Gözəl və Bədheybət (nağıl)

Gözəl və Bədheybət () — fransız yazıçısı Qabriel Syuzanna Barbo de Vilnyov tərəfindən yazılmış və 1740-cı ildə La Jeune Américaine et les contes marins (Gənc amerikalı və dəniz nağılları) kitabında nəşr olunmuş nağıldır.Harrison, "Cupid and Psyche", Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 339.Thomas, Downing. Aesthetics of Opera in the Ancien Régime, 1647–1785. Cambridge: Cambridge UP, 2002. Vilnyovun geniş versiyası fransız yazıçısı Jan-Mari Leprens de Bomon tərəfindən 1756-cı ildə Magasin des enfants (Uşaq kolleksiyası) kitabında ixtisar edilərək yenidən yazılmış və bu gün ən çox yayılmış versiya halına gəlmişdir. Daha sonra Endryu Lenq 1889-cu ildə nağılı Mavi nağıllar kitabı () çərçivəsində yenidən nəql etmişdir.

Bu nağıl həm XVI əsrdə yaşamış Petrus Qonsalvusun hekayəsindən, həm də qədim latın mənbələrindən, məsələn, II əsrdə Lusi Apuley Maduarensis tərəfindən yazılmış "Qızıl eşşək" əsərindəki "Kupido və Psixeya" hekayəsindən və təxminən 1550-ci ildə Covani Françesko Straparola tərəfindən Straparolanın Gülməli Gecələri kitabında nəşr olunmuş "Donuz Kral" adlı italyan nağılından təsirlənmişdir.

Bu nağılın müxtəlif versiyaları bütün Avropada yayılmışdır. Məsələn, Fransada Jan-Fransua Marmontelin yazdığı və 1771-ci ildə Andre Qretri tərəfindən bəstələnmiş Zemir və Azor adlı opera versiyası mövcuddur. Bu əsər XIX əsrdə böyük uğur qazanmışdır. Zemir və Azor nağılın ikinci versiyasına əsaslanır. Bundan əlavə, Pyer-Klod Nivell de La Şossenin 1742-ci ildə yazdığı Amour pour amour (Sevgi üçün sevgi) pyesi də Vilyönövün versiyasına əsaslanır. Durham və Lissabon universitetlərində aparılan araşdırmalara görə, bu hekayənin təxminən 4000 il əvvəl ortaya çıxdığı güman edilir.Harrison, "Cupid and Psyche", Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 339.

 Süjeti 
Varlı tacir şəhərdəki malikanəsində üç qızı ilə birgə yaşayırdı. Onların hamısı gözəl idi, lakin yalnız ən kiçiyi — on dörd yaşlı qız Gözəl ( — “gözəl”) adlandırılmışdı, çünki o, bacılarından fərqli olaraq, mehriban və saf qəlbli idi. Böyük bacıları isə acgöz və özləri haqqında düşünən insanlar idilər. Bir gün tacir dənizdə baş verən fırtına nəticəsində bütün sərvətini itirir və qızları ilə birlikdə şəhəri tərk edərək kənddə kiçik bir evə köçməyə məcbur olur. Burada onlar fiziki zəhmətlə dolanırdılar.

Bir neçə ildən sonra tacir xəbər tutur ki, onun ticarət gəmilərindən biri geri qayıdıb. O, dərhal şəhərə yollanır ki, gəminin yükünün dəyərini öyrənsin. Səfərdən əvvəl isə hər bir qızından onlara hansı hədiyyəni gətirməsini istədiklərini soruşur. Böyük bacılar qiymətli zinət əşyaları və gözəl paltarlar istəyirlər, Gözəl isə yalnız bir gül — çünki onların yaşadığı yerdə bu çiçək bitmirdi.Meder, Theo De magische Vlucht Amsterdam: Bert Bakker 2000 pp. 54-65Meder, Theo The Flying Dutchman and Other Folktales from the Netherlands Westport and London: Libraries Unlimited. 2008. pp. 29-37.

