Haq

Haq () — qoca, qırışlı bir qadın və ya nağıllarda, mifologiyada rast gəlinən, bəzən peri, cadugər və ya ilahə şəklində görünən varlıq. Məsələn, “Hansel və Qretel” kimi uşaq nağıllarında tez-tez haqlara rast gəlinir.Katharine Mary Briggs. (1976) An Encyclopedia of Fairies, Hobgoblins, Brownies, Boogies, and Other Supernatural Creatures, "Hags", p.216.  Haqlar adətən pis niyyətli kimi təsvir olunsa da, bəzən də Morriqan və ya Badb kimi ilahələrin çevrildiyi formalardan biri ola bilər.Lysaght, Patricia. (1986) The Banshee: The Irish Death Messenger. Roberts Rinehart Publishers. . p.54Clark, Rosalind. (1991) The Great Queens: Irish Goddesses from the Morrígan to Cathleen Ní Houlihan (Irish Literary Studies, Book 34) Savage, Maryland, Barnes and Noble (reprint) pp.5, 8, 17, 25 Bu ilahələr isə tamamilə nə xeyirxah, nə də bədxah sayılır. Haq sözü bəzən cadugər anlamında da işlədilir.

 Etimologiya 
Termin Orta ingilis dilində meydana çıxmış və hægtesse sözünün qısaldılmış formasıdır.Köhnə ingilis dilində cadugər mənasını verirdi. Oxşar şəkildə, Holland dilində heks, Alman dilində isə Hexe sözləri də uyğun olaraq haghetisse (Orta Holland dili) və hagzusa (Köhnə Yüksək Alman dili) sözlərinin qısaldılmış formalarıdır. Bütün bu sözlər Proto-German dilindəki hagatusjon- sözündən törəmişdir. Bu sözün mənşəyi naməlumdur, lakin ilk hissəsinin “hasar” () mənası verən sözlə əlaqəli ola biləcəyi düşünülür.hag1   The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition (2000)

Nağıl və folklor qəhrəmanı kimi haq obrazı qarı () obrazına bənzəyir, və bu iki söz bəzən eyni mənada işlədilir. Lakin bəzi hallarda haq sözünün başqa dillərdəki ekvivalentləri mübahisələrə səbəb ola bilər, çünki bu sözün işlədilməsi qadın düşmənçiliyi ilə əlaqələndirilir.

 Folklorda 
Gecə Haqı və ya Qoca Haq İngilis və Şimali Amerika folklorunda bir kabus ruhu kimi təsvir olunur. Bu cür haqlar, əsasən, Köhnə ingilis dilində mæra adlandırılan varlıqlarla eyni mənşəyə malikdir.Ernsting, Michele (2004) "Hags and nightmares: sleep paralysis and the midnight terrors" Radio Netherlands O, qədim German inanclarına əsaslanır və Skandinaviya mifologiyasındakı mara ilə yaxından əlaqəlidir. İnanclara görə, Gecə Haqı insanların sinəsinə oturur və onlara qorxulu yuxular bəxş edirdi. İnsan oyandıqda isə qısa müddətlik tərpənə bilmir və ya nəfəs ala bilmirdi. Müasir dövrdə bu hal yuxu iflici kimi izah edilir, lakin folklorda bu vəziyyət haq tərəfindən basqıya məruz qalmaq (hagridden) kimi təsvir olunurdu.The Nineteenth century and after, Volume 68, Leonard Scott Pub. Co., 1910. Page. 556

