Ermənistanda dini etiqad azadlığı

Ermənistanda dini etiqad azadlığı — Ermənistan konstitusiyasında nəzərdə tutulmuş, ölkənin bütün vətəndaşlarına din azadlığını təmin edən hüquqi norma. Konstitusiyaya müvafiq düzəlişlər 2005-ci ilin dekabrında edilib. Lakin qanun müəyyən mənada dini azlıqların tərəfdarlarının dini etiqad azadlığını məhdudlaşdırır. 

Ermənistan əhalisinin əksəriyyəti xristianlar - Erməni Apostol Kilsəsinin davamçılarıdır. Erməni Apostol Kilsəsi milli kilsənin rəsmi hüquqi statusuna malikdir, əhəmiyyətli dini monopoliyaya malikdir və müvafiq olaraq digər dini qruplar üçün mövcud olmayan imtiyazlara malikdir.Armenia: International Religious Freedom Report 2007  Bəzi konfessiyalar orta və ya aşağı səviyyəli dövlət məmurları tərəfindən ara-sıra ayrı-seçkiliyə məruz qaldıqlarını bildirdilər, lakin yüksək səviyyəli məmurların dözümlü olduqlarını qeyd edirlər. Yehova şahidləri bildirirlər ki, cəzalar hələ də qanunun icazə verdiyi həddə olsa da, hakimlər onları alternativ hərbi xidmətdən yayındıqlarına görə keçmişlə müqayisədə daha uzun müddətə həbs cəzasına məhkum edib.Bəzi azlıqların dini qruplarına cəmiyyətin münasibəti qeyri-müəyyən idi və bu qrupların üzvlərinə qarşı sosial ayrı-seçkiliyin olduğu barədə məlumatlar mövcuddur.

2020-ci ildə Ermənistan Beynəlxalq Dini Etiqad Azadlığı Alyansına qoşulub.
 Tarixi 
250px|thumb|right| Erməni Qriqorian Kilsəsinin əsas mərkəzi olan Üçkilsə kafedralı.
Ermənistan Respublikasının 3 milyon əhalisi var. Əhalinin təxminən 98 faizi etnik olaraq ermənidir. 97 faiz əhali isə xristian dininə sitayiş edir.  Sovet dövrünün siyasətinin nəticəsidir ki, insanların əksəriyyəti kilsədə fəal olmayan din xadimləridir, lakin erməni etnik mənsubiyyəti ilə erməni kilsəsi arasında əlaqə çox güclüdür. Vətəndaşların təxminən 90 faizi Eçmiədzin Katedrali və monastırında mənəvi mərkəzi olan müstəqil Şərq Xristian məzhəbi olan Erməni Kilsəsinə mənsubdur. Kilsənin başçısı katolikos II Qaregindir.

Digər dini qrupların kiçik icmaları var. Dini azlıqlar haqqında etibarlı siyahıyaalma məlumatları yox dərəcəsindədir. Dini yığıncaqların hesablamaları əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir. Katolik Kilsəsinin, həm də mexitaristlərin (Erməni birliyi) təxmini 120.000 üzvü olduğu güman edilir. Yehova şahidləri kilsəsinin təxminən 9000 nəfər üzvü olduğu güman edilir. Əhalinin 5 faizindən azını təşkil edən qruplara dini zərdüştilik, islam və animizmdən qaynaqlanan elementləri ehtiva edən etnik kürd mədəni qrup olan yezidilər daxildir. Bundan əlavə ölkədə qeyri-müəyyən “xarizmatik” xristianlar, Erməni Yevangelist Kilsəsi, molokanlar, XVII əsrdə Rus Pravoslav Kilsəsindən ayrılan etnik rus pasifist xristian qrupu, baptistlər, İsa Məsihin Son Zamanlar Müqəddəsləri Kilsəsi (Mormonlar), pravoslav xristianlar, Yeddinci günün Adventistləri, Pentekostallar, yəhudilər; və bəhailər var. Azlıqların dini qruplarına üzvlük səviyyəsi nisbətən dəyişməz qalır. Ateistlərin sayı barədə heç bir təxmini məlumat yoxdur.

