Yarımştat iş

Yarımştat iş () — işçinin həftəlik və ya aylıq iş saatlarının tam ştat işçidən az olduğu məşğulluq növü.  Yarımştat iş adətən tələbələr, valideynlər, əlavə gəlir əldə etmək istəyənlər və ya tam zamanlı işə ehtiyac duymayan şəxslər tərəfindən seçilir. Bu iş növü həm dövlət, həm də özəl sektorda mövcuddur və bir çox ölkələrdə əmək qanunvericiliyi ilə tənzimlənir.

Yarımştat işdə çalışanlar adətən saatlıq və ya hissəvi əməkhaqqı alırlar. Bu tip işçilər, bəzən, tam ştat işçilərə təqdim olunan sosial təminat, tibbi sığorta və təqaüd planlarına çıxış imkanına malik olmaya bilərlər. Bununla belə, bəzi ölkələrdə qanunvericilik həmin işçilərə müəyyən müdafiə və sosial hüquqlar tanıyır.ILO Part Time Work Convention No 175  

 Tarixi 
Yarımştat iş anlayışı XX əsrin ortalarından etibarən Qərb ölkələrində yayılmağa başlamışdır.The Canadian Labour Market at a Glance, Glossary , November 25, 2008İkinci Dünya müharibəsindən sonra qadınların əmək bazarına daxil olması və təhsil alan gənclərin gəlir əldə etmək ehtiyacı bu formanın inkişafına səbəb olmuşdur. Zamanla bu model, xüsusilə xidmət sektorunda və şəhər ərazilərində geniş yayılmışdır. COVID-19 pandemiyası ilə əlaqədar olaraq bir çox ölkələrdə çevik və hissəvi iş modellərinə maraq artmışdır. Rəqəmsal platformalar və məsafədən işləmə imkanları yarımştat məşğulluğa yeni ölçülər qatmışdır. Xüsusilə qadınlar, tələbələr və yaşlılar üçün bu tip məşğulluq forması daha əlçatan hesab olunur.

 Ölkələr üzrə yanaşmalar 
 Azərbaycan 
Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinə əsasən, yarımştat iş qanuni iş forması kimi tanınır və işçi ilə işəgötürən arasında yazılı əmək müqaviləsi bağlanmalıdır. İş saatı az olduğuna görə sosial təminatlar müəyyən məhdudiyyətlərlə təqdim olunur. Dövlət qurumlarında bu iş forması daha çox müvəqqəti layihələrdə tətbiq edilir.

 Almaniya 
Almaniyada yarımştat məşğulluq çox geniş yayılmışdır. Xüsusilə qadınların 60%-ə qədəri hissəvi iş rejimində çalışır. “Mini-job” kimi tanınan iş formaları vergidən azad və sosial sığorta sistemindən kənar olsa da, müəyyən hüquqi müdafiələr mövcuddur. Alman qanunvericiliyinə əsasən, yarımştat işçilər tam ştatlılarla eyni hüquqlara malikdir.

 Yaponiya 
Yaponiyada “arubaito” adlanan yarımştat işlər əsasən tələbələr və yaşlı nəsil arasında yayılıb. Bu işlər daha çox xidmət sahəsində – restoranlar, mağazalar və otellərdə görülür. Əmək bazarında sabitlik və ciddi iş etikası səbəbindən hissəvi işlər ikinci dərəcəli qəbul edilir, lakin onların iqtisadi töhfəsi yüksəkdir.

 ABŞ 
ABŞ-da yarımştat iş əsasən xidmət, pərakəndə satış və təhsil sahəsində yayılmışdır. Federal Əmək Standartları Qanunu bu tip işçilərə minimum əməkhaqqı və əlavə saatlarda iş üçün kompensasiya təmin edir. Bununla belə, tibbi sığorta və pensiya planları işəgötürənə bağlı olaraq fərqli tətbiq olunur.

 Skandinaviya ölkələri 
İsveç, Norveç və Danimarka kimi ölkələrdə yarımştat iş yüksək rifah və sosial müdafiə sistemləri ilə dəstəklənir. İşçilər həm sosial təminat hüquqlarından yararlanır, həm də peşəkar inkişaf üçün dövlət proqramlarına daxil ola bilirlər. Gender bərabərliyinə önəm verən bu ölkələrdə yarımştat iş qadınlar üçün əsas karyera formatlarından biri hesab olunur.

 Üstünlüklər və çətinliklər 

 Üstünlüklər  Çətinliklər Həyat və iş balansını qorumağa kömək edir  Əməkhaqqının tam ştatla müqayisədə daha az olması Valideynlər, tələbələr və yaşlılar üçün uyğun işləmə şəraiti yaradır  Sosial təminatların məhdud olması Əlavə gəlir mənbəyi kimi istifadə oluna bilər  Karyera yüksəlişi imkanlarının məhdudluğu İşəgötürən üçün çevik əmək resursu təmin edir  Birdən çox yarımştat işin yaratdığı yorğunluq və stress Məsafədən və ya çevik qrafiklə işləməyə şərait yaradır  İş sabitliyinin aşağı olması

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
Labour force survey estimates (LFS), part-time employment by reason for part-time work, sex and age group, unadjusted for seasonality
Part-time employment rates
Reason for working part-time
Employed persons by class of worker and part-time status

Kateqoriya:Əmək hüququ
Kateqoriya:Məşğulluq növləri
Kateqoriya:Əmək bazarı
Kateqoriya:Sosial siyasət
Kateqoriya:Rifah
Kateqoriya:Yarımştat məşğulluq