Texnologiya tarixi

Texnologiya tarixi () — insanların alətlər və texniki sistemlər vasitəsilə həyatlarını asanlaşdırmaq, ehtiyaclarını ödəmək və yeni imkanlar yaratmaq məqsədilə göstərdiyi fəaliyyətlərin və bu fəaliyyətlər nəticəsində yaranmış bilik və vasitələrin zamanla inkişafını izah edən bir elmi sahə. Texnologiya tarixi, arxeologiya, elm tarixi, iqtisadi tarix, sosial tarix və mədəniyyət tarixi kimi sahələrlə sıx əlaqəlidir.

 Antik və erkən texnologiya 
İnsan texnologiyasının başlanğıcı Paleolit dövrünə – yəni təxminən 2,5 milyon il əvvələ gedib çıxır. Bu dövrdə insanlar daşdan kəsici alətlər, ox ucluqları və s. hazırlayırdılar. Ocaqdan istifadə, qida bişirmə, geyim üçün dəridən istifadə, sadə ov tələləri və s. bu dövrdə yaranmış əsas texnoloji nailiyyətlərdəndir. Neolit dövründə təxminən e.ə. 10.000-ci illərdən başlayaraq insanlar kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmağa başlamış, heyvanları əhliləşdirmiş və daimi yaşayış məskənləri yaratmışlar. Bu, "Neolit inqilabı" kimi tanınır və texnologiyada mühüm sıçrayış nöqtəsidir. Torpaq becərmək üçün taxta və daşdan alətlər, suvarma kanalları, toxuculuq texnologiyası və saxsı qablar bu dövrdə meydana çıxmışdır.

Metallurgiyanın inkişafı ilə insanlar əvvəlcə mis, sonra isə mis və qalayın birləşməsindən əldə edilən bürüncdən alətlər hazırlamağa başladılar. Bu dövr təxminən e.ə. 3300-cü ildə Mesopotamiyada başlamışdır. Metal alətlər daha davamlı idi və texnologiyanın daha da inkişafını stimullaşdırdı.Daniele Archibugi, and Mario Planta. "Measuring technological change through patents and innovation surveys." Technovation 16.9 (1996): 451–519.

Dəmir dövründə (təxminən e.ə. 1200-cü ildən başlayaraq) dəmirin əridilməsi və işlənməsi texnologiyası yayıldı. Bu dövrdə kənd təsərrüfatı alətləri və silahlar daha effektiv oldu. Dəmir dövrü texnologiyaları, əhali artımını və şəhər mərkəzlərinin inkişafını sürətləndirdi.

 Antik dövrün texnoloji nailiyyətləri 
Antik sivilizasiyalarda texnologiya mühüm rol oynamışdır. Misir, Mesopotamiya, Çin, Hindistan və Qədim Yunanıstan mədəniyyətləri texnologiya sahəsində önəmli nailiyyətlərə imza atmışdır. Misirdə piramidaların tikintisi, suvarma sistemləri və tibb; Mesopotamiyada yazı texnologiyası (mixi yazı); Hindistanda sıfır anlayışı və astronomiya; Çində kağız, pusula və ipək istehsalı mühüm texnoloji nailiyyətlər idi.

Qədim Roma texnologiyası isə əsasən infrastrukturun inkişafına yönəlmişdi. Akveduklar, yollar, amfiteatrlar, istilik sistemi (hypocaust), su dəyirmanları və sement istifadəsi bu dövrün texnoloji üstünlükləridir. Orta əsrlərdə texnologiyanın inkişafı daha çox İslam qızıl dövrü ilə əlaqələndirilir. Əl-Zəhravi, Əl-Biruni, İbn Sina, Əl-Cəzirinin əsərləri texnologiya və mühəndislik sahəsində önəmli biliklər təqdim etmişdir. Su saatları, avtomatlaşdırılmış cihazlar, mexaniki alətlər, hidravlik sistemlər və əczaçılıq texnologiyası bu dövrdə inkişaf etmişdir.Avropada isə kənd təsərrüfatında şum maşınları, atlı yəhər və su dəyirmanları yayılmışdır. Monastır sistemləri bilik və texnologiyanın qorunduğu əsas mərkəzlərə çevrilmişdi. Renessans dövründə texnologiyanın elmlə birləşməsi gücləndi. Leonardo da Vinçinin mühəndislik layihələri, Qutenberqin çap maşını, dənizçilik texnologiyalarında irəliləyişlər və yeni kəşflər texnologiyada sıçrayış yaratdı.Sənaye inqilabı texnologiyanın tarixində dönüş nöqtəsidir. XVIII əsrin sonlarında İngiltərədə başlayan bu inqilab buxar maşını, toxuculuq dəzgahları, dəmir yolları, kömür və polad sənayesinin inkişafı ilə xarakterizə olunur. Sənaye inqilabı texnologiyanın gündəlik həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsinə səbəb oldu.

