Elektromənfilik

Elektromənfilik — χ kimi simvollaşdırılan və müəyyən kimyəvi elementin atomunun kimyəvi rabitə yaradarkən ortaq elektronları (və ya elektron sıxlığını) cəlb etmək meylidir. Atomun elektronmənfiliyinə həm atom nömrəsi, həm də valent elektronlarının yüklü nüvədən yerləşdiyi məsafə təsir edir. Elektronmənfilik nə qədər yüksək olarsa, atom və ya əvəzedici qrup elektronları bir o qədər çox cəlb edir. Elektromənfilik rabitə enerjisini və kovalentdən ion əlaqəsinə qədər davamlı miqyasda bir əlaqəni xarakterizə edən rabitənin kimyəvi polyarlığının işarəsi və böyüklüyünü kəmiyyətcə qiymətləndirmək üçün sadə bir üsul kimi xidmət edir. Sərbəst müəyyən edilmiş elektromüsbətlilik termini elektronmənfiliyin əksidir: o, elementin valent elektronlarını verməyə meylini xarakterizə edir.

Ən əsas səviyyədə elektronmənfilik nüvə yükü (bir atomun protonu nə qədər çox olarsa, elektronları bir o qədər "çəkəcək") və atom təbəqələrindəki digər elektronların sayı və yeri (atomun elektronu nə qədər çox olarsa, valent elektronlar nüvədən bir o qədər uzaq olacaq və nəticədə elektronların nüvədən daha az müsbət yükə məruz qalacağına görə(aşağı enerji nüvəsində orbitallar valent elektronları müsbət yüklü nüvədən qoruyacaq)) kimi amillərlə müəyyən edilir.

"Elektronmənfilik" termini 1811-ci ildə Yens Yakob Berselius tərəfindən təqdim edilmişdir, baxmayaraq ki, bu termin ondan əvvəl məlum idi və Avoqadro da daxil olmaqla bir çox kimyaçı tərəfindən öyrənilmişdir. Uzun tarixinə baxmayaraq, 1932-ci ildə Linus Paulinq valent rabitə nəzəriyyəsinin inkişafı kimi rabitə enerjilərindən asılı olan elektronmənfilik şkalasını təklif edənə qədər dəqiq elektronmənfilik şkalası hazırlanmamışdı. Bunun bir sıra digər kimyəvi xüsusiyyətlərlə əlaqəli olduğu sübut edilmişdir. Elektromənfilik birbaşa ölçülə bilməz və digər atom və ya molekulyar xüsusiyyətlərdən hesablanmalıdır. Bir neçə hesablama metodu təklif edilmişdir və elektronmənfiliyin ədədi qiymətlərində kiçik fərqlər ola bilsə də, bütün üsullar elementlər arasında eyni dövri asılılıqları göstərir.

Ən çox istifadə edilən hesablama üsulu Linus Paulinq tərəfindən təklif olunan hesablama üsuludur. Bu, 0,79-dan 3,98-ə qədər (hidrogeninki = 2,20) işləyən, adətən Paulinq şkalası (χr) adlanan ölçüsüz bir kəmiyyət verir. Digər hesablama üsullarından istifadə edildikdə, nəticələrin eyni ədədi dəyərlər diapazonunu əhatə edən miqyasda sitat gətirilməsi şərti (məcburi olmasa da) ödənir: bu, Pauling vahidlərində elektronmənfilik kimi tanınır.

Adətən hesablandığı kimi, elektronmənfilik təkcə atomun deyil, molekuldakı bir atomun xüsusiyyətidir. Bununla belə, bir atomun elektronmənfiliyi ilk ionlaşma enerjisi ilə güclü şəkildə əlaqələndirilir. Elektromənfilik bir qədər mənfi korrelyasiya (kiçik elektronmənfilik dəyərləri üçün) və elektrona hərislik ilə kifayət qədər güclü müsbət korrelyasiya edir (əksər və daha böyük elektronmənfilik dəyərləri üçün). Elementin elektronmənfiliyinin onun kimyəvi mühitinə görə dəyişəcəyini gözləmək olar, lakin o, adətən ötürülə bilən xüsusiyyət hesab olunur, yəni oxşar dəyərlər müxtəlif vəziyyətlərdə etibarlı olacaqdır.

Sezium ən az elektronmənfi elementdir (0,79); flüor isə ən çox (3,98) təşkil edir.

Dövrdə soldan sağa atom radiusu azalır, elektromənfilik artır, qeyri-metallıq xassəsi güclənir. Qrupda yuxarıdan aşağı radius artır, elektromənfilik azalır, metallıq güclənir