Nadirə

Nadirə təxəllüsü Məhlarəyim (Mahlar Ayımı) Nadirə (; ) — XIX əsr Özbək şairəsi, Özbəkistan ədəbiyyatının və orta əsr Kokand ədəbiyyatının klassiki, Əndican hökmdarının qızı, şair və elm adamlarının himayədarı özü şair olan Kokand hökmdarı Ömər xanın həyat yoldaşı. Üveysi və Məhzunə ilə yanaşı, Kokand qadın poeziyasının nümayəndəsidir. Veneradakı Nadirə krateri onun şərəfinə adlandırılıb. 
 Həyatı 
Nadirə xanım 1792-ci ildə Özbək Min qəbiləsindən olan Əndican hökmdarının ailəsində anadan olub. Anası Ayişə bəyim savadlı bir qadın idi.Кадырова, М. Надира. Очерк жизни и творчества. Т.,1967. с.18

Nadirə gənclik illərində tarix və ədəbiyyat üzrə əla təhsil alıb. Kokand xanlığının hökmdarı Ömər xanın (Umarxan) arvadı olaraq ömrünün çox hissəsini Kokandda saray dairələrində, ədəbiyyat həvəskarları və himayədarları arasında keçirib. Əmiri təxəllüsü ilə yazan şair həyat yoldaşı ilə şeir müsabiqələrinə qatılıb. Ömər xan mədəni inkişafda Əmir Teymuru təqlid etməyə çalışıb, Kokandda elmin və ədəbiyyatın çiçəklənməsinə şərait yaradıb.История Средней Азии. Москва: Евролинц. Русская панорама, 2003, с.330

Nadirənin iki oğlu var idi. Böyükün adı Məhəmməd Əlixan, kiçiyinin adı isə Sultan Mahmud xan idi.Кадырова, М. Надира. Очерк жизни и творчества. Т.,1967. с.32

Ömər Xan 1822-ci ildə, Nadirənin otuz yaşı olanda vəfat edib. O, taxta çıxan 12 yaşlı oğlu Məhəmmədəli xan (Məhəmməd Əlixan) qəyyumu olub. 1821-ci ildə Ömər xan öldükdən sonra taxta onun 12 yaşlı oğlu Məhəmmədəli xan keçib. Xanlıq indiki Qırğızıstanın şimalı və Cənubi Qazaxıstanın əhalisini özünə tabe edib. Bu torpaqlar üzərində nəzarəti təmin etmək üçün 1825-ci ildə Bişkək və Tokmaq qalalarının əsası qoyulub. 1834-cü ildə Kokand qoşunları Rəşt vadisi, Kulab və Darvazı (bəylik) ələ keçiriblər.История Узбекистана. Т.3. Ташкент, 1993, с.207 1826-1829-cu illərdə Kokand xanlığı tərəfindən Qaşqara qarşı bir neçə yürüş təşkil edilib.История Средней Азии. Москва: Евролинц. Русская панорама, 2003, с.350

 Yaradıcılığı 
250px|thumb|right|Özbəkistanın poçt markası, 1992-ci il
Nadirə öz yaradıcılığında daha çox özbək ədəbiyyatının banisi Əlişir Nəvainin irsinə əsaslanırdı. Onun poeziyası özbək şairəsinin yaradıcılığına ən böyük təsir göstərib.Кадырова, М. Надира. Очерк жизни и творчества. Т., 1967. с. 67

Nadirə həm özbək, həm də fars dillərində şeirlər yazıb. Şairənin şeirlərinə imza atdığı üç təxəllüs var idi: Nadirə, Kamilə, Maknuna.Кадырова, М. Надира. Очерк жизни и творчества. Т.,1967. с7 Onun əlyazma divanlarında lirik şeirin müxtəlif janrları - qəzəllər, müxəmməslər, müsəddəslər, müsəmmənlər, tərcibəndlər və s. daxil idi. Nadirənin əsərlərindən öyrənmək olar ki, o, doğma özbək dili ilə yanaşı ərəb, türk, azərbaycan və fars dillərini də bilib. Nadirə yazırdı: “Sevgisiz insan insan deyil,  İnsansansa, sevgini seç”. Nadirənin əsas əsərləri xalq arasında geniş tanınıb və XIX-XX-ci əsrlərin bir çox ədəbi kolleksiyalarına daxil edilib.Кадырова, М. Надира. Очерк жизни и творчества. Т., 1967. с. 19

 Elm və mədəniyyət hamisi 
Nadirənin vəsaiti ilə mədrəsələr, hamamlar, ticarət meydançaları və digər ictimai binalar inşa edilib.Кадырова, М. Надира. Очерк жизни и творчества. Т.,1967. с.10

1824-1825-ci illərdə Nadirə iki mədrəsə - böyük qəbiristanlığın yanında (Çalpaq mədrəsəsi) və dəmirçi sırasının yanında (Məhlər-əyim mədrəsəsi), bir uşaq evi və səyahətçilər üçün sığınacaq tikdirib.Кадырова, М. Надира. Очерк жизни и творчества. Т.,1967. с.39-40 Şair Müşrif onun vəsaiti ilə “Məhlər Öyim” mədrəsəsinin tələbələrinin qida və geyimlə təmin olunduğu barədə məlumat verir. Mədrəsədə müxtəlif kitablar və əlyazmalar toplanmış, onun ətrafında yaşayış evləri, bağlar, karvansaralar, ticarət və sənətkarlıq dükanları, bazarlar, mehmanxanalar, hamamlar və s. inşa olunub.Кадырова, М. Надира. Очерк жизни и творчества. Т.,1967. с.39

 Ölümü 
250px|thumb|right|Nadirənin Kokandda məzarüstü abidəsi
1842-ci ildə Buxara əmiri Nəsrulla xan Kokandı ələ keçirdi. Onun əmri ilə Məhəmmədəli xan, Sultan Mahmud xan və anası Nadirə Beyim edam ediliblər. Bu edam Kokand tarixşünaslığının bütün mənbələrində, eləcə də poetik əsərlərdə pislənilir.Бабаджанов, Б.М. Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент: Nihu islamik area studies (Tokyo university), 2010. С.180

 Xatirəsi 
1958-ci ildə A.Kayumov Nadirənin ilk özbək şeirlər toplusunu nəşr etdirib.Кадырова, М. Надира. Очерк жизни и творчества. Т., 1967. с. 12

1961-ci ildə M.Kadırova “Nadirənin həyatı və yaradıcılığı” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib.

Özbəkistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 25 may 1967-ci il tarixli fərmanı ilə Nadirənin külü Modarixon məqbərəsindən yeni yerə köçürülüb. Onun məzarı üzərində memar R.Əhmədovun layihəsi əsasında abidə ucaldılıb.Бабабеков Х. Н. История Коканда. Т.: Фан. 2006, с.222

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Творчество Надиры 
 Биография Надиры 
 Газели и тарджибанды Надиры в библиотеке классической тюркской поэзии 
 Биография Надиры, портрет поэтессы

Kateqoriya:Özbək dilində yazan şairlər
Kateqoriya:Özbəkistanın qadın şairləri