Hərbi sərhəd

Hərbi sərhəd (; , ; ; ) — Habsburq imperiyası tərəfindən Osmanlı imperiyası ilə sərhəddə yerləşən ərazilərdə qurulmuş xüsusi inzibati-hərbi bölgə.  Bu sərhəd xətti XVI əsrdən XIX əsrin sonlarına qədər fəaliyyət göstərmiş və imperiyanın cənub-şərq sərhədlərinin müdafiəsini təmin etmək üçün yaradılmışdır.

 Tarixi 
Hərbi Sərhəd 1520–1530-cu illərdə Osmanlı imperiyasının Balkanlarda sürətlə irəliləməsi nəticəsində formalaşmağa başlamışdır. Habsburqlar Osmanlı təhlükəsinə qarşı dayanıqlı müdafiə sistemi yaratmaq məqsədilə bu ərazilərdə yaşayan yerli əhalini — əsasən serbləri, valaxları, rusinləri və digər pravoslav slavyanları – öz torpaqlarında yerləşdirmiş və onlara torpaq qarşılığında hərbi xidmət öhdəliyi vermişdir. Rəsmi olaraq Hərbi Sərhəd 1553-cü ildə təşkil olunmuş və zamanla genişlənərək müxtəlif inzibati hissələrə bölünmüşdür: Slavon, Xorvat, Banat, Timeşvar və Transilvaniya sərhədləri kimi.

Hərbi Sərhəd birbaşa Vyana hərbi idarəsi tərəfindən idarə olunurdu və Avstriya-Macarıstanın digər vilayətlərindən fərqli olaraq, mülki hakimiyyətə tabe deyildi. Burada yaşayan əhali – əsasən pravoslav serblər, valaxiyalılar (rumınlar), alman köçkünlər və digər xalqlar — "qrenzerlər" (sərhədçilər) adlanırdı.

Qrenzerlər həm kənd təsərrüfatı ilə məşğul olur, həm də dövlətin tələbi ilə hərbi xidmətə cəlb olunurdular. Onlara vergi güzəştləri və torpaq sahələri verilirdi. Hərbi Sərhəd, eyni zamanda, mədəni və dini müxtəlifliyə malik çoxmillətli bölgə idi.

 XVIII əsr 
XVIII əsrin sonlarına doğru artıq bir müddətdir ki, Osmanlıların zəifləməyə başladığı və Sava çayının şimalına doğru yeni hücumların gözlənilmədiyi aydın olmuşdu. Beləliklə, Hərbi Sərhəd öz funksionallığını itirməyə başlayırdı. 1848-ci ildə Xorvatiyanın bani Yosip Yelaçiç Hərbi Sərhədin baş komandanı olmuşdur. O, Xorvatiya, Slavoniya, Dalmatiya və Xorvat-Slavon sərhəd bölgələrinin birləşdirilməsi üçün israr edirdi. Yelaçiçin sərhədi ləğv etmək səlahiyyəti olmasa da, o, bir sıra islahatlara razılıq əldə etmiş və 1848-ci ildə Hərbi Sərhəd Xorvatiya Saboruna nümayəndələr göndərmişdir.Tanner, Marcus (2001). Croatia : A Nation Forged in War (2nd ed.). New Haven; London: Yale University Press, s. 86–87 Lakin bu hüquq 1850-ci illərdə ləğv edilmişdir.Tanner, (2001). Croatia, s. 104 1850-ci ildən etibarən Sərhəd, Xorvatiya və Slavoniya rəsmi olaraq vahid torpaq vahidi təşkil edirdi, lakin ayrı-ayrı idarə və nümayəndəlik sisteminə malik idilər.Hərbi Sərhədin bütün ərazisi hərbi idarəçilik altında idi. Əhalinin bütün təbəqələri – yaş və cinsindən asılı olmayaraq – orduya məxsus sayılırdı və Avstriya hərbi qanunvericiliyinə tabe idi. Baş Komandanlıq Zaqrebdə yerləşirdi, lakin birbaşa Vyanadakı Hərb Nazirliyinə tabe idi.
400px|thumb|center|19-cu əsrin ortalarında Hərbi Sərhədin xəritəsi (qırmızı konturla qeyd olunub)
Osmanlı müharibələri səngidikdən sonra Xorvatiya parlamenti Hərbi Sərhədin demilitarizasiyası üçün bir neçə dəfə müraciət etmişdi. Demilitarizasiya prosesi 1869-cu ildə başlamış və 8 avqust 1873-cü ildə imperator Frans İosifin fərmanı ilə Banat Hərbi Sərhədi ləğv edilərək Macarıstan krallığına birləşdirilmişdi. Xorvat Hərbi Sərhədinin bir hissəsi (Križevci və Djurjevac alayları) isə artıq 1 avqust 1871-ci ildə Xorvatiya-Slavoniya Krallığına birləşdirilmişdi. Xorvat və Slavon Hərbi Sərhədlərinin qalan hissələrinin də Xorvatiya-Slavoniyaya birləşdirilməsi haqqında fərman 15 iyul 1881-ci ildə elan olunmuş, birləşmə isə 1 avqust 1881-ci ildə Xorvatiya bani Ladislav Peyaçeviçin Zaqreb Baş Komandanlığından idarəçiliyi təhvil alması ilə başlamışdır.

