Paraskeva Cümə

Paraskeva Cümə () — pravoslav slavyanların xalq ənənəsində cümə gününün həftənin günü kimi təcəssüm etdirilməsinə və cümə günü adlanan İkoniumlu müqəddəs Paraskeva və Serbiya Paraskeva kultuna əsaslanan mifolojiləşdirilmiş obrazdır. Bir sıra tədqiqatçıların fikrincə, Slavyan mifologiyasının əsas qadın personajı Mokoşun bəzi xüsusiyyətləri və funksiyaları Paraskeva Cüməsinə köçürüldü. 

Xalq ənənəsində Paraskeva Cüməsi Matəm Xanımı Müqəddəs Anastasiya və bazar gününün personifikasiyası olan Müqəddəs Nedelya ilə əlaqələndirilir. Tipoloji baxımdan Paraskeva Cüməsi digər mədəniyyətlərdəki gün-personifikasiyaları ilə paralellərə malikdir, məsələn, tacik inanclarında olan Bibi-Səşənbə ("Çərşənbə Xanımı").

 Etimologiyası və obrazı 
Paraskeva (, tələffüzü: [/pa.ɾa.sceˈvi/]) sözü "[Şənbə üçün] hazırlıq" mənasını verir.

Paraskeva Cüməsinin xalq inanclarındakı təsviri ikonoqrafik obrazdan fərqlənir. İkonalarda o, qırmızı maforiyalı (baş örtüklü) ascetik görkəmli qadın kimi təsvir olunur. İllyeş kəndindən olan oyma ikona məşhurdur və Rusiya Pravoslav Kilsəsi tərəfindən möcüzə yaradan bir ikon kimi qəbul edilir. O, Sankt-Peterburqdakı Aleksandr Nevski Lavrasının Üçlük Kafedralında saxlanılır.

Ən yayılmış büt Paraskeva Cüməsinin taxta heykəli olmuşdur. Bu heykəllər yalnız ruslar arasında deyil, həm də qonşu xalqlar arasında geniş yayılmışdı. 1903-cü ildə folklorşünas A. F. Mojarovski yazırdı ki, bəzi kilsələrdə və məbədlərdə Müqəddəs Paraskeva və Müqəddəs Nikolaya aid olan kobud oyma taxta heykəllər yerləşirdi. Bu heykəllər "Cümələr" (Pyatnits) ümumi adını daşıyırdı.

Paraskeva Cüməsi bəzən xalq təxəyyülündə demonik xüsusiyyətlərə malik olurdu: uzun, açıq saçlar, çox böyük döşlər, hansı ki, onları arxasına atırdı. Bu xüsusiyyətlər onu Dola, Ölüm və Rusalkalar (su pəriləri) kimi qadın mifoloji varlıqlara yaxınlaşdırırdı.

 Təsvirlər və ənənələr 
Paraskeva Cüməsi Şərqi Slavyanlar arasında cümə gününün personifikasiyası kimi qəbul olunurdu. Ona müxtəlif adlar verilirdi: Linyanitsa, Paraskeva Pyatnitsa, Paraskeva Lyanianikha, Nenila Linyanitsa.

 27 oktyabr (köhnə üslub ilə) Paraskeva Mudıyha Günü
 10 noyabr (köhnə üslub ilə) Paraskeva Lyanianikha Günü

Bu günlərdə İkoniumlu Paraskeva və Balkan Paraskevası kilsə tərəfindən anılırdı. Xalq inanclarına görə, həmin günlərdə ip əyirmək, paltar yumaq və torpaq şumlamaq olmazdı, çünki "Paraskevanın gözlərinə toz düşər". Qadağanı pozan insan xəstələnə bilərdi.

1551-ci il Stoqlav Kilsə Məclisinin qərarlarından biri bu cür xurafatları qınayırdı:
Kəndlərdə və məbədlərdə çılpaq, yalınayaq, uzun saçlı qızlar və qadınlar gəzirlər və özlərini Müqəddəs Cümə və Müqəddəs Anastasiya adlandırırlar. Onlar kəndlilərə deyirlər ki, çərşənbə və cümə günləri işləmək olmaz, qadınlar ip əyməməlidir, paltar yumaq olmaz.

