Qadın folkloru

Qadın folkloru – şifahi ənənədə qadınlar tərəfindən yaradılan və ifa edilən folklor mətnlərinin, qadınların əsas iştirakçı və aparıcı qüvvə olduğu mərasim, ayin və ritualların məcmusu.

 Təsvir 
Qadın folkloru anlayışı cəmiyyətdə mövcud olan gender altqrupları ilə bağlıdır və belə altqrupların mədəni özünəməxsusluqları onlara xas folkloru formalaşdıran mühüm amillərdəndir. Cəmiyyətdəki hər bir qrup və ya altqrup özünəməxsus submədəniyyəti formalaşdırır, bu submədəniyyət isə qruplara xas inancları, ənənələri və digər mədəniyyət elementlərini yaradır və folklor vasitəsilə bu elementlər nəsildən-nəslə ötürülür. Folklor müəyyən mənada belə qrupların əks olunduğu sahə hesab oluna bilər. Bu baxımdan qadın folkloru yalnız şifahi sözlü mədəniyyəti deyil, həm də insan həyatının bütün sahələrini əhatə edir. Ümumiyyətlə, genderin – cins anlayışının folklordakı təsiri çox dərin, məntiqli və qanunauyğundur. Qadın və kişinin ailədaxili və cəmiyyətdəki rollarının və vəzifələrinın necə formalaşdığını folklorda – istər ənənəvi janrlarda, istərsə də mərasim folklorunda izləmək mümkündür. Məsələn, mərasim folklorunun ailə-məişət qolunun tamamilə qadın yaradıcılıq və icraçılıq məhsulu olması məlumdur. Doğum mərasimində kişilərin mərasimlərdən kənar qalması, uşaqların böyüdülməsi və tərbiyəsi ilə bağlı adətlər, toy mərasimində sırf qadın məclislərinin – toyqabağı iməcilər, hə, nişan, qız toyu, xınayaxdı, gəlin hamamı, evbəzədi, üzəçıxdı, həftəhamamı və s., yas mərasiminin vay-şivən adəti belə bir folklor istiqamətinin müstəqil olaraq tədqiqini mümkün edir.
Dünya folklorşünaslığında qadın folkloru anlayışına həm də qadın folklor tədqiqatçıları və folklorda mövcud olan qadın bədii obrazlarının tədqiqi də daxil edilir. Xüsusilə Türkiyədə son illər qadın folklorunun ayrıca bir istiqamət kimi çox dərin araşdırılmasının şahidi oluruq.

 Ölkələrə görə 

 Türkiyə 
Türkiyədə "qadın" folkloru" anlayışı, qadının icra etdiyi, qadının mərkəzində yer aldığı folklorun toplumsal cinsiyyət məzmunlu araşdırılmasına verilən addırAça, Mehmet-Yolcu, Mehmet Ali-Aça, Mustafa, Kadın Folkloru: Statü ve Famaj, Paradigma Akademi Yayınları, 2019 Qadın obrazının folklor nümunələrində müəyyənləşmiş yeri yalnız söz sənətlərində deyil, eyni zamanda vizual simvollar vasitəsilə də sabitləşmişdir. Bu obrazın əbədiləşməsində, yəqin ki, yalnız mədəniyyətlə əlaqəli dövlət qurumlarının deyil, həm də folklor üzərində çalışan tədqiqatçıların da rolu vardırKadın Folkloru Kuram ve Yöntem Üzerine Yazılar, (ed. Mehmet Ali Yolcu), Kömen Yayınları, Konya 2017. Türkiyədə "Qadın folkloru" universitetərdə, məsələn, Marmara Universitetində müstəqil dərs kimi tədris edilirhttps://meobs.marmara.edu.tr/Ders/kadin-folkloru/tde3106-68050-1869 Dərsin məqsədi isə, tələbələrin mədəniyyət və ənənənin yaradılması, ötürülməsi və davam etdirilməsində mühüm rol oynayan qadınların inanc, ənənə və sözlü ədəbiyyatın yaradılması və ötürülməsinə verdikləri qatqıları öyrənmələrini, qadının türk cəmiyyətindəki gender anlayışındakı yerini araşdırmalarını təmin etmək kimi müəyyənləşdirilmişdir. Son illər Türkiyədə qadın folkloruna dair doqquz yüksək lisans tezi yazılmış, TÜBİTAK "Toplumsal Cinsiyetin İnşası ve Kadın Folkloru: Balıkesir Örneği" layihəsini həyata keçirmişdir. Türkiyədə qadın aşıqların öyrənilməsi də "qadın folkloru" istiqamətində aparılmışdır. (Tuğba Bora. 20. Yüzyıl Âşık Şiiri Geleneğinde Kadın Âşıklar // Kültür Araştırmaları, (20), ss.373–385, 2024; Behiye Köksel 20. Yüzyıl Âşık Şiiri Geleneği İçinde Kadın Âşıklar və s.)

