Terrorçuluğun Məhdudlaşdırılması Mərkəzi

Terrorçuluğun Məhdudlaşdırılması Mərkəzi və ya CECOT () — El Salvadorun Tekoluka şəhərində yerləşən maksimum təhlükəsizlikli bir həbsxana. Bu həbsxana 2022-ci ilin sonunda ölkədə başlanan genişmiqyaslı cinayətkar qruplaşmalara qarşı mübarizə kampaniyası çərçivəsində inşa olunub. Salvador hökuməti həbsxananı 2023-cü ilin yanvar ayının sonunda açdı və bir ay sonra məhkumların yerləşdirilməsinə başlandı.

2024-cü il 11 iyun tarixinə olan məlumata görə, CECOT-un təsdiqlənmiş məhkum sayı 14,532 nəfər idi; 2024-cü ilin noyabr ayında isə həbsxananın direktoru Belarmino Qarsiya CECOT-un 15,000–20,000 arası məhkum saxladığını təxmin etdi. 40,000 məhkum tutumuna malik olan CECOT Latın Amerikasında ən böyük, dünyada isə məhkum sayı baxımından ən iri həbsxanalardan biridir. 2025-ci ilin mart ayında Salvador hökuməti Donald Trampın ikinci administrasiyası tərəfindən Venesuela və Salvadorlu cinayətkar qruplaşma üzvləri olmaqda ittiham edilən 200-dən çox deportasiyanı qəbul etdi və onları CECOT-a yerləşdirdi; onların arasında ABŞ-də geniş ictimaiyyətin diqqətini çəkən Kilmar Abrego Qarsiya da var idi.

CECOT mübahisəli bir müəssisədir: bəzi tərəflər onu cinayətkar qruplaşma üzvlərinin tutulması baxımından tərifləyir, digərləri isə insan haqları pozuntuları — o cümlədən həddən artıq doluluq, məhkəmə prosessual qaydalarının pozulması və qeyri-insani şərait — səbəbilə tənqid edirlər. CECOT reabilitasiya fəaliyyətləri ilə məşğul olmur. Həbsxanadan buraxıldığı təsdiqlənmiş heç bir məhkum yoxdur və hakimiyyət orqanları da məhkumların azadlığa buraxılması ilə bağlı planlarının olmadığını bəyan ediblər. ABŞ-dan deportasiya olunmuş şəxslərin həbs olunması məsələsi də ayrıca mübahisə mövzusudur.

Salvador hökuməti bəzi seçilmiş media qurumlarına həbsxananı rəhbərliyin müşayiəti ilə ziyarət etməyə icazə verir, lakin ABŞ senatoru Kris Van Hollen kimi şəxslərə giriş imkanı verməyib. CECOT bir neçə dəfə sosial şəbəkələrdə yayımlanan videolarda, o cümlədən Salvador prezidenti Nayib Bukelenin paylaşdığı videolarda da nümayiş etdirilib.

 Arxa plan 

 El Salvadorda Cinayətkar Qruplaşmaların Zorakılığı 
1990-cı illərdə ABŞ-dan deportasiya edilən cinayətkar qruplaşma üzvləri Salvador Vətəndaş Müharibəsinin başa çatmasından sonra El Salvadorda təsir və nüfuz qazandı. Ən böyük iki küçə qruplaşması "Mara Salvatrucha" (MS-13 kimi tanınır) və "18-ci Küçə Qruplaşması" (Barrio 18) idi; digər daha kiçik qruplaşmalar arasında "La Maquina", "Mao Mao" və "Mirada Loca" yer alırdı. El Salvadorda bu qruplaşmalar müharibədən sonra hökumət tərəfindən diqqətdən kənarda qaldıqlarını hiss edən gənc salvadorluları özlərinə cəlb edirdilər. 2020-ci ilə qədər El Salvadorda təxminən 60,000 aktiv qruplaşma üzvü və 400,000 nəfər əməkdaş olduğu təxmin edilirdi.

