Genetik diskriminasiya

Genetik diskriminasiya () — insanlara genetik məlumatlarına əsasən ayrı-seçkilik göstərilməsini ifadə edir. Bu, adətən bir şəxsin genetik testi nəticəsində müəyyən xəstəliklərə və ya sağlamlıq risklərinə meylli olduğunu öyrənəndə baş verir. Belə yanaşma xüsusilə işə qəbul, sığorta təminatı və tibbi xidmət sahələrində özünü göstərə bilər. Məsələn, bir sığorta şirkəti genetik olaraq müəyyən xəstəliklərə meylli olan şəxsin sağlamlıq sığortası haqqını artırmaq və ya ona sığorta xidməti göstərməkdən imtina etmək qərarına gələ bilər.

Genetik diskriminasiya, həmçinin sosial və psixoloji təsirlərə malikdir. İnsanlar genetik testlərin nəticələrinə görə kənarlaşdırılmaq və ya stiqmatizasiyaya məruz qalmaq qorxusu ilə bu testlərdən çəkinə bilərlər. Bu, genetik araşdırmalar və tibbi müalicələr sahəsində irəliləyişlərin tətbiqini ləngidə bilər. Eyni zamanda, genetik diskriminasiya cəmiyyətlərdə sosial ədalət prinsiplərinə zidd olan bir mühit yaradır və fərdlərin hüquq və azadlıqlarına təhdid yaradır.

Bu problemin aradan qaldırılması üçün qanunvericilik və maarifləndirmə tədbirləri böyük əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, ABŞ-da qəbul edilmiş Genetic Information Nondiscrimination Act (GINA) işəgötürənlərin və sığorta şirkətlərinin insanları genetik məlumatlarına görə ayrı-seçkiliyə məruz qoymasını qadağan edir. Digər ölkələrdə də genetik məlumatların məxfiliyini qoruyan və genetik diskriminasiyanın qarşısını alan hüquqi mexanizmlər tətbiq edilməlidir. Beləliklə, genetik məlumatların düzgün istifadəsi təmin edilərək, həm fərdi hüquqlar qorunur, həm də genetik elmlərin inkişafına dəstək verilir.

 Tarixi 
Genetik diskriminasiyanın tarixi genetik elmin inkişafı ilə sıx bağlıdır. Bu anlayışın kökləri XX əsrin əvvəllərində ortaya çıxan eyugenika (genlərin yaxşılaşdırılması) hərəkatına dayanır. Eyugenika, insanların genetik xüsusiyyətlərini "yaxşılaşdırmaq" məqsədilə müəyyən qrupları məcburi sterilizasiya və ya ayrım siyasətinə məruz qoyurdu. Məsələn, ABŞ-da 1907-ci ildən etibarən bəzi ştatlarda irsi xəstəliklərə və ya əqli məhdudiyyətlərə malik şəxslərə məcburi sterilizasiya tətbiq edilirdi. Bu yanaşma, insanların genetik xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq onlara qarşı açıq diskriminasiya forması idi.

XX əsrin ortalarında genetik elmlərin irəliləməsi və genetik testlərin yaranması ilə diskriminasiyanın yeni formaları ortaya çıxdı. 1950-60-cı illərdə tibb sahəsində genetik xəstəliklərin öyrənilməsi artdıqca, bəzi insanlar iş yerlərində və ya sığorta təminatında genetik məlumatlarına görə ayrı-seçkiliklə üzləşirdilər. Məsələn, ABŞ-da oraq hüceyrə anemiyası ilə bağlı genetik məlumatlar afroamerikalılara qarşı diskriminasiya üçün istifadə edilirdi. Bu dövrdə genetik məlumatların qorunmasına dair qanunlar və etik qaydalar demək olar ki, mövcud deyildi.

Genetik diskriminasiyaya qarşı hüquqi mübarizə isə XX əsrin sonlarına doğru genişlənməyə başladı. 1990-cı illərdə insan genomunun xəritələndirilməsi layihəsi genetik məlumatların dəyərini və risklərini daha çox gündəmə gətirdi. Bugünkü dünyada genetik diskriminasiya hüquq, tibb və etik müstəvilərdə geniş şəkildə müzakirə olunmaqda davam edir və cəmiyyətlərin bu mövzuda maarifləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 National Human Genome Research Institute on Genetic Discrimination

 Respond Genetic Discrimination

Kateqoriya:Ayrı-seçkilik
Kateqoriya:İnsan genetikası
Kateqoriya:Tibbi etika
Kateqoriya:Elmi fantastika mövzuları