XI əsrə qədər Cənubi Qafqaz və tarixi Azərbaycan ərazisində hun və türk fəaliyyəti

XI əsrə qədər Cənubi Qafqaz və tarixi Azərbaycan ərazisində hun və türk fəaliyyəti — hun və türk tayfalarının (xəzərlər, sabir türkləri və s.) və dövlətlərinin (Şimali Qafqaz hunları, Göytürk xaqanlığı, Xəzər xaqanlığı) Cənubi Qafqaza və tarixi Azərbaycana etdikləri yürüşlər, buralar ilə ticarət və mədəniyyət əlaqələri, buralarda məskunlaşması daxildir.

 Tarixi 

 Erkən hun və türk yürüşləri 

Şimali Qafqazda tarixən sabir, bulqar, avar, xəzər, abdel, eftalit, saraqur (sirurqur), onoqur (auanqur) kimi köçəri tayfalar yaşamışdır. Bu xalqların Hun-bulqar birliyi, sabir idarəçiliyindəki hərbi-siyasi birliyi mövcud olmuşdur. Azərbaycanlıların tarixi məskunlaşma ərazilərinə türklərin gəlişi hunların dövründə başlamış və daha sonra da türk köçləri davam etmişdir. Türk köçərilərinin daimi bir şəkildə bölgəyə təzyiqi Xəzər xaqanlığı dövrü üçün xarakterik idi, baxmayaraq ki, o dövrdə salınmış daimi türk məskənləri haqqında birmənalı məlumatlar yoxdur. Sasani dövləti şərqdə eftalitlər və türklərə qarşı, şimalda hunlar və xəzərlərə qarşı müharibələrdə qafqaz albanlarını istifadə edirdilər.Тревер, 1959, с. 237.

Hunlar, sabirlər və xəzərlərin Albaniyaya səfərləri və basqınları haqqında erkən orta əsrlərə aid, bir sıra məlumatlar vardır. Hunların Qafqazda mövcudluğu haqqında hələ eramızın II əsrinin II yarısında məlumat verilir. Hunlar Albaniyaya Dərbənd keçidi vasitəsilə III əsrin I yarısında, IV əsrin I yarısında və 395-ci ildə girmişdir. Albaniya, Dərbənd, Şirvan, Muğan və digər bölgələrə edilən hun basqınları V–VI əsrlərdə də davam etmişdir. Hun ordusunda xaylandurlar, bulqarlar, V–VI əsrlərdə isə sabir türkləri olmuşdur.

Yeğişe V əsrin 40-cı illərində və 460–462-ci illərdə xaylandurların Çoladan etdikləri hücumlar haqqında məlumat verir. Burada qeyd edilən xaylandurlar hunlarla eyniləşdirilir. Bizans müəllifi Panili Priskin qeydlərinə görə, hunlar V əsrdə Abşeron bölgəsinə hücum etmişdir. O, 448-ci ildə hun hökmdarı Attilanın düşərgəsində olarkən bu tayfanın Midiyaya hücumu barədə eşitmişdir. Hücum Böyük Qafqaz dağlarından edilmiş, geri qayıdarkən hunlar Sasaniləri aldatmaq üçün sualtı qayalarından alov qalxan başqa bir yoldan istifadə etmişdir. Bu, Abşeron yarımadası ola bilər. Erməni mənbələri (Yeğişe, Favstos Buzand (V əsr) və Gevond (VIII əsr)) hun, xəzər, sabir və digər türkdilli tayfaların Şirvana girməsini və buraya hücumlarını qeyd edir. 503-cü ildə sabirlər Cənubi Qafqaza və Albaniyaya hücum etmişdir.

532-ci ildə Albaniya, İberiya və bir sıra Bizans bölgələri hunlar daxil olmaqla, bir sıra Şimali Qafqaz tayfaları tərəfindən işğal edildi. VI əsrin ortalarında isə xəzərlər Albaniyaya hücum etdilər və böyük fəlakətlərə səbəb oldular. Moisey Kalankatlı "Alban ölkəsinin tarixi" əsərində yazır: "Ölkəmiz xəzərlərin hakimiyyəti altına düşdü; kilsələr və müqəddəs yazılar atəşə verildi. Sonra, şahənşah Xosrovun ikinci ilində, erməni təqviminin əvvəlində, Tanrının xaçının düşmənlərinin yırtıcı basqınlarını nəzərə alaraq, patriarxal taxtını Xora şəhərindən paytaxt Partava köçürdülər."Тревер, 1959, с. 230. Digər bir mənbəyə görə isə sabirlərin bir sıra hücumlarının nəticəsi olaraq, Alban katolikosluğu Çoladan Partava (qədim Bərdə) köçürülmüşdür.

 Müdafiə tikililərinin qurulması 

200px|thumb|left|İsgəndər Zülqərneyn Yəcuc və Məcucdan qorunmaq üçün, cinlərin köməyi ilə divar tikir. Falnamə.

Yaxın Şərqdə imperiya hakimiyyəti quranların əsas vəzifələrindən biri şimal sərhədlərini (Dəryal keçidi və Xəzər qapısı) skiflər və hunlar kimi şimal işğalçılarından qorumaq idi. Bu, Orta Şərqdə İsgəndər Zülqərneynin Yəcuc və Məcucdan qorumaq üçün, ilahi yardımla şimal sərhədlərini bağlaması ilə bağlı mifin ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur.Mako 2010, pp. 50–51. Şimaldakı Dərbənd şəhəri Qafqaz Albaniyasının sahil şəhərlərindən biri idi. Eramızın əvvəllərindən başlayaraq çiçəklənmə dövrü keçsə də, şəhər IV əsrdə köçəri hücumlarının (alanlar və hunlar) başlaması ilə sərhəd məntəqəsi və "köçəri və aqrar həyat tərzi arasındakı simvolik sərhəd" rolunu yenidən qazanmışdır.* 

Xəzər düzənliklərində hunların fəallaşması nəticəsində, Qafqazın Sasanilər və Bizans üçün strateji əhəmiyyəti artmışdır.Farrokh, 2019, p. 28–29. Şimali Qafqazdan Cənubi Qafqaza köçərilərin etdiyi hücumlar sadəcə Əsas Qafqaz silsiləsindəki keçidlər vasitəsilə edilmirdi, həmçinin Qara dəniz və Xəzər dənizi sahillərindən də edilirdi. Ən əlverişli marşrutlardan biri Xəzərin qərb sahili boyu düzənlik zolağı idi. Köçərilər çox vaxt Atropatenaya (tarixi Azərbaycan) qədər gəlib çıxırdılar. Sasanilər Cənubi Qafqazı ələ keçirdikdən sonra burada müdafiə qalaları tikməyə başladılar.Тревер, 1959, с. 267. Gilgilçay səddi, Beşbarmaq səddi, Dərbənd qalası və onun şimalındakı qala qalıqları belə tikililərdəndir. Samur çayının şimalında, Toprak-kala yaşayış məntəqəsinə yaxın olan qala da bunlara aiddir. Bu tikililər II Yezdəgird, I Qubad və I Xosrov kimi Sasani hökmdarlarının dövrünə aid edilir.Тревер, 1959, с. 268.

Sasanilər və Bizans arasında imzalanan, 561-ci il müqaviləsinə görə, Bizans Sasanilərə pul ödəməli idi. Pulun çox hissəsi Qafqaz keçidlərini və dağ aşırımlarını gücləndirmək və qorumaq məqsədilə verilirdi. Müqavilənin birinci bəndi qeyd edirdi: "Farslar Xorutzon dərəsi və Kaspi qapısı vasitəsilə, hunların ("Οϋννους" hunlar), alanların ("’Αλανους") və digər barbarların Roma torpaqlarına keçməsinə mane olmalıdır."Gadjiev, 2008, p. 13–14. Bu dövrdə "Siyasiciyyə", "Siyasicin", "Siasikin" və ya "Nişastaq" adlandırılan, Sasani sərhəd qoşunları I Xosrovun qoyduğu qaydaya əsasən, "əsgər mülkləri" ilə təmin edilmiş, nəticədə yeni yaşayış məntəqələri salınmışdır. Bu qoşunun əsgərlərinin çoxu Sasanilər imperiyasının şimal bölgələrindən, xüsusilə Gilandan gəlirdi.Farrokh, 2019, p. 28–29.

Sasanilər tərəfindən, miqyasına görə möhtəşəm olan Dərbənd müdafiə sisteminin yaradılması qonşu Göytürk xaqanlığından müdafiə məqsədi daşıyırdı. Sasanilərlə Göytürk xaqanlığı arasında gedən mübarizə ipək ticarətində inhisarçılıq, eləcə də bazarlara və karvan yollarına nəzarət uğrunda idi. Sasanilər ticarət vasitəçisi olmaqdan və öz ərazilərindən keçidə icazə verməkdən imtina edirdilər. Xaqanlıq Bizansla birbaşa ticarət məqsədilə, Şimali Xəzər sahillərindən və Zaqafqaziya çöllərindən Qara dənizə keçən, İpək Yolunun şimal hissəsinə çıxış əldə etmək üçün hərbi əməliyyatlara başlamaq qərarına gəldi. Bu, 569-cu ilin sonu, 570-ci ilin əvvəllərində baş verdi. 571-ci ildə isə Sasani hökmdarı I Xosrov üçün əlverişli şərtlərlə sülh müqaviləsi imzalandı.Gadjiev, 2008, p. 14–15.