Qruplaşmalar təsir dairələrini cinayətlər, hədə-qorxu yolu ilə pul toplamaq, narkotik ticarəti və öz bizneslərini idarə etməklə qoruyub saxlayırdılar. Onlar həmçinin ölkənin siyasətinə təsir göstərirdilər — bəzi bölgələrdə siyasi namizədlərin seçki kampaniyası aparmasına mane olur və bəzi hallarda seçkilərin nəticələrinə təsir göstərə bildiklərini bildirirdilər. Qruplaşma zorakılığı səbəbindən El Salvador dünyanın ən yüksək qətl göstəricilərindən birinə sahib idi — 2015-ci ildə bu göstərici 100,000 nəfərə 103 qətl təşkil edirdi və həmin dövrdə dünyada ən yüksək göstərici sayılırdı.

 Cinayətə qarşı siyasətlər 
1990-cı və 2000-ci illərdə müxtəlif Milli Respublikaçı Alyans (ARENA) hökumətləri Salvadorada bandaların yayılmasına qarşı mübarizə aparmaq məqsədilə "cinayətkarlığa qarşı sərt" siyasətlər həyata keçirməyə çalışdılar. 2003 və 2004-cü illərdə hökumət 30,000 şübhəli banda üzvünün həbsi ilə nəticələnən Mano Dura ("dəmir yumruq") və Super Mano Dura ("super dəmir yumruq") siyasətlərini həyata keçirdi. 2012-ci ildə Farabundo Marti Milli Azadlıq Cəbhəsi (FMLN) hökuməti, El Salvadordakı Katolik Kilsəsi və ölkənin bandaları ölkənin qətl səviyyəsini ilkin olaraq aşağı salan bir atəşkəs razılığına gəldilər, lakin 2014-cü ilə qədər bu atəşkəs pozuldu və qətllərin sayı yenidən artdı. 2015-ci ildə El Salvador Ali Ədliyyə Məhkəməsi həm MS-13, həm də Barrio 18 bandalarını terror təşkilatları olaraq tanıdı.

2019–2020-ci illər arasında El Salvadorun qətl səviyyəsi 62 faizədək azaldı. Salvador prezidenti Nayib Bukele bu azalmanı özünün Ərazi Nəzarət Planına bağladı, lakin 2020-ci ildə Beynəlxalq Böhranlar Qrupu (ICG) bu azalma ilə Ərazi Nəzarət Planı arasında "səbəb-nəticə əlaqəsi" tapmadı. Əvəzində, ICG azalmayı "bandalarla hökumət arasında səssiz, qeyri-rəsmi anlaşmalara" aid etdi; Salvador hökuməti bu iddianı təkzib etdi. 2021-ci ilin dekabrında ABŞ Xəzinə Departamenti Bukelenin hökumətini qətl səviyyəsini azaltmaq üçün bandalarla danışıqlar aparmaqda ittiham etdi; Bukele bu ittihamı da inkar etdi.

 Salvador bandalarına qarşı hücum 
2022-ci il 25–27 mart tarixləri arasında Salvadorada bandalar 87 nəfəri qətlə yetirdi, onlardan 62-si təkcə 26 mart tarixində öldürüldü; bu, 1992-ci ildə vətəndaş müharibəsinin bitməsindən sonra Salvador tarixində ən qanlı gün oldu. Florida Beynəlxalq Universitetinin tədqiqat direktoru Xose Migel Kruz qətl dalğasını hökumət və bandalar arasındakı iddia edilən atəşkəsin pozulması ilə izah etdi.

