Sübutlara əsaslanan siyasət

Sübutlara əsaslanan siyasət () — ictimai, iqtisadi və sosial siyasətlərin qərarlaşdırılmasında elmi sübutların, empirik tədqiqatların və təhlil olunmuş məlumatların əsas götürülməsinə yönəlmiş yanaşma. Bu model ideoloji və ya instinktiv qərarlardan fərqli olaraq, ölçülə bilən nəticələrə və analitik əsaslara söykənir.

 Tarixi 
Sübutlara əsaslanan siyasət ideyası ilkin olaraq tibbi sahədə formalaşmış “sübutlara əsaslanan tibb” modelindən ilham almışdır. 1990-cı illərdə tibbi qərarların randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatlar və sistemli ədəbiyyat icmallarına əsaslanması tibbi praktikada yeni bir mərhələ başlatdı və bu yanaşma digər sahələrə də tətbiq olunmağa başladı.

Siyasət sahəsində sübutlara əsaslanan yanaşmanın ilk genişmiqyaslı tətbiqi 1997-ci ildə Böyük Britaniyada baş nazir Toni Bleyrin hökuməti dövrünə təsadüf edir. Bu dövrdə “nə işləyir” (what works) prinsipi çərçivəsində dövlət siyasətlərinin effektivliyinin artırılması məqsədi ilə qərarvermə elmi sübutlarla əsaslandırılmağa başlandı. Sonradan bu model Avstraliya, Kanada, Avropa İttifaqı və bir sıra inkişaf etmiş ölkələrdə tətbiq olundu. 

 Metodologiya 
Sübutlara əsaslanan siyasətin tətbiqi müəyyən mərhələli metodoloji yanaşmaya əsaslanır. Bu yanaşma problemin elmi əsaslarla müəyyən olunmasından başlayaraq qərarların monitorinq və qiymətləndirilməsinə qədər olan bir dövrü əhatə edir. Əsas mərhələlər bunlardır:

 Problemin müəyyənləşdirilməsi — qərar verilməsi tələb olunan ictimai məsələ konkretləşdirilir və siyasi kontekstə uyğunlaşdırılır.
 Sübutların toplanması — müvafiq sahədə aparılmış empirik tədqiqatlar, statistika və analitik hesabatlar toplanır.
 Sübutların qiymətləndirilməsi — məlumatların etibarlılığı, obyektivliyi və tətbiq oluna biləcəyi kontekst dəyərləndirilir.
 Siyasət variantlarının formalaşdırılması — müxtəlif siyasət alətləri sübutlara əsasən modelləşdirilir və ssenarilər qurulur.
 Tətbiq və qiymətləndirmə — qəbul edilmiş siyasət qərarlarının icrası izlənilir və nəticələrin effektivliyi qiymətləndirilir.

Bu yanaşma həm şəffaflığı, həm də hesabatlılığı artırmaqla yanaşı, dövlət resurslarının səmərəli istifadəsini də təmin edir.

 Kəmiyyət və keyfiyyət sübutları 
Kəmiyyət sübutları statistik məlumatlara, sorğulara, rəsmi hesabatlara və empirik tədqiqatlara əsaslanır. Bu sübutlar sosial, iqtisadi və demoqrafik tendensiyaların obyektiv ölçülməsi və təhlili üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Kəmiyyət yanaşması siyasət qərarlarının təsirini proqnozlaşdırmaq və müqayisəli ssenarilər qurmaq imkanı verir. Misal olaraq, cinayət səviyyəsinin azalması ilə bağlı təhlükəsizlik tədbirlərinin müqayisəli təsiri və ya səhiyyə xidmətlərinə ayrılan büdcə və xəstəxana nəticələri arasındakı əlaqə bu metodla araşdırılır.

Keyfiyyət sübutları iştirakçı müşahidələr, müsahibələr, fokus qruplar və sosial araşdırmalar əsasında formalaşır. Bu növ sübutlar vətəndaşların təcrübələri, mədəni dəyərləri və davranışlarını anlamaqda mühüm rol oynayır. Bəzi hallarda kəmiyyət məlumatların təqdim edə bilmədiyi sosial və psixoloji aspektlər keyfiyyət yanaşması ilə ortaya çıxır. Məsələn, bir islahatın icması üzərindəki mənəvi və etibarlılıq təsiri keyfiyyət sübutları ilə ölçülə bilər.