Yezidilər əsasən paytaxt İrəvanın şimal-qərbində, Alagöz dağı ətrafındakı əkinçilik ərazilərində cəmləşiblər. Erməni katolikləri əsasən şimal bölgəsində yaşayır, əksər yəhudilər, mormonlar, bəhailər və pravoslav xristianlar isə İrəvanda yaşayırlar. İrəvanda həmçinin kürdlər, iranlılar və Yaxın Şərqdən gələn müvəqqəti sakinlər də daxil olmaqla müsəlmanların kiçik bir icması var.

Ölkədə xarici missioner qrupları fəaliyyət göstərir, lakin ermənilərin əksəriyyəti bunun onların dəyərlərinə uyğun olmadığını düşünür.

 Qanun 
“Vicdan azadlığı və dini qurumlar haqqında” Ermənistan Respublikasının Qanunu 1992-ci il iyunun 17-də Ermənistan Respublikasının Ali Şurası tərəfindən qəbul olunub. Ermənistan Respublikasının Parlamenti tərəfindən 19 sentyabr 1997-ci il və 25 aprel 2001-ci il tarixlərində qanuna müvafiq dəyişiklik və əlavələr edilib. Qanuna əsasən, Ermənistanda vətəndaşların dini etiqad azadlığı təmin edilir. Hər bir vətəndaş dinə münasibətini sərbəst şəkildə müəyyənləşdirir. Ermənistan qanunları qarşısında hamı bərabərdir. Dini etiqadlara görə vətəndaşların hüquqlarının birbaşa və ya dolayısı ilə məhdudlaşdırılması qanunla qadağandır.

 Müasir vəziyyət 
 Din azadlığının vəziyyəti 

2005-ci ildə düzəliş edilmiş Konstitusiya din azadlığını və dini etiqad etmək, seçmək və ya dəyişmək hüququnu təmin edir. Konstitusiya “erməni kilsəsinin mənəvi həyatında, milli mədəniyyətinin inkişafında və Ermənistan xalqının milli kimliyinin qorunub saxlanmasında milli kilsə kimi müstəsna missiyasını” tanıyır. Qanun erməni kilsəsindən başqa dini qrupların dini azadlıqlarına bəzi məhdudiyyətlər qoyur. “Vicdan azadlığı haqqında” qanun kilsə ilə dövlətin ayrılmasını müəyyən edir, lakin erməni kilsəsinə milli kilsə kimi rəsmi status verir.

Hökumət və Erməni Kilsəsi arasında genişlənmiş danışıqlar 2000-ci ildə hər iki tərəfin konkordat danışıqları aparması ilə nəticələndi. Danışıqlar 14 mart 2007-ci ildə kilsənin rolunu kodlaşdıran qanunun imzalanması ilə nəticələndi.

Qanun etirafçı-tövbə edənin məxfiliyini müəyyən edir, kilsənin nikah mərasimini qanuni olaraq məcburi edir və milli tarixi kilsələri qorumaq üçün kilsə ilə dövlətə birgə məsuliyyət qoyur. Qanun kilsəyə vergidən azad statusu vermir və ya kilsə üçün hər hansı dövlət maliyyəsi təyin etmir. Qanun erməni kilsəsinin artıq cəmiyyətdə oynadığı rolu rəsmi olaraq tanıyır, çünki vətəndaşların əksəriyyəti kilsəni milli kimliyin, tarixin və mədəni irsin ayrılmaz hissəsi kimi görür.

Erməni kilsəsinin Milad bayramını qeyd etdiyi 6 yanvar milli bayramdır.
250px|thumb|right|İrəvanın yeganə məscidi olan Göy məscid
Qanun qeyri-hökumət təşkilatlarının (QHT-lərin, o cümlədən dini qrupların) qeydiyyata alınmasını məcbur etmir. Lakin yalnız qeydiyyatdan keçmiş təşkilatlar hüquqi statusa malikdir. Yalnız qeydiyyatdan keçmiş qruplar qəzet və ya jurnal nəşr edə, görüş yerlərini icarəyə götürə, televiziya və ya radioda proqramlar yayımlaya və ya ziyarətçilərin vizalarına rəsmi sponsorluq edə bilər. Baxmayaraq ki, ayrı-ayrı üzvlərin bunu etməsi qadağandır. Hökumətin qanuna uyğun olaraq qeydiyyata alına bilən dini qrupların qeydiyyatdan imtina etməsi ilə bağlı heç bir məlumat verilməmişdir. Qeydiyyatdan keçmək üçün dini təşkilatlar “materializmdən azad olmalı və sırf mənəvi xarakter daşımalı” və “tarixi olaraq tanınmış müqəddəs yazılara” əsaslanan doktrinaya abunə olmalıdırlar. Dövlət Qeydiyyatı İdarəsi dini qurumların qeydiyyatını aparır. Dini İşlər və Milli Azlıqlar Departamenti dini işlərə nəzarət edir və qeydiyyat prosesində məsləhətçi rolunu yerinə yetirir. Dini təşkilatın qeydiyyatdan keçməsi üçün ən azı 200 yetkin üzvü olmalıdır. Hesabat dövrünün sonunadək Hökumət 63 dini təşkilatı, o cümlədən eyni konfessiyadan olan ayrı-ayrı icmaları qeydiyyata alıb.

