Od pərisi

Od pərisi və ya "Odla rəqs edən qız" (, latın qrafikası ilə: Ognevushka-poskakushka, hərfən mənası: "hoppanıb-düşən od qızı") — Pavel Bajov tərəfindən yazılmış və Sibir Ural regionunun folkloruna əsaslanan nağılvari hekayədir.Bazhov 1952, p. 246. İlk dəfə 1940-cı ildə Sverdlovsk nəşriyyatının buraxdığı "Morozko" adlı uşaq hekayələri toplusunda çap olunmuşdur. Sonradan "Malaçit Sandıqçası" toplusuna da daxil edilmişdir.

Nağılda qəhrəmanlar Ural folklorunda Poskakuşka (hərf: "hoppanıb-düşən qız") adlanan qadın varlıqla qarşılaşırlar. O, qızıl yataqlarını üzə çıxaran sehrli rəqsi ifa edə bilir. Nağıl, "Malaçit Sandıqçası" toplusundakı ən məşhur nağıllardan biridir. Həmçinin 1944-cü ildə Alan Moray Uilyams tərəfindən ingilis dilinə "The Fire-Fairy" (Od pərisi) adı ilə, 1950-ci illərdə isə İv Menninq tərəfindən "The Dancing Fire Maid" (Odla rəqs edən qız) adı ilə tərcümə olunmuşdur.Balina 2013, p. 265.

Pavel Bajov bütün hekayələrini tonuna görə iki qrupa ayırırdı: "uşaq üslublu" (məsələn, "Gümüş Dırnaq") və "böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş" (məsələn, "Daş Gül"). Bajov, "Od pərisi" hekayəsini "uşaq üslublu" hekayələrə aid edirdi. Belə hekayələr sadə süjet xəttinə malik olur, əsas qəhrəmanlar uşaqlardır və mifik varlıqlar onlara kömək edir, nəticədə isə hekayə xoşbəxt sonluqla bitir.

 Nəşriyyatı 
1939-cu ildə Sverdlovsk nəşriyyatının baş redaktoru Klavdiya Rojdestvenskaya "Morozko" adlı uşaq kitabı üzərində işləyirdi. O, əvvəlcə Bajovun "Gümüş dırnaq" nağılını topluya daxil etdi və yazıçıdan əlavə bir-iki hekayə istədi. Bajov Poskakuşka obrazı haqqında bir ideyası olduğunu bildirdi, lakin bu barədə daha çox məlumat əldə etmək üçün Polevskoya qayıdıb köhnə hekayəçilərlə danışmalı olduğunu söylədi. Qısa bir səfərdən sonra "Od pərisi" hekayəsini tamamladı. Nağıl "Morozko" kitabında nəşr olundu və populyarlıq qazandı.Litovskaya 2014, p. 247.

1944-cü ildə Alan Moray Uilyams tərəfindən ingilis dilinə "The Fire-Fairy" adı ilə tərcümə edildi və "Malaçit Sandıqçası: Ural Nağılları" toplusunun tərkibində nəşr olundu. 1950-ci illərdə isə İv Menninq tərəfindən "The Dancing Fire Maid" adı ilə ikinci dəfə ingilis dilinə çevrildi. Hekayə, həmçinin, 1974-cü ildə Frederik Muller Ltd. tərəfindən nəşr olunmuş Ceyms Riordanın "Mis Dağın Sahibəsi: Ural Nağılları" toplusuna daxil edilmişdir.

