Tuti Bikə türbəsi

Tuti Bikə türbəsi və ya Dərbənd xanlarının türbəsi — Dərbənd şəhərində yerləşən, XVIII əsrin sonlarına aid memarlıq abidəsidir. Türbə 1788-ci ildə Quba xanı Fətəli xan tərəfindən həyat yoldaşı, Tuti Bikənin şərəfinə inşa etdirilmişdir.

 Tarixi 
Tuti Bikə, Dərbəndin müdafiəsində göstərdiyi qəhrəmanlıqla yadda qalmış qadın hökmdardır. 1774-cü ildə onun doğma qardaşı, Qaytaq usmisi Əmir Həmzə şəhəri ələ keçirməyə cəhd etmiş, lakin Tuti Bikə yerli əhali ilə birlikdə şəhəri müdafiə etmişdir. Şəhər mühasirədə olarkən, o, hərbi qərarlar vermiş və camaatın mənəvi ruhunu yüksəltmək üçün addımlar atmışdır.

Tuti Bikə 1786-ci ildə vəfat etdikdən sonra, onun şərəfinə Dərbəndin şimal qəbiristanlığında, Qırxlar qəbiristanlığında bu türbə inşa olunmuşdur. Türbənin içərisində Tuti Bikə ilə yanaşı, oğlu Əhməd xan (1791), Fətəli xanın ikinci nikahdan olan oğlu Həsən xan (1803) və Həsən xanın həyat yoldaşı Nur Cahan xanım (1841) dəfn edilmişdir. Sonralar, Həsən xanın qəbri sökülmüş və sümükləri Kərbəlaya aparılmışdır.

 Memarlıq xüsusiyyətləri 
Türbə mərkəzi hissəsində oxvari daş günbəzlə örtülmüş səkkizguşəli kompozisiyadan ibarətdir. Memarlıq abidəsi yerləşmə nöqtəsi, xarici görünüşü və konstruktiv həlli baxımından Dərbənd memarlıq məktəbinin tipik nümunələrindən biridir. Günbəz 1940-cı ildə uçmuş, lakin 1975-ci ildə bərpa olunmuşdur. Daxildə səkkizguşəli zal və dörd qəbirüstü daş (sənduqə formalı) yerləşir. Fasad quruluşu, istifadə olunan materiallar və kompozisiya baxımından diqqətçəkicidir.  Abidənin fasadı yaxşı yonulmuş daş bloklardan hörülmüş, səthi yüngül oxvari taxçalarla bəzədilmişdir. Tikintidə əsas inşaat materialı kimi iri ölçülü, yaxşı yonulmuş qaya daşı (rakuşnik) istifadə olunmuşdur. Daş blokların ölçüsü təqribən 40 x 50 sm-dir. Binanın daxili hissəsi suvaqlanmış, döşəməsi isə rakushnik plitələrindən düzəldilmişdir. Təqribən 1 metr hündürlüyündə olan kürsülük hissə oyma ornamentli daş panellərlə işlənmişdir. Türbənin böyük tərəflərinin eni 6,2 metr, kiçik tərəflərinin isə 2,9 metrdir. Mərkəzi hissə oxvari (oxlu) günbəzlə örtülmüşdür. Günbəzin daxili diametri 4,6 metrdir.

Türbə Qırxlar qəbiristanlığında, şəhərin Qırxlar qapısı adlı qala darvazalarından 500 metr şimalda yerləşir.

 Qorunması 
Abidə hazırda Dərbənd Dövlət Tarix-Memarlıq və İncəsənət Muzey Qoruğunun ekskursiya marşrutlarına daxildir və YUNESKO-nun 2003-cü il 5 iyul tarixli qərarı ilə Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. Tarixi-arxeoloji və mədəni əhəmiyyətə malik memarlıq abidəsi kimi qorunan bu memarlıq nümunəsi həm də mühüm mədəni irs nümunəsidir.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:Azərbaycan memarlığı
Kateqoriya:Azərbaycan monarxlarının dəfn yerləri
Kateqoriya:XVIII əsr memarlığı
Kateqoriya:Dərbənd binaları və tikililəri
Kateqoriya:Dərbənd