Alban-Udi kilsəsi

Alban-Udi kilsəsi və ya rəsmi adı ilə Alban-Udi Xristian dini icması — 2003-cü ildə Azərbaycanda yaradılmış, udilərdən ibarət və özünü Alban Həvari kilsəsinin (IV–XIX əsrlər) varisi hesab edən kilsə. Alban-Udi kilsəsi tarixi Alban Həvari kilsəsinin Çar Rusiyası dövründə ləğv edilməsindən 167 il sonra bərpa edilmişdir. Kilsə 2013-cü ildə Alban Həvari Kilsənin yaradılmasının 1700 illiyini qeyd etmişdir. Alban-Udi kilsəsi Rus Pravoslav Kilsəsinin Bakı yeparxiyası ilə və Türkiyənin Mardin şəhərindəki Süryani kilsəsi ilə əlaqələrə malikdir. "Alban kilsəsi"nin yenidən fəaliyyətə başlaması prosesi müasir dövrdə Azərbaycan kimliyinin möhkəmlənməsində mühüm ünsürə çevrilmişdir.

 Arxa plan 

Tarixi Alban Həvari kilsəsi IV əsrdə əsası qoyulmuş, bir müddət avtokefal (müstəqil) olaraq fəaliyyət göstərmiş kilsə quruluşu idi. 705-ci ildə, Ərəb Xilafətinin bölgədə nəzarəti gücləndirməsindən sonra, Alban Həvari kilsəsi Erməni Həvari kilsəsinin tərkibinə keçmişdir. Rusların Cənubi Qafqazı işğal etməsindən sonra, 1836-cı ildə Alban Həvari kilsəsi ləğv edilmişdir.

 Tarixi 

 Kilsənin formalaşması 
2003-cü ildə mərkəzi Nic olmaqla, Alban-Udi Xristian dini icması dövlət qeydiyyatına alınmışdır.Sergei Markedonov.Azerbaijan: an Islamist Threat to Religious Harmony . Memo.ru Onun rəhbəri Robert Mobili icmanı tarixi Alban Həvari kilsəsinin yenidən dirçəlişi üçün təməl olaraq görürdü. Tarixi Alban Həvari kilsəsi Azərbaycan ərazisinin Xilafətin nəzarətinə keçməsindən etibarən Erməni Həvari kilsəsinin tərkibində olmuş olsa da, Mobili yenidən dirçəldilmiş Alban-Udi kilsəsinin müstəqil olmasını, provaslavlığa keçməsini müdafiə etmişdir.Tarixi Alban Həvari kilsəsi monofizit idi. Müasir Alban-Udi kilsəsi Yerusəlim Pravoslav Kilsəsinin davamçısı hesab edilir, Azərbaycan hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilir.

İcma kilsənin fəaliyyət göstərməsi üçün şərq kilsələrindəki təhsilə nail olmağa və din adamları yetiştirməyə çalışmışdır. Misir, Suriya, Türkiyə, Ukrayna kimi ölkələrə kilsə təhsili üçün məktub yazılmış və əsasən, müsbət cavablar alınmışdır. Təhsil üçün ilk seçim olaraq, Türkiyə nəzərdə tutulmuşdur. Buna səbəb dil birliyidir. Ancaq Mardin şəhərində dini təhsilin ərəb və süryani dillərində olması, İstanbulda isə dini təhsil kurslarının olmamasına görə, Ukrayna növbəti seçim olmuşdur. Ukrayna kilsəsi həm dil birliyi məsələsinə görə, həm də Alban-Udi kilsəsinə qarşı mötədil münasibətinə görə uyğun seçim olmuşdur. İcmanın rəhbəri Mobili Ukraynada təhsilini bitirəndən sonra, Süryani kilsəsində vəftiz edilməyi planlaşdırmış, buranın seçilməsi üçün səbəb olaraq, Süryani kilsəsinin qədimliyini, keçmişdə iki kilsənin yaxınlığını və kilsələrin inanc və ibadətlərinin bir-birini bənzəməsini göstərmişdir. Mobili 2008-ci ildə İordan çayında vəftiz edilmişdir.

Roma Papası Fransisk 2 oktyabr 2016-cı ildə Azərbaycana səfər edərkən Robert Mobili ilə görüşmüş, Alban-Udi kilsəsinin yenidən dirçəlməsində udilərə kömək ediləcəyinə söz vermişdir. Udi kilsəsi həm də Rus Pravoslav Kilsəsinin Bakı yeparxiyası ilə əlaqələrə malikdir.

2021-ci ildə Azərbaycanda fəaliyyətdə olan dini konfessiya rəhbərlərinin Məşvərət Şurası yaradılmışdır. Şuranın sədri Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Allahşükür Paşazadədir. Robert Mobili isə şuranın üzvüdür.

 İcmanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur fəaliyyəti 

Alban-Udi kilsəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləmişdir. Qarabağın erməni işğalındakı hissəsi və Şərqi Zəngəzur Azərbaycan nəzarətinə keçdikdən sonra, icma tərəfindən bu ərazilərə səfər təşkil edilmiş, buradakı kilsələrdə dini ayinlər həyata keçirilmişdir. İcma Xocalı soyqırımının xatirəsini Laçının Ağoğlan məbədində (2021-ci il) və Hadrutun xristian məbədlərində (2024-cü il) qeyd etmiş, şam yandırılaraq ölənlərin xatirəsinə dua oxunmuşdur.

4 dekabr 2020-ci ildə Alban-Udi kilsəsinin nümayəndələri Kəlbəcərin Xudavəng monastırını ziyarət etmiş və monastırın içərisində dini ayin keçirmişdir. Həmin ilin 5 dekabrında udi xristian icmasının sədr müavini Rafiq Danakari Xudavəng monastırına vaiz təyin olunmuşdur. Danakari Xudavəng monastırının kilsələrindən birində bazar günü xidməti təşkil etməyə başlamış, 2021-ci ildə Robert Mobilinin özü monastırda xristianlararası Pasxa süfrəsi təşkil etmişdir. Azərbaycanın Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Mübariz Qurbanlı Xudavəng monastırının Alban-Udi icmasına verilməsini təklif etmişdir.

"Alban kilsəsi"nin yenidən fəaliyyətə başlaması prosesi bu gün Azərbaycan kimliyinin möhkəmlənməsində mühüm ünsürə çevrilmişdir. Azərbaycan dövləti Alban-Udi dini icmasını Alban Həvari kilsəsinin hüquqi və mənəvi varisi hesab edir, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdakı kilsələri də Alban-Udi dini icmasına məxsus sayır. Dövlətin bu mövqeyi Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin Xarici əlaqələr şöbəsinin müdiri Əli Həziyev tərəfindən açıqlanmışdır. Alban-Udi kilsəsinin rəhbəri Robert Mobili icmasının Erməni Qriqoryan Kilsəsi ilə əməkdaşlıq etməyə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda ermənilərlə birlikdə yaşamağa hazır olduğunu bildirmişdir.

Robert Mobili 6 noyabr 2025-ci ildə verdiyi açıqlamada qeyd etmişdir ki, Qarabağda hələ ki xristian icması olmadığından oradakı kilsələrin ibadət üçün açılmasına ehtiyac yoxdur. Mobili həm də Talış və Suqovuşan kəndlərindəki kilsələrin bərpa edilərək ibadət üçün udi icmasına veriləcəyini qeyd etmiş, digər Qarabağ kilsələrinin turizm məqsədilə istifadə olunacağını demişdir.

 ABŞ—Azərbaycan münasibətlərində iştirakı 
8 oktyabr 2025-ci ildə Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Allahşükür Paşazadənin ABŞ Beynəlxalq Din Azadlığı Komissiyasının üzvləri ilə görüşü keçirilmiş, Robert Mobili də bu görüşdə iştirak etmişdir. Paşazadə ABŞ Beynəlxalq Din Azadlığı Komissiyasını Azərbaycanı xüsusi müşahidə siyahısından çıxarmağa dəvət etmişdir. Mobili isə Azərbaycanda udilərin özlərini yaxşı hiss etdiyini qeyd etmişdir: "Azərbaycan dövləti öz diqqət və qayğısını bizdən əsirgəmir, müsəlman xalq hər zaman bizə dəstək verir. Məbədlərimiz və dilimiz bərpa olunur, müqəddəs kitabımız ana dilimizdə nəşr edilir".

 Dini-mədəni fəaliyyət 

 Vəftiz olunma və ruhani sinfinin formalaşdırılması 
Robert Mobili 2008-ci ildə xaç suyuna salınmasını belə təsvir edir: "Mən İordan çayında vəftiz edildim və Atos dağını ziyarət edən ilk azərbaycanlı oldum. Burada Ksenofont monastırının arximandriti Aleksi öz xaçını mənə verdi. Biz Qüds kilsəsinə, eləcə də Efiopiya və Suriya kilsələrinə yaxınıq. Şərqli qardaşlarımızla əlaqə saxlaya bilməyərək keçirdiyimiz uzun illər liturgiyamız haqqında biliklərimizin çoxunu itirdik. Bu səbəbdən keşişlərimiz liturgiyamızı yenidən öyrənmək üçün qədim Suriya kilsəsinin olduğu Türkiyənin Mardin şəhərinə gedirlər. Mardində türkcə danışırlar və bunu başa düşmək bizim üçün çətin deyil. Bizi iki həftə qarşılayır və qədim kilsələrinin ayinlərini öyrədirlər".

