Zakarpatye

Zakarpatye () — Mərkəzi Avropada yerləşən tarixi-coğrafi bölgə. Ən qədim dövrlərdən bəri bu ərazi slavyan xalqlarının, o cümlədən şərqi slavyan etnik qrupuna daxil olan rusinlərin sıx şəkildə məskunlaşdığı torpaq olmuşdur. Zakarpatye ərazisi Zakarpatya düzənliyi, Karpat dağlarının ətəkləri və cənub yamaclarını əhatə edir. Tarixi Karpat Rusiyası (bəzən "Karpat Ukraynası" da adlandırılır) Macarıstan krallığının Spiş, Şariş, Zemplin, Uq, Bereq, Uqoça və Maramaroş komitatlarının ərazilərini əhatə edirdi. Uzhgorod and Mukachevo: a guide, Dmitriĭ Ivanovich Pop, Ivan Ivanovich Pop, Raduga Publishers, 1987, p. 14.,Bu bölgəyə müasir Zakarpatye (Ukrayna), Preşov Rusiyası (indiki Slovakiya ərazisində yerləşir) və Maramureş vilayəti (hazırda Rumıniya ərazisində yerləşir) daxildir.

Zakarpatye, Ukraynanın yeganə vilayətidir ki, dörd xarici dövlətlə sərhəddə yerləşir: Slovakiya, Macarıstan, Rumıniya və Polşa. Bölgədə yerləşən Ujqorod şəhəri həmçinin Ukraynanın ən qərb şəhərlərindən biridir. Bu bölgə Avropa tarixində müxtəlif dövlətlərin və imperiyaların tərkibində olmuşdur: Macarıstan krallığı, Habsburq monarxiyası, Çexoslovakiya, Macarıstan və SSRİ.

 Tarixi 
Zakarpatye bölgəsi qədim dövrlərdən müxtəlif etnosların, xüsusilə slavyan tayfalarının yaşadığı məkan olmuşdur. IX əsrdə bu ərazi Böyük Moraviya dövlətinin, sonradan isə Macarıstan krallığının tərkibinə daxil olmuşdur. Orta əsrlərdə bölgə Macarıstan krallığının tərkibində olmuş, daha sonra isə Habsburq monarxiyasının idarəsinə keçmişdir. Bu dövrdə bölgədə müxtəlif etnosların — rusinlərin, macarların, almanların və yəhudilərin birgə yaşadığı çoxmillətli bir cəmiyyət formalaşmışdır. 1918-ci ildə Avstriya-Macarıstan imperiyasının süqutundan sonra Zakarpatye bölgəsi yeni yaranmış Çexoslovakiya Respublikasının tərkibinə daxil edildi. Bu dövrdə bölgədə muxtariyyət uğrunda hərəkatlar baş verdi. 1938-ci ildə Birinci Vyana arbitrajı nəticəsində bölgənin bir hissəsi Macarıstana verildi. 1939-cu ildə Macarıstan ərazinin qalan hissəsini də işğal etdi. İkinci Dünya müharibəsi dövründə bölgənin yəhudi əhalisi nasist rejimi tərəfindən kütləvi şəkildə deportasiya edildi və çoxu Auşvitz kimi ölüm düşərgələrində qətlə yetirildi. Müharibədən sonra Zakarpatye bölgəsi Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının (SSRİ) tərkibinə daxil edildi və Ukrayna SSR-nin vilayəti statusu almışdır. 1991-ci ildən sonra isə müstəqil Ukrayna dövlətinin bir hissəsi olmuşdur.

 Demoqrafiyası 
 Etnik qruplar 

  Census
  Rusinlər, Ukraynlarvə Rusinlər
  "Çexoslovaklar"(Çexlər və Slovaklar)
  Almanlar
  Macarlar 
  Yəhudilər
  Rumınlar 
  Digərləri 
  Ümumi əhali  1880
  244,742 (59.8%)
  8,611 (2.1%)
  31,745 (7.8%)
  105,343 (25.8%)
  (siyahıyaalınma seçimi deyil)
  16,713 (4.1%)
  1,817 (0.4%)
  408,971 (100%)
   1921Slovenský náučný slovník, I. zväzok, Bratislava-Český Těšín, 1932
  372,884 (63.0%)
  19,737 (3.3%)
  10,460 (1.8%)
  102,144 (17.3%)
  80,059 (13.5%)
  ("digərləri" ilə)
  6,760 (1.1%)
  592,044 (100%)  1930Nikolaus G. Kozauer, Die Karpaten-Ukraine zwischen den beiden Weltkriegen, Esslingen am Neckar 1979, p. 136
  450,925 (62.2%)
  34,511 (4.8%)
  13,804 (1.9%)
  115,805 (16.0%)
  95,008 (13.1%)
  12,777 (1.8%)
  2,527 (0.4%)
  725,357 (100%)  1959
  686,464 (74.6%)
  Slovaklar12,289 (1.3%)Çexlər964 (0.1%)
  3,504 (0.4%)
  146,247 (15.9%)
  12,169 (1.3%)
  18,346 (2%)
  Ruslar29,599 (3.2%)
  920,173 (100%)  1970
  808,131 (76.5%)
  Slovaklar9,573 (0.9%)Çexlər721 (0.1%)
  4,230 (0.4%)
  151,949 (14.4%)
  10,856 (1%)
  23,454 (2.2%)
  Ruslar35,189 (3.3%)
  1,056,799 (100%)  1979
  898,606 (77.8%)
  Slovaklar8,245 (0.7%)Çexlər669 (0.1%)
  3,746 (0.3%)
  158,446 (13.7%)
  3,848 (0.3%)
  27,155 (2.3%)
  Ruslar41,713 (3.6%)
  1,155,759 (100%)  1989
  976,749 (78.4%)
  Slovaklar7,329 (0.6%)
  3,478 (0.3%)
  155,711 (12.5%)
  2,639 (0.2%)
  29,485 (2.4%)
  Ruslar49,456 (4.0%)Qaraçılar(1.0%)
  1,245,618 (100%)  2001
  Ukraynlar1,010,100 (80.5%)Rusinlər10,100 (0.8%)
  Slovaklar5,600 (0.5%)
  3,500 (0.3%)
  151,500 (12.1%)
  məlumat yoxdur
  32,100 (2.6%)
  Ruslar31,000 (2.5%)Rumınlar14,000 (1.1%)Digərləri (0.4%)
  (100%)