Haqlar barədə bir çox hekayələr uşaqları qorxudaraq tərbiyələndirmək üçün istifadə olunub.Ghosts, Helpful and Harmful by Elliott O'DonnellIntroduction to Folklore by Marian Roalfe CoxThe History and Antiquities of the Parish of Darlington, in the Bishoprick by William Hylton Dyer Longstaffe, 1854 Məsələn, Şimali İngiltərədə Peq Pauler adlı çay haqı Tis çayında yaşadığı deyilirdi. Onun dərisi yaşıl yosuna bənzəyirdi və uşaqları çayın kənarından içəri çəkərək boğur, bəzən isə yeyirdi. Bu cür su ruhları müxtəlif bölgələrdə müxtəlif adlarla tanınır.A Grammar of the Dialect of Oldham by Karl Georg Schilling, 1906. Page. 17.  Məsələn, Qrindolau (bu ad Qrendel obrazı ilə əlaqəlidir), Yaşıldişli Cenni (Yorkşirdə), və Nelli Lonqarms kimi adlarla tanınan varlıqlar mövcuddur. Slavyan folklorunda isə Baba Yaqa adlı haq meşədə, toyuq ayaqları üzərində dayanan bir evdə yaşayırdı.Froud, Brian and Lee, Alan. (1978) Faeries. New York, Peacock Press  O, meşənin içindən havanı döyəcləyən havan (dəyirman aləti) üzərində uçur və süpürgəsi ilə öz izlərini silirdi. O, adətən tək obraz kimi təsvir olunsa da, bəzi nağıllarda üç Baba Yaqanın qəhrəmana kömək etdiyi, ona məsləhətlər və hədiyyələr verdiyi bildirilir.

İrland və Şotland mifologiyasında Kallex adlı haq ilahə yaradılış, məhsul, hava və suverenliklə əlaqələndirilirdi. O, Brid adlı ilahə ilə birgə fəsilləri idarə edən bir qüvvə kimi görülürdü.K. M. Briggs, The Fairies in English Tradition and Literature, p 66-7 University of Chicago Press, London, 1967 Kallex qış aylarını idarə edirdi, Brid isə yay aylarını.Russian Folk-Tales W. R. S. Ralston, Forgotten Books, , . p.170 Şotland mifologiyasında The Cailleachan (Fırtına Haqları) adlı haqlar qrupunun fırtınaları idarə etdiyi, xüsusilə yazda güclü küləklər yaratdığı inanılırdı.W. R. S. Ralston. Songs of the Russian People Section III—Storyland Beings . Haq obrazı İrland mifologiyasında suverenlik simvolu kimi geniş yayılıb. Ən çox rast gəlinən nağıl motivi budur ki, haq bərəkətsiz torpağı təmsil edir və qəhrəman ondan qorxmadan ona yaxınlaşmalıdır. Əgər qəhrəman onun eybəcər tərəfini qəbul edər və onu sevərsə, haq gənc və gözəl ilahəyə çevrilər. Qədim Yunan dinində Üç Qədər Tanrıçası (), xüsusilə Atropos, bəzən haq kimi təsvir olunur. Haq obrazı Lilit ilə də oxşar cəhətlərə malikdir.

 Qərb ədəbiyyatında 
Orta əsrlər və sonrakı dövrlərin ədəbiyyatında haq və onun Avropa dillərindəki ekvivalentləri çirkin və yaşlı qadın mənasını daşıyırdı. İtalyan İntibah dövründə bu obraz Petrarkanın şeirlərində təsvir edilən gözəl xanımların əksi kimi təqdim olunurdu.

"Uşaqlarım üçün qəhrəmanlar və ya yunan nağılları" () əsərində Çarlz Kinqsley Skilla obrazını "dəniz haqı" () kimi xarakterizə etmişdir.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
Sagan, Carl (1997) The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark.
Kettlewell, N; Lipscomb, S; Evans, E. (1993) Differences in neuropsychological correlates between normals and those experiencing "Old Hag Attacks". Perceptual and Motor Skills 1993 Jun;76 (3 Pt 1):839-45; discussion 846. 

 Xarici keçidlər 

Henry Fuseli's painting of a hag, from the Met collection

Kateqoriya:Qadın mifoloji varlıqlar
Kateqoriya:Avropa əfsanəvi varlıqları
Kateqoriya:Pərilər
Kateqoriya:Nağıllarda cadugərlik
Kateqoriya:Folklor personajları
Kateqoriya:Avropa folklor personajları
Kateqoriya:Nağıl qəhrəmanları
Kateqoriya:Sehrbazlıq gücünə malik personajlar
Kateqoriya:İlahələr
Kateqoriya:Qadın düşmənliyi
Kateqoriya:Seksizm