La Yorona

La Yorona ( — ağlamaq, inildəmək sözündən, "ağlayan qadın, inildəyən qadın, fəryad edən") — Meksika folklorunda qisasçı ruh. Yorona su hövzələri yaxınlığında dolaşaraq, qısqanclıqla ərinin ona xəyanət etdiyini öyrəndikdən sonra boğduğu uşaqlarına yas tutduğu deyilir. Onun ağlamağını eşidənlər ya bədbəxtçiliyə düçar olur, ya da ölür və həyatları hər sahədə uğursuzluğa çevrilir.

 Mənşəyi 
Əsl adında Malintsin kimi tanınan La Yoronanın əfsanəsi bu gün Meksika və ABŞ-ın cənub-qərb bölgələrində məşhurdur.

La Yorona haqqında ən erkən sənədləşdirilmiş məlumat 1550-ci ilə, Meksika şəhərinə aid edilir. Lakin bəzi nəzəriyyələr onun hekayəsinin müəyyən Aztek mifoloji yaradılış əfsanələri ilə əlaqəli olduğunu bildirir. "Ac Qadın" adlı mifdə gecələr davamlı olaraq qışqıran və yemək istəyən bir qadın təsvir olunur, bu isə La Yoronanın uşaqları üçün ağlaması ilə müqayisə edilir. Onun ana olma faciəsi Aztek ana tanrıçası Siuakoatl ilə müqayisə olunur. O, o qədər qəzəblənmişdi ki, uşaqlarını boğmuş, sonra isə hərəkətindən dərindən peşman olaraq özünü də boğmuşdur. Bunun nəticəsində "Ağlayan Qadın" kimi tanınır.

La Yorona əfsanəsi Meksika, Mərkəzi Amerika və Cənubi Amerikanın şimalında ənənəvi olaraq danışılır. Bəzən o, ispan konkistador Ernan Kortesin tərcüməçisi və ondan uşaq dünyaya gətirən Malinçe ilə də eyniləşdirilir. Malinçe həm müasir Meksika xalqının anası, həm də ispanlara kömək etdiyinə görə milli xəyanətin simvolu hesab edilir.

Ağlayan qadın fantomları ilə bağlı hekayələr həm İber, həm də Amerika yerli xalqlarının folklorunda geniş yayılmışdır. Alimlər La Yorona ilə Aztek mifologiyasındakı Siuakoatl, eləcə də İvrit mifologiyasındakı Həvva və Lilit arasında oxşarlıqlar müəyyən etmişlər. Ben Redfordun "Mysterious New Mexico" (Sirli Yeni Meksika) kitabında yazılan araşdırmasına görə, La Yoronanın hekayəsi 1486-cı ildə yazılmış Alman xalq nağılı "Die Weiße Frau" ("Ağ Qadın") ilə ümumi elementlərə malikdir. O, həmçinin yunan miflərindəki Lamia ilə müqayisə edilir. Lamia, baş tanrı Zevsin məşuqəsi olmuş və tanrıçaların kraliçası Hera onun Zevsdən olan bütün uşaqlarını öldürmüşdür. Bunun qısqanclıq doğurduğu üçün Lamia digər anaların uşaqlarını öldürməyə başlamışdır.

Florensiya Kodeksi, 1519-cu ildə Meksikada yazılmış mühüm mənbə hesab edilir və orada belə bir ifadə yer almışdır:
"Altıncı əlamət odur ki, tez-tez bir qadının ağladığını və qışqırdığını eşidirdilər. O, gecələr yüksək səslə fəryad edirdi: 'Ah, mənim uşaqlarım, biz əbədi gedirik.' Bəzən də deyirdi: 'Ah, mənim uşaqlarım, sizi hara aparım?'"

La Yorona əfsanəsinin kökləri İspaniya öncəsi dövrlərə əsaslansa da, ən erkən çap edilmiş istinad XIX əsrdəref name="Leal 2005 134"/> meksikalı şair Manuel Karpionun yazdığı bir sonetdə tapılmışdır. Burada o, Rozaliya adlı bir qadının əri tərəfindən öldürülmüş ruhu kimi təsvir edilir, lakin uşaqların qətlindən bəhs etmirdi.

 Regional versiyalar 
La Yorona əfsanəsinin bir çox fərqli versiyası və detalları mövcuddur. Ənənəvi versiyada, gözəl bir qadın olan Mariya zəngin bir rançero / konkistadorla evlənir və ondan iki uşağı olur. Bir gün Mariya ərini başqa bir qadınla görür və qəzəblə uşaqlarını çayda boğur. Bu hərəkətini dərhal peşmanlıqla qarşılayır. Uşaqlarını xilas etməyə bacarmır və günah hissi ilə dolu olur, nəhayət, özünü də boğur, amma axirətə gedə bilmir. O, müqəddəs əzabda qalır və uşaqlarını tapana qədər yer üzündə dolaşmağa məcbur olur.

Başqa bir versiyada isə, uşaqları qeyri-legitimdir və Mariya onları boğur ki, həyat yoldaşının yeni həyat yoldaşı uşaqları öz yanına aparmasın. La Yorona əfsanəsinin versiyalarında təkrarlanan mövzular arasında ağ, islanmış paltar, gecə ağlaması və su ilə əlaqə mövcuddur.

