Rus-türk müharibələri

Rus-türk müharibələri — Rusiya çarlığı, 1721-ci ildən Rusiya imperiyası və Osmanlı İmperiyası arasında XVI—XX əsrlərdə baş vermiş bir sıra hərbi münaqişələrdir.
1774-cü ilə qədər Osmanlı İmperiyasının vassalı Krım xanlığı da davamlı olaraq bu münaqişələrdə iştirak edib.
Müharibələr Qara dəniz regionu və Qafqaz üzərində nəzarət, Qara dəniz boğazlarında gəmiçilik hüququ, Osmanlı İmperiyası daxilində xristianların hüquqları və Rus monarxının himayə hüququ, 19-cu əsrin ikinci yarısında onların Osmanlı hökmranlığından qurtulması və Rusiyanın təsir orbitinə daxil olması üçün müharibələr aparıldı (Şərq məsələsi); Birinci Dünya Müharibəsi illərində Rusiya hökuməti Konstantinopol və boğazları nəzarət altına almaq imkanını nəzərdən keçirdi.

Ümumilikdə rus-türk müharibələri 351 illik (1568-1918) dövrü əhatə etmişdir.
Bu dövrdə Rusiya ilə Türkiyə 69 il müharibə şəraitində oldu.
Orta hesabla bir rus-türk müharibəsini digərindən cəmi 25 il ayırdı.

Bu, Avropa tarixindəki ən uzunmüddətli hərbi münaqişələrdən biridir.
1711-ci il Prut yürüşü və çox vaxt ayrıca hadisə kimi qəbul edilən Krım müharibəsi istisna olmaqla, münaqişələr durğunluqda olan Osmanlı İmperiyası üçün strateji məğlubiyyətlə nəticələndi; Əksinə, onlar 18-ci əsrin əvvəllərində Böyük Pyotrun modernləşdirmə səylərindən sonra Rusiyanın Avropa dövləti kimi üstünlüyünü nümayiş etdirdilər.Gábor Ágoston, «Military transformation in the Ottoman Empire and Russia, 1500—1800.» Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History 12.2 (2011): 281—319.

