Devşirmə

Devşirmə və ya dəvşirmə (, ; digər dillərdə adətən "uşaq vergisi" və ya "qan vergisi" kimi tərcümə olunur)Ingvar Svanberg and David Westerlund, Islam Outside the Arab World, Routledge, 1999, p. 140 — Osmanlı dövlətinin Balkanlarda yaşayan xristian təbəələrinin uşaqları arasından əsgər və bürokratları məcburi formada hərbi xidmətə cəlb etmək və onları islam dinində böyütmək təcrübəsi. Balkanlardan gələnlər, ilk növbədə, zadəgan Balkan ailələrindən və rəayət (kasıb) təbəqələrdən idi. Bu, ilk dəfə 1438-ci ildə yazılı hesablarda qeyd olunmuşdur, lakin yəqin ki, daha əvvəldən başlamışdır. Bu sistem sultana sadiq əsgər və məmurlardan ibarət bir dəstə yaratmışdır. Devşirmə sistemi bəzən sultana qarşı çıxan türk zadəganlarına qarşı tarazlıq yaradırdı. Sistem 1400-cü illərdən 1600-cü ilə qədər xeyli sayda sədrəzəmlər yetişdirmişdir. Bu, Osmanlı imperiyasında sultandan sonra ikinci ən güclü mövqe idi. Başlanğıcda sədrəzəmlər sırf türkəsilli idilər, lakin sultan II Mehmed ilə edam edilən ilk sədrəzəm olan türkəsilli Kiçik Çandarlı Xəlil Paşa arasında problemlər yarandıqdan sonra mənşəyi kölə olan idarəedicilərin yüksəliş dövrü başlamışdır. Türk aristokratiyasının azad idarəçilərinə nisbətən sultanlar üçün onları idarə etmək daha asan idi. Devşirmə 1400–1600-cü illərdə Osmanlı imperiyasının bir çox vilayət valilərini, hərbi komandirlərini və divanlarını da yetişdirmişdir. Bəzən devşirmə şəxslər kastrasiya edilir və xədim olurlar. Çox vaxt hərəm üçün təyin olunsa da, devşirməmənşəli bir çox xədimlər sədrəzəmlər Xədim Əli Paşa, Sənan Boroviniç və Xədim Həsən Paşa kimi orduda və hökumətdə mühüm vəzifələr tutmuşdular.

Osmanlı məmurları Şərqi, Cənubi və Cənub-Şərqi Avropadan 7 ilə 20 yaş arasında olan kişi xristian uşaqları götürüb İstanbula köçürür, burada dinləri dəyişdirilir, sünnət olunur, assimilyasiya edilir və yeniçəri piyadaları korpusunda və ya saray vəzifələrində xidmət etmək üçün tərbiyə edilirdi. Devşirməmənşəli şəxslər nadir hallarda satılırdı, baxmayaraq ki, bəziləri şəxsi evlərdə kölə kimi qala bilərdilər. Onların valideynlərindən zorla alınması devşirmə sistemini yerli əhalinin narazılığına səbəb olmuşdur,http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/slavery_1.shtml#section_4 ; "...and point out that many Christian families were hostile and resentful about it—which is perhaps underlined by the use of force to impose the system.". lakin 1565-ci ildə Albaniyada devşirmə sisteminə qarşı üsyan istisna olmaqla, bu sistemə zorakı etirazlar nadir hal almışdı. Onlara ailələri ilə bütün əlaqələri kəsmək əmri verilmişdir, lakin  bəziləri vəzifələrindən istifadə edərək ailələrinə kömək edə bilmişdilər. Şəhərli xristian və müsəlman valideynlərin devşirmə sisteminin bir hissəsi olmağın verəcəyi potensial üstünlüklər səbəbilə rüşvətxorluğa və ya övladlarını ölkəyə göndərməyə əl atdıqlarına dair bəzi sübutlar var. Oğlanları islamı qəbul etməyə məcbur edilirdilər.The New Encyclopedia of Islam, ed. Cyril Glassé, (Rowman & Littlefield, 2008), 129. Bəzi istisnalar olsa da, müsəlmanların sistemə daxil olmasına icazə verilməmişdir, lakin bəzi müsəlman ailələr hər halda oğullarını qaçaq yollarla ilə sistemə keçirmişdilər.

