Simpson paradoksu

Simpson paradoksu — statistik analizdə müşahidə edilən, verilənlərin birləşdirilməsi zamanı gözlənilməz və bəzən ziddiyyətli nəticələrin ortaya çıxmasına səbəb olan fenomen. Bu vəziyyət fərqli qruplarda müşahidə edilən bir əlaqə və ya tendensiyanın qruplar birləşdirildikdə əksinə çevrilə biləcəyini göstərir. Paradoks statistik təhlillərdə səhv nəticələrə gətirib çıxara bilər və onun başa düşülməsi çox vacibdir.Judea Pearl. Causality: Models, Reasoning, and Inference, Cambridge University Press (2000, 2nd edition 2009). .Kock, N., & Gaskins, L. (2016).  Simpson's paradox, moderation and the emergence of quadratic relationships in path models: An information systems illustration.  International Journal of Applied Nonlinear Science, 2(3), 200–234.

 İşləmə prinsipi 
Simpson paradoksunun mahiyyətinin izahı üçün bir araşdırmada iki müalicə metodu, A və B, sınaqdan keçirilir. Ümumi nəticələrə əsasən, müalicə A daha təsirli görünür, lakin xəstələr yaşa və ya cinsə görə qruplaşdırıldığı halda hər bir qrup üçün müalicə B-nin daha təsirli olduğu ortaya çıxır. Bu ziddiyyət verilənlərin düzgün təhlil edilməməsi və ya qruplar arasında fərqlərin nəzərə alınmaması səbəbindən yaranır. Paradoksun mahiyyəti ondadır ki, bir neçə qrup üzrə müəyyən bir tendensiya müşahidə olunsa da, bu qruplar birləşdirildikdə ümumi tendensiya dəyişə və hətta əksinə çevrilə bilər.https://plato.stanford.edu/entries/paradox-simpson/

 Səbəbləri 
Paradoksun əsas səbəblərindən biri gizli dəyişənlərin mövcudluğudur. Gizli dəyişənlər, nəticələrə təsir edən, lakin təhlil zamanı nəzərə alınmayan faktorlar kimi başa düşülür. Məsələn, yaş, cinsiyyət və ya sosial status kimi amillər gizli dəyişənlərə aid edilə bilər. Bu dəyişənlərin təsiri qruplar arasında fərqli ola bilər və məlumatların birləşdirilməsi zamanı ümumi nəticəni təhrif edə bilər. Qruplar arasında qeyri-bərabər paylanma da paradoksun yaranmasına səbəb ola bilər.

 Əhəmiyyəti 
Simpson paradoksu sosial elmlər, tibb tədqiqatları və marketinq kimi sahələrdə tez-tez qarşıya çıxır. Bu fenomenin nəzərə alınmaması yanlış nəticələrə və qərarlara səbəb ola bilər. Paradoksun başa düşülməsi və nəzərə alınması, məlumatların düzgün təhlili və etibarlı qərarların qəbul edilməsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.Holt, G. B. (2016).  Potential Simpson's paradox in multicenter study of intraperitoneal chemotherapy for ovarian cancer.  Journal of Clinical Oncology, 34(9), 1016–1016.

 İstinadlar 

 Əlavə ədəbiyyat 
 Leila Schneps and Coralie Colmez, Math on trial. How numbers get used and abused in the courtroom, Basic Books, 2013. . (Sixth chapter: "Math error number 6: Simpson's paradox. The Berkeley sex bias case: discrimination detection").

 Xarici keçidlər 

  Simpson's Paradox at the Stanford Encyclopedia of Philosophy, by Jan Sprenger and Naftali Weinberger.
 How statistics can be misleading – Mark Liddell – TED-Ed video and lesson.
 Pearl, Judea, "Understanding Simpson's Paradox" (PDF)
 Simpson's Paradox, a short article by Alexander Bogomolny on the vector interpretation of Simpson's paradox
 The Wall Street Journal column "The Numbers Guy" for December 2, 2009 dealt with recent instances of Simpson's paradox in the news. Notably a Simpson's paradox in the comparison of unemployment rates of the 2009 recession with the 1983 recession.
 At the Plate, a Statistical Puzzler: Understanding Simpson's Paradox by Arthur Smith, August 20, 2010
 Simpson's Paradox, a video by Henry Reich of MinutePhysics

Kateqoriya:Ehtimal nəzəriyyəsi
Kateqoriya:Riyazi statistika
Kateqoriya:Paradokslar