 Mənbələr 
Bajovun hekayələri mədənçilərin və qızıl axtaranların şifahi xalq ədəbiyyatına əsaslanırdı. Onların hekayələrində Poskakuşka, qızılın yerini göstərən rəqs edən bir qız idi. Belə bir mifik varlığın köməyi bəzi mədənçilərin digərlərindən daha uğurlu olmasını izah edə bilərdi. Folklorşünaslar hesab edirlər ki, bu obrazın Poskakuxa çayı ilə əlaqəsi ola bilər. Bu çay Polevskoy Mis Əritmə Zavodu yaxınlığında yerləşirdi. Poskakuxa və onun kiçildilmiş forması Poskakuşka rus dilində "hoppanıb-düşən qız" mənasını verir.Bazhov 1944, p. 122. Çayın yaxınlığında yerləşən Poskakuşkinski qızıl mədəni də bu obrazın mənşəyi ilə bağlı ola bilər. Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Poskakuşka orijinal Ural folklorunda mövcud deyildi və Bajov onu "mifoloji kanona" uyğun olaraq özü yaratmışdır. Onun obrazı Fin-Uqor xalqlarının tanrıçaları ilə əlaqələndirilir. "Od Qızcığaz" və onun qızıl yataqlarını üzə çıxaran sehrli rəqsi Mansi tanrıçası Sorni-Nay (rus dilində "Qızıl Qadın") ilə müqayisə edilir.Bazhov 1950s, p. 9. Onun adı Voqul dilində "Qızıl-Od" mənasını verir. Folklorşünas Aleksey İvanov "Od Qızcığaz" obrazının qədim bütpərəst köklərini inkar etməyin mümkün olmadığını, onun qızıl və odla əlaqəsinin, eləcə də bütpərəst xorovod rəqsi ilə bağlılığının buna dəlalət etdiyini qeyd edir.

1968-ci ildə çəkilmiş "Ural dağlarının nağılları" adlı sənədli-bədii filmində Bajovun Poskakuşkinski mədəni haqqında eşitdiyi və bu obrazı özü yaratdığı iddia olunur. Yazıçı üçün "hoppanıb-düşən" ifadəsi sehrli səslənmiş və oda bənzədiyi üçün Od pərisi obrazı formalaşmışdır. Bununla belə, folklor ekspedisiyalarının məlumatlarına görə, Poskakuşka yerli xalq nağıllarında mövcud olmuşdur.

 Süjeti 
Bir qrup qızıl axtaran, o cümlədən qoca Yefim və onunla birlikdə olan 8 yaşlı Fedunka (atası ona "Tyunka" deyə müraciət edir) meşədə od ətrafında otururlar. Birdən alovdan balaca bir qız çıxır:

O, canlı oyuncaq kimi idi. Saçları qıpqırmızı, sarafanı mavi idi, əlində də mavi yaylıq tutmuşdu. Şən-şaqraq baxır, ağappaq dişlərini görünürdü. Sonra bir əlini belinə qoydu, digər əlində yaylığı havaya qaldıraraq rəqs etməyə başladı.

Qız rəqsini bitirib yoxa çıxır. Axtaranlar hipnoz olunmuş kimi davranır və az sonra baş verənləri unutmağa başlayırlar. Yeganə onu dəqiq xatırlayan Fedunkadır. O, həmçinin, bir bayquşun səsini eşidir, sanki quş ona gülür. Yefim izah edir ki, qız Od Qızcığazdır və onun görünməsi qızılın əlamətidir. Səhəri gün onlar qazmağa başlayırlar, lakin qızın rəqs etdiyi yeri tam dəqiqliklə xatırlaya bilmirlər. Fedunka bayquşu günahlandırır, lakin heç kim ona inanmır. Sonradan uşaqlar ona "hoppanıb-düşən Tyunka" deyə lağ edirlər. Yeganə onu anlayan və inanan Yefim olur.

Qışda Fedunkanın atası mədəndə işləməyə gedir, oğlan isə pis ögey anası ilə qalmalı olur. O, Yefimin yanına köçmək qərarına gəlir. Yol gedərkən Od Qızcığazı yenidən görür və onu izləyir. Lakin meşədə yolunu azır. Qız yenə rəqs edir, qar əriyir, qış bir anda yayı əvəz edir. Fedunkaya gülən qız ona köhnə bir bel verir və bu bel ona çıxış yolunu tapmağa kömək edir. Ertəsi gün Fedunka və Yefim geri qayıdaraq həmin yerdə qızıl tapırlar. Sonda varlı landlord bu yeri ələ keçirsə də, Fedunka və Yefim uzun illər rifah içində yaşayırlar.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 









Kateqoriya:Fentezi hekayələri
Kateqoriya:Atəş gücünə malik personajlar
Kateqoriya:1979-cu ilin filmləri
Kateqoriya:Qadın mifoloji varlıqlar