Dini İşlər və Milli Azlıqlar Departamentinin məlumatına görə, bəzi azlıqların dini qrupları, o cümlədən molokanlar və bəzi yezidi qrupları qeydiyyat üçün müraciət etməyiblər. Dini obyekt kimi qeydiyyata alınmasa da, İrəvanın yeganə məscidi olan Göy məscid müntəzəm cümə namazı üçün açıq idi və hökumət müsəlmanların orada namaz qılmasına məhdudiyyət qoymayıb.

“Təhsil haqqında” qanun dövlət məktəblərində dünyəvi təhsil təklif edir, lakin dövlət məktəblərində dini təhsili qadağan etmir. Dövlət məktəblərində yalnız hökumət tərəfindən icazə verilmiş və təlim keçmiş kadrlar dərs deyə bilər. Dini tarix dərsləri dövlət məktəbi kurrikulumun bir hissəsidir və müəllimlər tərəfindən tədris olunur. Erməni kilsəsinin tarixi bu kurrikulumun əsasını təşkil edir. Bir çox məktəblərdə ibtidai məktəbdə dünya dinləri, orta məktəbdə isə erməni kilsəsinin tarixi tədris olunur. Dini qruplar məktəblərdə dini təlim verə bilməzlər, baxmayaraq ki, qeydiyyatdan keçmiş qruplar öz üzvlərinin uşaqlarına şəxsi evlərdə bunu edə bilərlər. Dövlət məktəb binalarının dini “təlqin” məqsədilə istifadəsi qanunsuzdur.

Alternativ hərbi xidmət haqqında qanun etiqadına görə hərbi xidmətdən boyun qaçıran şəxslərə hökumətin razılığı əsasında döyüş hazırlığı keçmiş hərbi qulluqçu kimi xidmət etmək əvəzinə ya qeyri-döyüş hərbi, ya da mülki xidmət vəzifələrini yerinə yetirməyə icazə verir. Qanun 2004-cü ildə qüvvəyə minib və hərbi xidmətə çağırışdan yayındıqlarına görə sonrakı çağırışçılara və həbsdə olanlara şamil edilib. 2006-cı ilin yanvarında qüvvəyə minmiş hərbi xidmət haqqında qanuna edilən dəyişiklik alternativ əmək xidmətindən yayınmağa görə cinayət məsuliyyətini nəzərdə tutur. Bununla belə, hərbi xidmətdən imtina edən inanclı gənclər alternativ əmək xidmətinə hərbi nəzarətin qəbuledilməz hərbi xidmət olduğunu müdafiə edirdilər.

Müdafiə Nazirliyi hər hərbi hissə üçün Erməni Kilsəsinin keşişlərini işə götürür. Lakin hərbi sahədə başqa dini qruplar təmsil olunmur. Erməni kilsəsi həbsxana xidməti proqramı həyata keçirir, lakin həbsxanalarda daimi nümayəndələri yoxdur. Erməni Yevangelist Kilsəsinin yeddi həbsxanada din xadimləri var.

Hökumətin insan hüquqları üzrə müvəkkili və Dini İşlər və Milli Azlıqlar Departamentinin rəhbəri hesabat dövründə azlıqların dini qurumları ilə görüşüblər.

 Din azadlığına məhdudiyyətlər 
Qanun azlıqların dini qruplarının tərəfdarlarının dini azadlıqlarına bəzi məhdudiyyətlər qoyur və praktikada da bəzi məhdudiyyətlər həmişə olub.