 İdarəçilik 
 Bölmələr 
XVIII və XIX əsrlərdə sərhəd bir neçə dairəyə bölünmüşdü:

 Bölmə Dövr Qeydlər Dunay Hərbi sərhədi  1702–1751  Cənubi Baçkanın (o cümlədən Palanka, Petrovak, Petrovaradinski Şanats, Titel və s.) və şimal Sirmiyanın (o cümlədən Petrovaradin, Şid və s.) bəzi hissələrini əhatə edirdi. Bu hissə ləğv edildikdən sonra ərazisinin bir hissəsi mülki idarəçiliyə verilmiş, digər hissəsi isə sərhədin digər hissələrinə birləşdirilmişdir. Tisa Hərbi sərhədi  1702–1751  Şimal-şərqi Baçkanın (o cümlədən Sombor, Subotica, Kanija, Senta, Beçey və s.) bəzi hissələrini əhatə edirdi. Bu hissə ləğv edildikdən sonra ərazisinin əksəriyyəti mülki idarəyə verilmiş, cənubdakı kiçik bir hissə isə hərbi idarədə qalmış və Şaykaşka batalyonunun tərkibinə daxil edilmişdir. Mureş Hərbi sərhədi  1702–1751  Mureş çayının şimal sahilində yerləşən Pomorişye bölgəsini əhatə edirdi. Bu hissə ləğv edildikdən sonra ərazisi tamamilə mülki idarəyə verilmişdir. Sava Hərbi sərhədi  1702–1751  Sava çayı boyunca yerləşirdi. Banat Hərbi sərhədi 1751–1873  Müasir Serbiya və Rumıniya sərhədi boyunca yerləşirdi. Serb (İlliriyalı), Alman (Folksdoyçer) və Rumın (Vlah) hissələrinə bölünmüşdü. Slavon Hərbi sərhədi 1745–1881  Posavina boyunca, şərqi Xorvatiyadan başlayaraq Sava çayı boyunca Bosniya və Herseqovina və Serbiya ilə sərhəddə yerləşirdi. Sirmiyaya qədər uzanır və Zemun (bu gün Belqradın bir hissəsi) yaxınlığında Dunaya tökülürdü. Şimal-şərq sərhədi Dunay boyunca Petrovaradinə qədər uzanırdı. Xorvat Hərbi sərhədi 1553–1881  Xorvatiya və Bosniya sərhədində yerləşirdi. Bu hissə Lika, Kordun, Banovina (Banska krajinadan adını almışdır) bölgələrini əhatə edirdi. Qərbdə Adriatik dənizi, cənubda Venesiya Respublikası, qərbdə Habsburq Xorvatiyası və şərqdə Osmanlı imperiyası ilə sərhəddə yerləşirdi. Slavon Hərbi sərhədi ilə Una və Sava çaylarının birləşdiyi nöqtədə birləşirdi. Şaykaşka batalyonu 1763–1873  1763-cü ildə ləğv edilmiş Dunay və Tisa sərhəd hissələrinin bir hissəsindən yaradılmış kiçik hərbi bölgə idi. 1852-ci ildə Şaykaşka batalyonu Titel piyada batalyonuna çevrilmişdir. 1873-cü ildə ləğv olunmuş və ərazisi Baçka-Bodroq dairəsinə daxil edilmişdir. Transilvaniya Hərbi sərhədi 1762–1851  Transilvaniyanın şərq və cənub hissələrində yerləşirdi. İki Seke və iki Rumın alayından ibarət idi. Bu sərhədin yaradılması Madefalva qətliamı və ya Sikulitsidium ilə müşayiət olunmuşdu.

 İstinadlar 

 Biblioqrafiya 











 Walter Berger: Baut dem Reich einen Wall. Das Buch vom Entstehen der Militärgrenze wider die Türken. Leopold Stocker Verlag, 1979 
 Jakob Amstadt: Die k.k. Militaergrenze 1522 – 1881 (mit einer Gesamtbibliographie). Dissertation, University of Würzburg, 1969
 Heeresgeschichtliches Museum (Hrsg.): Die k. k. Militärgrenze (Beiträge zu ihrer Geschichte). ÖBV, 1973 (Schriften des Heeresgeschichtlichen Museums, 6) 
 Mirko Valentić: Vojna krajina i pitanje njezina sjedinjenja s Hrvatskom 1849–1881, CHP, 1981, Zagreb
 Alexander Buczynski: Gradovi Vojne krajine 1–2, HIP, 1997, Zagreb
 Milan Kruhek: Krajiške utvrde Hrvatskog kraljevstva, HIP, 1995, Zagreb
 Drago Roksandić: Vojna Hrvatska (1809.-1813.), 1–2, ŠK, 1988, Zagreb
 Drago Roksandić: Etnos, konfesija, tolerancija, SKD Prosvjeta, 2004, Zagreb
 Potiska i pomoriška vojna granica (1702–1751), Muzej Vojvodine, Novi Sad, 2003.