Türkiyə Prezidenti

Türkiyə Respublikasının Prezidenti (türk. Türkiye cumhurbaşkanı) — Türkiyə Respublikasının dövlət və hökumət başçısı. Türkiyə Böyük Millət Məclisi adından Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Baş Komandanlığını, Türkiyə Cümhuriyyətini və türk millətinin birliyini təmsil edir. Türkiyə Respublikası Konstitusiyasının icrasını və dövlət qurumlarının fəaliyyətini təmin edir.https://web.archive.org/web/20160624081619/https://www.tbmm.gov.tr/anayasa/anayasa82.htm
Prezidentin vəzifə və səlahiyyətləri Türkiyə Respublikası Konstitusiyasının 104-cü maddəsi ilə tənzimlənir.

Prezident həm də Türkiyə Böyük Millət Məclisi adından parlamentin mənəvi varlığının tərkib hissəsi olan Ali Baş Komandanı təmsil edir. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Baş Komandanı vəzifəsini mümkün müharibə zamanı prezidentin tapşırığı ilə Baş Qərargah rəisi yerinə yetirir.

2014-cü il avqustun 28-də vəzifəsinin icrasına başlayan Rəcəb Tayyib Ərdoğan Türkiyənin 12-ci və hazırkı prezidentidir.

 Tarixi 

Prezident aparatı 1923-cü il oktyabrın 29-da Türkiyə Respublikanın elan edilməsi ilə yaradılmışdır. Həmin gün keçirilən səsvermədə Mustafa Kamal Atatürk yekdilliklə Türkiyənin ilk prezidenti seçildi. Bu tarixdən 10 avqust 2014-cü ilə qədər Kənan Əvrəndən başqa bütün prezidentlər Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən seçilib.

Keçmiş prezidentlər arasında Mustafa Kamal Atatürk, İsmət İnönü və Cəlal Bayar “partiya başqanı” vəzifəsini icra ediblər. Atatürk və İnönü həm Cümhuriyyət Xalq Partiyasının sədri, həm də prezident kimi fəaliyyətlərini davam etdirdilər, Cəlal Bayar isə prezidentlik müddəti başlayanda Demokrat Partiyasının sədrliyindən istefa verdi, lakin prezidentliyi dövründə partiyanın üzvü olmağa davam etdi. Türkiyədə bitərəf və partiyasız prezidentliyi müdafiə edən ilk partiya Mustafa Kamal Paşanın həm CHP lideri, həm də başqan olmasına qarşı çıxan Tərəqqi Cümhuriyyət Partiyasıdır.https://web.archive.org/web/20230210110645/https://dosyalar.nevsehir.edu.tr/9c42a99d08bab33ba9fcafd1cbc12676/ii2.pdf https://web.archive.org/web/20230513103633/https://www.academia.edu/40756459/T%C3%BCrk_Siyasal_Hayat%C4%B1n%C4%B1n_Vakitsiz_Do%C4%9Fan_%C3%87ocu%C4%9Fu_Terakkiperver_Cumhuriyet_F%C4%B1rkas%C4%B1_F%C4%B1rkas%C4%B1

1960-cı il çevrilişindən sonra qəbul edilən 1961-ci il Konstitusiyasında prezident olan şəxsin üzvü olduğu partiya ilə əlaqəsinin kəsilməsi qərara alındı ​​və partiyasız prezidentlik dövrü başladı. 1980-ci il çevrilişindən sonra dövlət başçısı və Milli Təhlükəsizlik Şurasının rəhbəri kimi ölkəni idarə edən Əvrən 1982-ci il Konstitusiyasının birinci müvəqqəti maddəsinə uyğun olaraq konstitusiyanın referendumla qəbul edildiyi vaxt, 7 noyabr 1982-ci ildə Prezidentliyə təyin olundu.

2007-ci ildə keçirilən konstitusiya dəyişikliyi referendumu ilə prezidentin xalq tərəfindən seçilməsi qərara alındı. Bu dəyişiklikdən sonra 10 avqust 2014-cü ildə keçirilən ilk seçkilərdə Rəcəb Tayyib Ərdoğan xalq tərəfindən prezident seçildi. Dövlət başçısı olan prezident həm də 2017-ci ildə Konstitusiya dəyişikliyi referendumundan sonra 2018-ci ildən hökumətin başçısıdır.

 Şərtləri 
Prezident olmaq üçün tələb olunan şərtlər Konstitusiyanın 101-ci maddəsində tənzimlənir. Bu şərtlər bunlardır:

 40 yaşdan yuxarı olmaq
 Ali təhsilli olmaq
 Millət vəkili seçilmək hüququ olan Türkiyə vətəndaşı olmaq.