Bu zorakılığa cavab olaraq, El Salvadorun Qanunverici Məclisi bir sıra konstitusiya hüquqlarını dayandıran və ölkənin təhlükəsizlik qüvvələrinin şübhəli banda üzvlərini kütləvi şəkildə həbs etməsini asanlaşdıran fövqəladə vəziyyət elan etdi. Növbəti yeddi ay ərzində təxminən 55,000 şübhəli banda üzvü həbs olundu. Çoxsaylı həbslər səbəbindən Bukele 40,000 məhbus tutumuna malik yeni bir həbsxana – Terrorçuluğun Həbs Mərkəzinin (CE-COT qısaltması) tikiləcəyini elan etdi. CECOT OMNI, DISA və Contratista General de América Latina, S. A. de C. V. şirkətləri tərəfindən tikildi və tikinti xərci 100 milyon ABŞ dolları oldu. 2023-cü ilin yanvarında CECOT açıldıqda, Salvador hökuməti artıq 62,000-dən çox şübhəli banda üzvünü həbs etmişdi.

 Həbsxana kompleksi 

Terrorçuluğun Həbs Mərkəzi (CECOT) kompleksi 23 hektar (57 akr) sahəni əhatə edir və Salvador hökuməti həbsxananın ətrafındakı 140 hektar (350 akr) sahəyə də nəzarət edir. O, San Vicente vulkanının ətəyində, San Vicente Departamentində yerləşən Tekoluka rayonunda, uzaq bir ərazidə yerləşir. CECOT səkkiz bölmədə 40,000 məhbus tutumu üçün nəzərdə tutulub; hüceyrə sahəsi 6 akr (2.4 hektar) təşkil edir və bir məhbus üçün orta hesabla 0.6 kvadrat metr (6.5 kvadrat fut) sahə düşür. 2025-ci ilin aprelində Bukele CECOT-un tutumunu 80,000 məhbusa çatdırmaq niyyətində olduğunu bildirdi. Həbsxana 19 nəzarət qülləsi, iki sıra 9 metr hündürlüyündə (30 fut) və 60 santimetr qalınlığında (24 düym) divarlarla əhatə olunub, üstü tikanlı məftillərlə örtülüb, iki sıra elektrikli hasar və addım səslərinin eşidilməsi üçün çınqıllı döşəmələrlə təmin olunub.

CECOT-da hər biri orta hesabla 156 məhbusu yerləşdirə bilən 256 hüceyrə var. Hüceyrələrdə döşəksiz və çarşafsız dörd səviyyəli metal çarpayılar, iki tualet və iki əl-yuma lavabosu var. Hüceyrələr 24 saat ərzində süni işıqlandırılır. Hər hüceyrəyə iki Müqəddəs Kitab verilir və hər hüceyrə Təhlükəsizlik kameraları və silahlı mühafizəçilər tərəfindən nəzarətdə saxlanılır. Təcrid hüceyrələri məhbusları 15 günə qədər saxlaya bilir və yalnız beton çarpayı, tualet və əl-yuma lavabosu ilə təchiz olunub. Təcrid hüceyrələri tam qaranlıqdır, yalnız tavanda az miqdarda işıq daxil olan kiçik bir deşik var.

CECOT-da 600 əsgər və 250 polis əməkdaşı çalışır. Həbsxananın direktoru Belarmino Qarsiyadır. Həbsxana işçiləri üçün yeməkxana, istirahət otağı və idman zalı kimi istirahət sahələri mövcuddur. Həbsxanaya daxil olan hər kəs fiziki axtarışdan və rentgen müayinəsindən keçir. Tibbi heyət yerindədir və məhbuslara bütün tibbi yardımı həbsxananın daxilində göstərir.

 Məhbuslar 

Salvador hökuməti CECOT-da neçə məhbusun saxlanıldığını nadir hallarda elan edir və həbsxana açıldıqdan sonra yalnız bir neçə belə rəsmi məlumat açıqlanıb. 2024-cü ilin iyununda CECOT-da 14,532 məhbusun olduğu bildirilmişdi. 2024-cü ilin noyabrında Qarsiya CECOT-da 10,000 ilə 20,000 arasında məhbusun olduğunu təxmin etdi. 2025-ci ilin martında hökumət nümayəndəsi təhlükəsizlik səbəbilə yenilənmiş rəqəm verməkdən imtina etdi, lakin 2024-cü il statistikası olan 14,500 məhbusun artıq dəqiq olmadığını bildirdi. 2025-ci ilin aprelində Qarsiya həbsxana əhalisinin 40,000 nəfərlik maksimum tutuma yaxın olduğunu söylədi, lakin konkret rəqəm vermədi.

