Navaxo milləti

Navaxo milləti — ABŞ-da Navaxo xalqının yerləşdiyi bir Hindistan rezervasiyası. Bu ərazi Arizona ştatının şimal-şərqini, Nyu Meksiko ştatının şimal-qərbini və Yuta ştatının cənub-şərqini əhatə edir. Navaxo hökumətinin qərargahı Arizona ştatının pəncərə qayası mənasına gələn Uindou Rok şəhərində yerləşir.
Təxminən 17,544,500 akr (71,000 km²; 27,413 kvadrat mil) sahəsi ilə Navaxo milləti, ABŞ-da ən böyük Hindistan rezervasiyasıdır və sahəsi on ABŞ ştatından daha böyükdür.
2010-cu ildə rezervasiyada 332,129 Navaxo qəbilə üzvündən 173,667-si yaşayırdı. Geridə qalan 158,462 qəbilə üzvü isə şəhər yerlərində (26%), sərhəd qəsəbələrində (10%) və ABŞ-ın digər yerlərində (17%) yaşayırdı. 2020-ci ildə qəbilə üzvlərinin sayı 399,494-ə çataraq, qeydiyyata alınmış ən böyük qəbilə qrupu kimi Çeroki millətini geridə qoydu.

Terminologiya
15 aprel 1969-cu ildə qəbilə rəsmi adını "Navaxo milləti" olaraq dəyişdirdi və bu ad onların möhüründə əks olunur.David E. Wilkins|Wilkins, David Eugene. The Navajo Political Experience. Diné College Press. Tsaile/Tséhílį́: 1999. p. 3 Navaxo dilində "Dine" "xalq" deməkdir və bu termin bir çox dillərdə endonim kimi istifadə olunur. Navaxo əhalisi arasında hər iki termin işlədilir. 2017-ci ildə Navaxo Millət Şurası adı "Dine Milləti" olaraq dəyişdirmək barədə qanun layihəsini Navaxo və qeyri-Navaxo vətəndaşları arasında çaşqınlıq və narahatlıq yarada biləcəyi düşüncəsiylə rədd etdi.

Tarixi
Navaxo xalqının idarəetmə ənənəsi onların qəbilələrinə və şifahi tarixlərinə əsaslanır. Navaxo qəbilə sistemi onların cəmiyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Bu sistem, Navaxo xalqının "gözəllik içində yürümək" adlandırdığı incə mədəniyyət qaydalarına qədər uzanan davranış qaydalarına malikdir.
Rezervasiya və genişləndirmə
19-cu əsrin ortalarında, 1860-cı illərdə, ABŞ ordusunun hökumət tərəfindən təsdiqlənmiş və yandırılmış torpaq siyasəti ilə bağlı aparılan bir sıra hərbi kampaniyalar nəticəsində əksər Navaxo xalqı evlərini tərk etməyə məcbur edildi. Ordu onların evlərini və əkin sahələrini yandırdı, mal-qaranı oğurladı və ya öldürdü ki, Navaxo xalqını zəiflədib aclıqla təslim olmağa məcbur etsin. 1864-cü ildə 8.000 nəfərdən ibarət əsas Navaxo qrupu 300 mil (500 km) məsafəni qət edərək "Uzun Yürüş" adlanan səfər zamanı Boske Redondoda həbsə məhkum edildi.
1868-ci il müqaviləsi "Navaxo Hindistan qoruğunu" təsis etdi və Navaxo xalqı Boske Redondodan bu əraziyə köçdü.
Sərhədlər şimalda 37-ci paralel, cənubda Fort Defayansdan keçən xətt, şərqdə Fort Lyondan keçən xətt və qərbdə 109°30′ uzunluq dərəcəsi ilə müəyyən edildi.
Ərazinin ilk genişləndirilməsi 28 oktyabr 1878-ci ildə Prezident Ruterford Heyz tərəfindən imzalanmış və qoruğun sərhədlərini 20 mil (32 km) qərbə doğru genişləndirmiş icra əmri ilə baş verdi. Daha sonrakı əlavələr 19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərində davam etdi. Bu genişləndirmələrin əksəriyyəti icra əmrləri ilə həyata keçirildi, bəziləri isə Konqres tərəfindən təsdiqləndi. Məsələn, Prezident Teodor Ruzveltin 1905-ci ildə Yuta ştatının Anet ətrafındakı ərazini əlavə etməsi ilə bağlı verdiyi icra əmri 1933-cü ildə Konqres tərəfindən təsdiq olundu."Hubbell Trading Post. Site History"  , National Park Service, Accessed 2010-11-05.

Şərq sərhədi əsasən 1887-ci il Daves aktı çərçivəsində fərdi Navaxo ailələrinə torpaq paylanması nəticəsində formalaşdı. Bu eksperiment yerli amerikalıları əsas Amerika mədəniyyətinə assimilyasiya etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Federal hökumət, Amerika ailələri arasında yayılmış kiçik ailə təsərrüfatlarının nümunəsi ilə icma torpaqlarını sahələrə bölüb paylamağı təklif etdi. Bu, həmin ərazilər üçün tayfa torpaq iddialarını ləğv etmək məqsədi daşıyırdı. Navaxo ailə başçılarına ayrılan bu torpaq sahələri əvvəlcə qoruğun bir hissəsi hesab edilmirdi. Üstəlik, federal hökumət bütün üzvlərə pay verildikdən sonra "artıq qalan" torpaqların "artıq" kimi qiymətləndirilib, qeyri-yerli amerikalılara satışa çıxarılmasına qərar verdi. Paylama proqramı 1934-cü ilə qədər davam etdi. Bu gün qoruq və qeyri-qoruq torpaqlarından ibarət olan bu mozaik sahə "dama sahəsi" adlanır. Bu proqram nəticəsində çoxlu Navaxo torpağı itirildi.David E. Wilkins The Navajo Political Experience. Diné College Press. Tsaile/Tséhílį́: 1999. page 58.

Qoruğun cənub-şərq hissəsində Navaxo milləti bəzi fermalar alıb və onları Nahata Dzil və ya yeni torpaqlar adlandırırdı. Bu torpaqlar Navaxo fərdlərinə, heyvandarlıq şirkətlərinə və otlaq assosiasiyalarına icarəyə verilirdi.
1996-cı ildə Qaraayaq tayfasından federal hökumətə qarşı təxminən 250.000–500.000 iddiaçı yerli amerikalılar adından kollektiv iddia qaldırdı. 2009-cu ildə Kobel və Salazar işi üzrə əldə edilən razılaşmaya əsasən, hökumətə qismən mülkiyyət hüquqlarını almaq və torpaqları tayfa qoruqlarına qaytarmaq üçün təxminən 2 milyard dollarlıq fond ayrıldı. Bu proqram çərçivəsində, əgər onların tayfası iştirak edirdisə, fərdi şəxslər torpaq paylarını bazar dəyərində könüllü olaraq sata bilərdi.
2017-ci ilin mart ayına qədər fərdi Navaxo üzvləri torpaq paylarını sataraq 104 milyon dollar əldə etdilər. Belə ki, 155,503 akr torpaq Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən Navaxo millətinə qaytarıldı.

Dil
2024-cü il dekabrın 30-da Navaxo millətinin prezidenti Buu Niqren qanun layihəsini imzalayaraq Navaxo dilini Navaxo millətinin rəsmi dili elan etdi. Bu addım, Navaxo millətində Navaxo dilinin nəsillərarası qorunmasını təşviq etmək və Navaxo dilinin istifadəsini inkişaf etdirmək üçün atılan mühüm addım oldu.

 Həmçinin bax 
 Navaxo dili

 İstinadlar