Ən azı iyirmi deputatdan ibarət siyasi partiya qrupları, son parlament seçkilərində ümumi etibarlı səsləri tək və ya birlikdə hesablandıqda beş faizdən çox olan siyasi partiyalar və ya yüz min seçici tərəfindən Prezidentliyə bir nəfərin namizədliyi irəli sürülə bilər.

Prezidentin səlahiyyət müddəti 5 ildir və bir şəxs maksimum iki dəfə seçilə bilər. Əgər parlament prezidentin ikinci müddətində seçkiləri təzələmək qərarına gəlsə, prezident yenidən namizədliyini irəli sürə bilər.

Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri seçilən millət vəkilinin üzvlüyü başa çatır.

 Səsvermə 
Prezident seçilməsi ilə bağlı prinsiplər Konstitusiyanın 101-ci maddəsində və Prezident Seçki Qanununda tənzimlənir:

Ümumi seçki hüququ əsasında keçirilən seçkilərdə etibarlı səslərin  əksəriyyətini qazanan namizəd prezident seçilir. Əgər birinci səsvermədə bu səs çoxluğu əldə olunmasa ikinci səsvermə keçirilir.  Birinci səsvermədə ən çox səs toplayan iki namizəd bu səsvermədə iştirak edir və etibarlı səslərin çoxunu toplayan namizəd prezident seçilir.

İkinci səsvermədə iştirak etmək hüququ olan namizədlərdən biri hər hansı səbəbdən seçkidə iştirak etmədikdə, ikinci səsvermə birinci səsvermədə sıraya uyğun olaraq vakant namizədin dəyişdirilməsi ilə həyata keçirilir. İkinci səsverməyə yalnız bir namizəd qalsa, bu səsvermə Referendum şəklində keçirilir.

Vahid namizədə səsvermə zamanı, səsvermə referendum formasında həyata keçirilir. Etibarlı səslərin mütləq əksəriyyətini alan namizəd prezident seçilir. Namizəd etibarlı səslərin mütləq əksəriyyətini almadıqda, seçki təkrarlanır və yalnız yekun nəticələr elan olunduqdan sonra qırx beşinci gündən sonrakı ilk bazar günü prezident seçkiləri keçirilir.

Prezident vəzifəsi hər hansı səbəbdən boş olarsa və Türkiyə Böyük Millət Məclisinin ümumi seçkilərinə bir il və ya daha az vaxt qalırsa, Prezident seçkiləri Türkiyə Böyük Millət Məclisinin ümumi seçkiləri ilə birlikdə keçirilir.

Bu yolla seçilən prezident Türkiyə Böyük Millət Məclisinə seçkilərin keçiriləcəyi günə qədər öz vəzifəsini davam etdirir. Seçkilər başa çata bilməsə, yeni prezident vəzifəyə başlayana qədər hazırkı prezident səlahiyyətlərini davam etdirir.

Türkiyə Böyük Millət Məclisi müharibə səbəbindən yeni seçkilərin keçirilməsinin mümkün olmadığına qərar verərsə, prezident seçkiləri bir il təxirə salınır. Təxirə salınma səbəbi aradan qaldırılmadıqda, təxirə salınma qərarında göstərilən prosedura uyğun olaraq bu proses təkrarlana bilər.

 İnaqurasiyası 
Konstitusiyanın 103-cü maddəsinə əsasən, prezident vəzifəyə başlayarkən Türkiyə Böyük Millət Məclisi qarşısında and içir:

Türkiyə Respublikasının Konstitusiyası, Maddə 103

İnauqurasiya Böyük Millət Məclisində keçirilir. Andiçmə Böyük Millət Məclisinin adi iş günü olmasından asılı olmayaraq TV-də canlı yayımlanır.

 Vəzifə və səlahiyyətləri 
Konstitusiyanın 104-cü maddəsinə əsasən prezidentin vəzifə və səlahiyyətləri aşağıdakılardır:

 Lazım gələrsə, qanunvericilik ilinin birinci günü Türkiyə Böyük Millət Məclisində açılış nitqi söyləmək
 Ölkənin daxili və xarici siyasəti ilə bağlı parlamentə hesabat vermək
 Qanunlar çıxarmaq
 Qanunların yenidən müzakirəsi üçün Türkiyə Böyük Millət Məclisinə göndərmək.
 Qanunların, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Daxili Nizamnamələrinin bütün və ya müəyyən müddəalarının forma və ya mahiyyət etibarilə Konstitusiyaya zidd olduğu əsası ilə Konstitusiya Məhkəməsində ləğv iddiası qaldırmaq
 Sədr müavinlərinin və nazirlərin vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edilməsi
 Prezidentin sərəncamı ilə yuxarı vəzifəli dövlət idarəçilərini təyin etmək, onların səlahiyyətlərinə xitam vermək və onların təyin edilməsi ilə bağlı prosedur və prinsipləri tənzimləmək
 Türkiyənin diplomatik nümayəndəliklərini xarici dövlətlərə göndərmək və xarici dövlətlərin nümayəndələrini Türkiyə Respublikasında qəbul etmək üçün qərar qəbul etmək
 Beynəlxalq müqavilələri ratifikasiya etmək və dərc etmək
 Zəruri hallarda konstitusiya dəyişiklikləri ilə bağlı qanunları referenduma çıxarmaq
 Milli Təhlükəsizlik Şurasının siyasətini müəyyən etmək və lazımi tədbirləri görmək
 Türkiyə Böyük Millət Məclisi adından Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Ali Baş Komandanını təmsil etmək və Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin istifadəsinə dair qərar vermək
 Davamlı xəstəliyə, əlilliyə və qocalığa görə insanların cəzalarını yüngülləşdirmək və ya aradan qaldırmaq
 Konstitusiyanın ikinci hissəsinin birinci və ikinci bölməsindəki əsas hüquqlar, şəxsi hüquq və vəzifələr, dördüncü bölmədə isə siyasi hüquq və vəzifələr və Konstitusiyada müstəsna olaraq qanunla tənzimlənməsi nəzərdə tutulmuş və qanunla açıq şəkildə tənzimlənməsi nəzərdə tutulan məsələlər istisna olmaqla, qanuna zidd olmamaq şərti ilə icra hakimiyyətinə aid məsələlər üzrə Prezident fərmanları vermək
 Konstitusiyada və qanunlarda verilmiş seçim, təyinat və digər vəzifələri həyata keçirmək və səlahiyyətlərini həyata keçirmək.

 Prezidentlər 

 Prezidentin səlahiyyətlərini icra edən 
Konstitusiyanın 106-cı maddəsinə və “Prezident təşkilatı haqqında” Prezidentin fərmanına əsasən, prezident xəstəliyi, xaricə getmək, vəfat, istefa və ya hər hansı digər səbəblərə görə vəzifəsini müvəqqəti tərk etdiyi hallarda, vəzifəsinin icrasına qayıdana qədər Prezident vəzifəsinı vitse-prezident icra edir və yenisi seçilənə qədər öz səlahiyyətlərini həyata keçirir.https://web.archive.org/web/20200407023542/https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/19.5.1.pdf

2017-ci il Konstitusiya dəyişikliyinə qədər prezident səlahiyyətlərini Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri icra edirdi.

 Prezidentliyin təşkilatı strukturu 

 Nazirlikləri 

 Ədliyyə Nazirliyi
 Ailə və Sosial Xidmətlər Nazirliyi
 Əmək və Sosial Müdafiə Nazirliyi
 Ekologiya, Şəhərsalma və İqlim Dəyişiklikləri Nazirliyi
 Xarici İşlər Nazirliyi 
 Energetika və Təbii Sərvətlər Nazirliyi
 Gənclər və İdman Nazirliyi
 Xəzinə və Maliyyə Nazirliyi 
 Daxili İşlər Nazirliyi
 Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi
 Milli Təhsil Nazirliyi
 Milli Müdafiə Nazirliyi
 Səhiyyə Nazirliyi
 Sənaye və Texnologiya Nazirliyi
 Kənd Təsərrüfatı və Meşə Təsərrüfatı Nazirliyi
 Ticarət Nazirliyi 
 Nəqliyyat və İnfrastruktur Nazirliyi

 İdarələri 

 Türkiyə Prezidentinin Baş Katibliyi
 Dövlət Arxivləri İdarəsi
 Dövlət Müşahidə Şurası
 Dəyanət işləri üzrə rəhbərlik
 Prezident Administrasiyasının İctimaiyyətlə Əlaqələr İdarəsi 
 Milli Təhlükəsizlik Şurası
 Milli Kəşfiyyat Təşkilatı
 Milli Saraylar İdarəsi
 Müdafiə Sənayesi İdarəsi
 Kiber Təhlükəsizlik İdarəsi
 Strategiya və Büdcə İdarəsi
 Türkiyə Varlıq Fondu
 Proqram və Avadanlıq Sənayesi İdarəsihttps://web.archive.org/web/20210312141223/https://shiftdelete.net/yazilim-ve-donanim-endustrileri-baskanligi-kuruluyor