CECOT-da həbs olunma meyarları qeyri-müəyyəndir, yalnız Salvador hökuməti burada "yüksək vəzifəli" banda üzvlərinin saxlanıldığını bildirir. Rəqib bandaların üzvləri bir-birindən ayrılmır. Qarsiya burada saxlanılan məhbusları "ən pislərin ən pisi" kimi təsvir edib. Bir çox məhbus yüzlərlə il həbs cəzası alıb, digərləri isə hələ də mühakimə olunmayıb. Bildirildiyinə görə, saxlanılanlar kütləvi şəkildə mühakimə olunub, əks dəlil təqdim etmək və ya onlara qarşı olan dəlillərlə tanış olmaq imkanı verilməyib.

Məhbuslar tam ağ rəngli formalar geyinir və onların başları hər beş gündə bir qırxılır. Məhbuslar hüceyrədən yalnız 30 dəqiqəlik idman, Müqəddəs Kitab dərsi, həbsxana daxilində onlayn məhkəmə iclasları və ya təcridə yerləşdirmə üçün çıxa bilirlər. Məhbuslara təhsil, istirahət, ziyarət və ya telefon zəngi hüquqları verilmir. Onlara düyü, lobya, yumurta və makaron yeməkləri təqdim olunur, lakin çəngəl və bıçaq verilmir, çünki bunlar potensial silaha çevrilə bilər. Salvador hökuməti CECOT-dan heç bir məhbusun azad olunmasını planlaşdırmır və Ədliyyə və İctimai Təhlükəsizlik naziri Gustavo Villatoro bildirib ki, CECOT-da həbs olunan məhbuslar bir daha cəmiyyətə qaytarılmayacaq. Villatoro həmçinin CECOT məhbusları üçün reabilitasiya proqramlarının olacağını da istisna edib.

 Xarici məhbusların saxlanılması 
2025-ci il 3 fevral tarixində Bukele ABŞ-nın dövlət katibi Marko Rubio ilə görüşdü və "təhlükəli amerikalı məhkumları" qəbul edib onları CECOT həbsxanasında saxlayacağını təklif etdi. Rubio Bukelenin bu təklifini "dünyada ən misilsiz və qeyri-adi miqrasiya razılaşması" kimi xarakterizə etdi.

2025-ci il 15 mart tarixində ABŞ 300 nəfər Tren de Aragua dəstəsinin üzvü hesab edilən şəxsləri məhkəməsiz olaraq El Salvadora deportasiya edəcəyini və onların CECOT-da saxlanacağını elan etdi. ABŞ Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, Donald Tramp administrasiyası bu 300 məhbusun bir il müddətinə saxlanılması üçün Salvador hökumətinə 6 milyon ABŞ dolları ödəyəcək. ABŞ Kolumbiya Dairəsi Federal Məhkəməsinin baş hakimi Ceyms Boasberq deportasiyanı dayandırmaq qərarı versə də, buna baxmayaraq 238 nəfər Tren de Aragua üzvü və 23 nəfər MS-13 üzvü deportasiya olundu. Deportasiya reyslərindən biri Boasberqin qərarından sonra həyata keçirildiyi üçün ABŞ administrasiyasının məhkəmə qərarına əməl etmədiyi barədə mübahisələr yarandı.