Qafqaz Albaniyası ərazisində yaradılmış və möhkəmləndirilmiş hərbi mərkəzləri olan müdafiə sistemləri Sasanilərin Cənubi Qafqazda yeganə belə layihələri idi. Bu quruculuq fəaliyyəti Sasanilərin şimal mövqelərini möhkəmləndirmiş, eyni zamanda yerli şəhərlərin inkişafına kömək etmişdir.Gadjiev, 2017, p. 128–129.

 Yerli hökmdarların təyin edilməsi 

İlk Şirvanşahlar Sasanilər tərəfindən, dağ keçidlərini mühafizə etmək üçün təyin edilmişdir. İlk Şirvanşahlar haqqında kifayət qədər məlumat mövcud deyil, ancaq yerli əhalidən yox, Sasanilərdən təyin edildikləri fikirləşilir. Onların təyin edilməsində əsas məqsəd köçəri türk tayfalarının hücumundan şimal sərhədlərini qorumaq idi.

IX əsrdə İbn Xordadbeh qeyd edir ki, ilk Sasani hökmdarı I Ərdəşir Qafqazda müxtəlif şah titulları təyin etmişdir: Azərbazkan şah, Baraşkan şah (ehtimal ki, Balasakan şah), Allan şah (Muğan), Ərmin şah, Filan şah. Bunlar arasında Şiriyan şah da var idi. Şimaldan yürüş edən türklərə qarşı müdafiəni təşkil etmək üçün yerli hakimlərin təyin edildiyi mülklərin yaradılması və Xəzərsahili vilayətlərin əhalisindən istifadə edərək yeni məskunlaşma yerləri yaradılması Xosrov Ənuşirəvanla əlaqələndirilir. IX əsr müəllifi əl-Bəlazuriyə görə, Xosrov Ənuşirəvan bu şahlıqları təyin etmişdir: "Qabh dağının xaqanı, yəni, Sərir ölkəsinin sahibi (Sahib əs-Sərir) Vəxrarzan şah, həmçinin Təbərsəran şahı Filan şah, Curcanşah titullu Ləkz şahı, hal-hazırda mövcud olmayan Məsqət hökmdarlığının şahı, Liranşah titullu Liran şahı və Şirvanşah adlanan Şirvan şahı onların arasında idi. O, Buxxa və Zirihgəranın hakimlərini təyin etdi. Qabh dağı ölkələrinin şahlarını təyin edərək, onlarla sülh bağlayaraq, üzərlərinə vergilər qoydu."

X əsr tarixçisi Həmzə İsfahani qeyd edir: "Kəsra (Nuşirəvan)… hər yerdə bir sərkərdə təyin edərək, onlara qoşun dəstələri və… miras keçən torpaq sahəsi ayırmışdı; həmin sərkərdələrin nəsilləri indiyədək şəhər divarlarının qarşısındakı ərazini qoruyurlar. Bundan başqa o, xüsusi fəxri geyim nümunəsi müəyyən etmişdi. Məlik səviyyəsinə qaldırılmış bu sərkərdələr həmin geyimlərin üzərində nəqş edilmiş xüsusi rəsmlərə görə Vəxranşah (qabanlar şahı), Şirvanşah (şirlər şahı), Filanşah (fillər şahı), Alanşah (qarğalar şahı) adlanırdı. Onlardan birinə isə gümüş tağ bağışlamışdı. Sərirşah adı da buradan gəlir."

Ərəblər Şirvanı işğal edəndə, burada hakim olan Şəhriyarla və ya titulu Şəhr-Varaz ("dövlətin qabanı") olan şəxslə qarşılaşmışdılar. Ad və titulun Sasanilərə tabe olan Şirvanşaha aid olduğu fikirləşilir. Ehtimal edilir ki, ərəb hakimiyyətinin başlanmasından IX əsrin I yarısına qədər ərəblər Şirvanşahları hakimiyyətdə saxlamışdır. Şirvanşahlar xəzinəyə vergi verir, xəzər-ərəb müharibələrində iştirak edirdilər. Xəlifənin digər vassalı olan Arranşah da xəzər-ərəb müharibələrində iştirak etmişdir.

 Sasani—türk müharibəsi 

620-ci illərdə Qafqaz Albaniyası Bizans və Sasanilər arasındakı yeni müharibənin qızışdığı yer idi. Bu müharibə üçün Bizans imperatoru I İrakli türk müttəfiqlərini köməyə çağırmışdır. Moisey Kalankatlı yazırdı: "Bu vaxt ərzində o, bütün Bizans torpaqlarını öz hakimiyyətini altına alıb ordu toplayır ki, şimal-şərq ölkələrinə yolu bağlayan böyük Qafqaz dağlarında yarıq açmaq üçün kömək etsin və Çola qapılarını açdırıb çoxlu Barbar qəbilələrini içəriyə buraxaraq onların köməyilə məğrur İran şahı Xostova qalib gəlsin." 626-cı ildə Albaniya türk-xəzər işğalına məruz qaldı. Bu zaman türklər Xəzər keçidlərindən keçib, Dərbənd istehkamlarına hücum etdilər və cənubda Partava (qədim Bərdə) çatdılar. Bərdəni tutub, İberiyaya tələsdilər və Tiflisi mühasirəyə aldılar.Тревер, 1959, с. 241.


628-ci ildə türklər təzədən Cənubi Qafqaza hücum etdilər. Tiflis ələ keçirilib, talan edildi. Göytürklərin mühasirə sənətində bacarığı olmadığı üçün, Tiflisin alınması xəzərlərə aid edilir. Qərbi Göytürk xaqanı Tonq Yabqunun oğlu olan, xəzər ordusu komandiri Albaniya sərhədinə üz tutdu. Moisey Kalankatlı Tonq Yabqunun əmrini öz əsərində qeyd edirdi: "Əgər o ölkənin hökmdarları və əyanları oğlumun qarşısına çıxsalar, öz ölkələrini ona tabeliyə versələr, şəhərləri, qalaları və ticarəti mənim qoşunlarıma versələr, onda siz də onların yaşayıb mənə xidmət etmələrinə icazə verəcəksiniz; amma olmasa…" Deməli, bu səfər qənimət və əsir tutmaq üçün planlaşdırılmış bir səfər deyildi, iki böyük dövlətin başının qarışıq olmasına və uzaq Albaniyaya fikir verməmələrinə görə (Bizansda dini mübarizə, Sasanilərdə taxt uğrunda mübarizə dövrü), səfər Albaniyanı türklərə siyasi cəhətdən tabe etdirmək məqsədi güdürdü. Həmçinin, Qərbi Göytürk xaqanlığı xəzərlərə ticarət yollarından azad şəkildə istifadə etməyə icazə verilməsini tələb etmişdir. Ərazinin fars mərzbanı (idarəçisi) qaçmış,Тревер, 1959, с. 241. Alban katolikosu Viro Crabert qalasına sığınmış, ancaq türklər katolikosu tutmuşdur. Viro əhalinin tamamilə məhv edilməsinin qarşısını almaq üçün təslim olmağa və ölkəni türklərə verməyə məcbur olmuşdur.Тревер, 1959, с. 242. Əhali qorxudan dağlarda gizlənmiş, ona görə də sahələr və bağlar əkilməmiş, mal-qara acından ölmüş, aclıq başlamış və bütün bunlar əhalinin məhvinə səbəb olmuşdur. Bu dövrdə türklər Albaniyanı öz əraziləri sayaraq, 629-cu ildə vergi toplamağa başlamışdılar. Məqsəd bütün Cənubi Qafqazı tabe etdirmək idi. Ancaq Xəzəriyyədə baş verən daxili çəkişmə Cənubi Qafqazı məhv olmaqdan xilas etmişdir.Тревер, 1959, с. 243–244.