 XX əsr və informasiya texnologiyaları 
XX əsrdə texnologiya inanılmaz sürətlə inkişaf etmişdir. Elektrik enerjisi, daxiliyanma mühərriki, təyyarə, avtomobil, radio və televizor gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildi. İkinci Dünya müharibəsi zamanı radar, reaktiv mühərrik və kompüter texnologiyaları inkişaf etdirildi.

1950-ci illərdən sonra kompüter texnologiyası, mikroelektronika, informasiya texnologiyaları, internet, mobil rabitə, süni intellekt və robototexnika sahələrində böyük sıçrayışlar baş verdi. Bu texnologiyalar qlobal iqtisadiyyatı, cəmiyyəti və mədəniyyəti dərindən dəyişdi.

 XXI əsrdə texnologiyanın rolu 
Müasir dövrdə texnologiya yalnız istehsal və rabitə sahələrində deyil, həm də tibb, təhsil, ekologiya, kənd təsərrüfatı və nəqliyyat sahələrində həlledici rol oynayır.Böyük verilənlər, bulud hesablamaları, kvant texnologiyası, biotexnologiya, gen mühəndisliyi və nanotexnologiya XXI əsrin texnoloji inkişafına istiqamət verən əsas sahələrdir.

 Texnologiya tarixinin tədqiqi 
Texnologiya tarixinin öyrənilməsi yalnız texniki nailiyyətlərin ardıcıllığını deyil, həm də bu nailiyyətlərin sosial, iqtisadi və mədəni təsirlərini araşdırmağı nəzərdə tutur. Melvin Krantsberq, Lyuis Mamford, Tomas Hyuz və Devid Nay kimi alimlər texnologiyanın insan cəmiyyətindəki yerini və onun tarixi transformasiyalarını izah etməyə çalışmışlar.

 Əhəmiyyətli texnoloji mərhələlər 
 Neolit inqilabı
 Metallurgiyanın inkişafı
 Yazı və çap texnologiyası
 Mexaniki enerji və sənaye inqilabı
 Elektrik və rabitə texnologiyaları
 Kompüter və informasiya texnologiyaları
 Genom və nanotexnologiya inqilabı

 Növlərə görə 

 Biotexnologiya 

 Kənd təsərrüfatı və qida texnologiyası zaman cədvəli
 Biotexnologiya zaman cədvəli

 Mülki mühəndislik 

 Mülki mühəndislik
 Memarlıq və bina tikintisi
 Körpülər, limanlar, tunellər, bəndlər
 Geodeziya, alətlər və xəritələr, kartoqrafiya, şəhər mühəndisliyi, su təchizatı və kanalizasiya

 Kommunikasiya 

 Kommunikasiyalar
 Yazı sistemilər
 Telekommunikasiya
 Mobil telefonların tarixi
 Animasiyanın tarixi
 Yayımların tarixi
 Radarın tarixi
 Radionun tarixi
 Çap
 Kino
 Radio
 Televiziya
 İnternet

 Hesablama texnologiyası 

 Hesablama zaman cədvəli
 1960-cı illərədək hesablama avadanlığının tarixi
 1960-cı illərdən bu günədək hesablama avadanlığının tarixi
 Şərq Bloku ölkələrində kompüter avadanlığının tarixi
 Kompüter elmlərinin tarixi
 Əməliyyat sistemlərinin tarixi
 Proqram mühəndisliyinin tarixi
 Proqramlaşdırma dillərinin tarixi
 Süni intellektin tarixi
 Qrafik interfeysin tarixi
 İnternetin tarixi
 Vorld Vayd Veb-in tarixi
 Sərbəst və açıq mənbə proqram təminatı zaman cədvəli
 Video oyunların tarixi
 Kvant hesablama və kommunikasiya zaman cədvəli

 İstehlakçı texnologiyası 

 İşıqlandırma texnologiyası zaman cədvəli
 Geyim və tekstil tarixi
 Materialşünaslığın tarixi
 Ailə və istehlakçı elmi
 Toxuculuğun tarixi
 Linza istehsalının tarixi
 Stulun tarixi
 Çətirin tarixi
 İstehsalat