 Siyasətdə elmi kommunikasiyalar 
Sübutlara əsaslanan siyasətin effektivliyi, elmi tədqiqatların siyasətçilərə və ictimaiyyətə düzgün şəkildə ötürülməsindən asılıdır. Bu mərhələdə akademik dairələrlə qərarverici orqanlar arasında körpü rolunu oynayan vasitəçilər və müstəqil analitik mərkəzlər xüsusi yer tutur.  Elmi kommunikasiyanın məqsədi – kompleks məlumatları aydın, yığcam və praktik qərarlar üçün yararlı formada təqdim etməkdir. Həmçinin, məlumatların mediada və ictimai diskursda manipulyasiyaya uğramaması üçün düzgün şərh olunması vacibdir.

Sübutlara əsaslanan siyasət çərçivəsində geniş istifadə olunan metodlardan biri də xərc-fayda təhlilidir (). Bu yanaşma konkret bir siyasət qərarının iqtisadi baxımdan nə dərəcədə səmərəli olduğunu qiymətləndirməyə imkan verir. Proses zamanı potensial faydalar (məsələn, azalmış işsizlik, yaxşılaşmış ictimai sağlamlıq) və xərclər (büdcə, vaxt, resurslar) müqayisə edilir. Bu təhlil vasitəsilə alternativ siyasət variantları arasında rasional seçimlər aparmaq mümkündür.

 Tənqidi 
Sübutlara əsaslanan siyasət (EBP) bir sıra nəzəri və praktiki üstünlüklərə malik olsa da, onun tətbiqi prosesində müxtəlif tənqidi yanaşmalar mövcuddur. Bu yanaşmalar aşağıdakı əsas problemlərlə əlaqələndirilir:The Cochrane Collaboration   Retrieved 10 September 2014.

Siyasi maraqlarla ziddiyyət
Bəzi hallarda elmi sübutlarla əldə olunan nəticələr siyasi qərarvericilərin ideoloji mövqeləri ilə uyğun gəlmir. Bu zaman sübutlar ya nəzərə alınmır, ya da ikinci dərəcəli hesab edilir. Siyasətin praktik reallığında rasional sübutlar emosional və strateji maraqların kölgəsində qala bilər.
Sübutların seçilməsi və təhrif edilməsi
Elmi məlumatların məqsədli şəkildə seçilməsi, nəticələrin siyasi məqsədlərə uyğun formada təqdim olunması və ya kontekstdən çıxarılaraq istifadə edilməsi EBP-nin obyektivliyinə ciddi şəkildə zərər vurur. Bu hal "sübut seçimi" () kimi tanınır və qərarların etibarlılığını azaldır.
Keyfiyyətli məlumatın çatışmazlığı
Xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə siyasət formalaşdırmaq üçün zəruri olan aktual və etibarlı empirik sübutların olmaması bu yanaşmanın tətbiqini məhdudlaşdırır. Bəzən mövcud məlumatlar köhnəlmiş, qeyri-diaqnostik və ya lazımi metodoloji keyfiyyətlərdən məhrum olur.
Sosial və mədəni kontekstin nəzərə alınmaması
Elmi sübutlar texniki baxımdan düzgün olsa da, onların yerli dəyərlərə, ictimai münasibətlərə və mədəni xüsusiyyətlərə uyğun olmaması nəticələrin tətbiqini çətinləşdirə bilər. Belə hallarda universal sübutlar lokal səviyyədə effektiv olmaya bilər.
Bürokratik yüklənmə
Sübutlara əsaslanan qərarvermə çox vaxt geniş tədqiqat, analiz və qiymətləndirmə tələb edir. Bu isə idarəetmədə əlavə vaxt və resurs sərfiyyatına səbəb olur. Xüsusilə təcili qərarların tələb olunduğu vəziyyətlərdə EBP-nin tətbiqi çevikliyi azalda bilər və qərarvermə prosesini yavaşlada bilər.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 



 Xarici keçidlər 





Kateqoriya:Elmi metod
Kateqoriya:Sübutlara əsaslanan təcrübələr
Kateqoriya:İdarəetmə
Kateqoriya:Dövlət siyasəti
Kateqoriya:Dövlət idarəetməsi