 1568-1570 
 1676-1681 
 1686-1700 
 1710-1711
 1735-1739 
 1768-1774 
 1787-1792 
 1806-1812 
 1828-1829 
 1853-1856
 1877-1878 
 1914-1917
 Münaqişə öncəsi 
Rusiya ilə Türkiyə arasındakı münasibətlər sonuncunun 1475-ci ildə Krımı (Krım xanlığı və Genuya şəhəri Kəfə) zəbt etməsi ilə başladı.
Münasibətlərin başlamasına səbəb Azov və Kəfədəki rus tacirlərinin türklər tərəfindən sıxışdırılmağa başlaması idi.
Sonrakı XVI-XVII əsrlərdə Rusiya-Türkiyə münasibətləri olduqca gərgin idi.
Türkiyənin Krım xanına daimi dəstək göstərməsiylə Rusiyaya çətinlik yaratmasıyla yanaşı, yeni fəsadlar da yarandı: Moskva təbəəsi hesab edilən Don kazakları Azov türk qarnizonuna– Sultanın öz təbəələri hesab etdiyi Noqaylara hücum edərək onları narahat edirdi.
1637-ci ildə Don və Zaporojye kazakları Azovu ələ keçirdilər və 1643-cü ilə qədər saxladılar.
Ruslarla türklər arasında ilk silahlı toqquşma 1541-ci ildə baş verdi.
Krımlılar I Sahib Gərayın komandanlığı ilə Moskvaya doğru hərəkət edərkən türklər də onların yanında idilər.
1553-cü ildə Rusiya çarlığı Krım və Türkiyə ilə müttəfiq olan Həştərxan xanlığına qarşı hərbi əməliyyatlara başladı, 1556-cı ildə xanlıq zəbt edildi.
1556-cı ildə Krım xanı Moskvaya qarşı hərəkətə keçdi.
Çar İvan Qroznı komandir Matvey İvanoviç Rjevskini ona qarşı göndərdi.
O, nəinki krımlıları qovdu, həm də Dnepr çayının aşağı axarlarına, Oçakova getdi və orada türkləri məğlub etdi.
Bu yürüşdə Rjevskiyə Zaporojye kazakları kömək etdi.
1558-ci ildə krımlılarla yeni toqquşma zamanı Dnepr çayının aşağı axınına Danilo Adaşev getdi, Krımı viran etdi və iki türk gəmisini ələ keçirdi.
 Döyüşlərin siyahısı 
 23px <span style="color: white">Qarşıdurma 23px<span style="color: white">Tarix<span style="color: white"><span style="color: white">Münaqişə <span style="color: white">Düşmən 1 Düşmən 2 Nəticələri (1568—1570) Rusiya–Osmanlı müharibəsi Çar Rusiyası    
 22px Kazak hetmanlığı   Osmanlı imperiyası
 Krım xanlığıRus dövlətinin qələbəsi(1672—1681)
| Rusiya-Osmanlı müharibəsi| Çar Rusiyası
 22px  Solsahil Ukraynası Kazak hetmanlığı
 Kalmık xanlığı
 Zaporijya seçi ordusu
 Reç Pospolita (1672—1676)
| Osmanlı imperiyası 
 Krım xanlığı
 22px Sağsahil Ukraynası Kazak hetmanlığı
|style="background:#BBF"|heçkəs
Osmanlı İmperiyası Rusiyanın Solsahil Ukrayna üzərində protektoratını tanıdı. Rusiya Osmanlı İmperiyasının Sağsahil Ukrayna üzərində protektoratını tanıdı.
Rusiya Krım xanlığına vergi ödənməsini bərpa etdi.
Bağçasaray müqaviləsi(1686—1700)
| Rusiya-Osmanlı müharibəsi| Çar Rusiyası
 22px  Solsahil Ukraynası, Kazak hetmanlığı
 Kalmık xanlığı
 Zaporijya seçi ordusu
 Reç Pospolita 
 Müqəddəs Roma imperiyası
| Osmanlı imperiyası
 Krım xanlığı
 22px Osmanlı Ukraynası
 22px Tərki şamxallığı
| style="background:#D4F7D4; |Rus dövlətinin qələbəsiKonstantinopol sülh müqaviləsi (1700)|-
|(1710—1713) Rusiya-Osmanlı müharibəsi Çar Rusiyası
  22px Kazak hetmanlığı (Skoropadskinin tərəfdarları)
 Kalmık xanlığı
 Moldaviya knyazlığı (1711)
 Monteneqro kyazlığı-yepiskopluğu (1711—1712) Osmanlı imperiyası
 Krım xanlığı
 Reç Pospolita (Stanislav Leşşinskinin tərəfdarları)
 22px Kazak hetmanlığı (Orlikin tərəfdarları)
 İsveç imperiyasıAzov və Zaporojyanın Osmanlı imperiyasına birləşdirilməsiPruty sülh müqaviləsi
Adrianopol sülh müqaviləsi (1713)
|-
|(1735—1739) Rusiya–Osmanlı müharibəsi Rusiya imperiyası
 22px Kazak hetmanlığı
 Zaporijya seçi ordusu
 Kalmık xanlığı
 Müqəddəs Roma imperiyası (1737-cü ildən) Osmanlı imperiyası
 Krım xanlığıAzov və Zaporojyanın Rusya imperiyasına birləşdirilməsiBelqrad sülh müqaviləsi (1739)|-
|(1768—1774) Rusiya-Osmanlı müharibəsi Rusiya imperiyası