 Elektrik mühəndisliyi 

 Elektrik və elektron mühəndisliyi zaman cədvəli

 Enerji 

 Enerji (Tarix, İnsan istifadəsi, Əlavə bax)
 Kömür mədənçiliyinin tarixi
 Əbədi hərəkət maşınlarının tarixi
 İstilik mühərriki texnologiyası zaman cədvəli
 Buxar enerjisi zaman cədvəli
 Günəş batareyaları zaman cədvəli
 Hidrogen texnologiyaları zaman cədvəli
 Spirt yanacağı zaman cədvəli
 Nüvə birləşməsi texnologiyası zaman cədvəli

 Materialşünaslıq 

 Material texnologiyası zaman cədvəli
 Metallurgiya

 Ölçmə 

 ABŞ-da zamanın tarixi
 Zaman ölçən cihazların tarixi

 Tibb 

 Hərbi texnologiya 

 Hərb tarixi#Texnoloji inkişaf
 :Category:Hərb tarixi – müəyyən texnologiyaların tarixi haqqında məqalələr

 Nüvə texnologiyası 

 Manhetten layihəsi
 Atom dövrü
 Nüvə sınaqları
 Nüvə silahlanma yarışı

 Elm və texnologiya 

 Elmdə illərin siyahısı
 Teleskopun tarixi
 Teleskoplar, observatoriyalar və müşahidə texnologiyası zaman cədvəli
 Mikroskop texnologiyası zaman cədvəli
 Hissəcik fizikası texnologiyası zaman cədvəli
 Aşağı temperatur texnologiyası zaman cədvəli
 Temperatur və təzyiq ölçmə texnologiyası zaman cədvəli
 Kosmos uçuşu zaman cədvəli

 Nəqliyyat 

 Avtomobilin tarixi
 Velosipedin tarixi
 Aviasiya zaman cədvəli
 Reaktiv enerjisi zaman cədvəli
 Dənizçilik zaman cədvəli
 Mühərrik və motor texnologiyası zaman cədvəli
Motorlu velosiped tarixi zaman cədvəli
 Fotoqrafiya texnologiyası zaman cədvəli
Dəmir yolu tarixi zaman cədvəli
 Raket və raket texnologiyası zaman cədvəli
Kosmos uçuşu zaman cədvəli
 Kommunikasiya tarixi

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 

 Brush, S.G. (1988). The History of Modern Science: A Guide to the Second Scientific Revolution 1800–1950. Ames: Iowa State University Press.
 Bunch, Bryan and Hellemans, Alexander, (1993) The Timetables of Technology, New York, Simon & Schuster.
 Castro, J. Justin. "History of technology in nineteenth and twentieth century Latin America," History Compass 18#3 (2020) https://doi.org/10.1111/hic3.12609
 Derry, Thomas Kingston and Williams, Trevor I., (1993) A Short History of Technology: From the Earliest Times to A.D. 1900  New York: Dover Publications.
 Greenwood, Jeremy (1997) The Third Industrial Revolution: Technology, Productivity and Income Inequality AEI Press.
 Kranzberg, Melvin and Pursell, Carroll W. Jr., eds. (1967) Technology in Western Civilization: Technology in the Twentieth Century  New York: Oxford University Press.
 Manuel de Landa, War in the Age of Intelligent Machines, 2001.

 Olby, R.C. et al., eds. (1996). Companion to the History of Modern Science. New York, Routledge.
 Pacey, Arnold, (1974, 2ed 1994), The Maze of Ingenuity, The MIT Press, Cambridge, Mass, 
 Popplow, Marcus, Technology, EGO – European History Online , Mainz: Institute of European History , 2017, retrieved: March 8, 2021 (pdf).
 Singer, C., Holmyard, E.J., Hall, A.R. and Williams, T.I. (eds.), (1954–59 and 1978) A History of Technology, 7 vols., Oxford, Clarendon Press. (Vols 6 and 7, 1978, ed. T. I. Williams)


 Xarici keçidlər 

 Electropaedia on the History of Technology 
 MIT 6.933J – The Structure of Engineering Revolutions. From MIT OpenCourseWare, course materials (graduate level) for a course on the history of technology through a Thomas Kuhn-ian lens.
 Concept of Civilization Events. From Jaroslaw Kessler, a chronology of "civilizing events".
 Ancient and Medieval City Technology
 Society for the History of Technology
 Giants of Science (website of the Institute of National Remembrance)

Kateqoriya:Texnologiya tarixi
Kateqoriya:Elm tarixi
Kateqoriya:Sənaye tarixi
Kateqoriya:İnformasiya cəmiyyəti