Paraskeva Cüməsi digər cümə günü qadağalarına da nəzarət edirdi:

 Paltar yumaq
 Kətan ağartmaq
 Saç daramaq

Əfsanələrə görə, Paraskeva Cüməsi sahibinin buraxdığı kətanı ip əyirib toxuyurdu. Lakin qadağanı pozan qadınları cəzalandırırdı. İpləri dolaşdırırdı, dəri soyurdu, gözlərini kor edirdi, onları qurbağaya çevirirdi, 40 ədəd əyirici dəzgahı pəncərədən ataraq səhərə qədər ip əyməyi əmr edirdi.  XVIII əsrdə "Cüməni qovmaq" adlı bir ritual qeydə alınmışdır. Ukraynada XIX əsrə qədər "Cüməni aparmaq (qovmaq)" adlanan bir adət mövcud idi. Burada saçlarını açmış bir qadın kilsəyə gətirilir və insanlar ona hədiyyələr verirdi. Ukrayna xalq inanclarına görə, cümə günü yollarda və evlərdə iynələr və əyirici dəzgahlar səpələnmiş olurdu – bu, müqəddəs günə hörmət etməyən sahiblərin cəzası idi.

Xalq inancına görə, Paraskeva Cüməsi paltar yuyulmadığına və saç daramadığına əmin olurdu. İkonalarda onun sinəsindən çıxan iynələr və əyirici dəzgahlar təsvir edilirdi – bu, "Yeddi Qılınclı Tanrı Anası" və "Pis Qəlbliyin Yumşalması" ikonaları ilə müqayisə edilirdi. Şərqi Slavyan xalqları arasında Paraskeva Cüməsinin taxta heykəlləri su quyularının yanında yerləşdirilirdi və onlara qurbanlar təqdim edilirdi. Qurbanlar əsasən qadın işlərini simvolizə edirdi: Publisher' notes 

 Paltarlar,
 Kətan sapları,
 Yunu yumaq üçün qoyun yunu.

Bu ayin "mokrida" adlanırdı və Mokoş ilahəsi ilə əlaqələndirilirdi. Paraskeva Cüməsinə insanlar mal-qara xəstəliklərindən qorunmaq üçün dua edirdilər. O, həmçinin insan xəstəliklərinin, xüsusən də "şeytan tutması", qızdırma, diş ağrısı və baş ağrılarının şəfa verən müqəddəsi hesab olunurdu.

 "Doqquzuncu Cümə" 
Pasxadan sonra doqquzuncu cümə günü ruslar arasında xüsusi qeyd olunurdu. Solikamskda bu gün 1547-ci ildə şəhərin Noqaylar və Voqulların hücumundan xilas olması ilə bağlı idi. Voloqda vilayətinin Nikolsk bölgəsində doqquzuncu cümədə qızlar bir yerə yığılır, kətan əyirib parça toxuyurdular. Komi xalqı bu günü "Xəstələrin müqəddəs and günü" adlandırırdı. Cənubi slavyanlar arasında 27 oktyabr geniş şəkildə qeyd olunur. Serbiyada və Bosniyada 8 avqust, Bolqarıstanda isə Pasxadan sonrakı cümə müqəddəs Paraskeva Günüdür.

Müxtəlif dillərdə adı:

 Bolqarca: Petkovden, Petka, Pejçinden
 Makedonca: Petkovden
 Serbcə: Petkovica, Petkovaca, Sveta Paraskeva, Sveta Petka, Pejçindan.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 




 Author article on Russian-language Wikipedia: .

 Xarici keçidlər 
 Параскева Пятница (hrono.ru)
 Параскева // Российский этнографический музей
 Пятница // Энциклопедия культур
 Успенский Б. А. Почитание Пятницы и Недели в связи с культом Мокоши // Успенский Б. А. Филологические разыскания в области славянских древностей
 Рыбаков Б. А. Двоеверие. Языческие обряды и празднества XI—XIII веков // Рыбаков Б. А. Язычество Древней Руси
 Страсти по Святой Параскеве (dralexmd.livejournal.com)
 Basil Lourié. Friday Veneration in the Sixth- and Seventh-Century Christianity and the Christian Legends on Conversion of Nağrān (англ.)

Kateqoriya:Cümə
Kateqoriya:Mifoloji personajlar