 Azərbaycan 
Azərbaycanda qadın folklorunun toplanması və tədqiqi tarixi XX əsrin əvvəllərinə gedib çıxır. Birbaşa "qadın folkloru" adlanmasa da, qadın yaradıcılıq nümunələrinin ilk nəşri 1914-cü ilə təsadüf edir. Gəncə Ali İbtidai şəhər məktəbinin müəllimi Mirzə Abbas Abbaszadənin tərtib etdiyi "Arvad ağısı, bayatı, haxışta, sevgi, laylay, qayınana-gəlin sözləri" adlanan kitab Bakıda işıq üzü görmüşdürAbbaszadə, M. A. Arvad ağısı, bayatı, haxışta, sevgi, laylay, qayınana-gəlin sözləri. Bakı: 1914 "Arvad ağısı" kitabında folklor örnəkləri kor-koranə toplanmayaraq ilk növbədə, söyləyicinin cinsi mənsubiyyəti baxımından tərtib edilmişdir. Kitabda Azərbaycan qadınının folklor repertuarı tam şəkildə əks olunmuşdur. Kitabın bu şəkildə adlandırılması da onun məzmunundan irəli gəlir. Bu kitab Azərbaycan qadın folklorunun işıq üzü görmüş ilk toplusudur.Ramazanova, A., Xəlilov, R. Ön söz // Abbaszadə, M. A. Arvad ağısı, bayatı, haxışta, sevgi, laylay, qayınana-gəlin sözləri. Bakı: Səda, 2004: s.12  Bu kitabda qadın folklorunun örnəkləri janrlar üzrə təsnfatlandırılmış, hətta bəzi janrlarda daxili bölgü də aparılmışdır.