“Vicdan Azadlığı haqqında” qanun “prozelitizmi” qadağan edir, lakin bunu müəyyən etmir. Qadağa bütün qruplara, o cümlədən erməni kilsəsinə aiddir. Qeydiyyatdan keçmiş dini qrupların əksəriyyəti hesabat dövründə fəaliyyətlərinə heç bir ciddi hüquqi maneə olmadığını bildiriblər.

Qanun xaricdə yerləşən konfessiyaların xaricdən maliyyələşdirilməsini qadağan etsə də, hökumət qadağanı tətbiq etməyib və onu icraedilməz hesab edib.

Hesabat dövründə Yehova şahidləri və Yeddinci günün adventistləri məlumat veriblər ki, aşağı səviyyəli dövlət məmurları onlara dini toplantılar üçün ictimai yerlərdən istifadə etməyi qadağan ediblər. Bununla belə, Yehova şahidləri qeyd ediblər ki, ümumiyyətlə, onlar polis və ya digər dövlət qurumları tərəfindən təzyiq olmadan sərbəst toplaşa bilirlər.

Hesabat dövrünün sonunda Yehova şahidlərinin dini ədəbiyyat daşımaları ilə bağlı gömrük məsələsi həll edilməyib. 29 mart 2007-ci ildə İrəvan gömrük məmurları Yehova şahidləri tərəfindən  gözləniləndən xeyli yüksək nisbətdə qəbul edilmiş dini nəşrlərin göndərişini yenidən qiymətləndiriblər və bu, yükün rəsmiləşdirilməsini təşkil etmək üçün maddi cəhətdən çətinləşib. Gömrük işçiləri yenidən qiymətləndirmənin gömrük məcəlləsinə uyğun olduğunu iddia ediblər. Hesabat dövrünün sonunda Yehova şahidləri bildiriblər ki, yüksək rütbəli məmurlara edilən şikayətlərdən sonra hərbi komissarlıq etiqadına görə hərbi xidmətdən boyun qaçırdıqlarına görə həbs cəzasını çəkmiş bir qrup Şahidin əksəriyyətinə qeydiyyat şəhadətnaməsi (pasport almaq üçün zəruri olan) verib.

Xarici Siyasət Mərkəzinin fikrincə, Ermənistanda "Kilsə problemləri daha geniş elitanın problemlərini əks etdirir. Şəffaflığın olmaması və uzun müddət ərzində ictimai etimadı sarsıdacaq korrupsiya mühiti mövcuddur."

Maraqlısı odur ki, Qafqaz Tədqiqat Resurs Mərkəzlərinin (QTRM) apardığı sorğuya əsasən, “Ermənistanda dindarlığın aşağı səviyyədə olmasına baxmayaraq (dini təcrübə ilə ölçülür) dini qurumlara inam yüksəkdir”.
 Dini qruplara dözümsüzlük 
250px|thumb|right|Ermənistanda daima təqibə məruz qalan Yehova şahidləri dini cərəyanının loqosu
İrəvandakı Yehova şahidlərinin liderlərinin bildirdiyinə görə, hesabat dövrünün sonuna olan məlumata görə, 69 Şahid vicdan və dini zəmində hərbi xidmət və ya alternativ əmək xidmətini yerinə yetirməkdən imtina etdiyinə görə həbsxanada qalıb. Əlavə iki üzv məhkəməni gözləyir. Yehova şahidlərinin nümayəndələri bildiriblər ki, məhbusların hamısına həbsxanadan deyil, alternativ hərbi xidmət keçmək imkanı verilib, lakin hərbçilər alternativ xidmətə inzibati nəzarəti saxladıqları üçün hamısı bundan imtina edib.

Yehova şahidləri məhkəmələrin hesabat dövründə alternativ əmək xidmətindən yayınmağa görə daha sərt hökmlər çıxarmasından şikayətləniblər. Bu hesabatın əhatə etdiyi dövrdə məhkum edilmiş 48 Yehova şahidindən 24-ü 30 aylıq, 5-i isə qanunla icazə verilən maksimum həddi 36 aylıq həbs cəzası alıb. Hesabat dövründə məhkum olunmuş qalan 19 Yehova şahidindən 15-i 22-27 ay, 4-ü isə 18 aylıq həbs cəzası alıb. Əvvəlki hesabat dövründə mühakimə olunan 36 Yehova şahidindən yalnız 1-i 30 aylıq, heç biri isə 36 aylıq həbs cəzası almayıb; əksəriyyəti ya 18, ya da 24 ay həbs cəzasına məhkum edilib.

