur.Richard FitzNigel. Dialogus de Scaccario (The Course of the Exchequer), ca. 1179. Latın dilindən tərcümə: Charles Johnson. Clarendon Press, Oxford, 1950.

 Strukturu 
XIII əsrdə Palata iki hissəyə bölündü:
 Hesablar Palatası () — gəlir və ödənişlərin real uçotu ilə məşğul olurdu.
 Şahmat lövhəsi məhkəməsi ( və ya ) — audit və maliyyə mübahisələrinin araşdırılması ilə məşğul olurdu.William Hamilton Bryson. Reports of Cases in the Court of Exchequer in the Time of Henry VI (1422–1461). University of Richmond School of Law, 2005. Bu qurum kralın maliyyə maraqlarını qoruyan xüsusi məhkəmə kimi fəaliyyət göstərirdi.

 Əhəmiyyəti 
Şahmat lövhəsi palatası uzun müddət İngiltərənin əsas maliyyə nəzarəti orqanı olmuşdur. Onun sərt uçot və hesabat tələbləri digər Avropa təsisatlarına da nümunə olmuşdur.

 Normandiya və Şotlandiyada 
Normandiyada da oxşar strukturlar formalaşdırılmış və bu sistem Parisdəki Hesablar Palatasına (Chambre des comptes) təsir göstərmişdir.

Şotlandiyada isə Palata XIII əsrdən fəaliyyət göstərmiş və sonradan müstəqil Eksçeker məhkəməsi kimi hüquqi orqana çevrilmişdir.T. B. Smith. The Exchequer in Scotland. Scottish Historical Review, Vol. 40, No. 130, 1961, pp. 112–127.

 Tənəzzül və ləğv 
Tüdorlar dövründə Palatanın bir çox funksiyası Xəzinədarlığa keçmişdir. I Yelizaveta dövründə bəzi islahatlar aparılsa da, Palata XIX əsrin əvvəllərində ləğv edilmişdir.Wallace MacCaffrey. The Elizabethan Exchequer: War in the Receipt. Harvard University Press, 1970.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 Jones, M. J. (2009). Origins of medieval Exchequer accounting. "Accounting History Review", 19(3), 261–289.
 Bryson, W. H. (2005). "Reports of Cases in the Court of Exchequer in the Time of Henry VI". University of Richmond.
 FitzNigel, R. (1179). "Dialogus de Scaccario". Translated by Charles Johnson, Oxford, 1950.
 Smith, T. B. (1961). The Exchequer in Scotland. "Scottish Historical Review", 40(130), 112–127.
 MacCaffrey, W. (1970). "The Elizabethan Exchequer: War in the Receipt". Harvard University Press.

 Xarici keçidlər 
 İngiltərə Xəzinədarlığının veb-saytında Eksçekerin tarixi

Kateqoriya:İngiltərə tarixi
Kateqoriya:İqtisadiyyat tarixi
Kateqoriya:Hüquq tarixi
Kateqoriya:XII əsrdə yarananlar
Kateqoriya:1830-cu illərdə ləğv olunanlar