Azərbaycanda qadın folklorunun tərkib hissəsi kimi qadın aşıqların və el şairlərinin yaradıcılığı da mühüm rol oynayır. Bu istiqamətdə ilk və aparıcı yeri prof. Əzizə Cəfərzadənin fəaliyyəti tutur. 1974-cü ildə onun toplama və tərtibində "Azərbaycanın aşıq və şair qadınları" kitabının ilk nəşrindən 15 ildən cox zaman keçəndən sonra – 1991-ci ildə kitabın ikinci təkmilləşdirilmiş nəşri işıq üzü görmüşdür. Bu kitablarda Aşıq Hamayıl, Aşıq Bəsti, Aşıq Pəri, Püstə Şikar qızı, Aşıq Savad, Aşıq Nabat və b. Azərbaycan aşıq və el şairi qadınların əsərləri toplanmışdır. Azərbaycanın tənbur ustadı, Aşıqların I qurultayında iştirak edən yeganə qadın aşıq — Aşıq Sənəm haqqında ilk yazı da prof. Əzizə Cəfərzadəyə məxsusdurCəfərzadə, Ə. Aşıq Sənəmlə görüş//Azərbaycan qadını, 1975, 11, s.14–15; Aşıq Sənəm // Qobustan, 1982, 3, s.78 Prof. Əzizə Cəfərzadə həm də folklorda qadın yaradıcılığının öyrənilməsinə "Folklor və qadın-ana yaradıcılığı" məqaləsini həsr etmişdir. "Qadın-ana yaradıcılığı əsrlər boyu üzə çıxmamış, tək bir istisna ilə şair qadın adı gizli qalmış, cüng və təzkirələrdə adı çəkilməmiş, əsərləri ümumiyyətlə, xalqın şifahi ədəbiyyatına qarışmışdır. Mən deyərdim ki, bu nümunələr şifahi ağız ədəbiyyatının əsas qolunu, özülünü təşkil etsə də, onun yaradanlar tanınmamışlar"Cəfərzadə, Ə. Folklor və qsdın-ana yaradıcılığı // Azərbaycan. – 1997. – № 11. – 12. – S.174–181 Azərbaycanda qadın folklorunun ilk müstəqil dissertasiya kimi tədqiqi 2000-ci illərin əvvəllərinə təsadüf edir. AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda "Azərbaycan ana (qadın) folkloru" mövzusu təsdiqlənsə də, o dövr üçün problemin birbaşa bu şəkildə — qadın-ana folkloru şəklində qoyuluşu məqbul sayılmamışdır. Bu səbəbdən qadın folklorunun "Azərbaycan folklorunda qadın (ana) yaradıcılığı" şəklində işlənməsi qərara alınmışdır. Beləliklə, 2006-cı ildə f.ü.f.d., dos. A. Ramazanovanın "Azərbaycan folklorunda qadın (ana) yaradıcılığı" mövzusunda fəlsəfə doktoru dissertasiyası meydana gəlmişdir Ramazanova, A. Azərbaycanın folklorunda qadın (ana) yaradıcılığı və onun poetikası [Mətn] : filol. е. n. a. dər. al. üçün təq. ed. dis.: 10.01.09 /A. X. Ramazanova ; AMEA, Folklor İn-tu. Bakı: 2006, 158 s. Bu tədqiqatda qadın folkloru iki istiqamətdə — ilkin janrlardakı qadın yaradıcılığı və mərasim folklorunda qadınların rolu istiqamətlərində araşdırılmışdır. Bundan sonra "Azərbaycan folklorunda gender problemi" dissertasiya səviyyəsində araşdırılmışdırTahirzadə, G. Azərbaycan folklorunda gender problemi [Mətn] : filol. е. n. a. dər. al. üçün təq. ed. dis.: 10.01.09 /G. E. Tahirzadə; AMEA, Folklor İn-tu. Bakı: 2015, 151 s..  Azərbaycan folklorunda rast gəlinən qadın obrazları isə dastan və nağıl janrı üzrə tədqiq edilmişdir. 1992-ci ildə AMEA NizamiAdına Ədəbiyyat İnstitutunda A. Əliyeva-Kəngərli "Azərbaycan nağıllarında qadın obrazları"Əliyeva, A. Azərbaycan nağıllarında qadın obrazları[Mətn] : filol. е. n. a. dər. al. üçün təq. ed. dis.: 10.01.09 /A. İ. Əliyeva; AMEA, Nizami adına Ədəbiyyat İn-tu. Bakı: 1992, 131 s.. və 1996-cı ildə Bakı Dövlət Universitetində K. İslamzadə "Azərbaycan folklorunda cəngavər qadın obrazı" namizədlik dissertasiyalarını müdafiə etmişlərİslamzadə, K. Azərbaycan folklorunda cəngavər qadın obrazı [Mətn] : filol. e. n. a. dər. al. üçün təq. ed. dis.: 10.01.09 /K. F. İslamzadə ; M. Ə. Rəsulzadə ad. BDU, 1996, 163 s.  A. Əliyeva-Kəngərlinin mövzuya dair digər kitabları da işıq üzü görmüşdür("Azərbaycan folklorunda anaxaqanlıq dövrünün əksi". Bakı: 2000; "Azərbaycan nağıllarında qadın obrazları". Bakı:Elm, 113 s.; Bəşəriyyət qadınla yüksələcək. Bakı: Elm, 2001. 148 s.)

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 Ramazanova, A. Azərbaycanın folklorunda qadın (ana) yaradıcılığı və onun poetikası [Mətn] : filol. е. n. a. dər. al. üçün təq. ed. dis.: 10.01.09 /A. X. Ramazanova ; AMEA, Folklor İn-tu. Bakı: 2006, 158 s.
 Ramazanova, A. Azərbaycan mərasim folkloru. Bakı: Səda, 2002
 Aça, Mehmet-Yolcu, Mehmet Ali-Aça, Mustafa, Kadın Folkloru: Statü ve Famaj, Paradigma Akademi Yayınları, 2019
 Kadın Folkloru Kuram ve Yöntem Üzerine Yazılar, (ed. Mehmet Ali Yolcu), Kömen Yayınları, Konya 2017.

Kateqoriya:Qadın
Kateqoriya:folklor