Tiflis mühasirəsində iştirak etmiş Börü Şad Göytürk xaqanı Tonq Yabqunun oğlu və ya qardaşı (bacısı) oğludur. Çorpan Tarkan isə Ermənistanı ələ keçirmək üçün göndərilmiş komandirdir. Üçüncü fars-türk müharibəsində iştirak etmiş və özünü Albaniya çarı elan etmiş türk komandiri Bizans mənbələrində Ziebel adlandırılır. Ziebelin Göytürk xaqanı Tonq Yabqu olduğu düşünülür. Bəzi mənbələr Tonq Yabqunun müharibədə iştirak etmiş Ziebel və ya başqa xəzər hakimi olmasını şübhə altına alır, Tonq Yabqunun bəlkə də 626-cı ilə qədərki dövrdə öldüyünü iddia edir. Bizans və Çin mənbələrindəki, hadisələrin tarixi baxımından uyğunsuzluqlar da bu iddiada xüsusilə vurğulanır. Bir tədqiqata görə, əgər Tonq Yabqu 628-ci ildə ölübsə, onda Üçüncü fars-türk müharibəsində iştirak edən şəxs olan Ziebel yəqin ki, Tonq Yabqunun əmisi Sipi xaqan olmalı idi. Sipi xaqan Tonq Yabqunu öldürmüş və qısa müddət üçün hakimiyyətdə olmuşdur. Sipi o zaman "Zibil" olaraq tələffüz edilirdi və o, Tonq Yabqunun imperiyasının qərb hissəsini idarə edən kiçik bir xaqan idi. Bu da Bizans mənbələrində Ziebelə uyğun gəlir. Ziebel Bizans mənbələrində Tonqun qardaşı, Çin mənbələrində isə onun əmisi kimi təsvir edilir ki, bu da uzun müddət şəxsiyyətin müəyyən edilməsinə mane olurdu. Ancaq əmi və böyük qardaş qədim türk dilində eyni sözdür ("äçi") və Çin mənbələri daha dəqiq qohumluq adları sisteminə malik olduğu üçün türk dilindəki bu ikili mənanı düzgün verə bilməyib.La Vaissière, E. de "Notes sur la chronologie de Xuanzang" Journal Asiatique 298.1 2010 pp.157–168. La Vaissière, E. de "Oncles et frères : les qaghans Ashinas et le vocabulaire turc de la parenté" Turcica 42, 2010, p.267–277 La Vaissière, E. de "Ziebel Qaghan identified" in C. Zuckerman (ed.), Constructing the 7th century (Travaux et mémoires 17), Paris 2013, pp.741–748  

 Xəzər—ərəb müharibələri dövrü 

150px|thumb|right|Hun şahzadəsi ilə evlənmiş Cavanşirin heykəli.

Ərəblərin xəzər ərazisinə ilk hücumu 642-ci ildə Sasani hakimiyyətindəki Dərbəndin ələ keçirilməsindən sonra baş vermişdir.Dunlop 1954, pp. 47–49.Noonan 1984, pp. 176–177. 652-ci il ərəb hücumu məğlubiyyətlə bitmişdir. Dunlop 1954, pp. 55–57. Artamonov 1962, pp. 178–179. VII əsrin II yarısında xəzərlər Cənubi Qafqaza bir neçə dəfə hücum etmişdir. 661–662-ci ildə Albaniyaya edilən hücumda, xəzərlər alban hökmdarı Cavanşir tərəfindən məğlubiyyətə uğradılmışdır.Dunlop 1954, pp. 59–60.

Şimali Qafqaz hunları 664-cü il və ya 680-ci ildə Albaniyaya hücum etmişdir. Hunlar Kür və Araz çaylarının qışlaqlarında, Ayrarat və Sivnikdən olan mal-qaranı ələ keçirmək üçün qış gündönümündə hücum etmişdir. Ələ keçirilən sürülər albanlar ilə xəzərlərin yayda keçirdiyi görüşdə geri qaytarılmışdır. Alban hökmdarı Cavanşir hun hökmdarının qızı ilə evlənməyə məcbur olmuşdur. Bu hücumda hunların müstəqil hərəkət etməsi, yoxsa xəzərlərin vasitəçisi kimi bölgədə çıxış etməsi müzakirə mövzusu olsa da, ümumi olaraq qəbul edilir ki, Şimali Qafqaz hunlarının hökmdarı Alp İlitver xəzərlərin vassalıdır. Beləliklə, 680-ci illərdə Qafqaz Albaniyası hunlara tabe olaraq, birbaşa olmasa da, xəzər hakimiyyətinə keçmiş ola bilər. Noonan 1984, pp. 180–181. 682-ci ildə Alban katolikosu İsrail Şimali Qafqaz hunlarının yanına gedərək, onların rəhbəri Alp İlitveri xristianlığa keçirməyə çalışmışdır.

Bundan sonra xəlifə I Müaviyə bölgədəki xəzər təsirini azaltmaq üçün Cavanşiri iki dəfə Dəməşqə çağırmışdır. Alban-ərəb münasibətlərinin yaxşılaşmasına cavab olaraq, xəzərlər 683-cü il və ya 685-ci ildə Albaniyaya hücum etmişdir.Noonan 1984, p. 181. Bu dövrdə xəzərlər Qara dəniz-Xəzər çöllərində hakimiyyət qurmağa çalışdıqları üçün, Albaniyaya yürüşün nəticəsi olaraq sadəcə bu ölkənin xəzər təsir dairəsində olması onlara bəs etmişdir.Noonan 1984, p. 182. Cavanşirdən sonra hökmdar olan I Varaz Trdat üç imperiya (Bizans, Xilafət və Xəzər xaqanlığı) arasında manevr etməyə çalışmış, ancaq 705-ci ildə ərəblər tərəfindən taxtdan salınmışdır.Тревер, 1959, с. 249–250. Bundan sonra Cənubi Qafqazda daha güclü ərəb hakimiyyəti dövrü başlamışdır.Cobb 2010, p. 236.

VIII əsrdə ərəblər Xəzər torpaqlarına, xəzərlər də Cənubi Qafqaz və digər ərəb torpaqlarına bir sıra hücumlar təşkil etmişdir. 709-cu il və ya 715-ci ildə xəzərlər 80 minlik ordu ilə Albaniyaya hücum etmişdir.Brook 2006, p. 127.Noonan 1984, p. 183. 721-ci il və ya 722-ci ildə xəzərlər Ermənistanı ələ keçirmişdir.Blankinship 1994, pp. 121–122.Dunlop 1954, pp. 61–62.Semyonov 2008, pp. 282–283. 720-ci illərdəki xəzər hücumları Cərrah ibn Abdullahın Kür və Araz çayları arasındakı, uzun müddət davam edən döyüşdə (724-cü ilin fevralı) xəzərləri məğlub etməsi ilə bitmişdir.Blankinship 1994, p. 122. Həmin il Cərrah Tiflisi ələ keçirib, İberiya və alan torpaqlarını müsəlman hakimiyyətinə tabe etdirmişdir.Artamonov 1962, p. 209.Dunlop 1954, pp. 66–67.Blankinship 1994, pp. 122–123.
300px|thumb|left|Qafqaz regionu 740-cı ildə

Ərəb komandiri Həris ibn Əmr al-Tay bölgəyə gəldikdən sonra, Albaniyada ərəb hakimiyyətini gücləndirmiş, Kür boyunca əl-Lakz və Xasmadan bölgələrinə yürüşlər etmişdir.Artamonov 1962, p. 209.Dunlop 1954, p. 67.Blankinship 1994, pp. 123–124. 726-cı ildə Xəzər xaqanının oğlu Barcil Albaniyaya və tarixi Azərbaycana hücum etmişdir. Xəzərlər hücumda mancanaqlardan istifadə edirdi. Onlar Araz çayı yaxınlığında məğlub edilmiş və şimal istiqamətində qaçmalı olmuşdur.Blankinship 1994, p. 124.Dunlop 1954, p. 67.Semyonov 2008, p. 285. 727-ci ildən başlayaraq, xəlifənin qardaşı Məsləmə ibn Əbdülmalikin rəhbərliyi ilə xəzərlərə qarşı hücumlar edilmişdir, Dunlop 1954, pp. 67–68.Dunlop 1954, p. 68.Blankinship 1994, pp. 124–125. ancaq 729-cu ilə qədərki dövrdə ərəblər Cənubi Qafqazın şimal-şərq hissəsini itirmiş, tarixi Azərbaycana çəkilərək, müdafiədə qalmalı olmuşdur.Blankinship 1994, pp. 125, 149.Artamonov 1962, p. 211.

729-cu il və ya 730-cu il ərəb hücumuna cavab olaraq,Dunlop 1954, pp. 68–69.Blankinship 1994, p. 149. xəzərlər 300 minlik olduğu deyilən ordu ilə əks hücuma keçmiş, ərəblər Qafqazın cənubuna doğru geri çəkilməyə, Albaniyanı müdafiə etməyə məcbur edilmişdir.Dunlop 1954, p. 69. Ərəblər Ərdəbil yaxınlığındakı döyüşdə məğlubiyyətə uğradılmışdır.Artamonov 1962, pp. 212–213.Dunlop 1954, pp. 69–70.Blankinship 1994, pp. 149–150. Ancaq onlar bundan sonra yeni qüvvələr toplamış, xəzərlər məğlubiyyətə uğradılmışdır. Barcilin ərəb komandiri Səid ibn Əmr əl-Həraşi ilə təkbətək döyüşdə öldüyü mənbələrdə deyilsə də, bunun həqiqətən baş verməsinə şübhə ilə baxılır.Artamonov 1962, pp. 214–215.Dunlop 1954, pp. 73–74. Daha sonrakı dövrdə Məsləmə ibn Əbdülmalik Albaniyada yenidən xilafət hakimiyyətini qurmuş,Blankinship 1994, p. 151.Dunlop 1954, pp. 76–77. Dərbənd şəhərini ələ keçirmişdir.Blankinship 1994, p. 152.Dunlop 1954, pp. 79–80.Artamonov 1962, p. 217.

