Kənd təsərrüfatının dəyər zənciri

Kənd təsərrüfatının dəyər zənciri () — məhsulun istehsalından son istehlakçıya  çatdırılmasına qədər olan bütün prosesləri və mərhələləri əhatə edən bir sistemdir. Bu zəncir fərqli iştirakçıları və fəaliyyətləri özündə birləşdirir, məqsəd isə məhsulun dəyərini artıraraq həm fermerlər, həm də istehlakçılar üçün maksimum fayda təmin etməkdir.

Dəyər zənciri, kənd təsərrüfatının hər mərhələsində əlavə dəyər yaratmağı hədəfləyən strateji bir yanaşmadır və həm yerli, həm də beynəlxalq bazarların tələblərinə cavab verir.

 Arxa fon 
"Kənd təsərrüfatının dəyər zənciri" () termini daha geniş "dəyər zənciri" () konsepsiyasından yaranmışdır. Bu anlayışın tarixi əsasən 1980-ci illərə gedib çıxır və iqtisadçı Maykl Porter () tərəfindən təqdim edilən "Dəyər Zənciri Modeli" ilə bağlıdır."Kənd təsərrüfatının dəyər zənciri" termini müasir kənd təsərrüfatında istehsaldan istehlakçıya qədər olan bütün mərhələləri sistemli şəkildə əhatə edən bir yanaşma kimi ortaya çıxdı. Onun tarixi 1980-ci illərdə yaranan dəyər zənciri modelinə əsaslansa da, kənd təsərrüfatında tətbiqi əsasən 1990-cı illərdə geniş yayılmağa başladı və 2000-ci illərdə beynəlxalq layihələrdə mühüm bir alət kimi formalaşdı.

Maykl Porter 1985-ci ildə yazdığı "Competitive Advantage" (Rəqabət Üstünlüyü) adlı kitabında "dəyər zənciri" anlayışını irəli sürdü. Onun fikrinə görə, hər bir təşkilat və ya sənaye müəyyən dəyər yaradan fəaliyyətlərdən ibarət bir zəncirdir. Bu fəaliyyətlər məhsul və ya xidmətin istehsalından onun müştəriyə çatdırılmasına qədər uzanır. Porter bu modeli daha çox sənaye və istehsalat sahələrinə tətbiq etsə də, kənd təsərrüfatı kimi sektorlar da zamanla bu yanaşmadan faydalanmağa başladılar.European Parliament, Global cotton value chain: European Parliament resolution of 14 March 2013 on sustainability in the global cotton value chain (2012/2841(RSP)) , accessed 24 April 2021

 Kənd təsərrüfatına tətbiqi 
1990-cı illərdən etibarən beynəlxalq təşkilatlar, iqtisadçılar və inkişaf layihələri dəyər zənciri yanaşmasını kənd təsərrüfatı sektoruna tətbiq etməyə başladılar. Xüsusilə aşağıdakı məqsədlərə xidmət edirdi:

 Kiçik fermerlərin bazara inteqrasiyasını yaxşılaşdırmaq.
 İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə kənd təsərrüfatını iqtisadiyyatın mühüm tərkib hissəsinə çevirmək.
 Qida təhlükəsizliyi və yoxsulluğun azaldılması problemlərini həll etmək.

 Terminin inkişafında rol oynayan təşkilatlar 
 Dünya Bankı (): 2000-ci illərdən etibarən kənd təsərrüfatı dəyər zəncirini inkişaf layihələrində tez-tez istifadə etdi.
 BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO): Bu yanaşmanı kiçik fermerlər üçün təlimatlar hazırlayarkən geniş şəkildə tətbiq etdi.
 Beynəlxalq Ticarət Mərkəzi (): Xüsusilə ixrac potensialı olan kənd təsərrüfatı məhsullarında dəyər zənciri analizlərini irəli sürdü.

 Mərhələləri 
 İstehsal: Toxumların seçilməsi, əkin, gübrələmə, suvarma, pestisidlərin tətbiqi və məhsulun yetişdirilməsi kimi fəaliyyətlər daxildir.
 Yığım və ilkin emal: Məhsulun yığılması, çeşidlənməsi, saxlanılması və ilkin emal prosesləri (məsələn, təmizləmə və qurudulma).
 Emal: Məhsulun qida və ya digər məhsullara çevrilməsi (məsələn, taxıldan un hazırlanması).
 Nəqliyyat və logistika: Məhsulun bazarlara və ya emal müəssisələrinə çatdırılması.
 Marketinq və satış: Məhsulun yerli və beynəlxalq bazarlarda satışı.
 Paylama və istehlak: Məhsulun pərakəndə satış nöqtələrində və ya son istehlakçılara çatdırılması.Prowse, M. and J. Moyer-Lee (2014) ‘A Comparative Value Chain Analysis of Smallholder Burley Tobacco Production in Malawi, 2003/4 and 2009/10’ Journal of Agrarian Change 14:3 https://lucris.lub.lu.se/ws/files/2140085/5218863.pdf 

 Əhəmiyyəti 
Resursların düzgün bölüşdürülməsi və itkilərin minimuma endirilməsi. İstehlakçı tələblərinə uyğun məhsul təqdim etmək. Fermerlər və digər iştirakçılar üçün əlavə dəyərin yaradılması. Ekoloji cəhətdən dayanıqlı kənd təsərrüfatı təcrübələrinin tətbiqi.

 Dəyər zəncirinin iştirakçıları 
 Fermerlər və istehsalçılar
 Emal müəssisələri
 Nəqliyyat və logistika şirkətləri
 Ticarət vasitəçiləri
 Hökumət və qeyri-hökumət təşkilatları
 Son istehlakçılar

 Əsas hadisələr 
 2000-ci illərin əvvəllərində dəyər zənciri yanaşması, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə kənd təsərrüfatının müasirləşdirilməsi üçün əsas strategiya oldu.
 2008-ci il Qlobal Qida Böhranı — bu dövrdə dəyər zənciri yanaşması ərzaq sistemlərinin təkmilləşdirilməsi üçün daha da aktuallaşdı.
 Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri (2015) — kənd təsərrüfatı dəyər zəncirinin inkişafı yoxsulluğun azaldılması və qida təhlükəsizliyinin təmin edilməsində önəmli bir vasitə kimi qəbul edildi.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
  Contract farming resource centre: FAO
  Fin4Ag Agricultural Value Chain Conference, Nairobi, July 2014
  Rural Finance Learning Center

Kateqoriya:Təchizat zəncirinin idarə edilməsi
Kateqoriya:Kənd təsərrüfatı