Kalex

Kalex (İrland və Şotland Kelt dilində: Cailleach) İrland, Şotland və Men adasının Kelt mifologiyasında ilahi bir qoca qadındır və mənzərənin formalaşması, hava şəraiti, xüsusilə də qasırğalar və qış ilə əlaqələndirilir. Bu sözün mənası "yaşlı qadın, cadugər" deməkdir və müasir İrland və Şotland Kelt dillərində də bu mənada işlədilir. Kalex adı İrlandiya, Şotlandiya və Men adasında bir çox mifoloji və folklorik fiqura aid edilir.Briggs, Katharine M. (1976) An Encyclopedia of Fairies. New York, Pantheon Books. pp. 57-60. İrlandiyada Kalex bəzən Beara Cadugəri (The Hag of Beara) adlandırılır, Şotlandiyada isə Beira, Qışın Kraliçası (Beira, Queen of Winter) kimi tanınır.Young, Morna, "Author's Note", The Snow Queen theatre programme, Royal Lyceum Theatre Company, Edinburgh, November 2023, p. 11

 Adının mənşəyi 
Kalex sözü müasir İrland və Şotland Kelt dillərində "qoca qadın" və ya "cadugər" mənasını verir. Köhnə İrland dilində isə Kalex  ("örtüklü olan") şəklində işlənirdi və kaille ("örtük") sözündən yaranmışdır. Bu söz, erkən dövrlərdə Latın dilindən alınmış pallium ("yun plaş") kəlməsindən qaynaqlanır.Thurneysen, Rudolph; A Grammar of Old Irish, Vol. 1; Dublin Institute for Advanced Studies, 1946, p. 568.Ó Cathasaigh, T. "The eponym of Cnogba", Éigse 23, 1989, pp. 27–38.Ó hÓgáin, D. Myth, Legend & Romance: An Encyclopaedia of the Irish Folk Tradition, Prentice Hall Press, 1991, p. 67.Macbain, Alexander (1998) Etymological Dictionary Of Scottish-Gaelic. New York: Hippocrene Books, , p. 63.

Kalex İrlandca Cailleach Bhéara, Şotland Kelt dilində isə Cailleach Bheurra kimi də adlandırılır. Tədqiqatçı Gearoid Ó Krualaoiç, Bior və ya Beur sözlərinin "iti, sərt, düşməncəsinə" mənasını verdiyini və Kalexin qış, vəhşi təbiət, buynuzlu heyvanlar və mal-qara ilə əlaqəsini göstərdiyini bildirir.

VIII–IX əsrə aid İrland şeiri "Qoca Qadının Ağısı"nda Kalexin adı Diqdi və ya Diqde kimi çəkilir. Sliv Kuilinnin Ovçuluğu dastanında ona Milukra, tanrıça Ainenin bacısı deyilir. Glas Gaibhnenn əfsanəsində isə Biróg adlanır. Digər mənbələrdə Bui və ya Buaç adları ilə rast gəlinir. Men adasının Kelt dilində isə o, Keylax adlanır.Briggs, Katharine M. (1976) An Encyclopedia of Fairies. New York, Pantheon Books. pp. 57-60.Monaghan, Patricia. The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore. Infobase Publishing, 2004, p.69

Kalex sözünün cəm forması: İrland Kelt dilində: cailleacha, Şotland Kelt dilində: cailleachan, Men adasının Kelt dilində: caillaghyn. Bu söz həmçinin "rahibə" (cailleach-dhubh), "bayquş" (cailleach-oidhche), "müdrik qadın, falçı" (cailleach feasa) və "cadugər, sehrbaz" (cailleach phiseogach) kimi ifadələrdə işlədilir. Digər əlaqəli sözlərə caileag (Şotland Kelt dilində) və cailín (İrland dilində "gənc qadın, qız") daxildir. Şotland Kelt dilində carline/carlin ("qoca qadın, cadugər") sözü də buradan yaranmışdır. Daha az bilinən, lakin bəzən "cadugər" kimi şərh edilən síle sözü Şeela na Qigs adlı daş oyma fiqurlarına bağlı ola biləcəyinə dair fərziyyələr var.Ross, Anne (1973, reprint 2004) "The divine hag of the pagan Celts", in The Witch Figure: Folklore Essays by a Group of Scholars in England Honoring the 75th Birthday of Katharine M. Briggs; ed. by Venetia Newall. London: Routledge and Kegan Paul. .