Xəzər-ərəb müharibələrinin nəticəsi olaraq, ərəblər Cənubi Qafqazı öz əllərində saxlamağa nail olmuşdur. Ancaq Xilafət Dərbənddən şimala irəliləyə bilməmiş,Golden 1992, p. 238. xəzərlər 4 əsr boyunca İslamın şimala yayılmasına mane olmuşdur.Bosworth & MacKenzie 1978, p. 343. Abbasilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra, 750-ci ildə xəzərlər Cənubi Qafqaza yenə hücum etmişdir. Bu dövrlərdə xəzərlər Dağıstanda hakimiyyətdə qalsalar da, ərəblərin Cənubi Qafqazdakı hakimiyyətini bitirmək üçün ciddi bir cəhd göstərməmişdilər.Barthold & Golden 1978, p. 1174. Ümumi götürüləndə, əsrlər boyunca iki qüvvə arasında davam edən müharibə nəticəsiz qurtarmışdır.Noonan 1992, p. 126.

Ərməniyyə hakimi Yezid ibn Asid xəzər xaqanı Bağaturun qızı ilə evlənmiş və daha sonra qız doğum edərkən ölmüşdür. Qızın zəhərlənməsindən şübhələnən atası Bağatur 762–764-cü illərdə Qafqazın cənubuna yürüş təşkil etmişdir. Ras Tarxanın başçılığı altındakı yürüşdə Albaniya, Ermənistan və İberiya dağıdılmış, Tiflis tutulmuşdur.Brook 2006, pp. 129–130. Xəzərlər daha sonra Abxaziya hökmdarı II Leona Bizans hakimiyyətinə son qoymağa kömək etmişdir.Brook 2006, pp. 131–132.

Son xəzər hücumu 799-cu ildə olmuşdur. Xəzər xaqanı Kaxeti hökmdarı Arçilin qızı Şuşanla evlənmək istəmişdir. Bunun üçün o, öz generalı Bulçanı göndərmişdir ki, İberiyanı tutsun və qızı ələ keçirsin. Beləliklə, Mərkəzi Kaxetinin çox hissəsi xəzərlər tərəfindən ələ keçirilmişdir. Ancaq Şuşan intihar etmişdir. Qəzəblənən xaqan öz generalı Bulçanı öldürmüşdür.Brook 2006, pp. 130–131. Digər mənbə isə bu münaqişənin səbəbi olaraq, əl-Fəzl ibn Yəhyanın Xəzər xaqanının qızlarından biri ilə evlənmək planını göstərir, mənbəyə görə, bu Xəzər şahzadəsi yolda ölür. Əl-Təbəri isə səbəb olaraq, başqa bir əhvalatı qeyd edir. Onun fikrincə, atası öldürülən, vacib və imkanlı bir ərəb xəzərləri bura yürüşə dəvət etmişdir. Xəzərlər yürüş zamanı döyüşərək Araza qədər çata bilmişdir.Bosworth 1989, pp. 170–171.

 Sonrakı dövr 
Abbasilərin türk komandiri Buğa əl-Kəbir xəzər mənşəli idi. Golden (2005), p. 459 & 468–470. O, Xəlifə Mötəsim tərəfindən, oğulları ilə bir yerdə qılman (qul əsgər) kimi alınmışdı. Gordon (2001), p. 19. Buğac Babəkin başçılığındakı Xürrəmi üsyanına qarşı mübarizə aparmışdır. Daha sonrakı dövrdə o, Xaçın knyazı Atrnerseh, girdimanlı Ktrici və utikli Kon-Stepanos Sevordiatsı tutmuşdur. 854-cü ildə Buğac Dizakı ələ keçirmişdir.Hovhannes Draskhanakerttsi, A History of Armenia (Հովհաննես Դրասխանակերտցի, "Հայոց Պատմություն"). Yerevan State University, 1996, pp. 130–131. Dizak hakimi Yesai Əbu Musa Ktiş qalasında mühasirəyə alınmış, ancaq 28 döyüşdə qalib gəlmişdir.Tovma Artsruni and Anon, History of the House of Artruni, Yerevan 1985, pp. 297–98. Bir illik mübarizədən sonra Yesai Əbu Musa sülh danışıqları üçün Buğacın yanına getmişdir. Yesainin bu görüşə getmə səbəbi xəlifənin onu toxunulmayacağı ilə bağlı öhdəlik götürməsi idi. Ancaq Buğac Yesaini ələ keçirərək, onu digər knyazlarla birlikdə Samirə şəhərinə göndərmişdir.

 Məskunlaşma 
Favstos Buzand IV əsr maskut çarı Sanatrukun ordusunda müxtəlif köçəri tayfalarının olduğunu qeyd edir, onlar arasında hunların adını çəkir. VII əsrin əvvəlinə aid mənbə Cənubi Dağıstanda, Şirvanda və Xəzər dənizinin qərb sahillərində yaşayan tayfalar arasında hunlar və xəzərləri qeyd edir. Türk köçəri tayfaları Şimali Qafqazda yaşadıqlarına görə, Şirvana çox yaxın yerləşmişdilər və onlar Dərbənd keçidindən bura keçib məskunlaşmış ola bilərlər. Sasani hökmdarı I Xosrov Ənuşirəvan (h.i. 531–579) xəzərləri məğlubiyyətə uğratmış və daha sonra ələ keçirdiyi 3 min türk ailəsini (50 min nəfər və ya 10 min nəfər) Arran və tarixi Azərbaycanda məskunlaşdırmışdır. İbn Miskəveyh əsirlərin cərgəsinin 10 fərsəx (60 kilometr) uzunluğunda olduğunu qeyd edirdi.

465-ci ildə ağacəri tayfası Qafqazın şimalından Azərbaycana gəlmişdir. Sasani kitabəsi istisna olmaqla, uzun müddət tarixi mənbələrdə adları qeyd edilməmiş, Səlcuq dövründə isə adları çəkilmişdir. Mənbələrdə ağacəri və qacar iki ayrı tayfa adı olaraq istifadə edilmiş, hətta yan-yana da çəkilmişdir. Suriyalı ərəb müəlliflər isə "aaşər" və "aşəri" adlarını eyni tayfanın adı olaraq da istifadə etmişdir. Ehtimal edilir ki, ağacərilərin dilləri qərb türkcəsi yox, şaz türkcəsidir. Azərbaycan və Anadolu türk dilləri arasındakı ləhcə fərqləri köhnə ağacəri və ya qacar türk şivəsindən miras qalmış ola bilər.

Qacarların mənşəyi haqqında onların XIII əsrdə İrana, daha sonra da Cənubi Qafqaza gəldiyi,Петрушевский И. П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв. — Л., 1949. — С. 48. Hülakü xanın ordusundakı türk tayfalarından birinin də qacarlar olduğu fikri mövcuddur.Я. В. Рагозина. Из истории возвышения династии Каджаров // Вестник Санкт-Петербургского Университета. — Санкт-Петербург, 2008. — Т. 9, вып. 2, № 2. — С. 287–294. Əhməd Zəki Vəlidi Toğan tərəfindən, qacarların monqol və ya Əmir Teymur dövründə şərqdən gəlməsi ilə bağlı rəvayətlərin uydurma olduğu düşünülmüşdür, o, qacarların Azərbaycandakı ən qədim türk uruqlarından biri olduğunu qeyd edirdi. Qacarların ağacərilərlə bir soydan olmalarının sübut edilməsi mümkün olmamışdır. Mənbələr həmçinin qacarların xəzər mənşəli olduğunu,Д. Е. Еремеев. К семантике тюркской этнонимии. Сборник "Этнонимы". Москва: Мысль (1970). xəzərlərin yaxın qohumu olduğunu qeyd edir.L. M. Helfgott, "The Rise of the Qajar Dynasty", p. 130–131

Ərəb mənbələri İdil bulqarlarının və xəzərlərin vacib bir boyu olaraq Barsulanı (əl-Bursul) qeyd edirlər. İdil bulqarları rəvayətlərində "Boroc-oğlu" kimi qeyd edilən adın da bu boyun adı olduğu fikirləşilir. Əhməd Zəki Vəlidi Toğan bu tayfanın bir qisminin Orta Kür çayının sağında, borçalılar olaraq yaşadığını düşünürdü.

 Xəzərlər 
250px|thumb|right|Xəzər hakimiyyətində olmuş Kabalaka qalası (qədim Qəbələ)

Xəzərlər erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda məskunlaşmış türk köçkünləri arasındadır. Peter Qolden xəzərlərin dövründə bölgədə daimi məskunlaşma yerləri ilə bağlı, birmənalı məlumatların olmadığını qeyd edir, Vladimir Minorski isə Şirvan və Şəki arasındakı Kabalaka (qədim Qəbələ) şəhərinin xəzərlərin məskunlaşdığı yer olduğunu deyirdi.V. Minorsky. Caucasica IV. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 15, No. 3. (1953), p. 504 Təbəri tarixi Azərbaycanı və ətrafını "xəzərlərin məmləkəti" adlandırırdı.