   22px Kazak hetmanlığı (vassal)
 Kalmık xanlığıКалмыцкое ханство  // Böyük Rusiya Ensiklopediyası (vassal; до 1770)
 Kartli-Kaxeti çarlığı (1769-cu ildən)Ираклий II  // Хронос
 22px|border Yunan üsyançıları (1770)
 Misirli üsyançılar (1771—1772)
 Levantlı üsyançılar (1771—1775)
 Krım xanlığı (1771-ci ildən) Osmanlı imperiyası
  Krım xanlığı (vassal; до 1771) 
  Kiçik Noqay Ordası (vassal; 1771-ci ildən) 
 Bar konfederasiyası (1772-ci ilədək)Rusiya imperiyasının tam qələbəsi
Kiçik Qaynarca sülhü(1787—1791)
| Rusiya-Osmanlı müharibəsi| Rusiya imperiyası
 Müqəddəs Roma imperiyası (1788—1790)см. Австро-турецкая война (1787—1791)
 22px Banat seçiВ. Мільчев. Запорожці на Військовому Кордоні Австрійської імперії 1785—1790 рр. (дослідження та матеріали) . Запоріжжя. «Тандем-У», 2007.
 Monteneqro kyazlığı-yepiskopluğu
| Osmanlı imperiyası
 Bucaq ordası
 Osmanlı Əlcəzairi
 Zadunay seçi
| style="background:#D4F7D4; |Rusya imperiyasının qələbəsiYassı sülh müqaviləsi|-
|(1806—1812) Rusiya–Osmanlı müharibəsi Rusiya imperiyası
 Moldaviya knyazlığı
 Valaxiya knyazlığı
 Monteneqro kyazlığı-yepiskopluğu
 Serb üsyançılarıсм. Русско-сербский союз (1807) Osmanlı imperiyası 
• Bucaq ordası (vassal) (1806—1807)
 Qacar dövlətiсм. Русско-персидская война (1804—1813)
 Zadunay seçi (vassal)Rusya imperiyasının qələbəsi
Buxarest sülh müqaviləsi (1812)(1828—1829)
| Rusiya–Osmanlı müharibəsi| Rusiya imperiyası
 Dunay kazakları (1828-ci il mayın 10-dan)
 Birinci Yunanıstan Respublikası
| Osmanlı imperiyası 
 Zadunay seçi (1828-ci il mayın 10-dək)
| style="background:#D4F7D4; |Rusiya imperiyasının qələbəsi Ədirnə sülh müqaviləsi (1829)|-
|(1853—1856)| Krım müharibəsi| Rusiya imperiyası
 Meqreliya knyazlığı (vassal)Очерки истории Грузии. В 8 т. / АН ГССР, Ин-т ист., археол. и этнографии. [MFN: 2511] Т. 5 : Грузия в XIX веке / Ред. М. Гаприндашвили, О. Жорданиа. — Тб.: Мецниереба, 1990. — 614 с. : [4 л.], 18 500. [MFN: 2513] UDC: 9(479.22)"19" — ISBN 5-520-00499-4Dəstəyi ilə: Yunanıstan krallığı (1853—1854)
 Yunanıstanlı üsyançılar в Epir, Fessaliya, Makedoniya (region) (1853—1854)
| Osmanlı imperiyası
 İkinci Fransa imperiyası (1854—1856)
 Britaniya imperiyası (1854—1856)
 Sardiniya krallığı (1855—1856)Dəstəyi ilə: Şimali Qafqaz imamlığı (1853—1855)
 Çərkəzlər Abxaziya knyazlığı (1855—1856)Mehriban neytrallıq: Avstriya imperiyası
 Prussiya krallığı
 İsveç-Norveç birliyi
| style="background:#F6E4E7; |Məğlubiyyət.Paris sülh müqaviləsi (1856)|-
|(1877—1878) Rusiya–Osmanlı müharibəsi Rusiya imperiyası
 Birləşmiş Moldaviya və Valaxiya knyazlığı
 Serbiya knyazlığı
 Monteneqro Knyazlığı
Dəstəyi ilə:
 Bolqar qüvvələri
 Bosniya və Herseqovina üsyançıları  Osmanlı imperiyası
Dəstəyi ilə:
 Dağıstanlı və çeçen üsyançılar
 Abxaz üsyançıları
 Türkiyədəki Polşa legionuAntitürkiyə koalisiyasının tam qələbəsi.
 Rumıniya, Serbiya və Monteneqronun müstəqilliyinin elan edilməsi
 Bosniya və Herseqovinanın Avstriya-Macarıstan işğalı
 İngilislərin Kipri ​​işğalı
 San-Stefano sülh müqaviləsi
 Berlin müqaviləsi (1878)
 İstanbul sülh müqaviləsi (1879)(1914—1918)
|Qafqaz cəbhəsi| Rusiya imperiyası (1917-ci il sentyabrın 14-dək) 
28px Rusiya Respublikası (1917-ci il noyabrın 7-dək)
Zaqafqaziya Komissarlığı (müharibənin sonunadək) 
Könüllü Emrəni korpusu (1914—1918)
| Osmanlı imperiyası
 Almaniya imperiyası 
Gürcüstan (1918)
Azərbaycan (1918)
|style="background:#BBF"|Tərəflərdən heç biri qələbə qazana bilmədi.Brest-Litovsk sülh müqaviləsi
Almaniyanın Qafqaz ekspedisiyasıLozanna müqaviləsi (1923)

 İstinadlar 

Kateqoriya:Rusiya–Osmanlı müharibələri
Kateqoriya:Ölkələrarası müharibələr
Kateqoriya:Osmanlı imperiyası
Kateqoriya:Rusiya tarixi