 Əfsanələr 
Şotlandiyada Beira, Qışın Kraliçası adlandırılan Kalex haqqında inanclar var. Onun dağları formalaşdırdığına inanılır. Bəzən, torpaqda addımlayarkən səbətindən düşən daşların dağlara çevrildiyi deyilirdi. Digər hallarda, qəsdən dağlar düzəltmiş və bunları özünün nəhəng addımları üçün keçid daşları kimi qoymuşdur. O, təbiəti formalaşdırmaq üçün çəkiclə silahlanmışdı və bütün tanrıların anası sayılırdı. Donald Aleksandr Makkenzinin yazdığına görə, Beira tək gözlü bir nəhəng qadın idi, ağ saçları, tünd mavi dərisi və pas rəngində dişləri vardı.Mackenzie, Donald Alexander (1917). "Beira, Queen of Winter" , in Wonder Tales from Scottish Myth and Legend.

Kalex qışın simvoludur:

 Maralları idarə edir,
 Yazın gəlməsinə qarşı mübarizə aparır,
 Əsası ilə torpağı dondurur

 Fəsillərin Dəyişməsi 
Kalex fəsilləri idarə edən tanrıçalardan biri hesab edilir. O, Samhain (5 noyabr) ilə Bealltainn (1 may) arasında – yəni qış aylarında hökmranlıq edir. Yaz və yay aylarında isə Brìghde adlı tanrıça hökmranlıq edir. Bəzi miflərdə Kalex və Brìghde eyni tanrıçanın iki fərqli siması kimi təsvir edilir. Digər miflərdə isə Bealltainn günündə daş halına düşən Kalex, Samhain gəldikdə yenidən insana çevrilir.

Bu keçid mərasimi bəzi bölgələrdə 1 fevralda Là Fhèill Brìghde (Imbolc), 25 martda Latha na Cailliche, 1 mayda isə Bealltainn kimi qeyd edilir.

Là Fhèill Brìghde günündə Kalex qış üçün odun yığır. Əfsanəyə görə, əgər bu gün hava açıq və günəşlidirsə, bu, onun qışı uzatmaq üçün daha çox odun topladığına işarədir. Əgər hava pisdirsə, deməli Kalex yuxudadır və qış tezliklə bitəcəkdir.

Men adasında Caillagh ny Groamagh adı ilə tanınan Kalexın 1 fevralda nəhəng quş formasına girərək dimdiyində çubuqlar daşıdığına inanılır.

Donald Makenziyə görə, ilin ən uzun gecəsi (qış gün dönümü) onun qış kraliçası kimi hakimiyyətinin sonunu bildirirdi. O, Gənclik bulağına gələrək sehrli su içir və gündən-günə cavanlaşırdı.

Şotlandiyada Kalexa aid digər miflər:

 O, Kalexan ("Qoca Qadınlar") adlanan fırtına ruhlarını idarə edir.
 Bu varlıqlar, xüsusilə Kalex dövründə – yazın başlanğıcında qasırğalar yaradırlar.
 O, Corryvreckan burulğanında (Koire Bhreakain) öz nəhəng plaşını yuyaraq qışı çağırır.

İrlandiyada Kalex qayalı dağlar və hündür qayalıqlarla əlaqələndirilir:

 Cliffs of Moher (Kler qraflığında Hag’s Head - Cadugər Başı)
 Labbakalli məzarı (Kork qraflığında – onun məzarı hesab edilir)
 Slieve na Calliagh (Mit qraflığında – Cadugərin Kreslosu)
 Slieve Gullion (Armaq qraflığında – onun evi və hiylələri).Sacred stones out in the sun, Daily Record, 4 May 2012, https://www.dailyrecord.co.uk/news/local-news/sacred-stones-out-sun-2729746 

 Müasir populyar mədəniyyətdə 

 Şotland şairi Uilyam Ross Kalexi daxili tənqidçisi kimi təsvir etmişdir.
 Şotlandiyanın Qədim Kelt icmalarında Kraliça Viktoriya "A’ chailleach a-stùiradh" ("Sükançı Cadugər") adlanırdı.
 1978-ci il Doctor Who serialının "The Stones of Blood" seriyasında Kalex kimi təqdim edilən yadplanetli obraz var.

Kalex Kelt mifologiyasında qışın, təbiətin və zamanın dəyişməsinin simvoludur. Onun haqqında əfsanələr hələ də İrlandiya və Şotlandiyanın müxtəlif bölgələrində danışılır.Young, Morna, "Author's Note", The Snow Queen theatre programme, Royal Lyceum Theatre Company, Edinburgh, November 2023, p. 11

 İstinadlar 

Kateqoriya:Kelt mifologiyası