Şəhərə çatanda tacir öyrənir ki, gəmidəki bütün mallar borcların ödənilməsi üçün müsadirə edilib. O, qızlarına vəd etdiyi hədiyyələri ala bilmir və məyus halda evə qayıdır. Meşədən keçərkən yolunu azır, lakin qaranlıqda möhtəşəm bir saray tapır. Orada ona görünməz bir sahibin qonaqpərvərliyi ilə süfrə açılmışdı. Tacir yeyib-içib gecəni orada keçirir.

Səhər ayrılarkən sarayın bağçasında gözəl bir qızılgül görür və Gözələ söz verdiyini xatırlayaraq onu dərir. Bu anda Bədheybət () qarşısına çıxır və onu bağçasından ən qiymətli şeyi oğurlamaqda günahlandırır. Tacir yalvararaq, çiçəyi yalnız qızına hədiyyə üçün götürdüyünü izah edir. Bədheybət razılaşır ki, taciri buraxsın, amma bir şərtlə: ya tacirin özü saraya qayıdacaq, ya da onun yerinə ən kiçik qızı gələcək.

Tacir kədərlənərək evə qayıdır. O, başına gələnləri qızından gizlətməyə çalışır, lakin Gözəl həqiqəti öyrənir və atasını qorumaq üçün öz xoşu ilə Bədheybətin yanına yollanır.

Bədheybət onu mehribanlıqla qarşılayır və bildirir ki, sarayın sahibi Gözəl olacaq, o isə yalnız xidmətçisi kimi qalacaq. O, Gözələ gözəl paltarlar, ləziz yeməklər təqdim edir və uzun-uzadı söhbətlər edir. Hər axşam Gözəl ilə nahar zamanı ondan özünə ərə getməsini istəyir, lakin qız həmişə imtina edir. Hər dəfə imtina etdikdən sonra Gözəl yuxusunda gözəl bir şahzadə görür. Şahzadə ondan soruşur ki, niyə Bədheybətlə evlənmək istəmir. Gözəl isə cavab verir ki, Bədheybəti yalnız dost kimi sevir. O, şahzadə ilə Bədheybətin eyni adam olduğunu başa düşmür və düşünür ki, şahzadə sarayda haradasa əsir saxlanılır.

Bir neçə ay boyunca Gözəl sarayda rahat həyat yaşayır, lakin sonda ailəsini görmək üçün darıxır. Bunu Bədheybətə bildirir və o, qızın evinə qayıtmasına icazə verir. Amma bir şərt qoyur: Gözəl tam bir həftə sonra geri qayıtmalıdır. O, razılaşır və sehrli bir güzgü ilə üzük alır. Güzgü vasitəsilə sarayda nə baş verdiyini görə bilər, üzüklə isə barmağında üç dəfə fırladaraq dərhal geri dönə bilər.

Evə qayıtdıqda, böyük bacıları onun gözəl geyimlərinə və xoşbəxt həyatına paxıllıq edirlər. Onlar Bellənin saraya qayıtmasını istəmədiklərindən onu bir gün artıq saxlamaq üçün saxta göz yaşları ilə onu inandırırlar. Gözəl razılaşır, lakin səhəri gün güzgüdə Bədheybətin bağçada öləcək hala düşdüyünü görür. Dəhşətə gələn qız dərhal üzüklə geri qayıdır və onu ölü vəziyyətdə tapır.

Gözəl göz yaşları içində ona sevgisini etiraf edir və Bədheybətin üstünə göz yaşları damır. Bu anda Bədheybət gözəl bir şahzadəyə çevrilir. O bildirir ki, bir vaxtlar pis bir sehrbaz qadın onu heyvana çevirmişdi və yalnız sevgi lənəti qıra bilərdi. Gözəl isə onu olduğu kimi sevərək bu lənəti aradan qaldırmışdır.Betsy Hearne, Beauty and the Beast: Visions and Revisions of An Old Tale, p 25 