Əvvəlki hesabat dövründən fərqli olaraq, yeni çağırışçıların hərbi “dedovşinası”nın azlıq qrupunun üzvləri üçün daha şiddətli olması barədə məlumat verilməyib. Yezidi nümayəndələri heç bir təqib və ya ayrı-seçkiliyin olmadığını bildiriblər.

Hesabat dövründə azlıqların dini qruplarına qarşı rəsmi dövlət qurumları tərəfindən edilən zorakılıq halları qeydə alınmayıb. Əqidəsinə görə hərbi xidmətdən imtina edən Yehova şahidlərindən başqa ölkədə dini məhbuslar və ya məhbuslar barədə məlumat verilməyib.

 Dini etiqad azadlığının qorunması 
Alternativ hərbi xidmətə başlamış, sonra isə onu tərk etmiş 19 Yehova şahidinə bəraət verilmiş, onlara qarşı baş prokurorun 12 sentyabr 2006-cı il tarixli qərarı ilə cinayət işinə xitam verilib. 19 nəfərdən 7-si istintaq təcridxanasında idi və ya bəraət aldıqları vaxt məhkəmə prosesinə qədər ölkəni tərk etməməyə razılıq vermişdilər. Digərləri isə 2 ildən 3 ilə qədər həbs cəzası alıb və cəzalarının 5-9 ayını çəkiblər.

2006-cı il oktyabrın 27-də İrəvanda ilin əvvəlində qeyri-müəyyən şəkildə vandalizmə məruz qalmış Holokost abidəsi dəyişdirildi və "ağır cinayətlərin" qurbanı olmuş həm yəhudilərin, həm də ermənilərin xatirəsinə ithaf edildi. Hörmət və milli empatiya jesti olan memorial beynəlxalq donorların, yəhudi icmasının, erməni diaspor təşkilatlarının və hökumətin əməkdaşlığı ilə ucaldılıb.

 İctimai sui-istifadə və dini ayrı-seçkilik 
Ermənistanda əksər azlıqların dini qruplarına cəmiyyətin münasibəti birmənalı deyildi. Ermənilərin əksəriyyəti düşünür ki, onların dəyərlərinə yalnız Erməni Apostol Kilsəsi uyğun gəlir, çünki erməni etnik mənsubiyyəti ilə erməni kilsəsi arasında əlaqə çox güclüdür.

Bəzi müşahidəçilərin fikrincə, Yehova şahidləri hərbi xidmətdən imtina etdiklərinə, az başa düşülən prozelitizm əməlləri ilə məşğul olduqlarına və qeyri-dəqiq, lakin geniş yayılmış inanca görə, erməni cəmiyyətində Yehova şahidləri haqqında mənfi münasibət mövcuddur. Yehova şahidləri bəzi Erməni Kilsəsi din xadimlərinin düşmən moizələrinin hədəfi olmaqda davam edirlər və ara-sıra cəmiyyətdə ayrı-seçkiliyə məruz qalırlar. Əvvəlki hesabat dövründən fərqli olaraq, mətbuatda vətəndaşlar tərəfindən Yehova şahidlərinin üzvlərinə qarşı qeyri-qanuni prozelitizmlə bağlı şikayətlər dərc olunmayıb.

2007-ci il iyunun 1-də Lusarat kəndində yoldan keçən erməni apostol keşişi mərkəzi meydanda bir qadınla Müqəddəs Kitabı müzakirə edən iki Yehova şahidini şifahi şəkildə təhqir edib və onlara hücum edib. Şahidlər keşişin üzr istəməsini gözləyərək hücum ittihamlarını ləğv etməyə razılaşsalar da, keşişdən və erməni kilsəsindən heç bir üzrxahlıq gəlməyib. Keşiş hadisəni inkar etdikdən sonra polis dəlil olmadığı üçün işi bağladı.

İki Yehova şahidi dini cərəyanının üzvü 2007-ci il aprelin 15-də dövlət xidmətində olarkən bir nəfər tərəfindən tapança ilə hədələndikdən sonra yerli polisə şikayət edib. Polis dəlil çatışmazlığını əsas gətirərək hadisəni araşdırmayıb.