Kabalaka (qədim Qəbələ) şəhəri xəndəklə iki hissəyə ayrılırdı, xəndəyin şimalı "səlbir", cənubu isə "qala" adlandırılırdı. Buradakı "səlbir" sabirlərin (savir) adından gəlir. Qəbələyə hun tayfaları, sabirlər və xəzərlər hücum etmişdir. VII əsrdə xəzərlər Qəbələ şəhərinin hakimi idilər və ola bilsin ki, buranı özlərinin inzibati mərkəzlərinə çevirmişdilər.Крымский А. Е. Страницы из истории северного или кавказского Азербейджана (классической Албании) // Сергею Федоровичу Ольденбургу к пятидесятилетию научно-общественной деятельности, 1882–1932. Сборник статей. — Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1934. — С. 298. Buna görə də daha sonra şəhəri ələ keçirən ərəblər Qəbələni "əl-Xəzər"Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — Баку: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1979. — Т. III. — С. 124.Еремян С. Т. Моисей Каланкатуйский о посольстве албанского князя Вараз-Трдата к хазарскому хакану Алп-Илитверу // Записки Института востоковедения Академии наук СССР. — М. Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1939. — С. 130. və ya "Xəzaran" adlandırırdılar.Бартольд В. В. Сочинения. Том V. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. — М.: Наука, 1968. — С. 597.Калинина Т. М. Сведения ал-Хорезми о Восточной Европе и Средней Азии // Древнейшие государства на территории СССР / Пашуто В. Т.. — М.: Наука, 1984. — С. 183. Aqafangel Krımski Qafqaz Albaniyasının sol sahilindəki digər şəhərlərin yox, məhz Qəbələ şəhərinin xəzərlərdən tərəfindən inzibati mərkəz kimi seçilməsində səbəb olaraq bunu göstərirdi ki, xəzərlər Qəbələdə özlərinə aid bir ünsür — həmvətənləri olan sabirlərin köhnə məskunlaşma yerlərini tapmışdır. Beləliklə, Qəbələ şəhəri 737-ci ildə ərəblər tərəfindən ələ keçirilənə qədər, Xəzər dövlətinə məxsus idi.Hewsen, 1992, p. 145.

Cərrah ibn Abdullah xəzərlərin ərəb torpaqlarında (Qəbələ) məskunlaşdırılmasını həyata keçirən ilk ərəb sərkərdəsi idi.Bosworth & MacKenzie 1978, p. 344. 723-cü ildə ərəb komandiri Cərrah ibn Abdullah Xəzər xaqanının oğlu Barsbəyi məğlubiyyətə uğratmış, çoxlu əsir götürmüşdür. Bu əsirlər Qəbələ rustaqında, xəzərlərin yaşadığı yer olan Qaniyyədə yerləşdirilmişdir. Qaniyyə kəndi "Şirvan və Dərbəndin tarixi"ndə "Kuni" adlandırılır, 1067-ci ildə Şirvanşahlar sülaləsinə mənsub Ləşkəristanın kunilər tərəfindən, Qəbələ darvazasının qabağında qətlə yetirildiyi qeyd edilir. "Kuni" adı VII əsrdə burada məskunlaşmış hunlarla bağlıdır.

Ərəb komandiri Mərvan ibn Məhəmməd 737-ci ildə xəzərləri məğlub etmiş, xəzərlərin bir hissəsi Samur çayı və Şabran (Şirvanın aşağı Lakz torpaqlarındakı mərkəzi) arasında yerləşdirmişdir. Dərbənd qalası cənubunda və müasir Azərbaycanın şimalında, Orta Samur boyunca Xəzri adlı kənd salınmışdır. Burada məskunlaşdırılmış xəzərlər İslam dininə inanırdı. Əl-Lakzda məskunlaşdırılan xəzərlərin rəhbəri olaraq, İslamı qəbul edən bir xəzər hakimi təyin edilmişdir.Blankinship 1994, p. 173.

V əsrdən elmə məlum olanKotlyakov, entry on "Shamkir" Şəmkirin hələ ərəblər gəlməmişdən əvvəlki dövrdə bir xəzər şəhəri olduğu fikirləşilir. Ərəblərin dövründə, 737-ci ildə bu şəhərdə xəzərlər yerləşdirilmişdir. Bu xəzərlər ərəblərin Volqaya yürüşündə əsir alınmışdılar. 757-ci ildə sabirlər Şəmkir şəhərini dağıtmışdır. 854-cü ildə Abbasi Xilafətinin türk müttəfiqi olan Buğa əl-Kəbir (Böyük Buğa) tərəfindən yenidən Şəmkirin yenidən əsası qoyulmuş, xəzərlər burada məskunlaşdırılmışdır.Soviet Historical Encyclopedia, entry on "Shamkhor" 

"Kartlis tsxovreba"ya ("Gürcü salnamələri") görə, Buğa əl-Kəbir xəzər tayfasının üzvüdür, "Kitab əl-əvraq"da isə Buğa üçün ümumi "türk" adı istifadə olunurdu. Buğanın xəzər soydaşlarına qarşı müsbət münasibəti 851-ci ildə onun Xəzər xaqanlığı ərazisini fəth etməsindən sonra ortaya çıxmışdır. 300 müsəlman xəzər ailəsi Xəzər xaqanlığını tərk etmiş və Buğa əl-Kəbir müasir Azərbaycan ərazisində məskunlaşmaqları üçün onlara kömək etmişdir. Bu məskunlaşma hadisəsi ilə bağlı məlumat həm "Kitab əl-buldan" əsərində, həm də "Kartlis tsxovreba"da ("Gürcü salnamələri") qeyd olunur. Buğa əl-Kəbir 300 xəzər ailəsi üçün "Şamkur" (Samkur) adlandırılan və Kür çayı boyunca yerləşən şəhər salmışdır. Ancaq Buğanın etdikləri Abbasi rəhbərliyinin xoşuna gəlməmiş və o, Ərməniyyə və tarixi Azərbaycanın hakimi vəzifəsindən azad edilmişdir.

Müasir azərbaycanlıların çoxu öz mənşəyini xəzərlərdən yox, oğuz türklərindən götürür. Kevin Bruka görə, buna baxmayaraq, Azərbaycan xəzərlərinin axır taleyi haqqında fərziyyə yürütmək diqqətəlayiq məsələdir. Xəzərlər Azərbaycan xalqının yaranmasında rol oynamış qruplardan biridir.

 Oğuzların XI əsrdən əvvəl bölgəyə gəlməsi 

XI əsrdə, Səlcuqlar dövründə Qərbi Asiyaya gələn oğuzlar öz əcdadlarının tarixən Azərbaycana gəldiyi, hətta Kiçik Asiya şəhərlərini fəth etdikləri haqqında rəvayətlər danışırdılar. Bu rəvayətlər XI əsr toponimikasını istifadə etsə də, bəzi qədim türk yazılı rəvayətlərindən bura bir sıra məlumatlar keçmiş ola bilər. Çünki istifadə edilən bəzi toponimlər rəvayətləri qeydə alan, Elxani tarixçisi Fəzlullah Rəşidəddinin dövrünə aid deyil. Bu rəvayətlərə görə, Oğuz xanın dövründə Azərbaycana gələn oğuzlar Təbrizin cənubunda Ucan yaylaqları, Alatağ dağlar və Savalan dağlarında adları Alanar, Ağdiburi (Ağrıbörü) olan yaylaqlarda, Arran və Muğan düzənlikləri qışlaqlarında məskunlaşmışdır. Bu rəvayətlər mənşəcə Attila dövründə gəlmiş ağ hunlara aid xatirə ola bilər.

"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanındakı hadisələr Anadolu və Azərbaycanda baş versə də, hadisələrin bir hissəsinin Mərkəzi Asiyada baş verdiyi, daha sonra dastan Anadolu və Azərbaycanda formalaşma prosesi keçəndə, əsər süjeti hissələrinin bu ərazilərin yerli toponimlərinə aid edildiyi fikirləşilir. Buna baxmayaraq, Kitabi-Dədə Qorqudun tarixiliyi araşdırılarkən bir sıra yerli əsərlər ilə bu tarixi dastan arasında əlaqələr tapmağa cəhd göstərilmişdir. Məsələn, "Cam-i Cəm-ayin" Xəlifə Məmun dövründə oğuz xanlarından Toxtemurun Gürcüstan və Ruma hücum etdiyini bildirir, Kitabi-Diyarbəkriyyə isə hələ İslam peyğəmbərinin vaxtında bayandurların Azərbaycana gəldiyini qeyd edir. "Bəhrul-ənsab" da bayandurların Azərbaycan və Şərqi Anadoluda məskunlaşmaqlarını eyni dövrə aparıb çıxardır. Buna baxmayaraq, səlcuqlardan əvvəlki türk axınlarının Kitabi-Dədə Qorqudun tarixi nüvəsini təşkil etdiyi iddia edilə bilməz. Sadəcə olaraq, bu mənbələrin verdiyi məlumatlar dastan hadisələrinin Sırdəryanın şimalından çıxarılaraq Şərqi Anadolu və Azərbaycana tətbiq edilməsini asanlaşdırmışdır. Dastana bu əsərdəki cəmiyyətdən kənar olan, digər türklərlə oğuzlar və digər millətlərə aid folklorik mövzular və motivlər, oğuzların məskunlaşdığı yerlərin köhnə sakinlərinə və ya qonşularına aid ünsürlər, oğuzların Böyük Səlcuq axınından əvvəl Anadolu və Azərbaycana girməsi ilə bağlı tarixi xatirələr qatışmış ola bilər.

