Seneka dili

Seneka dili(; Seneka dilində  və ya ) — Şimali Amerikada mövcud olmuş və bu gün də varlığını davam etdirən irokez dilləri ailəsinə aid olan yerli Amerika hindularının dili. Dil əsasən ABŞ-nin şimal-şərqində, xüsusən də Nyu-York ştatında yaşayan seneka xalqı tərəfindən danışılırdı. Hazırda bu dil məhv olma təhlükəsi ilə üz-üzədir və danışanlarının sayı çox azalmışdır.

Seneka dili irokez dilləri ailəsinin şimal qrupuna aiddir və eyni ailədən olan kayuga, mohawk, oneida, onondaga və tuskarora dilləri ilə qohumdur. Bu dillər birlikdə “İrokez konfederasiyası” xalqlarının əsas dilləri hesab olunur.

 Tarix 

Seneka xalqı tarixi baxımdan Böyük göllər ərazisində yaşamış və İrokez konfederasiyasının və ya Haudenosaunee İttifaqının altı tayfasından biri olmuşdur. Onların dili uzun əsrlər boyu nəsildən-nəslə şifahi şəkildə ötürülmüşdür.

Avropa müstəmləkəçiliyi və ABŞ-nin genişlənməsi nəticəsində senekaların torpaqları əhəmiyyətli dərəcədə azalmış və bununla yanaşı dillərinin daşıyıcılarının sayı da sürətlə azalmışdır. XIX–XX əsrlərdə ABŞ-də tətbiq edilən assimilyasiya siyasəti (hinduların internat məktəblərə yerləşdirilməsi, ingiliscənin məcburi öyrədilməsi) seneka dilinə ciddi zərbə vurmuşdur.

 Coğrafi yayılma 

Seneka dili əsasən ABŞ-nin Nyu-York ştatında, xüsusən də Kattauragus, Alleqeni və Tonawanda rezervasiyalarında danışılırdı. Bu dilin müəyyən qədər daşıyıcıları Kanada ərazisində, Ontario əyalətində də mövcud olmuşdur.

 Danışanların sayı 

XX əsrin ortalarında minlərlə seneka dilinin daşıyıcısı mövcud olsa da, XXI əsrin əvvəllərinə gəldikdə bu say kəskin şəkildə azalmışdır. 2000-ci illərdə təxminən 100-200 aktiv danışanının olduğu qeyd edilirdi. Hazırda isə (2020-ci illər) dili səlis bilənlərin sayı bir neçə on nəfəri keçmir. Əksər daşıyıcılar isə yaşlı nəslə məxsusdur.

 Dilin xüsusiyyətləri 

 Fonetika və fonologiya 

Seneka dilində sait və samitlərin sayı məhduddur, lakin mürəkkəb morfologiya və uzun söz formaları mövcuddur. Dil polisintetik xarakter daşıyır, yəni bir söz çox vaxt bütöv bir cümlənin funksiyasını yerinə yetirə bilir.

 Qrammatika 

Söz sırası sərbəstdir, lakin çox vaxt VSO (fel–məsdər–obyekt) nizamına meyllidir.

Fellər mərkəzi rol oynayır və fel formaları şəxs, zaman, istiqamət və digər qrammatik kateqoriyaları ifadə edir.

İsimlər daha az qrammatik kateqoriyaya malikdir, lakin şəxsi şəkilçilərlə əlaqələndirilə bilir.

 Leksika 

Dil təbiətlə, ovçuluqla, müharibə və kənd təsərrüfatı ilə bağlı zəngin söz ehtiyatına malikdir. Müasir dövrdə yeni anlayışların ifadəsi üçün ingilis dilindən alınmalar mövcuddur.

 Yazı sistemi 

Ənənəvi olaraq seneka dili şifahi formada mövcud olmuşdur. Avropalı missionerlərin gəlişindən sonra latın qrafikası əsasında yazı sistemi formalaşdırılmışdır. Hazırda dilin yazılı forması latın əlifbasına əsaslanır.

Dil üçün müxtəlif orfoqrafik standartlar hazırlanmışdır. Müasir dövrdə tədris və öyrənmə məqsədi ilə xüsusi dərsliklər, lüğətlər və elektron resurslar mövcuddur.

 Revitallaşdırma (canlandırma cəhdləri) 

Son onilliklərdə seneka xalqı arasında dilin qorunub saxlanması üçün müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirilir:

Seneca Nation Language Department tərəfindən dil kursları təşkil olunur.
Məktəblərdə uşaqlara seneka dili tədris edilir.
Mobil tətbiqlər, audio materiallar və elektron lüğətlər hazırlanır.
Dilin öyrədilməsi üçün universitetlərdə ayrıca proqramlar yaradılır.

 Müasir vəziyyət 

Seneka dili BMT tərəfindən məhv olmaq təhlükəsi altında olan dillər siyahısına salınmışdır. Bu dilin mühafizəsi üçün həm yerli icmalar, həm də dilçi alimlər səylər göstərirlər.

 Qohum dillər 

Seneka dili aşağıdakı dillərlə eyni ailəyə daxildir:
Mohawk dili
Oneida dili
Onondaga dili
Cayuga dili
Tuscarora dili

 Mədəni əhəmiyyəti 

Seneka dili sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də xalqın mədəni irsinin, dünyagörüşünün və dini inanclarının daşıyıcısıdır. Senekaların mifləri, rəvayətləri, mərasimləri və ənənəvi mahnıları bu dildə mühafizə edilib saxlanılmışdır.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat siyahısı 







 Əlavə ədəbiyyat siyahısı 


 Xarici keçidlər 

Language Geek: Seneca Orthography
Seneca basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
Seneca Bible Society Matthew, Mark, & Luke Online
Seneca Language Site