Melaneziya mifologiyası

Melaneziya mifologiyası — Melaneziya arxipelaqlarının və adalarının, eləcə də Yeni Qvineyanın müəyyən bölgələrinin sakinləri olan melaneziyalıların mifoloji ideyaları kompleksi. Melaneziyalılar arasında mifoloji fikirlərin və mifoloji folklorun xarakteri və inkişaf səviyyəsini əhəmiyyətli etnik və dil parçalanması və müxtəlif bölgələrdə müxtəlif inkişaf mərhələlərini yaşayan kommunal-klan sisteminin qorunub saxlanması (avropalılar gəlməmişdən əvvəl) kimi amillər müəyyən edir. Melaneziyalıların qonşu etnik qruplarla, ilk növbədə, papualılarla və Polineziya adalarının sakinləri ilə təmasları da onların inanclarında iz buraxmışdır.

İnanclarda torpaq kult və ayinlərlə kifayət qədər zəif əlaqəni ortaya qoyan və bir tərəfdən nağıllara çevrilməyə, digər tərəfdən isə qəhrəmanlıq motivlərini inkişaf etdirməyə müəyyən meyli olan dünyanın yaradılması haqqında miflər mühüm yer tutur. Demiurqların güclü tək canlılar olduğu miflərin ən arxaik versiyaları - ilan ruhları (yaxud ilana çevrilə bilən antropomorfik ruhlar): Laqulaqhu (Quantuna), Aqunua (San Kristobal), Ndenqey (Fici), Vonayo (Russell adaları), Kvat və Kaxausibvere (Solomon adaları), xtonik məxluq Vindone (Yeni Kaledoniya) — od, şirin su əldə edilməsi və ölümün görüntüsü ilə əlaqəli olan yaşlı qadın bütüdür. Aqunua nəhəng ilanda təcəssüm olunmuş baş ruhdur (fiqona). Qadın kimi görünən əksər yerli Fiqonalardan fərqli olaraq o, kişi kimi görünür. Mifologiyaya görə Aqunua dənizi, yeri, heyvanları, ildırım və şimşəyi, yağışı yaradıb. Ritual və mərasimlər, o cümlədən ilk meyvələrin ona qurban verilməsi və mistik təbiət mahnıları onunla əlaqələndirilir.

 Mifik qəhrəmanlar 
Bununla belə, üstünlük təşkil edən inanclar mədəni qəhrəmanlar, əkiz qardaşlar və ya bir sıra qardaşlar haqqında miflərdir (on iki və ya beş; sonuncular qismən əlin beş barmağı ilə müəyyən edilir):Oxford Reference