 Səlahiyyət müddəti Prezidentin səlahiyyət müddəti ilə məhdudlaşan dövlət rəhbərləri 
Prezidentin "Yüksək vəzifəli dövlət idarəçilərinin və dövlət idarə və təşkilatlarına təyinat Qaydaları haqqında" 3 nömrəli Sərəncamınınhttps://web.archive.org/web/20211106170104/https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=3&MevzuatTur=19&MevzuatTertip=5 dördüncü maddəsinə uyğun olaraq, hazırkı Prezidentin səlahiyyət müddəti başa çatdıqda bir çox dövlət müəssisə və təşkilatlarında rəhbər işçilərin də vəzifələri başa çatır. Lakin bu şəxslər əvəz olunan şəxs təyin edilənə qədər vəzifələrini davam etdirirlər. Səlahiyyət müddəti başa çatmış şəxslər yenidən vəzifəyə təyin oluna bilərlər. Bu şəxslərin səlahiyyət müddəti təyin olunduqları gün vəzifədə olmuş Prezidentin səlahiyyət müddətindən çox ola bilməz.

 Milli Kəşfiyyat Təşkilatının rəhbəri, müavinləri
 Türkiyə Respublikası Mərkəzi Bankının rəhbəri, müavinləri
 Milli Təhlükəsizlik Şurasının baş katibi, baş katibin müavinləri
 Dəyanət işləri üzrə rəhbərlik
 Nazir müavinləri
 Müdafiə Sənayesi Təşkilatının rəhbəri, müavinləri
 Hesablama palatası
 TRT-nin İdarə Heyətinin rəhbəri və üzvləri
 Ali Təhsil Şurası
 Ölçmə, Seçmə və Yerləşdirmə Mərkəzi
 Rektorlar
 Vilayətlərin valisi
 Səfirlər, Daimi nümayəndələr
 Türkiyə Varlıq Fondunun rəhbəri, baş direktoru və İdarə heyəti üzvləri
 Fövqəladə Hallar İdarəsinin rəhbəri
 Vergi Departamentinin rəhbəri, müavinləri
 İctimai Təhlükəsizlik Təşkilatının rəhbəri, müavinləri
 Dövlət Müşahidə Şurasının rəhbəri və üzvləri
 Prezident aparatının rəhbərləri
 Prezidentliyə bağlı qurumların və idarə heyətinin rəhbəri və  müavinləri
 Tənzimləyici və nəzarət qurumlarının sədrləri və üzvləri
 Əmanətlərinin Sığortalanması Fondunun rəhbəri və üzvləri
 Daxili Auditin Koordinasiya Şurasının üzvləri
 Yunus Əmrə Fondunun Qəyyumlar Şurasının üzvləri
 Türkiyə İnsan Haqları və Bərabərlik Təşkilatının rəhbəri və üzvləri
 Kiçik və Orta Müəssisələrin İnkişafı və Dəstək Administrasiyasının rəhbəri
 Türk Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyinin rəhbəri
 Türkiyə Statistika Təşkilatının (TÜİK) rəhbəri
 Atatürk Mədəniyyət, Dil və Tarix Yüksək Qurumun rəhbəri
 Nazirliklərin təftiş şuralarının rəhbərləri və digər kollegiya rəhbərləri
 Xarici İşlər Nazirliyinin Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri
 Kütləvi Mənzil İdarəsi (TOKİ) sədri
 Çanakkale döyüşləri və Çanakkale Tarixi bölgəsinin rəhbəri
 Türk Əlyazmalar Qurumunun sədri
 Türkiyə Tibbi Cihaz və Əczaçılıq Agentliyinin rəhbəri
 Regional İnkişaf İdarəsinin rəhbərləri
 Kənd Təsərrüfatı və Kənd İnkişafına Dəstək İnstitutunun rəhbəri
 Türkiyə Elmi və Texnoloji Tədqiqat Şurasının rəhbəri
 Türkiyə Sağlamlıq İnstitutunun rəhbəri
 Türkiyə Su İnstitutunun rəhbəri
 Nəqliyyat, Dənizçilik və Rabitə Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri
 Vergi Müfəttişliyi Şurasının sədri
 Türkiyə Akkreditasiya Təşkilatının baş katibi
 Özəlləşdirmə İdarəsinin sədri, sədr müavinləri
 Strategiya İnkişafı mərkəzinin sədri
 İllər Bankının (İLBANK A.Ş.) baş direktoru
 Mətbuat Reklamı Agentliyinin sədri
 Məhkəmə Tibb İnstitutunun rəhbəri
 Avropa İttifaqı Təhsil və Gənclər Mərkəzinin sədri
 Türkiyənin tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrə uyğun olaraq qurulan universitetlərin qəyyumlar şurası, idarə heyəti və müşahidə şuralarının sədrləri və üzvləri
 Türkiyə Kosmos Agentliyinin rəhbəri
 Türkiyə Ədliyyə Akademiyasının rəhbəri
 Türkiyə Elmlər Akademiyasının prezidenti
 Türkiyənin Enerji, Nüvə və Mədən Araşdırmaları Təşkilatının sədri, müavinləri
 Dini İşlər Ali Şurasının sədri, üzvləri
 Mushaf İmtahan və Oxu Şurasının sədri

