Fallibilizm

Fallibilizm () — insan biliklərinin və inamlarının prinsipial olaraq yanılma ehtimalı daşıdığını bildirən fəlsəfi mövqe.Peirce, Charles S. (1896–1899) "The Scientific Attitude and Fallibilism". In Buchler, Justus (1940). Philosophical Writings of Peirce. Routledge. p. 59. Bu anlayışa görə, heç bir iddia və ya nəzəriyyə — istər elmdə, istər fəlsəfədə, istərsə də gündəlik həyatda — mütləq şəkildə doğru hesab edilə bilməz və daim şübhə altına alına bilər. Fallibilizm, xüsusilə elmin fəlsəfəsi, epistemologiya və tənqidi rasionalizm kimi sahələrdə geniş tətbiq olunur.Haack, Susan (1979). "Fallibilism and Necessity" . Synthese, Vol. 41, No. 1, pp. 37–63.

Fallibilizm fəlsəfədə, elmdə və gündəlik təcrübədə bilik və inanc məsələlərinə ehtiyatlı və tənqidi yanaşmanı təşviq edən nəzəriyyədir. Fallibilizm tərəqqi və öyrənməni davamlı proses kimi qəbul edir və bizi daim daha yaxşı izahlar və həll yolları axtarmağa təşviq edir.

 Sonsuz geriyə qayıtma və sonsuz irəliləyiş 
Fallibilizmin əsas fəlsəfi problemlərindən biri sonsuz geriyə qayıtma () məsələsidir.Aikin, Scott F. (2014). "Prospects for Moral Epistemic Infinitism". Metaphilosophy. Vol. 45. No. 2. pp. 172–181. The term, usually attributed to Pyrrhonist philosopher Agrippa the Skeptic, is argued to be the inevitable outcome of all human inquiry, since every proposition requires justification.Annas, Julia & Barnes, Jonathan (2000). Sextus Empiricus: Outlines of Scepticism. Cambridge University Press. Hər hansı bir inanc və ya bilik iddiasının əsaslandırılması üçün əlavə əsaslara ehtiyac olduqda, bu, yeni əsasların da əsaslandırılması zərurəti ilə nəticələnir və nəticədə sonsuz bir zəncir meydana çıxır. Bu, əsaslandırmanın heç vaxt tamamlanmamasına gətirib çıxarır.Anastas, Jeane W. (1999). Research Design for Social Work and the Human Services.  Columbia University Press. p. 19. Alternativ olaraq, sonsuz irəliləyiş fikri də mövcuddur. Bu mövqe, bilik və izah səviyyələrinin davamlı inkişaf etdiyini və heç vaxt qəti nəticəyə çatmadığını vurğulayır. Beləliklə, fallibilizm elmdə və fəlsəfədə "nəticə yox, proses" yanaşmasını əsaslandırır.Levi, Isaac (1984). Messianic vs Myopic Realism . The University of Chicago Press. Vol. 2. pp. 617–636.

 Tənqidi rasionalizm 

Karl Popper tərəfindən inkişaf etdirilən tənqidi rasionalizm fallibilizmin ən nüfuzlu və sistematik versiyalarından biridir.Forrai, Gábor (2002). Lakatos, Reason and History . p. 6–7. In Kampis, George; Kvasz, Ladislav & Stöltzner, Michael (2002). Appraising Lakatos: Mathematics, Methodology, and the Man. Vienna Circle Institute Library. Vol. 1. Popperə görə, elm heç vaxt təsdiqlənmiş həqiqətlər təqdim etməz; əksinə, elmi nəzəriyyələr daim təkzib edilmə ehtimalına açıq olmalıdır. Bu yanaşma, bilik əldə etmə prosesinin əsasını yanılmaq və düzəltmək prinsipinə əsaslandırır.Kuhn, Thomas S. (1962). The Structure of Scientific Revolutions.  University of Chicago Press.

Tənqidi rasionalizmdə əsas məqsəd nəzəriyyələri sübut etmək deyil, onları ciddi sınaqdan keçirərək yanlışlamağa çalışmaqdır.Thornton, Stephen (2022). Karl Popper . Stanford Encyclopedia of Philosophy. Bu metodoloji yanaşma fallibilizmin praktik tətbiqini ifadə edir və elmi tərəqqinin dinamik və düzəldici bir proses olduğunu göstərir.Lakatos, Imre (1978). Mathematics, Science and Epistemology . Cambridge University Press. Vol. 2. p. 9–23.Popper, Karl (1995). The Myth of the Framework: In Defence of Science and Rationality . Routledge. p. 16.