Speros Vironisin sözlərinə görə, "Osmanlılar övladlarını itirmək kimi xristianlar arasında ümumi yayılmış qorxudan istifadə edərək xristian torpaqlarının təslim edilməsi üçün danışıqlarda devşirmə azadlığı təkliflərindən istifadə etmişdilər. Bu cür istisnalar Yanina, Qalata, Moreya, Xios və s. yerlərə verilən təslim şərtlərinə daxil edilmişdir. Osmanlı dövləti üçün əhəmiyyətə malik xüsusi fəaliyyətlə məşğul olan xristianlar, onların əməyinin imperiya üçün önəmini dərk edərək övladlarının boyununa düşən qan vergisindən azad edilirdilər".

Bir çox alimlər devşirmə əməlini islam qanunlarına zidd hesab edirlər. Devid Nikol yazmışdır ki, xristian oğlanların əsarət altına alınması islamda təmin edilən zimmi qorumalarını pozur, lakin Xəlil İnalcık devşirmələrin bir vaxtlar islamı qəbul edən kölə olmadığını iddia edir.Halil Inalcik, "Ottoman Civilisation", p. 138, Ankara 2004.

Oğlanlar formal təhsil almış, elm, hərb və bürokratik idarəçilik üzrə təlim görmüş, Osmanlı imperiyasında sultanın müşaviri, elit piyada, orduda sərkərdə, donanmada admiral və maliyyə sahəsində çalışan bürokrat olmuşdular. Onlar qabiliyyətlərinə görə ayrılırdılar və ləyaqətlərinə görə dərəcələrini yüksəldə bilirdilər. İmperiyanın ən yüksək vəzifələrinə ən istedadlı olan "iç oğlanları" yetişdirilirdi. Digərləri ordu, o cümlədən məşhur yeniçərilər sıralarına qoşulmuşdular.Basgoz, I. & Wilson, H. E. (1989), The educational tradition of the Ottoman Empire and the development of the Turkish educational system of the republican era. Turkish Review 3(16), 15.

Osmanlı əsgərləri xristian ailələrindən olan oğulları yox, öz oğullarını orduya cəlb etməyə üstünlük verdikləri üçün bu təcrübə aradan qalxmağa başlamışdır. 1594-cü ildə müsəlmanlara rəsmi olaraq devşirməmənşəli şəxslərin tutduğu vəzifələrə icazə verilmiş və xristianları cəlb etmək sistemi 1648-ci ildə faktiki olaraq dayandırılmışdır. 1703-cü ildə onu yenidən təsis etmək cəhdi hərbi və mülki vəzifələrə can atan Osmanlı xanədanı üzvləri tərəfindən müqavimət göstərilmişdir. Nəhayət, III Əhmədin hakimiyyətinin ilk günlərində devşirmə adəti rəsmi olaraq ləğv edilmişdir.

 Tarixi 
Devşirmə Osmanlı imperiyasının ilk əsrlərində inkişaf etmiş və sultan I Bəyazid dövründə bu son inkişafa çatan "qul" əsarət sistemindən çıxmışdır.Halil Inalcik, "Ottoman Civilisation", p138, Ankara 2004. "Qul"lar əsasən müharibə əsirləri, girovlar və ya dövlət tərəfindən satın alınan kölələr idi. I Muraddan başlayaraq Osmanlı imperiyası "xristian vassal əsgərlərini inkişaf etdirməklə (türk) zadəganların gücünə qarşı durmaq və nizami ordudan asılı olmayaraq, öz şəxsi qoşunları kimi qapıquluna çevirmək" ehtiyacı hiss etmişdir. Osmanlı sultanına birbaşa xidmət edən bu elit qüvvəyə qapıqulu ocağı deyilirdi. Onlar iki əsas qrupa bölünürdülər: süvari və piyada. Süvarilər ümumiyyətlə qapıqulu sipahi ( Babılı qulluqçularının süvariləri) və piyadalar isə "Yeni korpus" mənasını verən yeniçəri kimi tanınırdılar. Devşirmələr yeniçərilərdən ona görə fərqlənirdilər ki, onlar süvari dəstəsi deyil, yalnız piyadalardan ibarət idi.

