Skopos nəzəriyyəsi

Skopos nəzəriyyəsi — tərcümə fəaliyyətini mətnin funksional məqsədinə əsasən izah edən və istiqamətləndirən bir yanaşma. 1970–1980-ci illərdə Hans Vermer və Katarina Reib tərəfindən irəli sürülən bu nəzəriyyə, tərcümənin əsas vəzifəsinin mətnin məqsədinə uyğun bir şəkildə yenidən yaradılması olduğunu vurğulayır. Skopos nəzəriyyəsi ənənəvi tərcümə modellərindən fərqli olaraq, orijinal mətnə sözbəsöz sadiqlikdən çox, mətnin istifadəsinə və hədəf auditoriyasına uyğunluğunu əsas götürür.

 Skopos nəzəriyyəsinin tərcüməçilikdə tətbiqi 
Məqsəd əsaslı yanaşmada tərcümə yalnız mətnin məzmununu deyil, onun istifadə olunacağı məqsədi də nəzərə almalıdır. Bundan başqa hüquqi sənəd dəqiq və formal üslubda tərcümə olunmalıdır, ədəbi əsər isə estetik dəyərləri qoruyaraq yaradıcı şəkildə çevrilməlidir.
Hədəf auditoriyanın mərkəziliyi hədəf dilin danışanlarının mədəni və sosial kontekstini nəzərə almalıdır. Bu, tərcümənin istifadəyə yararlı və funksional olmasını təmin edir. Funksional uyğunluq tərcüməçinin vəzifəsi, mətnin tərcümə olunduğu mühitə uyğun olaraq onun funksiyasını qorumaq və ya yenidən müəyyən etməkdir.

 Skopos nəzəriyyəsinin əsas prinsipləri 
Skopos prinsipində tərcümənin məqsədi onun necə həyata keçiriləcəyini müəyyən edir.
Koherens prinsipində tərcümə olunan mətn hədəf auditoriya üçün aydın və başa düşülən olmalıdır.
Fidelitas prinsipində tərcümə, məqsədəuyğun olduğu qədər, orijinal mətnə də uyğun olmalıdır, lakin bu, tərcümənin funksiyasından asılı olaraq dəyişə bilər.

 Tərcümə prosesində Skopos nəzəriyyəsi 
Layihə planlaşdırmasında tərcümə layihəsinin məqsədi müəyyən edilir ki, mətn niyə və kimlər üçün tərcümə edilir?
Məqsədin uyğunlaşdırılması dedikdə tərcüməçi mətnin hədəf auditoriyasının mədəni və dil baxımından ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmasına diqqət edir.
Redaktə və uyğunlaşdırma dedikdə mətnin hədəf dil və mədəniyyət üçün praktik və funksional olub-olmadığı yoxlanılır.

 Skopos nəzəriyyəsinin üstünlükləri 
Praktik yanaşma tərcümə fəaliyyətinin daha məqsədyönlü və funksional həyata keçirilməsinə kömək edir. Mədəniyyətlərarası uyğunlaşma fərqli dillər və mədəniyyətlər arasında məzmunun daha effektiv çatdırılmasını təmin edir. Tərcüməçi yalnız mətnə sadiq qalmaq əvəzinə, onun hədəf məqsədəuyğun olmasına daha çox diqqət yetirir. Skopos nəzəriyyəsi mətnə sözbəsöz sadiqliyə üstünlük verən yanaşmalarla ziddiyyət təşkil edir. Məqsədəuyğunluq bəzi hallarda orijinal mətnin məna və üslubunun itirilməsinə səbəb ola bilər.

 Skopos nəzəriyyəsinin tətbiq sahələri 
Hüquqi tərcümə dəqiq, formal və hüquqi kontekstə uyğun olmalıdır.
Texniki tərcümə istifadəçilərin ehtiyaclarına uyğun olaraq sadə və başa düşülən olmalıdır.
Ədəbi tərcümə mədəni və estetik dəyərləri qoruyaraq yaradıcı şəkildə tərcümə edilməlidir.
Marketinq tərcüməsi reklam və marketinq mətnlərinin hədəf auditoriyanın mədəni xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə çevrilməsi tələb olunur.
Skopos nəzəriyyəsi tərcümə fəaliyyətində daha funksional və məqsədəuyğun yanaşma təklif edir. Bu nəzəriyyə, xüsusilə, mədəniyyətlərarası kommunikasiya, qlobal biznes və multidillilik mühitlərində tərcümənin effektivliyini artırmaq üçün geniş şəkildə istifadə edilir.Kussmaul, P. (1997). Training the translator. Amsterdam: John Benjamins Publishing Co. 

 Həmçinin bax 
 Tərcümə layihəsi
 Tərcüməşünaslıq

 İstinadlar 

Kateqoriya:Dilçilik