 Quantuna - To Laqulaqunun oğulları, To Kabinana və To Karvuvu (və ya To Purqa);
 Yeni Hebridlərdə - Taqara qardaşları ilə və ya Ambat (Kambat) dörd qardaşla;
 Solomon adalarında - Varoxunuka və qardaşlar;
 Banks adalarında Quatın başçılıq etdiyi on iki qardaş var.
250px|thumb|left|Ambrim adasındakı müqəddəs meşənin totem dirəyi
Qardaşlar bütün maddələrin (materiyanın), təbiət hadisələrinin, heyvan və bitki həyatının və məskunlaşan adaların "ilk yaradıcılar" kimi çıxış edirlər. Onların da çox vaxt insanların (taxtadan insan fiqurlarını oyma, torpaqdan qəlibləmə, kokosdan yaradır, qumda təsvirlərini çəkmək və s.), eləcə də cəmiyyətin bütün elementlərinin yaradılışında əməyinin olduğunu hesab edirlər. Qardaşlar müxtəlif sferalarda “ilk” hərəkətləri ilə ovçuluq, balıqçılıq, torpaq becərmə sahələrini kəşf edir, ilk əmək alətlərinin, evlərin, qayıqların, musiqi alətlərinin, habelə ilk əmək bacarıqlarının və ictimai əsasların (ikili ekzoqamiya və s.) yaradıcısına çevrilirlər. Belə bir nöqteyi-nəzər var ki, ona görə, iki qardaş-yaradıcı anlayışı öz mənşəyini qəbilə kollektivinin ikili təşkilatının mifoloji yenidən nəzərdən keçirilməsinə borcludur. Qardaşların "ilk" hərəkətləri həyatın və insan davranışının, ritual praktikasının, o cümlədən müharibə, adamyeyənlik, düşmənçilik, oğurluq və s. yaratmasıdır. Bir qayda olaraq, demiurq qardaşlar bir-birlərinə kifayət qədər davamlı şəkildə qarşı çıxırlar: həmişə olduğu kimi, birinci (böyük) qardaşa müdriklik, ixtiraçılıq, ləyaqət hissi verilir, normal həyatı təmin edən mədəni sərvətləri məhz o yaradır, ikinci (kiçik) qardaş isə məkrli, vicdansız və axmaq olanı özü yaradıb, zərərli şeylər yaradır. Ölümün mənşəyi haqqında miflər həmişə mədəni qəhrəmanların hərəkətləri ilə bağlı olmasa da, xüsusilə diqqəti cəlb edir. Bu miflərə görə, insanlar əvvəlcə ilan kimi dərisini tökərək ölmürdülər, lakin sonradan kiminsə müdaxiləsi ilə bu qabiliyyətini itirərək ölümlü olurlar.

Qardaşlar “mədəni” mövzularla qismən bağlı olan qəhrəmanlıq-mifoloji nağıllarda da personajlar kimi çıxış edirlər. Qəhrəmanlıq-mədəni süjetin tipik nümunəsi Ambatın nəhəng molyusku öldürməsi, ölümündən sonra onu adaya çevirməsi və bu adanı normal həyat üçün uyğunlaşdırması hekayəsidir. Digər qəhrəmanlıq hekayələrində müxtəlif adaların sakinləri arasında toqquşmalar, tayfalararası çəkişmələrə əsaslanan münaqişələr, qan davaları, qadınlar uğrunda mübarizə, qiymətli əşyalar (məsələn, mirvari qabıqlarından hazırlanmış kəmər uğrunda döyüş) təsvir edilir. Qardaşlar arasında çəkişmə mövzusu mifologiyada xüsusilə xarakterikdir. Brlə ki, bir çox nağıllarda bir qardaş, əsl qəhrəman (burada o, daha kiçik ola bilər) və onun imkanlarına və uğurlarına həsəd aparan, onu məhv etməyə çalışan, lakin uğursuzluğa düçar olan digər qardaşlar arasında silsilə toqquşmalardan bəhs edilir (Varohunuqamvanehaora və rəqiblərinin nağılı).

 Animizm 
250px|thumb|right|Mərasim dirəyinin üstü. Solomon adaları
Melaneziyalılar arasında animistik fikirlər çox inkişaf etmişdir. Təbiət ruhları ən çox mifik “ağalar”, antropomorfik xüsusiyyətlərə malik, çox vaxt müxtəlif çevrilmələrə (heyvanlara, balıqlara, bitkilərə) qadir olan canlılardır. Quantonglar arasında ruhlar (kaya) insan başlı nəhəng ilanlar kimi təsvir olunurdu. Onların qayalıqlarda və ya çuxurlarda, ağac çuxurlarında yaşadıqlarına inanılırdı. Kai təbii qüvvələrin dağıdıcı fəaliyyəti ilə əlaqələndirilirdi. Buna baxmayaraq, onlar haqqında fikirlər əcdad kultu ilə funksional əlaqələri ortaya qoyur. Belə ki, ruhların yaşadığı yerlər əcdadların müqəddəs yerləri ilə əlaqələndirilir və onlara pərəstiş etmək illik məhsuldarlıq rituallarına daxil idi. San-Kristobal adasında fiqona (higona) - su hövzələrində, qayaların arasında və ya böyük ağaclarda yaşayan və ilan şəklində təcəssüm edə bilən görünməz ruhlar haqqında geniş yayılmış inanclar da mövcuddur. Fiqona ilə yanaşı, adar (ataru) məlumdur - dənizin, ağacların və sahillərin ruhları (eyni ad ölülərin ruhları sinfini təyin etmək üçün istifadə olunurdu) insanlara zərər verir, həm də onlara yuxuda rəqs sənətini çatdırır. Əhali Fiqona və Adara hərbi kampaniyadan əvvəl dəstək üçün müraciət edirdilər.