Time jurnalının məlumatına görə, məhbuslar fiziki zorakılığa məruz qalıb və başları məcburi qırxılıb. 60 Minutes proqramının apardığı araşdırmaya əsasən, deportasiya olunanlardan 179 nəfərinə qarşı heç bir cinayət ittihamı irəli sürülməyib, təxminən bir neçə nəfərə isə qətl, təcavüz, hücum və ya adam oğurluğu kimi ittihamlar verilib.

Bukele məhbusların El Salvadora gəlişini əks etdirən üç dəqiqəlik bir video da X (Twitter) platformasında paylaşdı. Venesuela hökuməti deportasiyanı pislədi və Milli Assambleyanın sədri Xorxe Rodrigez Venesuelalıların El Salvadordan "xilas ediləcəyinə" söz verdi. ABŞ Dövlət Departamentindəki anonim bir mənbə isə deportasiya olunan venesuelalıların CECOT-da ölə biləcəyi ehtimalından narahatlığını ifadə etdi.

2025-ci il 21 mart tarixində Tramp Tesla əmlakına ziyan vuran şəxslərin də El Salvador həbsxanasına göndərilməli olduğunu irəli sürdü. 25 martda isə deportasiya olunan venesuelalıların saxlanmasının qanuniliyi ilə bağlı El Salvador Ali Məhkəməsinə iddia qaldırıldı.

Birləşmiş Ştatların daxili təhlükəsizlik katibi Kristi Noem 2025-ci il martın 26-da CECOT-u ziyarət edərək, ABŞ-də qeyri-qanuni yaşayan miqrantları ölkəni tərk etmədikləri təqdirdə, El Salvador'a deportasiya etməklə və CECOT-da həbs etməklə təhdid etdi. ABŞ 31 martda daha 17 nəfər şübhəli MS-13 və Tren de Aragua üzvünü El Salvador'a deportasiya etdi. ABŞ hökuməti deportasiyaların adi miqrasiya qanunları əsasında və Alien Enemies Act (Xarici Düşmənlər Qanunu) ilə həyata keçirilmədiyini bildirdi. 7 aprel tarixində ABŞ Ali Məhkəməsi Boasberg-in əmrinə xitam verərək, Trump administrasiyasına insanların ölkədən deportasiya olunmasına icazə verdi. 14 aprel tarixində Trump və Bukelenin Oval Ofisdəki görüşündə, Ağ Ev mətbuat katibi Karoline Leavitt, Trump-ın "hücumkar, zorakı cinayətkarları" ABŞ vətəndaşı olaraq El Salvador'a deportasiya etmək istədiyini bildirdi; Cato İnstitutunun miqrasiya eksperti David Bier isə dedi ki, "ABŞ vətəndaşları xaricə həbsə deportasiya edilə bilməz. Bunun üçün heç bir hüquqi əsas yoxdur." Trump Bukeləyə əlavə olaraq, CECOT kimi "beş yeni yer" tikməyi təklif etdi.

El Salvador'a deportasiya edilənlər arasında Salvadorlu vətəndaş Kilmar Abrego Garcia da vardı, o, əvvəlcə CECOT-da həbs olunmuşdu və işinin ABŞ-də geniş mediada yer almasına səbəb olmuşdu, çünki o, "idarəetmə xətası"na görə deportasiya edilmişdi. 2025-ci ilin aprelində ABŞ senatoru Chris Van Hollen, Abrego Garcia ilə görüşərək, onun Santa Ana'daki başqa bir həbsxanaya köçürüldüyünü öyrəndi. Garcia, Van Hollenə CECOT-da olduğu dövrdə "travma yaşadığını" bildirdi. Görüşdən sonra, Bukele X-də yazaraq Abrego Garcia'nın Salvador hökumətinin nəzarətində qalacağını bildirdi.

2025-ci il aprelinin 20-də Bukele, Venesuela hökuməti ilə məhbus mübadiləsi təklifi irəli sürərək, CECOT-a göndərilən 252 venesuelalı geri qaytarmaq müqabilində Venesuela hökumətindən 252 "siyasi məhbusu" azad etməyi təklif etdi. Venesuela baş prokuroru Tarek William Saab, hər bir venesuelalı ilə bağlı "canlılıq sübutu və tibbi hesabat" tələb etdi.