 Mənşəyi və analizi 
Nağılın ilk versiyası 1740-cı ildə  Qabriel Syuzanna Barbo de Vilnyov tərəfindən “La jeune américaine, et les contes marins” kitabında nəşr edilib.Eells, Elsie Spicer Tales of Enchantment from Spain. New York: Harcourt, Brace and Company. 1920. p. 109. Daha çox yayılan qısaldılmış versiyanı isə 1757-ci ildə Janna-Mari Leprens de Bomon çap etdirmişdir. İngilis dilinə həmin il tərcümə olunmuşdur. Bu süjet Avropanın bir çox ölkələrində yayılmışdır və Apuleyin “Eros və Psixeya” nağılına bənzəyir. İtalyan yazıçı Covanni Françesko Straparola bu cür süjetləri 1553-cü ildə toplayıb. Rusiyada isə bu nağıl Sergey Aksakovun “Al qızılgül” əsəri ilə tanınır.

Fransada bu süjet əsasında 1771-ci ildə “Zemira və Azor” adlı opera-baleti səhnələşdirilmişdir. Bu əsər XIX əsrdə böyük uğur qazanmışdır. Vilnyovun versiyasında daha ətraflı süjet detallarına rast gəlinir.Aarne, Antti; Thompson, Stith. The types of the folktale: a classification and bibliography. Folklore Fellows Communications FFC no. 184. Helsinki: Academia Scientiarum Fennica, 1961. p. 143. Şahzadə uşaq ikən atasını itirir və anası müharibəyə getməyə məcbur olur. O, pis bir fənn tərəfindən tərbiyə edilir, lakin böyüyəndə onun sevgisini rədd etdiyinə görə lənətlənir. Gözəl isə əslində tacirin qızı deyil, bir kralın və mehriban bir fənnin qızıdır. Pis fən onu öldürmək istədiyindən, təhlükəsizlik üçün tacirin ailəsinə verilmişdir.Swahn, Jan Öjvind. The Tale of Cupid and Psyche. Lund, C.W.K. Gleerup. 1955. p. 405.Boberg, I.M. "The Tale of Cupid and Psyche". In: Classica et Medievalia 1 (1938): 181.

Bomonun versiyası isə daha sadələşdirilmiş və təlim-tərbiyə məqsədilə yazılmışdır.Espinosa, Aurelio Macedonio Cuentos Populares Españoles Stanford University Press. 1924. pp. 271-273 Onun məqsədi aristokrat qızlara görünüşdən çox insanın qəlbinə dəyər verməyi öyrətmək idi. Nağılın əsas ideyası mərhəmət, sevgi və daxili gözəlliyin önəmini vurğulamaqdır.Maspons y Labrós, Francisco Lo Rondallayre: Quentos Populars Catalans Vol. I Barcelona: Llibrería de Álvar Verdaguer. 1871. pp. 103-106

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 Ralston, William. "Beauty and the Beast". In: The Nineteenth Century. Vol. 4. (July–December 1878). London: Henry S. King & Co. pp. 990–1012.

 Xarici keçidlər 

 "The Story of the Beauty and the Beast", James Planché's translation of Gabrielle-Suzanne de Villeneuve's original version of the fairy-tale, on Project Gutenberg.
 The story of beauty & the beast; the complete fairy story translated from the French by Ernest Dowson on Internet Archive. Ernest Dowson's translation of de Villeneuve's original fairy tale.
 "Beauty and the Beast", the revised and abridged version by Jeanne-Marie Leprince de Beaumont, at the website of the University of Pittsburgh. 
 "Beauty and the Beast: folktales of Aarne-Thompson type 425C"
 Cinderella Bibliography – includes an exhaustive list of B&tB productions in books, TV and recordings
 Original version and psychological analysis of Beauty and the Beast (Archive on Wayback Machine)
  La Belle et la Bête, audio version 20px

Kateqoriya:Əlifba sırasına görə ədəbi əsərlər
Kateqoriya:Nağıllar
Kateqoriya:Fransa ədəbiyyatı
Kateqoriya:Süjetlər