Up Helly Aa

Ap Helli Aa həmçinin Aphellio ( — bayramdan əvvəlki gecə) — Şotlandiyanın Şetland adalarında yanvar-mart ayları ərzində müxtəlif icmalarda keçirilən od festivalı. Hər festivalda kostyum geyinmiş iştirakçılar (guizerlər) məşəlli yürüş edir və sonda Vikinqlərə aid qayıq maketini yandırırlar. Ən böyük festival Şetlandın paytaxtı Lervikdə keçirilir və burada minə yaxın iştirakçı olur. Digər kənd festivalları isə daha kiçik miqyasda təşkil edilir, çünki həmin bölgələrdə əhali sayı azdır.

 Mənşəyi 
Müasir Lervik festivalı, keçmişdə Yeni il və Milad bayramlarında keçirilən "tar barrelling" (qatran çəlləklərinin yandırılması) adətindən yaranıb. Gənc kişilər çəlləkləri şəhər boyunca xizəklə sürüyərək müxtəlif oyunlar qururdular. Şetland Muzeyinə görə, festivalın əsas yaranma səbəbi Napoleon müharibələrindən sonra Şetlanda qayıdan gənclərin darıxması olmuşdur. Səyahət zamanı xarici ölkələrdə gördükləri möhtəşəm tədbirlərdən ilhamlanaraq, öz festivallarını yaratmaq istəmişlər. İçki və təhlükəsizlik problemlərinə görə mərasim dəyişdirildi və Vikinqlərdən ilhamlanan yeni format aldı.

1874–1880-ci illərdə qatrandan istifadə qadağan edildikdən sonra məşəlli yürüşlərə icazə alındı.Callum G. Brown, Up-helly-aa: Custom, Culture, and Community in Shetland (Manchester: Manchester University Press, 1998), , pp. 126–139. İlk məşəlli yürüş 1876-cı ildə keçirildi. 1881-ci ildə Up Helly Aa günü ilk dəfə məşəl festivalı təşkil olundu. 1889-cu ildə isə ilk dəfə vikinqlərə məxsus qayıq (qalley) hazırlanaraq yandırıldı.

1894-cü ildə Şetland yazıçısı Holdedyn Bersess "The Viking Path" (Vikinqlərin yolu) adlı kitabını yazdı. Bu kitab festivalın vikinq mövzusunda təşkil olunmasına böyük təsir göstərdi. Bersess həmçinin festivalın rəsmi mahnısı olan "Up Helly Aa Song"un müəllifidir. XX əsrin əvvəlində "Jarl" adlı fəxri rol festivalın tərkibinə daxil edilmişdir.

Əslində, bu festivalın qədim köklərə malik olduğu iddia edilsə də, o, Viktoriya dövrünün islahatçı hərəkatlarının məhsuludur. Lervikdəki Up Helly Aa festivali 1870-ci illərdə "Total Abstinence Society" (Tam Ayıqlıq Cəmiyyəti) tərəfindən təsis edilib. Məqsəd gəncləri içki içmək əvəzinə faydalı məşğuliyyətlərə yönəltmək olub. Festivalın adı "Upholiday" sözündən gəlir, bu isə Şotlandiyanın aşağı torpaqlarında "On İkinci Gün" () mənasını verir və XIX əsrdə Şetland adalarına gətirilmişdir.Ronald Hutton, The Stations of the Sun: A History of the Ritual Year in Britain (Oxford: Oxford University Press, 2001), p. 43 ff.

 Müasir tədbir 
Festivalın əsas iştirakçısı "Jarl" adlandırılan əsas guizerdir. Jarl olmaq üçün bir şəxs 15 il festival komitəsində iştirak etməlidir. Hər il yalnız bir nəfər bu komitəyə seçilir. Yürüşün zirvə nöqtəsi məşəllərin Vikinqlərə məxsus uzun gəmi (qalley) maketinə atılmasıdır.

Bu tədbir Şetlandın müxtəlif bölgələrində keçirilir və hal-hazırda 11 yerdə qeyd olunur: Skallaouey, Lervik, Nestinq və Qerlsta, Uyesund, Nortmavin, Bressey, Kallivo, Norvik, Vaas, Cənubi Meynlend və Deltinq. Yürüşdən sonra iştirakçılar yerli zallara (məktəblər, idman obyektləri və otellər) gedərək özəl məclislərdə iştirak edirlər. Hər bir dəstə burada öz çıxışını nümayiş etdirir. Bu çıxışlar populyar televiziya şoularına və ya filmlərə parodiya, yerli hadisələrlə bağlı səhnəciklər, mahnı və ya rəqs ola bilər.

Festivalın bəzi xüsusiyyətləri zamanla dəyişdirilib. 2020-ci ildən etibarən Şetlanddakı festivallarda "blackface" (qara üz) istifadəsi qadağan olunub. Ənənəvi olaraq, Lervikdəki əsas festivalda yalnız kişilər iştirak edirdi (baxmayaraq ki, 1901-ci ildə bəzi qadınlar kişilərin geyimində yürüşə qoşulmuşdular). Bəzi kiçik kənd festivallarında artıq qadınlar da iştirak edir və 2015-ci ildə Cənubi Meynlend Up Helly Aa festivalı ilk qadın jarlını təyin etmişdir. 2023-cü ildən etibarən Lervik festivalında qadınların dəstələrdə iştirakına qoyulan məhdudiyyətlər tamamilə aradan qaldırılıb.

 Mənası 
Con Ceymisonun 1818-ci ildə yazdığı "Şotland dilinin etimoloji lüğətinə" görə, up sözü "bir şeyin sona çatması" mənasında işlədilir və Farer və İsland dillərində hələ də istifadə edilən köhnə Norveç sözü "uppi" ilə əlaqəlidir.."Helly" sözü müqəddəs gün və ya bayram anlamını verir və qədim Norveç dilində "helgr" (datif və akuzativ halında "helgi") formasından gəlir., 10 vols., as reproduced in . Şotland Milli Lüğətinə əsasən, "helly" bir neçə bayram günlərini, xüsusilə 25 dekabrdan 5 yanvara qədər olan Milad bayramı dövrünü ifadə edir. "Aa" isə "all" (hamısı) sözünün şotland dialektində qısaldılmış formasıdır."uphalie-", Scottish National Dictionary, reproduced in the Dictionary of the Scots Language.

 Qalereya 

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 Up Helly Aa — official website for Lerwick festival

Kateqoriya:Festivallar