Mobili və onun müavini Danakari özlərini Alban kilsəsinin ruhaniləri adlandırırlar və müvafiq ruhani paltarları geyinirlər. Buna cübbə, xalat və kamilavka (baş geyimi), həmçinin orijinal dizaynlı döş xaçları daxildir. Mobilinin və onun müavininin kim tərəfindən və nə vaxt keşişliyə təyin edildiyi bilinmir. 2013-cü ilə olan məlumata görə, icma nümayəndələri təyin olunmuş din xadimlərinin olmadığını və icma üzvlərinin vəftizinin Rus Pravoslav Kilsəsinin Bakı Yeparxiyasının din xadimləri tərəfindən həyata keçirildiyini bildirmişdir.

14 iyul 2013-cü ildə isə Alban-Udi kilsəsi vəftiz ənənəsini dirçəltmiş, ilk dəfə olaraq, Robert Mobili və Rafiq Danakari Yeva adlı bir qızı xaç suyuna salmışdır.

 Təhsil 
Alban-Udi kilsənin fəaliyyəti nəticəsində, Luka incili udi dilinə tərcümə edilərək nəşr edilmişdir. Bundan başqa, udi uşaqlar üçün balaca kitabçalar da hazırlanmışdır. Udi xristianlarının rəsmi veb-saytı da istifadəyə verilmişdir. Xristian udi uşaqları üçün dini təhsil Müqəddəs Yelisey Kilsəsində aparılır. Kilsənin həyətində uşaqlar üçün İncil dərsləri keçirilir. Dərslər udi dilində, Robert Mobili ve Rafiq Danakari tərəfindən keçirilir. 2013-cü ildə kilsə əsasının qoyulmasının 10 illiyini, Qafqaz Alban kilsəsinin yaradılmasının isə 1700 illiyiniQafqaz alban çarı Urnayrın vəftiz edilməsi əsas götürülür. Həmçinin bax: Urnayr problemi qeyd etmişdir. "On il dirilişdə" adlanan tədbir Nicdə keçirilmişdir.

 Bayramlar, hüzn günləri və mərasimlər 

Udi kilsəsinin rəhbərliyinin icazəsi ilə, Bakı yeparxiyasının rus pravoslav ruhaniləri udilərlə birlikdə, Müqəddəs Yelisey kilsəsi və Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsində İlahi Litürgiyanı qeyd edirlər. Nic udinləri ənənəvi olaraq, Pasxa və Kala Axsibay bayramlarını qeyd edirlər.Панчевидзе В. Н., Джейранишвили Е. Ф. — Удинский язык//Языки народов СССР. Т.4, Иберийско-кавказские языки М., 1967. Azərbaycanın Zəfər Günü udi icması tərəfindən mərasimlə və tədbirlə kilsədə qeyd edilir.

20 aprel 2025-ci ildə, 200 ildən sonra, Qüds şəhərindən Nic qəsəbəsinə, udilərin "Cotari" kilsəsinə Pasxa bayramı münasibətilə "Müqəddəs Alov" gətirilmişdir. 6 may 2025-ci ildə udi dini icması Kürmük məbədində keçirilən Kürmükoba bayramındə iştirak etmişdir.
Bayram/hüzn günüNövüTarixiUdi təqvimiYeni ilAzərbaycan bayramı1 yanvarMiladxristian bayramıQara YanvarAzərbaycan xüsusi günü20 yanvarXocalı soyqırımı günüAzərbaycan xüsusi günü26 fevralBeynəlxalq Qadınlar GünüAzərbaycan bayramı8 martNovruz bayramıAzərbaycan milli bayramı20–21 martPasxaxristian bayramımüxtəlif tarixlərKala Axsibayudi milli bayramı25–27 aprelMay bayramıudi milli bayramı1–2 mayKürmükoba bayramıQax bölgəsinin bayramı6 mayQələbə günüAzərbaycan bayramı9 mayAlban-Udi kilsəsinin bərpası günüudi milli bayramı19 mayMüstəqillik GünüAzərbaycan milli bayramı28 mayAzərbaycan Xalqının Milli Qurtuluş GünüAzərbaycan milli bayramı15 iyunAzərbaycan Silahlı Qüvvələri GünüAzərbaycan milli bayramı26 iyunUdilərin Həmrəylik günü/Udilərin Mədəniyyət Günüudi milli bayramı20 iyulAnım GünüAzərbaycan xüsusi günü27 sentyabrMüstəqilliyin Bərpası GünüAzərbaycan xüsusi günü18 oktyabrMəhsul bayramıudi milli bayramı27 oktyabrZəfər GünüAzərbaycan milli bayramı8 noyabrDövlət Bayrağı GünüAzərbaycan milli bayramı9 noyabrKonstitusiya GünüAzərbaycan xüsusi günüKürmükoba bayramıQax bölgəsinin bayramınoyabrDünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi GünüAzərbaycan milli bayramı31 dekabr