 Riyazi fallibilizm 
Riyaziyyat tarixində riyazi fallibilizm () , riyazi biliklərin də yanılma ehtimalına malik olduğunu qəbul edən yanaşmadır. However, Lakatos' interpretation of Popper was not equivalent to Popper's philosophy:  Ənənəvi olaraq riyaziyyat "şübhəsiz və dəqiq" elmi bilik sahəsi kimi qəbul olunsa da, bəzi riyaziyyatçılar (məsələn, İmre Lakatos) riyazi ideyaların inkişafında eksperimentlərin, səhvlərin və təkmilləşdirmələrin rolunu vurğulayırlar.Kadvany, John (2001). Imre Lakatos and the Guises of Reason. Duke University Press. pp. 45, 109, 155, 323.

Lakatos öz əsərində riyazi nəzəriyyələrin elmi təkamülə bənzər şəkildə tənqidə və korreksiyaya açıq olduğunu göstərərək, "sınaq və səhv" metodunu riyazi biliklərə də tətbiq etmişdir.Gödel, Kurt (1940). The Consistency of the Continuum-Hypothesis . Princeton University Press. Vol. 3.Enderton, Herbert. "Continuum hypothesis" . Encyclopædia Britannica. Bu yanaşma, riyaziyyatı statik deyil, inkişaf edən və dəyişən bir fəaliyyət sahəsi kimi təqdim edir.Falguera, José L.; Rivas, Uxía; Sagüillo, José M. (1999). Analytic Philosophy at the Turn of the Millennium: Proceedings of the International Congress: Santiago de Compostela, 1–4 December, 1999. Servicio de Publicacións da Universidade de Santiago de Compostela. pp. 259–261.

 Fəlsəfi skeptisizm  
Fallibilizm bəzi cəhətlərinə görə fəlsəfi skeptisizm () ilə oxşardır. Hər iki yanaşma biliyin və inamın etibarlılığını sorğulayır. Lakin fərq ondadır ki, skeptisizm ümumiyyətlə bilik əldə etməyin mümkünsüz olduğunu irəli sürür, halbuki fallibilizm biliklərin mümkün olduğunu qəbul edir, lakin onların həmişə yanlış ola biləcəyini vurğulayır.

Başqa sözlə, skeptik mövqe biliklərə inamı rədd edir, fallibilist mövqe isə bu inamı ehtiyatla və tənqidi şəkildə qəbul edir. Buna görə də, fallibilizm elmi metodologiyada və rasional müzakirələrdə daha praktik və konstruktiv bir mövqe hesab olunur.

 Tənqidi 
Fallibilizmə qarşı əsas tənqidlərdən biri onun nəticəsizliyə gətirib çıxarması ehtimalıdır.Moon, Andrew (2012). "Warrant does entail truth". Synthese. Vol. 184. No. 3. pp. 287–297.Dutant, Julien (2016). "How to be an infallibilist" . Philosophical Issues. Vol 26. pp. 148–171.Benton, Matthew (2021). "Knowledge, hope, and fallibilism" . Synthese. Vol. 198. pp. 1673–1689. Əgər bütün biliklər potensial olaraq yanlışdırsa, bəs hansı əsasla hərəkət edilməli və qərarlar qəbul olunmalıdır? Bu sual, xüsusilə etik və siyasi qərarların legitimliyinə dair narahatlıq doğurur. Digər bir tənqid, fallibilizmin relativizm və ya nihilizm ilə səhv salınmasıdır. Lakin bu yanaşmanın tərəfdarları vurğulayırlar ki, fallibilizm ümumi şübhəçilik deyil, tənqidi optimizm mövqeyidir — yəni biz bilik əldə edə bilərik, lakin bu bilik daim yoxlanmalı və yenidən qiymətləndirilməlidir.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
Charles S. Peirce: Selected Writings, by Philip P. Wiener (Dover, 1980)
Charles S. Peirce and the Philosophy of Science, by Edward C. Moore (Alabama, 1993)
Treatise on Critical Reason, by Hans Albert (Tübingen, 1968; English translation, Princeton, 1985)

 Xarici keçidlər 
"Fallibilism" by Stephen Hetherington in the İnternet fəlsəfə ensiklopediyası
"Fallibilism" by Nicholas Rescher in the Routledge Encyclopedia of Philosophy

Kateqoriya:Şübhə
Kateqoriya:Elmin fəlsəfəsi
Kateqoriya:Skeptisizm
Kateqoriya:Epistemologiya