Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromu

Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromu (DSPD) — yuxu qrafikinin adi vaxtdan daha sonra başlaması və oyanma vaxtının da gecikməsi ilə xarakterizə olunan yuxu pozuntusu. Bu vəziyyət "gecə quşu" olaraq tanınan insanlarda daha çox müşahidə olunur. Bu pozuntudan əziyyət çəkən şəxslər üçün gecə erkən yatmaq və səhər tez oyanmaq çətindir, lakin onların öz təbii yuxu qrafiklərinə uyğun yatdıqları zaman yuxu keyfiyyəti normal olur.

 Tarix 
Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromu ilk dəfə 1981-ci ildə Elliot Veytsman və Montefiore Tibb Mərkəzi komandası tərəfindən təsvir edilmişdir. Bu pozuntu, xroniki insomniya şikayətlərinin 7–13%-nin səbəbidir, lakin bir çox həkim bu vəziyyəti tanımadığı üçün DSPD çox vaxt müalicə edilmədən və ya səhv müalicə olunur. Bu vəziyyət tez-tez ilkin insomniya və ya psixiatrik pozuntu kimi səhv diaqnoz qoyulur.

 Xüsusiyyətləri 
Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromu olan şəxslərin yuxuya getmə vaxtı adətən gecə saat 2-dən sonra olur, oyanma vaxtı isə səhər saat 10-dan sonradır. Yuxu qrafikləri, insanların normal qrafikinə uyğun olmadıqda yuxunun keyfiyyəti pozulur, lakin öz təbii yuxu qrafikinə uyğun yaşadıqda yuxu keyfiyyəti normal olur. Bu pozuntunun dəqiq səbəbləri məlum deyil, lakin bioloji saatın (sirkadian ritm) normaldan daha uzun olması, genetik amillər, gecə işləmək, elektron cihazlardan istifadə və qeyri-müntəzəm yuxu qrafiki kimi amillər bu pozuntunun yaranmasında rol oynaya bilər.

Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromunun diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (ADHD) ilə genetik əlaqəsi olduğu aşkar edilmişdir. Tədqiqatlar göstərir ki, ADHD və sirkadian ritmi ilə əlaqəli genlərdə polimorfizm mövcuddur. ADHD olan şəxslər arasında DSPD-nin yüksək nisbəti müşahidə edilir. 2019-cu ildə Boston şəhərində aparılan bir araşdırma göstərdi ki, gecə quşları olan yeniyetmə qızlarda DSPD piylənmə ilə əlaqəlidir. Bu əlaqə yuxu müddətindən asılı deyil, lakin oğlanlarda bu müşahidə olunmur.

 Simptomlar 
Gecikmiş yuxu mərhələsi sindromunun əsas simptomları arasında gecə yatmaqda çətinlik, səhər tezdən oyanmaqda çətinlik, gündüz yorğunluğu və enerji çatışmazlığı, diqqət və yaddaş problemləri, həmçinin məktəb və ya işdə performansın aşağı düşməsi yer alır.See also subsequent:



 Müalicə 
DSPD-nin müalicəsində fototerapiya (səhər parlaq işığa məruz qalmaq), melatonin bərpası (yuxu hormonu), yuxu gigiyenası (yuxu mühitini yaxşılaşdırmaq, elektron cihazlardan uzaq durmaq), kognitiv davranış terapiyası (KDT) kimi yanaşmalar tətbiq oluna bilər. Ən ağır formalarına əlillik yarana bilər, çünki yuxu qrafikini dəyişdirmək və daha erkən yatmağa alışmaq çətin ola bilər.

 Epidemiologiya 
DSPD-nin yayılma nisbəti müxtəlif ölkələrdə fərqli nəticələr göstərmişdir. 1993-cü ildə Norveçdə aparılan araşdırmada yayılma 0,17% olaraq müəyyən edilmişdir. 1999-cu ildə Yaponiyada bu rəqəm 0,13% olaraq qiymətləndirilmişdir. 2014-cü ildə Yeni Zelandiyada yayılma 1,5%-dən 8,9%-ə qədər dəyişmişdir. Bu pozuntu, xüsusilə yeniyetmələr və gənc yetkinlər arasında daha çox rast gəlinir.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Yuxu pozuntuları
Kateqoriya:Sindromlar