 Prezident Forsu və Gerbi 

alt=|thumb|200x200px|Türkiyə Respublikası Prezident forsu

Türkiyə Prezident forsu, ortasında səkkiz uzun və səkkiz qısa şüaları olan sarı günəşdən və onu əhatə edən on altı sarı ulduzdan ibarətdir.https://web.archive.org/web/20160918113243/https://www.tccb.gov.tr/cumhurbaskanligi/resmi-simgeler/arma/ Türkiyə Prezident forsu, Türkiyəni və Türkiyə Respublikası prezidentini təmsil edən, Türkiyə dövlətinin rəsmi rəmzlərindən biridir.

Bayraq prezidentin səfəri zamanı onun iqamətgahında və olduğu yerdə bayraq dirəyində qaldırılır, gecə-gündüz qalır. Prezidentin iş otağında stolun arxasına qoyulur. Prezidentin əyləşdiyi maşının sol tərəfində, üstündə aypara və ulduz işarəsi olan dirəyə çəkilir.

Prezident forsunun istifadəsi ilə bağlı mövcud olan ən qədim sənəd Mustafa Kamal Atatürkün 1922-ci ilin sentyabrında, Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinin son günlərində İzmirə səfəri zamanı çəkilmiş fotoşəkilidir. Bu bayraq hazırda Anıtqəbirdəki Atatürk və Qurtuluş Döyüşü muzeyində sərgilənir.https://web.archive.org/web/20160918113250/https://www.tccb.gov.tr/cumhurbaskanligi/resmi-simgeler/fors/

Ətrafındakı 16 ulduz, tarixdəki 16 böyük Türk dövlətini təmsil edir. Ortadakı günəş Türkiyə Respublikasını təmsil edir.

16 ulduzun simvolu kimi qəbul edilən türk dövlətləri bunlardır:

 Böyük Hun İmperiyası
 50px|Qərbi Hun İmperiyasının bayrağı Qərbi Hun İmperiyası
 50px|Avropa Hun İmperiyasının bayrağı Avropa Hun İmperiyası
 50px|Ağ Hun İmperiyasının bayrağı Ağ Hun İmperiyası
 50px|Göytürk İmperiyasının bayrağı Göytürk İmperiyası
 50px|Avar Dövlətinin bayrağı Avar xaqanlığı
 50px|Xəzər İmperiyasının bayrağı Xəzər xaqanlığı
 50px|Uyğur Dövlətinin bayrağı Uyğur xaqanlığı
 50px|Böyük Səlcuq İmperiyasının bayrağı Böyük Səlcuq İmperiyası
 50px|Qaraxanlı Dövlətinin bayrağı Qaraxanlılar dövləti
 50px|Qəznəvilər dövlətinin bayrağı Qəznəvilər dövləti
 50px|Xarəzmşah İmperiyasının bayrağı Xarəzmşahlar dövləti
 50px|Qızıl Orda İmperiyasının bayrağı Qızıl Orda
 50px|Osmanlı İmperiyasının bayrağı Osmanlı İmperiyası
 50px|Teymurilər İmperiyasının bayrağı Teymurilər dövləti
 50px|Babur İmperiyasının bayrağı Böyük Moğol imperiyası

 Prezident iqamətgahları 

 Prezident sarayı
 Çankaya köşkü
 Huber köşkü
 Vahidəddin köşkü
 Dolmabağça sarayı
 Yıldız sarayı
 Ahlat köşkü
 Prezident Dövlət Qonaq Evi

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:Ölkələrinə görə prezidentlərin siyahıları
Kateqoriya:Türkiyə prezidentləri
Kateqoriya:Türkiyənin dövlət quruluşu
Kateqoriya:Ölkələrinə görə prezidentlər
Kateqoriya:Rəcəb Tayyib Ərdoğan