İlkin mərhələlərdə bu korpusda xidmət edən əsgərlər müharibə zamanı əsir düşən kölələrdən seçilirdi. Bununla belə, tez bir zamanda devşirmə kimi tanınan yeni bir sistem qəbul edilmişdir. Bu sistemdə Balkan yarımadasının kənd yerlərində yaşayan xristian əhalisinin uşaqları yeniyetməlikdən əvvəl hərbi xidmətə çağırılır və müsəlman olaraq tərbiyə edilirdilər. Yeniyetməlik yaşına çatdıqdan sonra bu uşaqlar dörd imperiya müəssisəsindən birinə yazılırdılar: saray, katiblər, müsəlman ruhaniləri və hərbçilər. Hərbi sahəyə yazılanlar ya yeniçəri korpusunun (1363), ya da başqa bir korpusun bir hissəsi olurdular. Ən perspektivli olanlar saray məktəbinə göndərildilər. Onlar burada saray daxilində karyera qurmaq üçün təyin olunmuşdular və ən yüksək dövlət vəzifəsi olan sədrəzəm vəzifəsinə çata bilərdilər. Osmanlı imperiyasının tarixinin əvvəllərində bu vəzifəni ancaq türklər tuturdu, lakin sultan II Mehmed ilə edam edilən ilk sədrəzəm olan türkəsilli Kiçik Çandarlı Xəlil Paşa arasında problemlər yarandıqdan sonra devşirmə kölə idarəedicilərinin yüksəlişi baş tutmuşdur. Türkəsilli azad idarəçilərlə müqayisədə sultanlar üçün onları idarə etmək daha asan idi. Onlar həmçinin, məhkəmə qruplarının təsirinə daha az məruz qalırdılar. Türkmanlar əvvəldən sultanın güclü dövlət yaratmasına xələl gətirən bir təhlükə idi. Beləliklə, bu təbəqənin yaranması bəzən sultana qarşı çıxan türk zadəganlarını tarazlaşdırmışdır.

Uşaqların bu sistemə cəlb edilməsi sultanın ehtiyaclarına uyğun olaraq üç-dörd ildən bir və bəzən hətta ildə bir dəfə həyata keçirilirdi. Ən böyük uşaq itkisi I Səlim və Süleyman Qanuninin hakimiyyəti altında XV–XVI əsrlərdə Osmanlının genişlənməsinin zirvəsinə təsadüf etmişdir.A. E. Vacalopoulos. The Greek Nation, 1453–1669, New Brunswick, New Jersey, Rutgers University Press, 1976, p. 41; Vasiliki Papoulia, The Impact of Devshirme on Greek Society, in War and Society in East Central Europe, Editor—in—Chief, Bela K. Kiraly, 1982, Vol. II, pp. 561—562.

 Etnik tərkibi 
Devşirmələr dörd-beş ildə bir dəfə Şərqi Avropa, Cənub-Şərqi Avropa və Anadoludakı şəhərətrafı ərazilərdə toplanırdı. Onlar əsasən xristian subyektlərindən toplanmışdır. Bununla belə, bəzi müsəlman ailələri hər halda oğullarını qaçaq yollarla ilə gətirə bilmişdilər. Devşirmə vergisi imperiyanın iri şəhərlərinə şamil edilmirdi, kənd yerlərində yaşayan lokal sənətkarların uşaqları da onların hərbi xidmətə götürülməsinin iqtisadiyyata ziyan vuracağı hesab olunduğundan azad edilirdilər.

Bernard Luisin sözlərinə görə, yeniçərilər əsasən Balkanların slavyan və alban əhalisindən toplanırdı. "Britannika Ensiklopediyası"na və "İslam Ensiklopediyası"na görə, imperiyanın ilk dövrlərində bütün xristianlar ayrı-seçkilik olmadan qeydiyyata alınırdı. Daha sonra Albaniya, Bosniya və Bolqarıstandan olanlara üstünlük verilmişdir.Encyclopaedia of Islam (Leiden Grill, 1967–97), vol. 4, art. 'Devshirme'. p 151. Dəqiq olan odur ki, devşirmələr ilk növbədə Balkanlarda yaşayan xristianlardan, xüsusən serblər və bosniyalılardan,John A. Fine – The Late Medieval Balkans: A Critical Survey pdfNasuh, Matrakci (1588). "Janissary Recruitment in the Balkans". Süleymanname, Topkapi Sarai Museum, Ms Hazine 1517Basgoz, I. & Wilson, H. E. (1989), The educational tradition of the Ottoman Empire and the development of the Turkish educational system of the republican era. Turkish Review 3(16), 15Perry Anderson (1979). Lineages of the Absolutist State. Verso. p. 366 eləcə də albanlar və yunanlar kimi Balkan regionundan olan başqa xalqlar arasından toplanmışdır. Müsəlman bosniyalılar sistemə cəlb olunan yeganə müsəlman etnik qrup olduğuna görə türk oğlanları onların sıralarına qaçaq yollarla gətirilməsin deyə bosniyalılara İstanbula gedərkən onlara rəhbərlik etmək üçün silahlı mühafizəçi tələb olunurdu. Osmanlının erkən dövrlərdə xüsusilə yunanları, albanları və cənubi slavyanları bu sistemə cəlb etməsi dövlətin bu etnik qrupların üstünlük təşkil etdiyi şimal-qərb Anadolu və cənub Balkanlardakı ərazilərdə mərkəzləşmənin birbaşa nəticəsi idi.Andrina Stiles, 'The Ottoman Empire: 1450–1700' (Hodder & Stoughton, 1989), pp. 66–73.

