Uto-astek dilləri

Uto-Aztek dilləri  — Mərkəzi Meksikadan ABŞ-ın qərb hissələrinə qədər uzanan geniş coğrafiyada danışılan böyük bir dil ailəsidir. Bu dil ailəsi adını iki əsas qolundan alır: Ute dilləri (ABŞ-ın cənub-qərbində danışılan) və Aztek dilləri (Meksika bölgəsində danışılan). Uto-Aztek dilləri tarixi cəhətdən həm Şimali, həm də Mərkəzi Amerikada çox geniş yayıldığı üçün bu bölgələrin ən vacib dil ailələrindən biri sayılır.

 Coğrafi yayılma 
Uto-Aztek dil ailəsi iki əsas coğrafi bölgüyə bölünür: Şimali qolu — ABŞ-ın qərbində (Nevada, Kaliforniya, Arizona, Utah, Vyominq) və Meksikanın şimalında danışılan dilləri əhatə edir. Cənub qolu — Meksikanın mərkəzində və cənubunda danışılan dillərdir.

Şimali qolu
 Ute — ABŞ-ın Kolorado və Utah ərazilərində danışılan yerli dil.
 Hopi — ABŞ-ın Arizona ştatında yaşayan Hopi xalqının danışdığı dil.
 Şoşoni — ABŞ-ın Nevada, Utah və Vyominq bölgələrində danışılır.
 Paiute — Nevada və Koliforniya bölgələrində danışılır.

 Cənubi qolu 
Nahuatl — Aztek imperiyasının rəsmi dili və Uto-Aztek dillərinin ən məşhur nümunəsidir. Bu dil hələ də Meksikada milyonlarla insan tərəfindən danışılır. Nahuatl dili Azteklərin siyasi, hərbi və dini dili idi və bu dilin leksikası ispan dilinə də müəyyən təsir göstərmişdir.  Pipil — El Salvadorun qərb bölgəsində danışılan dil, Nahuatl dilinə çox yaxındır. Campbell, Lyle. (1997). American Indian languages: The historical linguistics of Native America. New York: Oxford University Press, p. 269–273.

 Uto-Aztek dillərinin tarixi və mədəni əhəmiyyəti 
Uto-Aztek dilləri xüsusilə Cənubi Amerikadakı Aztek imperiyasının dil mədəniyyətinə böyük təsir göstərmişdir. Nahuatl, Azteklərin dili olaraq geniş siyasi və mədəni əhəmiyyətə malikdir. Aztek imperiyasının yüksəlişi ilə birlikdə Nahuatl dili mərkəzi Meksikada lingua franca rolunu oynadı. Azteklərin böyük mədəni irsi nəticəsində Nahuatl dilindən bir çox sözlər digər dillərə, xüsusilə də  ispan və ingilis dillərinə keçmişdir.

 Ümumi dil xüsusiyyətləri 
Uto-Aztek dilləri bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir: Aqqlütinativ morfologiya — bu dillər müxtəlif prefiks və suffikslərin köklərə birləşdirilərək yeni sözlər yaratma xüsusiyyəti ilə xarakterizə olunur. Söz sırası dilin növünə görə dəyişsə də, bir çox Uto-Aztek dillərində subyekt-obyekt-fel qaydası geniş yayılmışdır. Zəngin morfologiya- Bu dillər xüsusilə mürəkkəb feillərə və geniş qrammatik formalar toplusuna malikdirlər.

 Mövcud vəziyyəti 
Bəzi Uto-Aztek dilləri, xüsusən Şimali qoldakı dillər, demək olar ki, yox olmaq təhlükəsi altındadır və yalnız az sayda yaşlı nəsil tərəfindən danışılır. Buna baxmayaraq, Nahuatl kimi dillər hələ də canlıdır və bu gün Meksikada təxminən 1.5 milyon insan tərəfindən danışılır. Nahuatl dili həm məktəblərdə öyrədilir, həm də mədəni və tarixi baxımdan qorunur. 

Uto-Aztek dilləri zəngin tarixə malik olub, həm qədim Mezoamerika, həm də ABŞ-da müxtəlif xalqların mədəniyyətində mühüm rol oynamışdır.Amerika hind dilləri: Doğma Amerikanın tarixi dilçiliyi. Nyu York: Oksford Universiteti Nəşriyyatı, səh. 269–273.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 



 Xarici keçidlər 
Uto-Aztecan.org, a website devoted to the comparative study of the Uto-Aztecan language family
Swadesh vocabulary lists for Uto-Aztecan languages (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)

Kateqoriya:Dil