Hesabat dövrünün sonunda Yehova şahidi dini cərəyanının üzvü ona hücum edən iş yoldaşına qarşı iddiasını dayandırıb. Polis məsələ ilə bağlı heç bir tədbir görməyib. 29 mart 2007-ci ildə iş yoldaşı Yehova şahidi dini qrupun üzvü olduğunu bildikdən sonra onu iş yerində boğmağa cəhd edib.

Yehova şahidi dini qrupu həmçinin bildirib ki, erməni kilsəsi keşişi 2006-cı il avqustun 21-də iki qadın Yehova şahidi üzvünə hücum edib. Qrupun məlumatına görə, qurbanlardan birinin qolu sınıb. Polis araşdırmaya başlamaqdan imtina edib, çünki qismən keşiş peşman olduğunu bildirib və qadınlar qərardan şikayət edə bilməyiblər.

Ayrı-ayrı hadisələrdə bəzi mətbuat mənsubları “qeyri-ənənəvi” dini təşkilatlara şübhə ilə yanaşıblar. 2007-ci il fevralın 14-də “Panorama” onlayn xəbər mənbəyi oxucunun elektron poçtu əsasında bir neçə məşhur erməni müğənnisini və televiziya şərhçisini “dini təriqətlərin ardıcılları” olmaqda ittiham edən məqalə dərc edib. 13 fevral 2007-ci ildə onlayn xəbər mənbəyi A1+, oxucuları "məzhəb təşkilatları" tərəfindən yayılan "yalan İncillər" haqqında xəbərdar edən məqalə dərc edib.

Yəhudi icması hesabat dövründə heç bir şifahi təzyiq hadisəsi olmadığını bildirib. 2006-cı ilin yayında və payızında İrəvanın mərkəzində köşklərdə və tikinti meydançasının divarlarında “Ərəb yoxdur”, “Sieg Heil” və “Ruslar bizim ölkədən getsin” sözləri ilə müşayiət olunan mənşəyi məlum olmayan bir sıra sprey boya ilə boyanmış svastikalar müşahidə edilib; simvolların ümumi ksenofobiyanı ifadə etdiyi məlum olub.

2020-ci ildə Milli Təhlükəsizlik Xidməti yezidi fəal Saşik Sultanyan yezidilərin Ermənistanda ayrı-seçkiliyə məruz qaldığını açıq şəkildə bəyan etdikdən sonra ona qarşı istintaqa başlayıb. Məhkəmə 2022-ci ildən davam edir.

2023-cü ildə Ermənistan ABŞ Dövlət Departamenti ilə əlaqəli olan "Freedom House" təşkilatı tərəfindən din azadlığına görə 4 baldan 2 bal toplayıb.
 Ateistlərə qarşı diskriminasiya 
Ateistlərə qarşı ayrı-seçkilik ən çox Erməni Apostol Kilsəsinin nümayəndələri arasında özünü göstərir. Belə ki, Müqəddəs Eçmiədzin Ana taxt-tacının muzey və arxivlərinin direktoru, keşiş Asoqik Karapetyan 2013-cü ildə kilsə adından verdiyi müsahibədə “erməni ateisti natamam ermənidir” deyib. Sonralar bunu təsdiqləyərək deyib ki, “bütövlükdə erməni xalqına xas olan dəyərləri qəbul etməyən şəxs tamhüquqlu erməni ola bilməz, erməni kilsəsinin missiyası təkcə mənəvi təbliğat deyil, həm də milləti qorumaqdır...”

 Tənqid  
2014-cü ildə ABŞ Dövlət Departamentinin 16-cı Beynəlxalq Din Azadlığı Hesabatında qeyd olunub ki, Ermənistanda dini etiqad azadlığı Konstitusiya ilə qorunur, lakin bəzi qanunlar bu azadlığı məhdudlaşdırır. Sənəddə qeyd olunur ki, Ermənistanda bəzi dini qurumların dini binalar tikərkən hansı maneələrlə üzləşdiyi barədə məlumatlar var.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor. Armenia: International Religious Freedom Report 2007. This article incorporates text from this source, which is in the :en:public domain.
 Armenia and Azerbaijan: The Remaining by Zarema Valikhanova and Marianna Grigoryan
 "I Always Dream of Baku" by Alexei Manvelyan
 CIA – The World Fact Book

Kateqoriya:Ermənistanda insan hüquqları