Xərclərin uçotu

Xərclərin uçotu — müəssisənin fəaliyyətində yaranan bütün xərclərin sistemli şəkildə izlənməsi, qeydiyyatı və analizi prosesidir. Həm əməliyyat səmərəliliyini artırmaq, həm də maliyyə qərarlarının qəbulunda dəstək olmaq üçün istifadə olunan vacib mühasibatlıq alətidir. Xərclərin uçotu həm maliyyə mühasibatlığı, həm də menecment mühasibatlığında mühüm rol oynayır.Bhabatosh Banerjee, Cost accounting : theory and practice

Beləliklə, xərclərin uçotu yalnız mühasibatlıq prosesinin bir hissəsi deyil, həm də şirkətin uzunmüddətli uğuru üçün strateji alətdir.Performance management, Paper f5. Kaplan Publishing UK. Pg 3

 Məqsədi 
Hər bir məhsul və ya xidmətin istehsalı və satışı üçün tələb olunan xərcləri müəyyənləşdirmək. Fərqli fəaliyyətlər və bölmələr üzrə xərclərin bölüşdürülməsini anlamaq. Xərclərin analizi vasitəsilə resurslardan daha səmərəli istifadə etmək yollarını tapmaq. Xərcləri gəlirlərlə müqayisə edərək mənfəətliliyi hesablamaq. Qiymət təyin etmə, istehsalın genişləndirilməsi və ya məhsul çeşidinin dəyişdirilməsi kimi qərarlarda xərclərin analizi mühüm rol oynayır.

 Növləri 
Xərclərin uçotu üçün əvvəlcə xərclərin növlərini başa düşmək vacibdir. Xərclər müxtəlif əsaslara görə təsnif edilir.

 Fəaliyyət növünə görə
 Birbaşa xərclər — müəyyən bir məhsul və ya xidmətin istehsalına birbaşa aid olan xərclər. Məsələn, xammal xərcləri və işçi qüvvəsinə çəkilən birbaşa əmək haqqı.
 Dolayı xərclər — istehsal prosesinə dolayı yolla aid olan xərclər. Məsələn:Performance management, Paper f5. Kaplan Publishing UK. Pg 17
İcarə haqqı
Elektrik enerjisi
Menecerlərin maaşı
 Davranışına görə
Sabit xərclər — fəaliyyət həcmi dəyişsə də, sabit qalan xərclər. Məsələn, ofis icarəsi və aylıq avadanlıq amortizasiyası.
Dəyişən xərclər — fəaliyyət həcminə birbaşa bağlı olan xərclər. Məsələn, xammal xərcləri  və  istehsal prosesi zamanı istifadə olunan enerji. 
Yarı-sabit və ya qarışıq xərclər  — həm sabit, həm də dəyişən elementləri özündə birləşdirən xərclər. Məsələn, telefon xərcləri (sabit abunə haqqı və əlavə danışıq haqqı).Mocciaro Li Destri A., Picone P. M. & Minà A. (2012), Bringing Strategy Back into Financial Systems of Performance Measurement: Integrating EVA and PBC, Business System Review, Vol 1., Issue 1. pp.85-102.
 Funksional təyinatına görə
İstehsal xərcləri — məhsul və ya xidmətlərin istehsalı ilə bağlı olan xərclər.
Administrativ xərclər — şirkətin ümumi idarəetmə fəaliyyətinə aid xərclər.Federal Acquisition Regulation, Subpart 15.4 - Contract Pricing , accessed 30 March 2023 
Satış və marketinq xərcləri — məhsulun satışı və bazara çıxarılması ilə bağlı olan xərclər.

 Metodları 
 Tam xərclərin uçotu () — məhsulun maya dəyərinə həm birbaşa, həm də dolayı xərclər daxil edilir. Bu metod adətən uzunmüddətli qiymət təyin etmə strategiyalarında istifadə olunur.Government Accountability Office, Decision: Matter of DKW Communications, Inc. , file B-411853.2; B-411853.3; B-411853.4, published 8 January 2016, accessed 30 March 2023 
 Marjinal xərclərin uçotu () — məhsulun maya dəyərinə yalnız dəyişən xərclər daxil edilir. Bu metod qərar qəbul etmə prosesində istifadə edilir (məsələn, əlavə sifarişin qəbul edilməsi).
 Fəaliyyət əsaslı xərclərin uçotu () — dolayı xərcləri spesifik fəaliyyətlərə bölüşdürməklə, məhsul və xidmətlərin daha dəqiq maya dəyərini hesablamağa imkan verir.
 Standart xərclərin uçotu () — gözlənilən və ya standart xərclər müəyyən edilir, sonra faktiki xərclərlə müqayisə edilir. Bu metod xərclərin nəzarətində çox effektivdir.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 Kaplan, Robert S. and Bruns, W. Accounting and Management: A Field Study Perspective (Harvard Business School Press, 1987) 
  Nicholson, Jerome Lee , and John Francis Deems Rohrbach. Cost accounting. New York: Ronald Press, 1919.
 Blocher, Stout, Juras and Cokins,Cost Management - A Strategic Emphasis, 7th Edition (McGraw-Hill 2016).

 Xarici keçidlər 

 Accounting Systems, introduction to Cost Accounting, ethics and relationship to GAAP.

Kateqoriya:İdarəetmə uçotu