 Meksika 
La Yorona əfsanəsi Meksika xalq mədəniyyətində dərin köklərə malikdir. O, uşaqlara qaranlıqda və su hövzələri yaxınlığında təkbaşına dolaşmamaları üçün xəbərdarlıq etmək məqsədilə danışılır. La Yoronanın təsviri Alexandro Kolunqa kimi sənətkarların əsərlərində öz əksini tapmışdır. La Cihuacoatle, Leyenda de la Llorona (La Siuakoatl, Leyenda de la Yorona) Meksika şəhərinin Soçimilko kanalında hər il Ölülər Günü münasibətilə keçirilən teatr tamaşasıdır və 1993-cü ildən bəri nümayiş etdirilir. 1930-cu illərdə La Yorona kino istehsalatına daxil olmuş və müxtəlif filmlərdə qisasçı və qorxulu bir canavar kimi təsvir edilmişdir. Miqel Delqadonun "La Venganza de la Llorona" (1974) filmi ən məşhur adaptasiyalardan biridir.

Çikano mədəniyyətində La Yoronanın hekayəsi qadınların qəbul edilmiş sosial davranış normalarına riayət etməsi üçün bir xəbərdarlıq kimi danışılır. Xüsusilə Çikana feministlər və Çikano hərəkatı dövründə, La Yoronanın obrazı ispan müstəmləkəçilərinə qarşı müqavimət göstərən, cəmiyyətin zorakılığına və sosial normalara qarşı çıxan bir qadın kimi yenidən təsvir edilmişdir.

 Qvatemala 
Qvatemalada yerli əfsanəyə görə, bir qadın sevgilisi ilə əlaqədə olmuş və hamilə qalmışdır. Uşağının atasının bunu bilməməsi üçün onu boğmuş və cəza olaraq, hər su hövzəsində uşağını axtarmağa məhkum edilmişdir. O, "Ay, mis hijos!" ("Ah, mənim uşaqlarım!") qışqıraraq dolaşır. Əfsanəyə görə, onun qışqırığını uzaqdan eşitmək deməkdir ki, o, əslində yaxındadır və əksinə, əgər yaxın hiss edilirsə, uzaqdadır.Cuevas García, Roberto (2010). Llorona. Guatemala: Artemis Edinter.

 Ekvador 
Ekvador versiyasında La Yoronaya "Los Riosun Ağlayan Qadını", ya da "Los Andesin Ağlayan Qadını" kimi tanınır. Burada o, sevgilisini itirmiş və uşaqlarını çayda boğmuşdur. O, indi çay kənarlarında uşaqlarını axtararaq ağlayır.

 Birləşmiş Ştatlar 
ABŞ-ın cənub-qərb bölgələrində La Yorona əfsanəsi, uşaqları tərbiyələndirmək və onların təhlükəli sulardan uzaq durmasını təmin etmək üçün danışılır. Kukue əfsanəsi ilə bənzərlik təşkil edir. Çumaş mifologiyasında La Yorona nunašɨš adlı varlıqla əlaqələndirilir.

 Venesuela 
Əfsanə Venesuelanın Lyanos bölgəsində baş verir. La Yoronanın öz uşaqlarını öldürdüyü və ya ailəsi tərəfindən öldürüldüyü söylənir. İnsanlar bu ruhlardan qorunmaq üçün evlərinin qapısına taxta xaç qoyurlar.

 İspaniya 
İspaniyada La Yorona haqqında fərqli versiyalar var. Xose Mariya Leon i Dominqesin "Elvira, La Llorona" adlı əsərində Elvira adlı qadının necə bir faciəvi həyat keçirdiyi və sonra qorxunc bir varlığa çevrildiyi danışılır.https://blogs.loc.gov/folklife/2021/10/la-llorona-roots-branches-and-the-missing-link-from-spain/#:~:text=This%20certainly%20falls%20within%20the,through%20the%20events%20they%20described .

 Digər mifologiyalar 
Şərqi Avropada Rusalkalar eyni şəkildə ölmüş qadınların ruhlarıdır. Yunan mifologiyasında isə Medeya eynilə qisas almaq üçün uşaqlarını öldürmüşdür.

La Yorona əfsanəsi zamanla dəyişsə də, onun əsas motivləri qorxu, faciə, ana sevgisi və günahkarlıq hissini əks etdirir.

 İstinadlar 

 Biblioqrafiya 
 Perez, Domino Renee. (2008). There Was a Woman: La Llorona from Folklore to Popular Culture. Austin: U of Texas Press. .
 Mathews, Holly F. 1992. The directive force of morality tales in a Mexican community. In Human motives and cultural models, edited by R.G.D'Andrade and C. Strauss, 127–162. New York: Cambridge University Press.

 Ray John de Aragon, The Legend of La Llorona, Sunstone Press, 2006. .
 Belinda Vasquez Garcia, The Witch Narratives Reincarnation, Magic Prose Publishing, 2012. 


Kateqoriya:Fövqəltəbii əfsanələr