Koqnitiv ətalət

Koqnitiv ətalət () —  insanın və ya təşkilatın əvvəllər qəbul etdiyi inancları, düşüncə tərzini və qərar qəbuletmə modellərini dəyişməkdə çətinlik çəkməsi fenomenidir. Bu, əsasən insan beyninin mövcud məlumatlara və düşüncə tərzinə üstünlük verməsindən qaynaqlanır. Koqnitiv ətalət dəyişən şəraitlərə uyğunlaşmanı çətinləşdirir və həm fərdi, həm də təşkilati səviyyədə yanlış qərarlar qəbul etməyə səbəb ola bilər.

Koqnitiv ətalət, gözlənilən sağlamlıq və ya ətraf mühit təhlükələrinə, güclü siyasi dəyərlərə və tapşırıqların dəyişdirilməsi çatışmazlıqlarına məhəl qoymamaqla bağlı idi. Bu fenomenə maraq ilk növbədə iqtisadi və sənaye psixoloqları tərəfindən brend sədaqətində, qrup beyin fırtınasında və biznes strategiyalarında dəyişikliklərə qarşı müqaviməti izah etmək üçün göstərilmişdir. Klinik şəraitdə koqnitiv ətalət neyrodegenerativ xəstəliklər, depressiya və narahatlıq üçün diaqnostik vasitə kimi istifadə edilmişdir. Tənqidçilər bu terminin davamlı düşüncə proseslərini sadələşdirdiyini və motivasiya, emosiya və inkişaf amillərini ehtiva edən daha inteqrativ bir yanaşma təklif etdiyini söylədi.

 Tarixi və metodları 
 Erkən tarixi 
Koqnitiv ətalət ideyasının kökləri fəlsəfi epistemologiyada dayanır. Koqnitiv ətalətin azaldılmasına dair ilkin göstərişləri Platon tərəfindən yazılmış Sokratik dialoqlarda tapmaq olar. Sokrat öz arqumentini tənqidçinin inanclarından öz arqumentinin nəticələri üçün əsas kimi istifadə edərək qurur. Bununla Sokrat tənqidçinin təfəkkürünün yanlışlığını ifşa edir, tənqidçini fikrini dəyişməyə və ya onların düşüncə proseslərinin ziddiyyətli olduğu reallığını etiraf etməyə sövq edir. Koqnitiv üslubun davamlılığı ilə mübarizə yolları Aristotelin sillogistik metodunda da görünür, nəticənin əsaslılığına insanı inandırmaq üçün binaların məntiqi ardıcıllığından istifadə edir.

XX əsrin əvvəllərində ən qədim eksperimental psixoloqlardan ikisi Müller və Pilzekker düşüncə perseverasiyasını “bir dəfə şüura daxil olan ideyaların sərbəst şəkildə yenidən şüurda yüksəlmək meyli” kimi müəyyən etdilər. Müller əzmkarlığı heca dəyişmə tapşırığından istifadə edərək köhnə idrak strategiyalarını sıxışdıra bilmədiyini təsvir edərək, həyat yoldaşı asanlıqla bir strategiyadan digərinə keçdi. Ən erkən şəxsiyyət tədqiqatçılarından biri olan V.Lankes perseverasiyanı daha geniş şəkildə “idrak tərəfinin məhdudlaşdırılması” və bəlkə də “güclü iradə ilə qarşıdurma” kimi müəyyən etmişdir. Perseverasiya ilə bağlı bu ilkin fikirlər koqnitiv ətalət termininin neyrodegenerativ pozğunluqlar, ruminasiya və depressiya olan xəstələrdə müəyyən simptomları öyrənmək üçün necə istifadə olunacağına dair xəbərlər idi.

 Koqnitiv psixologiya 
Əvvəlcə 1960-cı ildə Uillyam Makquayr tərəfindən təklif olunan koqnitiv ətalət nəzəriyyəsi sosial psixologiya və koqnitiv psixologiyadakı fövqəladə nəzəriyyələr, o cümlədən Fritz Heiderin tarazlıq nəzəriyyəsi və Leon Festingerin idrak dissonansı da daxil olmaqla idrak ardıcıllığı ətrafında qurulmuşdur. Makquayr, ideyaya zidd olan yeni məlumat aldıqdan sonra ideyanın işlənməsi üsulunun dəyişdirilməsinə ilkin müqaviməti təsvir etmək üçün koqnitiv ətalət terminindən istifadə etdi.

 Ehtimal modeli 
Koqnitiv ətalət yarandığı dövrdə bir çox ardıcıllıq nəzəriyyələri ilə əlaqəli olsa da, Makquayr idrakda dəyişiklik və davamlılıq haqqında fərziyyələrini dəstəkləmək üçün ehtimal nəzəriyyəsi və məntiqdən unikal yanaşma istifadə etdi. Makquayr sillogistik quruluşdan istifadə edərək təklif etdi ki, əgər üç sual (a, b və c) bir-biri ilə o qədər bağlıdır ki, bir insanın rəyi a və b suallarını tam dəstəkləyəcəksə, o zaman onun c sualı ilə bağlı fikri məntiqi nəticə kimi dəstəklənəcək.

 Səbəbləri 
Koqnitiv ətalətin yaranmasına bir neçə faktor səbəb ola bilər:

 Psixoloji səbəblər
İnsanlar uzun müddət ərzində formalaşmış inanclarını dəyişməkdə çətinlik çəkirlər. Dəyişiklik qorxusu və yeni yanaşmaların riskləri qəbul etməyə mane olur. İnsanlar öz qərarlarına və inanclarına emosional olaraq bağlı ola bilərlər.

 Koqnitiv səbəblər
İnsanlar yalnız öz inanclarını təsdiqləyən məlumatları qəbul edir və əks məlumatları görməzdən gəlirlər. Çoxlu yeni məlumatları təhlil etmək çətin olduqda, insanlar mövcud inanclara üstünlük verir. Təşkilat daxilində dəyişməyə qarşı müqavimət, xüsusilə ənənəvi mədəniyyətlərdə daha güclü olur. Bir qrupun hamısı eyni inanclara bağlı olduqda, fərqli fikirlər daha çox rədd edilir.

 İstinadlar 

Kateqoriya:İdraki psixologiya
Kateqoriya:Evristika
Kateqoriya:Menecment
Kateqoriya:Davranış iqtisadiyyatı