 Qeydlər 

 İstinadlar 

 Mənbə 

 Baerlein, Henri (1938). In Czechoslovakia's Hinterland, Hutchinson. 
 Boysak, Basil (1963). The Fate of the Holy Union in Carpatho-Ukraine, Toronto-New York.
  Fentsik, Stefan A. (1935). Greetings from the Old Country to all of the American Russian people! (Pozdravlenije iz staroho Kraja vsemu Amerikanskomu Karpatorusskomu Narodu!). 
 Nemec, Frantisek, and Vladimir Moudry (2nd ed., 1980). The Soviet Seizure of Subcarpathian Ruthenia, Hyperion Press. 
  Ganzer, Christian (2001). Die Karpato-Ukraine 1938/39: Spielball im internationalen Interessenkonflikt am Vorabend des Zweiten Weltkrieges. Hamburg (Die Ostreihe – Neue Folge, Heft 12).
  Kotowski, Albert S. (2001). "Ukrainisches Piemont"? Die Karpartenukraine am Vorabend des Zweiten Weltkrieges, in Jahrbücher für Geschichte Osteuropas 49, Heft 1. S. 67–95.
 Krofta, Kamil (1934). Carpathian Ruthenia and the Czechoslovak Republic. 





 Magocsi, Paul R. The Rusyn-Ukrainians Of Czechoslovakia  
 Magocsi, Paul R. – Pop, Ivan. Encyclopedia of Rusyn history and culture, Univ. of Toronto Press, 2005. 
  Pop, Ivan. Dějiny Podkarpatské Rusi v datech. Libri, Praha 2005. 
  Rosokha, Stepan (1949). Parliament of Carpatho-Ukraine (Coйм Карпатськoї України), Ukrainian National Publishing Co., Ltd. for Culture and Knowledge (Культура й ocвiтa).

 Stercho, Peter (1959). Carpatho-Ukraine in International Affairs: 1938–1939, Notre Dame.
 Subtelny, Orest (3rd ed., 2000). Ukraine: A History, University of Toronto Press 
 Wilson, Andrew (2nd ed., 2002). The Ukrainians: Unexpected Nation, Yale University Press. .
 Winch, Michael (1973).  Republic for a day: An eye-witness account of the Carpatho-Ukraine incident, University Microfilms. 
 Nykolaj Beskyd. "Who Was Aleksander Duchnovyc?" Narodny Novynky. Prešov, Slovakia. No. 17. April 28, 1993. Translated by John E. Timo.
 Paul Robert Magocsi (1995) The Carpatho-Rusyns. 
 "Nation Building or Nation Destroying? Lemkos, Poles and Ukrainians in Contemporary Poland." Polish Review. XXXV 3/4. New York 1990.
 John Slivka. The History of the Greek Rite Gatholics in Pannonia, Hungary, Czechoslovakia and Podkarpatska Rus 863–1949. 1974.
 Ivan Panjkevic (1938) Українськi Говори Пiдкарпатської Руси i Сумeжних Областeй: Prague.
 Aleksej L. Petrov (1998) Medieval Carpathian Rus, New York.

 Xarici keçidlər 
 The Carpatho-Rusyn knowledge base
 Paul R. Magocsi, Carpatho-Rusyns, brochure published by The Carpatho-Rusyn Research Center, 1995
 Carpatho-Ukraine (Encyclopedia of Ukraine)
 Diet of Carpatho-Ukraine (Encyclopedia of Ukraine)
 Trans-Carpathia in UkrStor.com (the web library of historical documents & publicism about Malorussia/Ukraine)
 Ethnic structure of the population on the present territory of Transcarpathia (1880–1989)
  Mykola Vehesh, The greatness and the tragedy of Carpathian Ukraine, Zerkalo Nedeli, 10(485), 13–19 March 2004 in Russian and in Ukrainian
 Zakarpattia.ru 
  Kárpátinfo
 Carpathian Ruthenia – photographs and information
 "Ruthenia – Spearhead Toward the West", by Senator Charles J. Hokky, Former Member of the Czechoslovakian Parliament

Kateqoriya:Rusinlər
Kateqoriya:1919-cu ildə yaranmış dövlətlər və ərazilər
Kateqoriya:Ukraynanın tarixi vilayətləri
Kateqoriya:SSRİ-nin ərazi mübahisələri
Kateqoriya:1948-ci ildə ləğv olunmuş dövlətlər və ərazilər