Melanesiyalıların mifologiyasında iblis varlıqlar haqqında fikirlərə də yer verilib:

 adətən insanları boğan yarı insan, yarı balıq canlıları;
 qayalardan keçmək qabiliyyətinə malik olan, bir gözü alnında olan kiçik burunsuz kişilər;
 Meşə vəhşiləri cadu ustasıdır.

Melaneziyanın bir çox yerində təbiətin ruhları və ölənlərin ruhları eyni adla adlandırılsa da, onlar arasında müəyyən bağlılıqlar müşahidə olunsa da, ölüm, ölülərin ruhları, ölülər diyarı, eləcə də onlarla bağlı folklor haqqında fundamental fikirlər müstəqil bir ərazini təmsil edir. Ölülərin ruhlarının adətən adada, yeraltı və ya su altında yerləşən “öz” torpağına getməsi, ruhların yolu, ölülər diyarına keçmə vasitələri, onun quruluşu və oradakı “həyat” yolu haqqında tipik fikirlər var idi. Lau adasının (Fici) sakinlərinin inancına görə, ruhlar diyarına gedən yolda ölülər hündür qayanın üstünə düşür, oradan dalğa və ya qayıq çağırır, ya da laquna söykənmiş bir ağac vasitəsilə oraya çatırlar. Eyni zamanda, ölülərin ruhları uzun müddət (və ya hətta daim) evin yaxınlığında və ya evdə qalır. Mərhumun ruhunun yeni doğulmuş körpəyə daxil ola biləcəyinə, daşa, heyvana, quşa və ya balığa çevrilə biləcəyinə inanılırdı. Ağalarının düşmənlərini öldürmək üçün göndərdikləri köpək balıqları, şəxsi qoruyucuları, insanları ovlayan ruhlar, qadınlara hücumlar haqqında hekayələr var. Bir kişi və öldürdüyü qadınların atası tərəfindən əsir düşən Adar, öldürdüyü insanların (San Kristobal adası) diriltilməsi üçün sehrli bir vasitə verməyə məcbur olur.

 Mana 
250px|thumb|Vanuatudakı Lelepa adasındakı mağaradan qayaüstü rəsmlər
Melaneziyalıların mifoloji fikirləri əsasən insanlarda, heyvanlarda və əşyalarda xüsusi həyat qüvvəsinin mövcudluğunu nəzərdə tutan mana konsepsiyası ilə müəyyən edilirdi. Əcdadların belə bir gücə sahib olduğuna inanılırdı və əcdadlarla ünsiyyətin sehrli təcrübəsi bu fikrə əsaslanırdı.

