Statistik diskriminasiya (iqtisadiyyat)

Statistik diskriminasiya () — iqtisadiyyat və sosial elmlərdə fərdlərə və ya qruplara qarşı əvvəlki məlumat və ya statistik göstəricilər əsasında fərqli yanaşma tətbiq edilməsi anlamına gəlir. Bu yanaşma, fərdlərin real xüsusiyyətlərinə deyil, aid olduqları qrup haqqında əvvəlki təxminlərə əsaslanır. Statistik diskriminasiyanın tarixi XX əsrin ortalarına təsadüf edir və xüsusilə əmək bazarında işə qəbul proseslərində özünü göstərmişdir.

Statistik diskriminasiyanın nəzəri əsasları 1970-ci illərdə iqtisadçılar Kennet Errou və Edmund Felps tərəfindən işlənib hazırlanmışdır. Onların fikrincə, işəgötürənlər namizədlərin fərdi keyfiyyətləri haqqında məhdud məlumata sahib olduqları hallarda, statistik təxminlərdən istifadə edərək qərar qəbul edirlər.Fang, Hanming and Andrea Moro, 2011, "Theories of Statistical Discrimination and Affirmative Action: A Survey," in Jess Benhabib, Matthew Jackson and Alberto Bisin, eds: Handbook of Social Economics, Vol. 1A, Chapter 5, The Netherlands: North Holland, 2011, pp. 133-200. Available as NBER Working Papers 15860 , National Bureau of Economic Research, Inc. Məsələn, bir işəgötürən müəyyən bir qrupun üzvlərinin orta məhsuldarlığı haqqında statistik məlumatlara əsaslanaraq, həmin qrupun bütün üzvləri haqqında mənfi təxminlər irəli sürə bilər. Bu yanaşma qrup üzvlərinin fərdi bacarıqlarını və potensialını nəzərə almır, onları ümumi təxminlər əsasında qiymətləndirir. Bunun nəticəsində, yüksək bacarıqlı fərdlər belə diskriminasiyaya məruz qala bilər. Statistik diskriminasiya xüsusilə gender, irq və ya etnik mənsubiyyət sahələrində tez-tez müşahidə olunur. Bu növ diskriminasiya həmçinin sosial ədalətsizlik və qeyri-bərabər imkanların yaranmasına səbəb olur.

Statistik diskriminasiyanın sosial təsirləri müxtəlif formalarda özünü göstərir. Fərdlər üçün bu, imkanların məhdudlaşdırılması və şəxsi inkişafın qarşısının alınması ilə nəticələnir. Cəmiyyət səviyyəsində isə istedad və resursların effektiv istifadəsinin qarşısını alaraq iqtisadi və sosial itkilərə gətirib çıxarır.Wainer & Brown 2006, "Three Statistical Paradoxes in the Interpretation of Group Differences: Illustrated with Medical School Admission and Licensing Data" Statistik diskriminasiyanı azaltmaq üçün təhsil, hüquq və siyasət sahələrində daha geniş məlumatlılıq və bərabərlik təşəbbüsləri həyata keçirilməlidir. Həm fərdi, həm də qrup səviyyəsində daha ədalətli yanaşmanın tətbiqi struktur dəyişikliklər tələb edir.

 Yaranması 
Statistik diskriminasiyanın yaranması əsasən fərdlərin real xüsusiyyətləri barədə dəqiq məlumatın çatışmazlığı ilə bağlıdır. Bu vəziyyətdə qərar qəbul edənlər (məsələn, işəgötürənlər, kreditorlar və ya sosial xidmətlər nümayəndələri) müəyyən qruplar haqqında mövcud statistik göstəricilər və stereotiplər əsasında nəticələr çıxarırlar. Belə yanaşma bir tərəfdən qərarların tez qəbul olunmasına kömək etsə də, digər tərəfdən ədalətsizliyə səbəb olur. Məsələn, bir işəgötürən müəyyən bir qrupun orta məhsuldarlığının aşağı olduğunu düşünərək, həmin qrupa aid olan namizədləri işə qəbul etməyə üstünlük verməyə bilər. Halbuki, fərdi səviyyədə namizədin bacarıqları qrupun ümumi göstəricilərindən çox fərqli ola bilər.

Statistik diskriminasiya əmək bazarında, təhsil sahəsində, maliyyə xidmətlərində və hətta hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətində özünü göstərə bilər. Məsələn, kredit təşkilatları borc verərkən müəyyən sosial və ya etnik qruplara yüksək risk tətbiq edərək onların maliyyə imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Bu cür diskriminasiya stereotiplərin dərinləşməsinə və sosial təcridin artmasına səbəb olur. Statistik diskriminasiyanın yaranmasının digər səbəbi isə sistemlərdə məlumatın çatışmazlığı və ya qərar qəbul edənlərin qərəzli yanaşmasıdır. Bu problemə qarşı mübarizə aparmaq üçün fərdlərə bərabər imkanların yaradılması və statistik məlumatlardan sui-istifadənin qarşısının alınması vacibdir.

 Həmçinin bax 
 Əmək diskriminasiyası

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 

 Arrow, K. J. (1973), "The Theory of Discrimination", in O. Ashenfelter and A. Rees (eds.), Discrimination in Labor Markets, Princeton, NJ: Princeton University Press. 
 Coate, Steven and Glenn Loury, 1993, Will affirmative-action policies eliminate negative stereotypes?, The American Economic Review, 1220–1240. 
  Glenn Loury , The Anatomy of Racial Inequality, Princeton University Press. Informally illustrates the theory in the context of  United States' racial differences. 


Kateqoriya:Ayrı-seçkilik
Kateqoriya:Növünə görə qərəz və ayrı-seçkilik