Macarların qədim tarixi

Macarların qədim tarixi () — Avropaya gəlişindən əvvəlki dövr. Bu dövr Macar xalqının etnik mənşəyi, dili, tayfa strukturu və Karpat hövzəsinə köç etməzdən əvvəlki həyat tərzi ilə bağlı araşdırmaları özündə birləşdirir.Anonymus, Notary of King Béla: The Deeds of the Hungarians (Edited, Translated and Annotated by Martyn Rady and László Veszprémy) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press;  Macar xalqının kökləri qədim türklər, fin-uqor tayfaları və digər qədim xalqlarla əlaqələndirilir. Macar xalqının mənşəyi haqqında bir neçə fərqli nəzəriyyə mövcuddur.Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio (Greek text edited by Gyula Moravcsik, English translation by Romillyi J. H. Jenkins) (1967). Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies.  Əsasən, macarlar fin-uqor mənşəli xalq kimi qəbul edilir, lakin onların genetik və mədəni irsi Asiya və Avropa xalqları ilə qarışmışdır."Ibn Rusta on the Magyars 903–913" (2012). In: Ibn Fadlān: Ibn Fadlān on the Land of Darkness: Arab Travellers in the Far North (Translated with an Introduction by Paul Lunde and Caroline Stone) (2012); Penguin Books; 

 Fin-uqor mənşəyi 
Dilçi və tarixi araşdırmalara əsasən, macar dili fin-uqor dilləri ailəsinə daxildir. Bu ailəyə fin, eston, komi, mordva və hantı-mansı dilləri də aiddir.Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians (Edited and translated by László Veszprémy and Frank Schaer with a study by Jenő Szűcs) (1999). CEU Press.  Macarların uzaq əcdadları eramızdan əvvəl III-II minilliklərdə Qərbi Sibir və Ural dağları ərazisində yaşayan fin-uqor tayfaları ilə bağlı idilər. Eramızdan əvvəl II minillikdə fin-uqor tayfaları iki böyük qrupa ayrılmışdır:The Annals of Fulda (Ninth-Century Histories, Volume II) (Translated and annotated by Timothy Reuter) (1992). Manchester University Press.  Fin-Perm qolu (bugünkü fin və eston xalqlarının əcdadları) və Uqor qolu (hantı, mansı və macarların əcdadları). Macarların əcdadları olan uqorlar eramızdan əvvəl I minillikdə Cənubi Ural və Volqa ərazilərində yaşayırdılar.The Annals of St-Bertin (Ninth-Century Histories, Volume I) (Translated and annotated by Janet L. Nelson) (1991). Manchester University Press. 

 Avrasiyaya hərəkəti və köç dönəmi 
Eramızın I minilliyində macarların əcdadları müxtəlif türkdilli tayfalarla əlaqəyə girdilər və onların təsirinə məruz qaldılar."The Chronicle of Regino of Prüm" (2009). In: History and Politics in Late Carolingian and Ottonian Europe: The Chronicle of Regino of Prüm and Adalbert of Magdeburg (Translated and annotated by Simon MacLean); Manchester University Press;  Macarların köçəri həyat tərzi sürməsi və müxtəlif xalqlarla qarışması onların mədəniyyətinə və dilinə türk elementlərinin daxil olmasına səbəb olmuşdur. VIII əsrdə macar tayfaları Xəzər xaqanlığının tərkibində idilər.The Hungarian Illuminated Chronicle: Chronica de Gestis Hungarorum (Edited by Dezső Dercsényi) (1970). Corvina, Taplinger Publishing.  Onlar Xəzərlərin tabeçiliyində olsalar da, müəyyən muxtariyyətə sahib idilər. Xəzər təsiri macarların hərbi və siyasi quruluşuna, həmçinin dilinə böyük təsir göstərmişdir. Bu dövrdə macarlar iki əsas qrupa ayrıldılar: Kabarlar və əsas Macar tayfaları. Kabar tayfaları qıpçaq-türk mənşəli olub, sonradan macar tayfaları ilə birləşmişdilər.The Taktika of Leo VI (Text, translation, and commentary by George T. Dennis) (2010). Dumbarton Oaks. 

