Çayda Çıraq (xalq rəqsi)

Çayda Çıraq — Elazığ bölgəsinə aid halay növündən olan xalq rəqsidir. Dünyada bu rəqs "Şam rəqsi" kimi də tanınır. Adətən sazsız, "nanay" adlı xalq mahnılarının müşayiəti ilə ifa olunur. İndiki Elazığ bölgəsinin toylarında kifayət qədər yayılmış rəqs növüdür.
 Necə rəqs edilir 
Rəqs özünəməxsus musiqinin müşaiyəti və xalq mahnıları ilə ifa olunur. Oyunun əvvəlində bu sözlər səslənir: "Şamlar şamdanlarda yansın, yeniyetmələr növbə alsın. Nağaralar çalınsın, Çayda Çıraq başlasın". Sözlər səsləndikdən sonra, rəqsi ifa edəcək komanda rəqs meydançasına daxil olur. Girişdən sonra dairə qurularaq, ifaya başlanılır. Dairə yarandıqdan sonra qızlar mərkəzə keçir və çömbəlirlər. Hər bir kişi rəqqas öz tərəfdaşının ətrafında bir dəfə dövrə vurur. Sonra dairə yenidən yaradılır və düz bir xətt meydana gələnə qədər dövrə vurulur. Düz xətt yaratdıqdan sonra 8 addım irəli atılır, sonra şamdanlar əyilərək yerə qoyulur. Şamdanlar yerə düzüldükdən sonra, çayda çıraq oyununa xas xalq mahnısı oxunulur. Xalq mahnısından sonra yenidən şamdanlar götürülür və rəqqaslar rəqs meydanını tərk edirlər.

 Geyim və aksesuarlar 
Çayda Çıraq oynayarkən istifadə edilən geyim ve aksesuarlar aşağıdakılardır:
 Qadınların geyim və aksesuarları 
 Baş örtüyü
 Köynək
 Üç ətək
 Şalvar
 Kəmər
 Çəkmə
 Kişilərin geyim və aksesuarları 
 Köynək
 Jilet
 Kəmərbənd
 Şalvar
 Yumurta daban ayaqqabı
 Həm qadın, həm də kişilərin istifadə etdiyi aksesuarlar 
 Şamdan
 Şam

 Çayda Çıraq türküsü 
Çayda Çıraq rəqsi Çayda Çıraq türküsü müşaiyəti ilə ifa olunur. Türkünün sözləri aşağıdakı kimidir:Çayda Çıra Yanıyor 3 - Alternatifim 

Çayda çıraq yanır 
Xanım nanay vay nanay 
Nanay gözəl nanay 
Nanay gülüm nanay

Ayda yılda yanıyor 
Hanım nanay vay nanay 
Nanay güzelim nanay 
Nanay gülüm nanay

Yavaş yeri sevdiyim 
Xanım nanay vay nanay 
Nanay gülüm nanay 
Nanay gözəlim nanay

Engeller uyanıyor 
Xanım nanay oy nanay 
Nanay gülüm nanay 
Nanay sevdiğim nanay

Qarşıda oturanlar 
Xanım nanay oy nanay 
Nanay gülüm nanay 
Nanay gülüm nanay

Az dərdim artıranlar 
Xanım nanay vay nanay 
Nanay sevdiyim nanay 
Nanay gözəlim nanay

Başıma ağıl qoyun 
Xanım nanay oy nanay 
Nanay gülüm nanay 
Nanay sevdiyim nanay

Sevdadan qurtulanlar 
Xanım nanay oy nanay 
Nanay gülüm nanay 
Nanay sevdiyim nanay

Bağ altına bağ altına 
Bağ altına bağ altına 
Dolandım sərvan altına 
Al məni yorğan altına

 Əfsanələr 
Çayda Çıra rəqsi və xalq mahnılarının yaranması ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər mövcuddur. Bunlardan bəziləri aşağıdakılardır:
 1-ci əfsanə 
Əfsanələrdən birində Elazığ yaxınlığında bir dərənin hər iki sahilində məskunlaşmış tayfalardan olan iki gəncin sevgisindən bəhs edir. Aşiqlər gecələr yandırdıqları məşəllərlə bir-birlərinə işarə edər,oğlan gənc qızın yandırdığı məşəllərə, qarşı sahilə tərəf üzüb, ona qovuşardu. Bir gecə gən oölanı çayın gur suları aparar. Qız sevgilisini çay boyu axtarıb, tapa bilməyəndə özünü suya atar. Çayda Çıra xalq mahnısı və rəqsi bu sevgini ifadə etmək üçün yaradılmışdır. Bu əfsanə 1982-ci ildə çəkilən ÜÇayda Çıra əfsanəsi" filminin mövzusu olub.
 2-ci əfsanə 
Digər əfsanə isə Elazığ yaxınlığındakı Harıngit (və ya Harınket) çayının sahilində keçirilmiş toy haqqındadır. Bir kəndin kəndxudası oğlunu başqa bir kəndin kəndxudasının qızı ilə evləndirir, xına gecəsində isə qəfildən ay tutulur. Qaranlıqda qalan qonaqlar bunu uğursuzluq kimi şərh edirlər. Bu vəziyyətdən üzülən oğlanın anası ərazidəki bütün şamları toplatdırır. Şamları boşqablara düzdürüb, yandırtdırıb, oynayan qızvə gəlinlərin əlinə verib, özü də onlara qoşulub. Qaranlıqda çayın sahilində yanan şamları görmək hər kəsi həyəcanlandırıb. Bu coşqu ilə xalq mahnıları oxunub, halay rəqsləri ifa olunub və əyləncə davam edib. Rəvayətə görə, Çayda Çıra belə yaranıb və bu günə qədər gəlib çatıb.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Xalq rəqsləri