Ağqoyunlu Uzun Həsənin vaxtında yazılmış rəsmi mənbələrdə qeyd edilir ki, onun əcdadı olan Qara Yuluq Osman bəy Oğuz xanın nəslindəndir və İslam peyğəmbərinin dövründə Qara Yuluq Osmanın əcdadı Sunqur Türküstandan qıpçaq ölkəsinə, oradan Arrana və daha sonra Göyçə dənizi ətrafına köçmüş, Qara Yuluq Osmanın digər əcdadı Şəktür Xəlifə Məmunun vaxtında Əlincə qalasını gürcülərdən alaraq fəth etmişdir. Bu faktların dəqiq sübut edilməsi mümkün olmasa da, Kitabi-Dədə Qorqudda da eyni hadisələrin İslam peyğəmbərinin dövrünə yaxın baş verməsi dastanla Ağqoyunlu rəsmi mənbələri arasında mövcud olan uyğunluğu göstərir.

Bayburtlu Osmanın "Təvarih-i cihan"ında Bayandur xanla bağlı verilən məlumatlar bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir. Mənbədə əvvəlcə qeyd edilir ki, Bayandur xan İsa peyğəmbərin dövründən (eramızın I əsrinin əvvəlləri) az sonra Xorasandan Azərbaycana və Şərqi Anadoluya gəlmişdir, daha sonra isə onun fəaliyyəti İslam peyğəmbərinin (570–632) dövrünə aid edilir. Buna baxmayaraq, mənbə Kitabi-Dədə Qorqudla daha çox oxşarlığa malikdir. Burada Qazan Bayandur xanın vəziridir və Qorqud Ata da onların dövründə yaşayan bir İslam mürşididir. Bu rəvayət Bayandur–Salur birliyini təsvir edən Anadolu ənənələrinin daşıyıcısıdır və Bayandur xandan sonra onun nəslindən gələn Uzun Həsənin Əcəmə hökmdar olduğunu qeyd edərək Ağqoyunlu tarixinə keçid edir.

 Ticarət və mədəniyyət 

Kabalakada (qədim Qəbələ) küp, daş qutu, torpaq (üçü də I–IV əsrlərə aid), katakomba qəbirlərdə (V–VII əsrlər) uzunsov kəllələr tapılmışdır. Bu kəllələr şimal tayfalarına və qəbilələrinə aid edilmişdir. Belə bir adət xəzər və hun tayfalarında da vardır. Uzunsov kəllələr həmçinin Dərbənddə tapılmışdır.

Tarixçi Moisey Kalankatlı "Alban ölkəsinin tarixi" əsərində (VII–X əsrlər) Qafqaz Albaniyasına hücum etmiş hunlar və xəzər türkləri haqqında məlumat verir,Патканов К. П. Предисловие // История Агван Моисея Каланкатуйского.— СПб., 1861.— стр. XII. onların həyatı, mənəviyyatı və inancları, xüsusilə xristianlığı qəbul etmələri təsvir edilir.Смбатян Ш. В. Предисловие. Мовсес Каланкатуаци. История страны Алуанк. Матенадаран 1984 "Alban ölkəsinin tarixi" əsərində VII əsrin sonlarında Qafqaz hunlarının Tenqri xan adı altında Tenqriyə sitayiş etdikləri təsdiqlənir. Burada həm də Qafqaz hunlarının ağaclara sitayiş etdiyi, Tenqri üçün qurban olaraq at yandırdığı qeyd edilir. Qafqaz hunlarının digər inancları ilə bağlı əsərdə qeyd edilir ki, onlar atəşə, suya, yolların müəyyən tanrılarına, aya və hunların fikrincə hər hansı bir şəkildə təəccüblü olan bütün məxluqlara qurban kəsirdilər.

Tarixçi Əl-Kufi Baylakan (qədim Beyləqan) şəhəri yaxınlığında bir iranlı dehqanın (kəndlinin) xəzər dilində düzgün bir şəkildə danışdığını qeyd etmişdir. Bu, orta Arazda, Varasan və Balasaqan kimi şəhərlərin olduğu ərazidə xəzər dilinin yerli kəndilər tərəfindən yaxşı bilindiyini göstərir.

Xəzər-ərəb müharibələri dövrünün səngiməsindən sonra iki imperiya (Xilafət və xaqanlıq) arasında tədricən ticarətin inkişafı üçün münbit şərait yaranmışdır. Şərqi Avropada tapılmış ərəb sikkələr VIII əsrin II yarısını Şərqi Avropa və Baltik regionu ilə Qafqaz və Orta Şərq arasında ticarət marşrutlarının başlanması dövrü kimi səciyyələndirməyə imkan verir. Noonan 1984, pp. 170–172.Noonan 2007, pp. 233–234. Coğrafiyaşünas Müqəddəsi Bakının liman olaraq vacib rolunu qeyd edən ilk müəllifdir, o, qeyd edirdi: "Bakı dənizin kənarında şəhərdir. İqlimin yeganə limanıdır." Ticarət gəmiləri Xəzərin cənub hissəsindən Bakıya, oradan da Volqaya, Xəzər xaqanlığına üzürdü. Xəzər qalası Mayakiyə Örənqaladan (Baylakan, qədim Beyləqan) sferik konuslar ixrac edilirdi.

 Bölgəyə təsiri 

 Azərbaycanlılar 

Azərbaycanlıların etnogenezində eramızın I minilliyindən etibarən türkdilli hunlar, türkdilli xəzərlər,Brook, K. A. (2006). Khazars and Judaism. In A. J. Avery-Peck (ed.), Encyclopaedia of Judaism Online. Brill.  bulqarlar, II minilliyindən başlayaraq isə oğuz və peçeneq tayfaları iştirak etmişdir.Азербайджанцы — статья из Большой советской энциклопедии. : В этногенезе А. участвовало древнее коренное население Атропатены и Албании Кавказской, смешавшееся с вторгавшимися сюда в 1-м тыс. до н. э. и 1-м тыс. н. э. ирано- и тюркоязычными племенами (киммерийцы, скифы, гунны, булгары, хазары, огузы, печенеги и др.)Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 29, 30. — ISBN 5-85270-155-6.Сакинат Шихамедовна Гаджиева. Дагестанские терекеменцы: XIX — начало XX в. — Наука, 1990. — С. 8–9. — ISBN 5020167614, 9785020167612. Mixail Artamonova görə, müasir Azərbaycan etnik vəziyyəti sabir, xəzər, bulqar tayfalarının Cənubi Qafqazda, xüsusilə Albaniya düzənliklərində yerləşdirilməsi ilə, daha sonra isə yeni türk tayfalarının gəlişi ilə ortaya çıxmışdır.Артамонов, М. И. История хазар. — Государственный Эрмитаж, 1962. — С. 132. — 522 с.

Nikolay Baskakov Azərbaycan dilini Türkiyə türkcəsi, urumca və Krım türkcəsi ilə bir yerdə, türk dillərinin qərbi hun budağının oğuz qrupunun oğuz-səlcuq alt qrupuna aid edirdi.Гаджиева Н. З. Тюркские языки // Языки языки: Тюркские языки. — М., 1997. — С. 18–20. Azərbaycan dilinin şimal dialektlərində müxtəlif tədqiqatçılar (N. Z. Hacıyeva, V. L. Qukasyan) tərəfindən Xəzər dilinin təsirinin izləri tapılmışdır. Xəzər dilinin tədqiqində və bərpa edilməsində Azərbaycan dilinin dialektlərindəki və alt dialektlərindəki, həmçinin çuvaş dilindəki Xəzər dili təsirindən istifadə olunur.ХАЗА́РСКИЙ ЯЗЫ́К  / Н. З. Гаджиева // Уланд — Хватцев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 707. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004–2017, т. 33). — ISBN 978-5-85270-370-5.Гаджиева Н. З. Тюркоязычные ареалы Кавказа. — М.: Наука, 1979. — С. 233, 237.Shapira, D. (2020). KHAZARS. In Encyclopaedia Iranica Online. Brill. 

VII–IX əsrlərdə xəzərlər, sabirlər və bulqarlar Kabalakaya (qədim Qəbələ) və Muğana girmiş, buraların toponimikasına təsir etmişlər. Sara Aşurbəyliyə görə, müasir Azərbaycan ərazisində bu dövrün toponimikasına aid Qobu, Türkan, Qala, Suvar, Sabiroba, Balisakan, Biləcəri, Biləsuvar, Biçənək, Qıpçaq, Xəzəryurd, Xəzəryaylaq, Xəzər kimi adlar qalmışdır. Bolqarçay və Bolxar bulqarlardan qalma toponimdir. Sabirlərin adı Şirvan toponimikasında bir sıra yerlərdə qalmışdır. Şabran və Biləsuvar xəzər və sabirlərin məskunlaşdığı dövrdən qalmış toponimlərdir.

