İlkin kapital yığımı

İlkin kapital yığımı — Karl Marksın fikrincə, kapitalist istehsalı üçün şəraitin yarandığı tarixi proses. “Kapitalın ilkin yığılması” anlayışı ilk dəfə Adam Smitin əsərlərində təqdim edilmiş və Marks tərəfindən ilkin yığım nəzəriyyəsi şəklində işlənmişdir.

 Nəzəriyyənin əsas prinsipləri 
Bu nəzəriyyəyə görə kapitalın ilkin yığılmasının mahiyyəti aşağıdakı kimidir. Kapitalistik istehsalın həyata keçirilməsi üçün aşağıdakı şərtlər lazımdır: 1) qanuni olaraq azad, lakin istehsal və yaşayış vasitələrindən məhrum olan və buna görə də kapitalistlər üçün işləməyə məcbur olan yoxsul kütlənin olması; 2) kapitalistik müəssisələrin yaradılması üçün zəruri sərvətin toplanması. Bu şərait XV əsrin sonlarından XVIII əsrə qədər, digər ölkələrdə isə XIX əsrin sonlarına qədər Qərbi Avropada baş verən ilkin kapital yığımı prosesi zamanı yaradılmışdır.

İlkin yığım prosesinin birinci tərəfi istehsal vasitələrinin xırda istehsalçılar (kəndlilər və sənətkarlar) kütləsindən zorla müsadirə edilməsi və onların mülki yoxsul proletarlara çevrilməsidir. Bu prosesin ən parlaq təzahürü, Marksın fikrincə, XV əsrin sonunda başlayan və ən böyük həddi XVIII əsrdə çatan kəndlilərin kütləvi surətdə müsadirə edilməsi (“çəpərləmələr” adlanan) idi. İngilis sənaye inqilabı dövrü, hakimiyyət və qanunlar tərəfindən icazə verilən əhalinin kütləvi soyğunçuluğu formasını aldıqda:“XVIII əsrdə tərəqqi ondan ibarətdir ki, qanun özü xalqın torpağının talan edilməsi alətinə çevrilir... Belə soyğunçuluğun parlament forması “İctimai mülkiyyətin bağlanması haqqında qanunlar”dır (Bills for Inclosures of Commons), yəni mülkədarların xalqın torpaqlarını onların köməyi ilə özlərinə xüsusi mülkiyyət kimi verdiyi fərmanlar – xalqı özgəninkiləşdirən dekretlər”.Маркс К., Энгельс Ф. Соч., 2-е изд., т. 23, с. 736Kəndlilərin torpaqlardan qovulması elə bir miqyasda həyata keçirildi ki, XVIII əsrin sonlarında İngiltərədə torpağa sahib olan müstəqil kəndlilər - yomenlər praktiki olaraq yox oldular. Lakin ümumilikdə bu proseslər, bu dövrdə əmək haqqı “minimumdan aşağı düşməyə başlayan” və “yalnız həyatın tamamilə zəruri ehtiyaclarını ödəməyə kifayət edən” muzdlu işçilərdən ibarət nəhəng bir ordunun formalaşmasına səbəb oldu.Маркс К., Энгельс Ф. Соч., 2-е изд., т. 23, с. 738

Kapitalın yığılması prosesinin ikinci tərəfi kapitalist müəssisələrinin yaradılması üçün zəruri olan sərvətlərin (torpaq, pul, istehsal vasitələri, daşınmaz əmlak və s.) toplanmasıdır. Burada bir neçə mənbə var:

1) kəndlilərin şəxsi torpaqlarının və sənətkarların əmlakının müsadirə edilməsi; kəndlilərin icma mülkiyyətinin qəsb edilməsi; kilsə əmlakının ələ keçirilməsi; dövlət torpaqlarının saxta yolla özgələşdirilməsi.2) Müstəmləkə talanları və qul ticarəti yolu ilə başqa ölkələrin və ərazilərin qarət edilməsi.

3) Soyğunçuluğun və möhtəkirliyin başqa bir növü olan və maliyyə iş adamlarının zənginləşməsinə xidmət edən dövlət kreditləri sistemi.

4) Vergi sistemi.

5) Proteksionizm sistemi.

 İstinadlar 
Kateqoriya:Kapital

Kateqoriya:Kapitalizm