Gəctəraşlıq

Gəctəraşlıq — dekorativ sənət növü. Gəc üzərində bədii oyma və gəcdən tökmə üsulu ilə bədii-memarlıq elementlərinin hazırlanması.

 Tarixi 

İlk nümunələri I əsrə aid olan Gəctəraşlıq, əsasən binaların içərisində, xüsusi hallarda isə xariçi səthində tətbiq olunur.

Gəc məhlulu divara suvaq kimi çəkilər, naxışlar yaxud rəsm kompozisiyası onun hamarlanmış səthində (yaş suvaq üzərində) oyulur. Gəctəraşlıqda iki əsas oyma üsulu işlənir (dayaz və dərin oymalar). Dayaz oymada naxış cizgilər vasitəsilə yaradılır. Dərin oymada bəzək daha qabarıq verilir. Bəzən naxışlar ayrı-ayrı gəc lövhə üzərində oyulur, sonra hazır lövhələr divarın səthində quraşdırılır.

Memarlıq bəzəklərinin emosionallığını artırmaq üçün Gəctəraşlıqda bəzən boyalardan da istifadə edilir. Bu məqsədlə gəcin oyulmuş yerləri parlaq tempera ilə rənglənir.

XII-XIV əsrlərdə Azərbaycan Şərqin başlıca Gəctəraşlıq mərkəzlərindən olmuşdur. Qəzvindəki "Xumartaş günbəzi" (1106-1114)və Heydəriyyə məscidinin (12-əsr), Naxçıvandakı Mömünə xatın türbəsi və Əlincəçay xanagahının, Həmadandakı Ələvilər məscidinin (XII-XIV əsrlər), Sultaniyyədəki Ölcaytu Xudabəndə türbəsinin (XIV əsr), Urmiya (1277) və Mərənd (1324) cümə məscidlərinin mehrablarının bəzəkləri Gəctəraşlıq sənətinin ən yaxşı nümunələrindəndir.

XV-XVII əsrlərdə memarlıqda Gəctəraşlıqın əhəmiyyəti azalmış, XVIII-XIX əsrlərdə Gəctəraşlıq sənəti yenidən canlanmışdır. XVIII əsrdə Şəki xan sarayının rəngli divar bəzəkləri, Gəctəraşlıq sənətinin ən yaxşı nümunələrindəndir.

Gəctəraşlıq Ön və Orta Asiya memarlığında geniş tətbiq olunmuşdur.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Dekorativ-tətbiqi incəsənət