Dene

Dene — Kanadanın şimal boreal, subarktik və Arktik bölgələrində yaşayan yerli qrupudur. Dene xalqı Şimali Atabaska dillərində danışır və "Dene" sözü ümumi Atabaska dilində "insanlar" mənasını verir.

"Dene" termini iki fərqli mənada istifadə olunur:

Ən çox istifadə edilən mənada, "Dene" Kanadanın Şimal-Qərb ərazilərində yaşayan və Dene millətini təşkil edən Atabaska dilli xalqlara aid edilir: Çipevayanlar (Denesuline), Tiliço (Dogrib), Sarı bıçaqlar (T'atsaot'ine), Slavey (Deh Gah Got'ine və ya Deh Cho), Sahtu (Sahtúot’ine) və Qviçin (Dinjii Zhuh).

Bəzən "Dene" termini daha geniş mənada istifadə edilərək Alyaska və Şimali Kanadanın müxtəlif bölgələrinə yayılmış bütün Şimali Atabaska dilli xalqlara aid edilir.
Dene xalqı şifahi dastançılıq (nağılçılıq) ənənəsi ilə tanınır.

Yayılma arealı
Dene xalqı geniş bir əraziyə yayılmışdır. Onlar Makkenzi vadisində (Inuvialuit xalqının cənubunda) yaşayır və Nunavutun qərb hissəsində də yaşayanlara rast gəlinir. Onların vətəni qərbi Yukon, Britaniya Kolumbiyasının şimal hissəsi, Alberta, Saskaçevan, Manitoba, Alyaska və ABŞ-ın cənub-qərb bölgələrinə qədər uzanır.

Dene xalqı indiki Şimal-qərb ərazilərində məskunlaşan ilk insanlar olmuşdur. Kanadanın şimalında Dene və Inuit xalqları arasında tarixi etnik münaqişələr mövcud idi. 1996-cı ildə Dene və Inuit nümayəndələri Qanlı Şəlalə adlanan yerdə bir müalicə (barışıq) mərasimində iştirak edərək əsrlər boyu davam edən münaqişələri barışdırmağa çalışdılar.

Kanadanın ən böyük Dene icması Behçoko, Şimal-qərb ərazilərində yerləşir.

Etnoqrafiyası
Dene xalqı altı əsas qrupdan ibarətdir:

 Çipevayanlar (Denesuline), Böyük Kölə gölünün şərqində yaşayan denelər.
 Tiliço (Dogrib), Böyük Slave və Böyük Ayı Gölləri arasında yaşayanlar.
 Sarı bıçaqlar (T'atsaot'ine), Böyük Slave Gölünün şimalında yaşayanlar.
 Slavey (Deh Gah Got'ine və ya Deh Cho), Böyük Slave Gölünün cənub-qərbində və Alberta və Britaniya Kolumbiyasına qədər yaşayanlar.
 Sahtu (Sahtúot’ine), Locheux, Nahanni və Bear Lake xalqlarını da daxil edir, Makkenzi çayı (Deh Cho) boyunca, Böyük Ayı Gölünün yaxınlığında yaşayanlar.
 Qviçin (Dinjii Zhuh), Qviçin yerləşmə bölgəsində yaşayanlar.

Bu qruplar müasir istifadədə "Dene" termini ilə adətən əlaqələndirilir, lakin özlərini Dene hesab edən digər qruplar da mövcuddur:

 Tsutinas (Tsuu T'ina), digər adı ilə Sarcee, hazırda Alberta, Kalqari yaxınlığında yerləşir.
 Dane-zaa (Danezaa, Dunne-za, və ya Tsattine), Şimali Britaniya Kolumbiyasının və qərbi Alberta bölgələrində yaşayanlar.
 Tahltan, Kaska Dena və Sekani xalqları, Britaniya Kolumbiyasının şimal bölgəsində yerləşənlər. Bu bölgədə başqa bir qrup olan Tsetsaut, Alyaskaya sərhəd yaxınlığındakı Portland Kanalı sahilində yaşayırdı və indi tükənmişdir.
 Dakelh (Carrier) xalqları, Britaniya Kolumbiyasının şimal və mərkəzi hissələrində yerləşir, həmçinin Wetʼsuwetʼen, Dakelh qolu.
 Tsilhqotin xalqları, Britaniya Kolumbiyasının mərkəzi bölgəsindəki eyniadlı Çilkotin ölkəsində yaşayanlar.
 Nikola Atapaskans, və ya Stuvix, 18-ci əsrin sonlarında Nikola vadisi bölgəsinə miqrasiya etmiş və Nlakapamux və Syilx ittifaqına qoşulmuşdur, indi isə tükənmişdir.
 Tanana Atabaskan və digər xalqlar, Alyaska və Yukonda da Dene hesab edilir, yəni Atabaska dili danışan xalqlar ailəsinə daxildirlər.
2005-ci ildə Dene xalqının ağsaqqalları, özlərinin qədim mədəni və torpaq hüquqlarının tanınması üçün Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO) təşkilatına qoşulmağa qərar verdilər.

 İstinadlar 

Ədəbiyyat












Kateqoriya:Kanada əhalisi
Kateqoriya:Dene