 Hüquqi məsələlər 

 Azərbaycanda qeydiyyatı və varislik hüququnun tanınması 
Müasir Alban-Udi kilsəsi özünü Yerusəlim Pravoslav Kilsəsinin davamçısı, Alban Həvari Kilsəsinin hüquqi və mənəvi varisi hesab edir. Kilsənin Alban Həvari Kilsəsinin varisi olması Azərbaycan dövləti tərəfindən dəstəklənir. Kilsə Azərbaycanda Dini Qurumlarla iş üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən qeydiyyata alınmışdır.
Şəhadət №AdıÜnvanıQeydiyyat tarixi100109 A3-Azərbaycan Respublikasının Alban-Udi Xristian d. i.Qəbələ r-nu, Nic qəs., Alban avtokefal "Cotari" kilsəsi17.12.09Alban-Udi kilsəsi 2003-cü ildə yaradılmış, 2008-ci ildə kilsə üzvləri İordan çayında xaç suyuna salınmış, 2009-cu ildə isə kilsə Azərbaycan dövlət qeydiyyatına alınmışdır. Bu zaman Cotari kilsəsi avtokefal kilsə olaraq qeyd edilmişdir.100111 A1-542-1Oğuz şəhəri Alban-Udi Xristian dini icmasıOğuz şəhəri, "Kiski Qerqes" ziyarətgahı01.07.11

 Avtokefallıq 
Alban-Udi Kilsəsinin rəhbəri Robert Mobili hesab edir ki, Azərbaycanda Alban Həvari kilsəsinin müstəqilliyi və statusu bərpa edilməlidir. Onun fikrincə, Azərbaycanın 1991-ci ildə müstəqil olması Alban Həvari kilsəsinin statusunun bərpası üçün imkan yaratmışdır. Mobiliyə görə, Alban-Udi dini icmasının yaradılması isə Azərbaycanda Alban Həvari kilsəsinin avtokefallığının bərpası üçün ilk addımdır. Müqəddəs Yelisey Cotari Kilsəsi 2009-cu ildə Azərbaycan tərəfindən avtokefal kilsə olaraq qeydiyyata alınmışdır.
HadisəİliAlban-Udi dini icmasının bir sıra üzvlərinin Qüds Patriarxlığının xeyir-duası ilə Fələstindəki İordan çayında xaç suyuna salınması2008Vəftiz ənənəsinin dirçəldilməsi14 iyul 2013

 Quruluşu 

 Kilsələr 
 Müqəddəs Yelisey Kilsəsi. Əsası 1823-cü ildə qoyulmuş, Nicdə yerləşən kilsədir.
 Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi. 1890-cı ildə tikilmiş, Nic kilsəsidir.
 Xudavəng monastırı. Əsas kilsəsi 1214-cü ildə, Dəfnə sülaləsinə mənsub olan Arzu Xatun tərəfindən tikilmişdir.Məmmədova, 2004. səh. 119

 Rəhbər şəxslər 
 Robert Mobili. Azərbaycan dini xadimi, müasir Alban-Udi kilsəsinin rəhbəri (2003-cü ildən etibarən).
 Rafiq Danakari. Azərbaycan dini xadimi, Alban-Udi kilsəsinin rəhbərinin müavini, Xudavəng monastırının vaizi.

 Qeydlər 

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 Afandiyev, Nizami. "Geçmişten Günümüze Azerbaycan Alban Udi Halkının Hristiyanlık Serüveni". Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/22 (Haziran 2019), 197–216. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.542089.
 Məmmədova, Gülçöhrə, Зодчество Кавказской Албании, Bakı: Çaşıoğlu, 2004
 П. В. Бочков. К вопросу о конфессиональной идентичности христиан-удин в Армении, Азербайджане и России // Христианство на Ближнем Востоке. — 2023. — № 2. — doi:10.24412/2587-9316-2023-00180.
 Gippert, J. & Dum-Tragut, J. (2023). Caucasian Albania: An International Handbook. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton. https://doi.org/10.1515/9783110794687

 Xarici keçidlər 
  Alban-Udi kilsəsinin rəsmi veb-saytı
  Udi Müqəddəs Yazılar veb-saytı
 Müqəddəs Məryəm Ana Alban kilsəsinin açılışı (Vikimənbə)
 Robert Mobilidən İlham Əliyevə təşəkkür məktubu (Vikimənbə)
 Alban-Udi xristian dini icmasının 8 fevral 2022-ci il müraciəti (Vikimənbə)

Kateqoriya:Azərbaycanda xristianlıq
Kateqoriya:Alban Həvari kilsəsi
Kateqoriya:Alban-Udi kilsəsi
Kateqoriya:2003-cü ildə yarananlar