 Etelkozə məskunlaşma 
IX əsrdə Peçeneqlərin hücumları nəticəsində macarlar Xəzər hakimiyyətindən çıxdılar və qərbə doğru köç etməyə başladılar. Onlar Dnepr, Dnestr və Dunay çayları arasındakı Etelkoz bölgəsində məskunlaşdılar. Burada macar tayfaları konfederasiya halında birləşdilər və Böyük Knyazlıq sistemi formalaşdı."The Life of Constantine"; "The Life of Methodius" (1983). In: Kantor, Marvin (1983); Medieval Slavic Lives of Saints and Princes; pp. 23–161. University of Michigan;  Etelkoz dövrü (IX əsr) Macarların qonşu xalqlarla — slavyanlar, bolqarlar, bizanslılar və franklarla ilk ciddi qarşılıqlı əlaqələr qurduğu dövr olmuşdur. Macarlar bu ərazidə uzun müddət qala bilmədilər, çünki 895-ci ildə Peçeneqlər və Bolqar çarlığı ilə münaqişələr səbəbindən qərbə doğru hərəkət etdilər. 895-ci ildə Arpad rəhbərliyi altında Macar tayfaları Karpat hövzəsinə daxil oldular. Bu hadisə "Macarların Böyük Köçü" () adlanır və onların Avropa tarixində yeni dövrün başlanğıcı sayılır.

Macarların Karpat hövzəsinə köçü bir neçə mərhələdə baş vermişdir:

 895-ci il — Dunay çayını keçərək Panonn ərazisinə daxil oldular.
 900-902-ci illər — Böyük Moraviya və Bavariya ilə döyüşlərdə iştirak etdilər.
 907-ci il — Pressburq döyüşündə Bavyara ordusunu məğlub edərək bölgədə tam hakimiyyətlərini möhkəmləndirdilər.

Hadisələr Macar tayfalarının Orta Avropada daimi məskunlaşmasına və Macar dövlətinin əsasının qoyulmasına səbəb olmuşdur.

 Mədəni və genetik irsi 
Macarların qədim tarixi onların mədəniyyətinin və genetikasının müxtəlif xalqların təsiri altında formalaşdığını göstərir. Onların hərbi ənənələri türklərdən, dini inancları fin-uqor mənşəli köklərindən, sosial və siyasi strukturları isə Xəzərlər və Bizanslılardan təsirlənmişdir. Genetik tədqiqatlar göstərir ki, müasir macarlar fin-uqor, türk, slavyan və german etnoslarının qarışığıdır. Lakin onların dili və mədəniyyəti əsasən fin-uqor köklərinə söykənir. Macarların qədim tarixi onların Şərqi Avropadan Orta Avropaya olan böyük köçü, müxtəlif xalqlarla qarşılıqlı əlaqələri və Karpat hövzəsində dövlət qurma prosesi ilə bağlıdır. Onların keçmişi həm fin-uqor, həm də türk-monoqol təsirləri ilə formalaşmış və nəticədə güclü bir dövlətə çevrilmişlər. Macarların Xəzər, Peçeneq, Bolqar, Slavyan və Alman xalqları ilə əlaqələri onların tarixinin əsas mərhələlərini formalaşdırmışdır. Xüsusilə, Arpad sülaləsinin rəhbərliyi altında Karpat hövzəsində məskunlaşmaları Macar xalqının və dövlətçiliyinin əsasını qoymuşdur. Bu dövr Macarların orta əsrlərdə Avropa siyasi səhnəsində aparıcı gücə çevrilməsinə yol açmışdır və onların tarixi təkcə Orta Avropa deyil, bütövlükdə Avrasiya tarixi üçün əhəmiyyətlidir.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 




















 Xarici keçidlər 



Kateqoriya:Ural tarixi
Kateqoriya:Macarıstan tarixi