Yəhudilər bu xidmətdən azad idilər. Bir çox alimlər, ermənilərin bu vergidən azad olduqlarına inanırlar. Buna baxmayaraq, 1997-ci ildə dərc olunan və XV–XVII əsrlərdə ermənicə kolofonları və o dövrün xarici səyyahlarını araşdıran bir publikasiyada ermənilərin bu vergidən azad olmadığı qənaətinə gəlinmişdir.Kouymjian, Dickran (1997). "Armenia from the Fall of the Cilician Kingdom (1375) to the Forced Migration under Shah Abbas (1604)" in The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century. Richard Hovannisian (ed.) New York: Palgrave Macmillan. pp. 12–14. . Zulalyan, Manvel.  «Դեվշիրմեն» (մանկահավաքը) օսմանյան կայսրության մեջ ըստ թուրքական և հայկական աղբյուրների [The "Devshirme" (Child-Gathering) in the Ottoman Empire According to Turkish and Armenian Sources Patma-Banasirakan Handes 5-6/2-3 (1959): pp. 247–256. Yetim qalan və ya ailənin yeganə oğlu olan oğlanlar istisna edilmişdir.

Devşirmə sisteminin etnik müxtəlifliyi həm də Osmanlı imperiyası üçün birləşdirici amil rolunu oynayırdı. Yunanlar, ermənilər, albanlar və digər etnoslar sultanın türk olduğunu, lakin vəzirlərinin alban, bolqar, yunan və başqa etnik mənsubiyyətlərdən olduğunu görürdülər. Osmanlı imperiyasının yüksək səviyyəli və güclü mövqelərindəki etnik müxtəliflik onun yurisdiksiyası altında müxtəlif qrupların birləşməsinə kömək etmişdir. Onlar həmçinin, irsi aristokratiyanın formalaşmasına mane olmuşdular, hətta sultanın özləri üzərində hökmranlıq etmiş və praktiki olaraq öz aristokratiyalarını formalaşdırmışdılar.

 Xədimlər 
Ağdərili xədimlər bəzən devşirmələr arasından cəlb olunurdular. Adətən öz ailəsində kastrasiya olunan qaradərili xədimlərdən fərqli olaraq, devşirmələr sarayda kastrasiya edilirdilə. Onlara nəzarət edən saray xədimləri çox vaxt devşirme (Balkanlar) ilə eyni mənşədən gəlirdilər. Devşirməmənşəli xeyli sayda xədim daha sonra hökumətdə və orduda mühüm vəzifələr tutmuşdur. Onların bir çoxu Xədim Əli Paşa, Sənan Boroviniç, Xədim Həsən Paşa, Xədim Məsih Paşa və Xədim Mehmed Paşa kimi sədrəzəm olmuşdular. Sofu Xədim Əli Paşa, Xədim  Şəhabəddin, Bosniyalı Xədim Yaqub Paşa, Budalı Xədim Əli Paşa, Xədim Süleyman Paşa və onun adaşı Xədim Süleyman Paşa kimi digərləri görkəmli admiral və sərkərdə olmuşdular.

 Həmçinin bax 
 Məmlüklər
 Qılman

 Qeydlər 

 Mənbə 
 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 




 Əlavə ədəbiyyat 


 Xarici keçidlər 
 "Devsirme" in "Encyclopaedia of the Orient"
 Website on the Ottoman empire – original German version; here its Janissary page  (to be further exploited)

Kateqoriya:Osmanlı imperiyasının silahlı qüvvələri
Kateqoriya:Osmanlı cəmiyyəti
Kateqoriya:Osmanlı mədəniyyəti