 Media işıqlandırması 

 Salvador hökuməti 
2023-cü il 1 fevral tarixində Bukele, CECOT-un açılışından əvvəl, CECOT-un ümumi direktoru Osiris Luna Meza, Milli Polis rəhbəri Mauricio Arriaza Chicas, Milli Müdafiə naziri René Merino Monroy və İctimai İşlər naziri Romeo Rodríguez ilə birlikdə CECOT-u ziyarət etdiyi bir video paylaşdı. Eyni ayın sonunda isə, başları qırxılmış və yalnız ağ idman şortları geyinən 2000 məhbusun həbsxanaya gətirilməsini göstərən başqa bir video yaydı. Bukele 2023-cü il martında, 2024-cü il iyununda və 2025-ci il martında da buna bənzər məhbus köçürmələrini əks etdirən videolar dərc etdi.

Bukele özü CECOT-u "dünyanın ən tənqid olunan həbsxanası" olaraq təsvir edib. Villatoro isə CECOT-u "ədalət üçün qurduğumuz ən böyük abidə" kimi qiymətləndirib.

 Beynəlxalq mətbuat 
Bir çox xarici xəbər orqanı, CECOT-da ilk məhbus köçürülməsi ilə bağlı məlumat yayıb, o cümlədən BBC, New York Times və The Washington Post. Həmçinin, bir neçə onlayn şərhçi də bu köçürməni müzakirə edib.

Associated Press-dən Marcos Aleman CECOT-u Salvadorun qanun pozuntusuna qarşı mübarizəsinin "şah əsəri" olaraq təsvir edib. DW Español-dan Maria Santacecilia CECOT-u Bukelenin "dəmir yumruq" siyasətinin "emblemi" olaraq adlandırıb. El País-dən Juan Diego Quesada isə CECOT-u "Mərkəzi Amerikanın Alkatrazı" adlandırmışdı. CECOT həm də "mega-həbsxana" olaraq qeyd olunub. Reuters CECOT-u "mübahisəli" və "kəskin şərtləri ilə tanınan" bir yer olaraq təsvir edib.

CNN-dən Maykl Rios məhbusların "gözlə görünən şəkildə narahat olduğunu" və bir polis əməkdaşının onlara "bu andan etibarən tabe olmalısınız" deyə qışqırdığını qeyd edib. Associated Press isə Bukelenin "sert, sərt həbsxanaları cinayətlə mübarizəsinin brendinə çevirdiyini" yazıb. MSNBC və The Atlantic-də yazan jurnalistlər Christopher Mathias və Adam Serwer isə CECOT-u "QULAQ" adlandırıblar. Kolumbiya prezidenti Gustavo Petro isə CECOT-u "konstitusiyaya qarşı həbsxana" olaraq qeyd edib.

Salvador hökuməti xəbər orqanlarına CECOT-u ziyarət etməyi təklif edib. 2023-cü ilin sentyabrında Kolumbiyanın Noticias Caracol xəbərlər kanalı CECOT-a daxil olmağa icazə verən ilk xəbər orqanı oldu. Ondan sonra BBC və CNN kimi başqa xəbər orqanları da bu imkanla tanış oldular. YouTube-da fəaliyyət göstərən bəzi şəxslərə də CECOT-u ziyarət etməyə icazə verilib. García-nın sözlərinə görə, qeyri-hökumət təşkilatlarına (QHT) isə CECOT-a daxil olmaq qadağandır. 2024-cü ilin iyulunda ABŞ-ın Nümayəndələr Palatasının üzvü Matt Gaetz də CECOT-u ziyarət edib və onu "çözüm" olaraq qiymətləndirib.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 







 Xarici keçidlər