"Xəzər dənizi" adı xəzərlərin xatirəsini yaşadır, türk dillərində, o cümlədən Azərbaycan dilində, həmçinin ərəb və fars dillərində bu addan istifadə edilir. Müasir dövrdə azərbaycanlılar hələ də "Xəzri küləyi" ifadəsindən istifadə edirlər. Harold La Fay Azərbaycana şimaldan çatan bu külək haqqında yazırdı: "Başqa mövsümlərdə, çoxdan getmiş xəzərlərin adı ilə adlandırılmış Xəzri şimaldan əsir." Marek Halterin xəzərlər və Azərbaycan haqqında olan, fransız dilindəki romanını "Xəzərlərin küləyi" adlandırması da bu baxımdan çox uyğun gəlir.

"Abdal" adı eftalitlərlə (ağ hunlar) əlaqələndirilir və əynular üçün istifadə edilir. Azərbaycanlıların tərkibində bəzi abdal elementləri tapmaq mümkündür. Bundan başqa, Laçın şəhəri tarixən "Abdalyar" adlandırılmışdır.Karapetian, Samvel. Armenian Cultural Monuments in the Region of Karabagh. Yerevan: Gitutiun Publishing House, 2001, p. 169.

Qumuq və Azərbaycan dilində əlyazmaları olan "Dərbəndnamə" əsəri xəzərlər haqqında vacib məlumatlar verir. Əsərdə Xəzər xaqanlarının titulları, tam aydın olmasa da, mənşələri haqqında məlumatlar verilir. Dərbənd şəhərində tarixən "Dərbəndnamə" oxunması ənənəsi olmuş, burada xəzərlər qarşı (düşmən) tərəf olaraq təsvir edilmişdir.  Mirzə Kazım bəy Dərbəndnamənin Dərbənd əhalisi tərəfindən toplu şəkildə oxunduğunu öz gözləri ilə gördüyünü demişdir. Bu adət vətənin tarixini öyrənmə həvəsi və Azərbaycan tarixşünaslığının yaranmasının səbəbi olaraq dəyərləndirilmişdir. Digər bir fikrə görə, bu, sadəcə olaraq, Anadoluda "Battalnamə", "Danışməndnamə", "Hz. Əlinin müharibələri" əsərlərinin oxunması ənənəsinin Qafqazdakı bir oxşarıdır. Çünki əsərdə iranlılar və ərəblər əsərin subyektidir və xəzər türkləri kafir və o biri tərəf olaraq göstərilir. Əsərdə xəzərlər "türk" adlandırılmasa da, onların Xaqan, Tarxan, Barsıq, Bəşəngi kimi adlara və titullara malik olması adi insanların nəzərinə çatmasa da, tarixini öyrənəcək qədər savadlı zümrə bunu başa düşməli idi.

1960-cı illərdə Azərbaycan tarixşünaslığında azərbaycanlıların soy kökü linqvistik oxşarlığa görə, mənşəyini səlcuqlardan (XI əsr) və ya xəzərlərdən (ən azı VII əsr) götürürdü. "Xəzər nəzəriyyəsi"nə görə, Cənubi Qafqazdakı türk mövcudluğu ən azı VII əsrdən başlayır və azərbaycanlılar da xəzərlərin nəslindən gəlir. 1980-ci illərdən etibarən isə Azərbaycan tarixşünaslığında "Alban nəzəriyyəsi" (azərbaycanlıların qafqaz albanlarının soyundan gəlməsi) daha geniş yayılmışdır. Müstəqillik dövründə Azərbaycan Macarıstanda keçirilən Böyük Hun-Türk Qurultayının daimi iştirakçısı olmuşdur.

Heydər Əliyevin İran rəsmiləri ilə görüşü zamanı bir jurnalistin Xəzər dənizini "Mazandaran gölü" adlandırması elə həmin görüşdə müzakirə edilmiş, Heydər Əliyev gölün tarixi adının "Xəzər" olduğunu bəyan etmişdir. 2025-ci ildə Tehran Universitetinin professoru, arxeoloq doktor Həsən Fazili tərəfindən Xəzər dənizi üçün "Dəryayi Mazandaran" adı təklif edilmiş, "Xəzər" adının guya yəhudilər tərəfindən verildiyi iddia edilmişdir.Xəzər xaqanlığı hökmdarlarının yəhudiliyi qəbul etməsi nəzərdə tutulur.

 Avarlar və yəhudilər 
Qafqazdilli avar xalqının tarixdəki türkdilli avarlarla qeyri-müəyyən bir əlaqəsi ola biləcəyinə dair fərziyyələr var, lakin buna baxmayaraq, Qafqaz avarlarının tarixi avarların nəslindən birbaşa olaraq gəlməsi bir çox alimlər tərəfindən rədd edilir və ya şübhə altına alınır.

"Gürcüstan salnamələri", "Kartlinin xristianlığa keçməsi" və "Ermənistan tarixi" əsərlərinin müəllifləri Cənubi Qafqaz yəhudiləri ilə şimali Qafqaz türk köçərilərinin əlaqəli olduğunu fikirləşmişdir. Tarixən və müasir dövrdə Azərbaycanda və Dağıstanda yaşayan dağ yəhudilərinin xəzər mənşəyinə sahib olması düşünülür. Bu yəhudilərin əcdadı kimi həmçinin şimaldan olan alanlar da irəli sürülürdü. Ancaq dağ yəhudilərinin V–VI əsrlərdə və daha sonra bölgəyə gələn İran yəhudilərinin törəməsi olması fikri elmdə daha çox qəbul edilir. Hər halda, dağ yəhudiləri Xəzər xaqanlığı dövründə xəzərlərlə qarşılaşmış və mədəniyyətin kiçik elementləri iki qrup arasında mübadilə edilmişdir. Məsələn, dağ yəhudiləri milli şəxs adlarında yəhudi bayramlarından istifadə edirlər (Xanuko, Pisax, Purim). Xəzərlərdə də bu adlar oxşar formada (Hanukkuah və Pesax) var idi. Bəzi dağ yəhudiləri "Savriil" adından istifadə edir. Bu isə, ilk yəhudi Xəzər hökmdarı Bulana aid edilən ikinci ad (yəhudicə Sabriel və ya Savriel) ilə eynidir. Bəzi tarixçiləri isə fikirləşir ki, dağ yəhudiləri Xəzər yəhudiləri ilə İran yəhudilərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Ancaq dağ yəhudilərinin türk mənşəli olması ilə bağlı genetik sübut yoxdur.

Aşkenazi yəhudilərinin Xəzər mənşəli olması genetik araşdırmaların mövzusu olmuşdur. 2012-ci ildə Azərbaycan yəhudilərinin də daxil olduğu Qafqaz qrupları vasitəsilə, Aşkenazi yəhudilərində Xəzər ünsürünün olması sübut edilməyə çalışılmışdır. Ancaq bu tədqiqatda istifadə edilən tarixi mənbələr tənqid edilmiş,Stampfer, Shaul (2013). "Did the Khazars Convert to Judaism?" (PDF). Jewish Social Studies. 19 (3): 1–72. doi:10.2979/jewisocistud.19.3.1. S2CID 161320785 – via Project MUSE. əgər Aşkenazi yəhudilərində Xəzər ünsürü varsa, bunun çox az və ya əhəmiyyətsiz olacağı qeyd edilmişdir.Ostrer 2012, pp. 24–27, 93–95, 124–125.Costa, Pereira & Richards 2013, pp. 1–10.

 Dövr irsinin qorunması 
Rusiyanın Dağıstan Respublikasındakı Dərbənd istehkamları UNESCO Dünya irsidir. Azərbaycanda yerləşən, Xəzəryanı müdafiə qurğuları dünya əhəmiyyətli memarlıq abidələri kimi yerli Azərbaycan siyahısına salınmışdır. Bura həm Qafqaz Albaniyası dövrünə aid, həm də Şirvanşahlar dövrünə aid müdafiə tikililəri daxildir. Albaniya dövrünə aid tikililər Beşbarmaq səddi və Çıraqqaladır. Gilgilçay səddi isə Azərbaycanın yerli siyahısında dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidə kimi qeydiyyata alınmışdır.Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli 132 nömrəli qərarına 1 nömrəli əlavə , Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, İstifadə tarixi:9 yanvar 2015 Çıraqqala, Beşbarmaq və Gilgilçay sədləri "Xəzər dənizinin sahilindəki müdafiə qurğuları" kimi Azərbaycanda UNESCO-nun Müvəqqəti siyahısına əlavə edilmişdir. 2024-cü ildə Kabalaka (qədim Qəbələ) şəhəri UNESCO-nun Müvəqqəti siyahısına daxil edilmiş, burada tarixən digər qruplarla yanaşı hunlar, yəhudi xəzərlər və sabirlərin yaşadığı qeyd edilmişdir.