 Totemizm 
250px|thumb|Felza mağarasından qayaüstü rəsmlər (Lelepa adası)
Bəzi hallarda əcdadlar haqqında təsəvvürlərdə həm mifologiyanın özündə, həm də həyatda, qəbilə quruluşunda və şəcərədə mövcud olan totemizmin aydın izləri qalır. Lau adalarında (Fici) ayrı-ayrı qəbilə qrupları öz mənşəyinin totemik əcdadlardan - "Vu" ağacından (əcdad), mifik toyuqdan və ya ağ itdən, digər heyvan və bitkilərdən əmələ gəldiyinə inanırdılar. Eyni zamanda, bu cür "əcdadlar" balıq, quş və ya ağac kimi reinkarnasiya olunurdu və bu formada "öz" qruplarının üzvlərinə birbaşa təsir göstərir, onlara kömək edir və ya zərər verirdi. Qəbilələrin yaradıcıları mifik (totemik) əcdadların bilavasitə törəmələri hesab olunurdular. Lau adalarında bir qrup fratriyanın üzvləri öz mənşəyini (9-12 nəsillər boyu) Vite-Lvu adasından böyük döyüşçü Ndaunisai tərəfindən gətirilən köçkünlərə aid edirdilər. Eyni zamanda, ortaq bir əcdad (həmçinin Ndaunisai-nin əcdadı) inamı qorunub saxlanılırdı. Bu əcdad Vita-Lvuda yaşayan nəhəng ilan Ndengei idi. Qəbilə qurucularının manaya sahib olan böyük döyüşçülər olduğuna inanılırdı və buna görə də kömək üçün onların ruhlarına müraciət edilirdi.

Fici inancları, insanın əcdadı - "ruh" ideyasının bitki, heyvan və ya quş əcdadı ideyası ilə əvəz edildiyini göstərir (Mberavalakini ailənin himayədarı kimi əvəz edən, timsalında insan heç bir şey olmayan Tapasonun mifi).

 Epik abidələr 
250px|thumb|right|Ayin (ritual) ağac üzərində oyma. Vanuatu
Qəhrəmanlıq nəğməsi dastanlarının ilkin formaları əcdadlar – böyük döyüşçülər haqqında mifoloji təsəvvürlər kompleksi ilə bağlıdır. Məsələn, tarixi prinsiplərin mifoloji prinsiplərlə qaynaşması və qəbilə tarixi motivlərinin mifoloji sosial təşkilat anlayışlarına tabe olması ilə xarakterizə olunan ficilərin (Vanua Levu adaları) qəhrəmanlıq dastanı bu qəbildəndir. Epik dövrlər böyük liderlərin və mifik əcdadların fəaliyyət dövrü kimi meydana çıxır. Hadisələrin özləri sonuncuların adından, yadda qalanları haqqında hekayələr kimi danışılır. Məkan təsvirləri kosmoqonik miflərin izlərini əks etdirir. Qəhrəman qəbilə başçıları əcdadlarından alınan sehrli vasitələrə sahibdirlər. Onlara antropomorfik fövqəltəbii varlıqlar qarşı çıxır. Bunun fonunda son nəticədə real əsasa malik olan qəbilə tarixi mifolojiləşmiş formalarda meydana gəlir.

 Əfsanəvi varlıqların siyahısı 
 Ulupoka, Fici və Polineziyadan olan ilahi şəxsiyyət;
 Papua Yeni Qvineyadakı Huli xalqının ay tanrısı Hana;
 Ni, Papua Yeni Qvineyada Huli xalqının günəş ilahəsi;
 Kahausibvare, Solomon adalarının Mono-Alu xalqının yaradıcı ilahəsi;Codrington (1881).
 Varohunugamvanehaora, Makiranın (Solomon adaları) mədəni qəhrəmanıFox & Drew (1915).
 Adaro, Makiranın su ruhu (Solomon adaları)Knappert (1992).
 Kakamora, Makira və Quadalcanal (Solomon adaları) ənənəsində elfə bənzər canlıların mifik populyasiyası
 Tamate, Vanuatunun şimalındakı əcdadların ruhları:Codrington (1891).Vienne (1984).François (2013).
 Qat, Banks adalarının mədəni qəhrəmanı (Şimali Vanuatu):
 Taqaro, Şimali Vanuatunun mədəni qəhrəmanı, adı Polineziya tanrısı Tangaroa ilə bağlıdır.
 Lisepsep, Vanuatu, xüsusilə Malekula folklorunda mifik varlıqdır.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 







 .

 Xarici keçidlər 
 Melanesian culture. Encyclopædia Britannica. 2006. 

Kateqoriya:Mifologiya
Kateqoriya:Folklor
Kateqoriya:Melaneziya mifologiyası