 Vacib şəxslər 
DövrŞəxsFaəliyyətiİsa peyğəmbərin dövründən (eramızın I əsrinin əvvəlləri) az sonra və ya İslam peyğəmbərinin dövrü (570–632)Bayandur xanAzərbaycana və Şərqi Anadoluya gəliş (Bayburtlu Osmanın "Təvarih-i cihan"ına görə) III əsrin I yarısı — Hunların Qafqaz Albaniyasına ilk girişiI Xosrov (h..i. 531–579)3 min türk ailəsinin Arran və tarixi Azərbaycanda yerləşdirilməsiİslam peyğəmbərinin dövrü (570–632)Sunqur (Qara Yuluq Osman bəyin əcdadı)Qıpçaq ölkəsinə, oradan Arrana və daha sonra Göyçə dənizinə köç (Ağqoyunlu rəsmi mənbələrinə görə)628-ci ilZiebel (Tonq Yabqu xaqan və ya Sipi xaqan)Üçüncü fars-türk müharibəsi, Qafqaz Albaniyasının qısa müddət üçün fəth edilməsi628-ci ilBörü ŞadÜçüncü fars-türk müharibəsi, Tiflisin mühasirəsi628-ci ilÇorpan TarkanÜçüncü fars-türk müharibəsi, Ermənistana hücuma rəhbərlikCavanşir (h.i. 642–681)Hunlarla müharibə, Hun şahzadəsi ilə nikah bağlamasıAlp İlitverAlban katolikosu İsraili elçi olaraq qəbul etməsi723-cü ilCərrah ibn Abdullah Xəzər xaqanının oğlu Barsbəyin məğlub edilməsi, xəzərlərin Qəbələdə yerləşdirilməsi726-cı ilBarcilAlbaniya və tarixi Azərbaycana yürüş, Səid ibn Əmr əl-Həraşi ilə təkbətək döyüş737-ci ilMərvan ibn MəhəmmədXəzərlərin məğlub edilməsi, xəzərlərin bir hissəsinin Samur çayı və Şabran arasında yerləşdirilməsiAdı bilinməyən xəzər hakimiİslamı qəbul etməsi, ərəblər tərəfindən Əl-Lakzda məskunlaşdırılan xəzərlərin rəhbəri təyin edilməsi762–764-cü illərRas TarxanCənubi Qafqaza yürüş, Tiflisin tutulması799-cu ilBağatur xaqan və komandiri Bulçan Kaxeti hökmdarı Arçilin qızı Şuşanı ələ keçirmək üçün hücumXəlifə Məmun dövrü (813–833)Oğuz xanı ToxtemurGürcüstan və Ruma hücum ("Cam-i Cəm-ayin" əsərinə görə)Xəlifə Məmun dövrü (813–833)Şəktür (Qara Yuluq Osman bəyin əcdadı)Əlincə qalasını gürcülərdən alaraq fəth etməsi (Ağqoyunlu rəsmi mənbələrinə görə)854-cü ilBuğa əl-KəbirYesai Əbu Musanın məğlub edilməsi, Şəmkir şəhərinin yenidən əsasının qoyulması, xəzərlərin burada məskunlaşdırılması

 Qalereya 

 Həmçinin bax 
 Şimali Qafqaz hunları
 Xəzər xaqanlığı

 Qeydlər 

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 

 Тревер К. В. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н. э. – VII в. н. э.. — М.—Л.: Изд. АН СССР, 1959.
 Boratav, P. (2010). DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDEKİ TARİHİ OLAYLAR VE KİTABIN TELİF TARİHİ. Journal of Turkology, 13, 31–62. https://doi.org/10.18345/tm.18399
 YÜKSELEN PELER, G. (2016). Bakü’de Bulunan Üç Derbendnâme Nüshası Üzerine. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 30(41), 97–108.	
 Golden, Peter B.: An introduction to the history of the Turkic peoples : ethnogenesis and state formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East. — Wiesbaden : Harrassowitz, 1992 (Turcologica ; Bd. 9) ISBN 3-447-03Z74-X


 Farrokh Kaveh, Sanchez-Gracia Javier, Maksymiuk Katarzyna. Caucasian Albanian Warriors in the Armies of pre-Islamic Iran // HISTORIA I ŚWIAT. — 2019. — № № 8. — P. 21–36.
 Murtazali Gadjiev. On the Construction Date of the Derbend Fortification Complex (англ.) // Iran and the Caucasus. — E. J. BRILL, 2008. — No. 12. — P. 121–131.
 Murtazali Gadjiev. Construction Activities of Kavād I in Caucasian Albania (англ.) // Iran and the Caucasus. — E. J. BRILL, 2017. — No. 21. — P. 121–131.
 Бретаницкий Л. С., Веймарн Б. В. Очерки истории и теории изобразительных искусств. Искусство Азербайджана IV–XVIII веков.. — М.: Искусство, 1976.
 Xue, Zongzheng. A History of Turks. Beijing: Chinese Social Sciences Press, 1992. .
 Gao Lei. "Revision of Zhongguo Lishi Da Cidian's Sui Tang Wudai Juan (Comprehensive Dictionary of Chinese History, vol. Sui, Tang and Five Dynasties)". Journal of Yantai Normal Institute's Philosophy & Social Sciences, 2001.
 Movses Kagankatvatsi. История агван Моисея Каганкатваци, писателя X века (trans. and ed. by Patkanov). St. Petersburg, 1861.
 Theophanes the Confessor. Летопись византийца Феофана от Диоклетиана… Moscow, 1890.
 Robert H. Hewsen. The Geography of Ananias of Sirak (ASXARHACOYC) (англ.). — Dr. Ludwig Reichert Verlag. Wiesbaden, 1992.
 Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dövləti. Bakı, "Avrasiya press", 2006, 416 səh.
 Kurbanov, Aydogdy (2010). The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (PDF) (PhD). Berlin: Berlin Freie Universität. Retrieved 5 September 2012 – via Freie Universitat Berlin Repository.
 Skutsch, Carl, ed. (2005). Encyclopedia of the World's Minorities. New York: Routledge. p. 158. ISBN 1-57958-468-3.



 Mako, Gerald (2010). "The Possible Reasons for the Arab–Khazar Wars". Archivum Eurasiae Medii Aevi. 17: 45–57. ISSN 0724–8822.
 Doruk, M. (2018). DERBENDNĀME. Journal of Turkology, 28(2), 333–338. https://doi.org/10.18345/iuturkiyat.497603	




 Cobb, Paul M. (2010). "The Empire in Syria, 705–763". In Robinson, Chase F. (ed.). The New Cambridge History of Islam, Volume 1: The Formation of the Islamic World, Sixth to Eleventh Centuries. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 226–268. ISBN 978-0-521-83823-8.

 Blankinship, Khalid Yahya (1994). The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads. Albany, New York: State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-1827-7.

 Bosworth, C. E. & MacKenzie, D. N. (1978). "al-Ḳabḳ". In van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, Ch. & Bosworth, C. E. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume IV: Iran–Kha. Leiden: E. J. Brill. pp. 341–351. doi:10.1163/1573–3912_islam_COM_0405. OCLC 758278456.
 Barthold, W. & Golden, P. (1978). "K̲h̲azar". In van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, Ch. & Bosworth, C. E. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume IV: Iran–Kha. Leiden: E. J. Brill. pp. 1172–1181. doi:10.1163/1573–3912_islam_SIM_4267. OCLC 758278456.
 Noonan, Thomas S. (1992). "Byzantium and the Khazars: a special relationship?". In Shepard, Jonathan; Franklin, Simon (eds.). Byzantine Diplomacy: Papers from the Twenty-Fourth Spring Symposium of Byzantine Studies, Cambridge, March 1990. Aldershot, England: Variorium. pp. 109–132. ISBN 978–0860783381.

 Noonan, Thomas S. "The Economy of the Khazar Khaganate". In Golden, Ben-Shammai & Róna-Tas (2007), pp. 207–244.
 Bosworth, C. E., ed. (1989). The History of al-Ṭabarī, Volume XXX: The ʿAbbāsid Caliphate in Equilibrium: The Caliphates of Mūsā al-Hādī and Hārūn al-Rashīd, A. D. 785–809/A. H. 169–192. SUNY Series in Near Eastern Studies. Albany, New York: State University of New York Press. ISBN 978-0-88706-564-4.

 Faruk Sümer. "OĞUZLAR (TÜRKMENLER) TARİHLERİ-BOY TEŞKİLATI-DESTANLARI. İkinci baskı" (türk).


 Gordon, Matthew S. (2001). The Breaking of a Thousand Swords: A History of the Turkish Military of Samarra (A. H. 200–275/815–889C. E.). Albany, New York: State University of New York Press. ISBN 0-7914-4795-2.
 Алиев И., Гадиров Ф. Кабала. — Баку: Элм, 1985. — 88 с.
 Hoch, T. (2020). The Roots of Ethno-Political Mobilization in Nagorno-Karabakh. The Soviet and Post-Soviet Review, 47(3), 306–332.
 Moisey Kalankatuklu. Albaniya tarixi. Mxitar Qoş. Alban salnaməsi. Bakı, "Avrasiya press", 2006, 296 səh.

 Əlavə oxu 
 Əkbər Nəcəf. Hun minilliyi (b.e.ə IV — b.e. VI əsrlərdə türk dünyası). Bakı, TEAS Press nəşriyyatı, 2015



Kateqoriya:Azərbaycan tarixi
Kateqoriya:Gürcüstan tarixi
Kateqoriya:Hunlar
Kateqoriya:Xəzərlər
Kateqoriya:Xəzər xaqanlığı
Kateqoriya:Göytürk xaqanlığı
Kateqoriya:Türk tarixi
Kateqoriya:Dağ yəhudiləri
Kateqoriya:Sasanilər imperiyası
Kateqoriya:Cənubi Azərbaycan