Keçmiş Osmanlı imperiyası ərazisində yerləşən dövlətlərin siyahısı

Osmanlı imperiyasının himayəsi və hakimiyyəti altında olmuş ölkələrin imperiyadan asılılıq müddətləri aşağıdakı kimi verilmişdir.

 Osmanlı imperiyasına birbaşa tabe olan ərazilərin siyahısı 

 Avropa 
 Bayraq  Dövlət  Dövr  Ümumi vaxt   O dövrkü adı 50px  Türkiyə  1299/1516–1922Nutuk, s. 495.  406/623 il  Anadolu əyaləti,Mehmet İpşirli, "Beylerbeyi", İslam Ansiklopedisi, c.6, İstanbul 1992, s.69. Qaraman əyaləti, Sivas vilayəti və s. 50px  Bolqarıstan  1363Sedlar, Jean W., East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500, (University of Washington Press, 1994), 385.-1878/1908/1913  515/545 il  Sofiya vilayəti, Tuna vilayəti, Şərqi Rumeli vilayəti 50px  Şimali Makedoniya  1371–1913  542 il  Manastır əyaləti 50px  Yunanıstan  1393/1456/1460Osmanlı Tarihi, Lacivert Yayınları, syf:87 1830Constantin Giurescu. Istoria Românilor. Bucureşti, 1938.Nicolae Iorga. Istoria Românilor. Bucureşti, 1934. /1913  370/437/520 il  Moreya-Fessaliya 50px  Serbiya  1459–1878A. J. P. Taylor (1954): The Struggle for Mastery in Europe 1914–1918, Oxford University Press, p. 253./1913  419 il  Belqrad paşalığı, Niş əyaləti 50px  Çernoqoriya   1479–1878  399 il  Qaradağ qəzası, Şkoder vilayəti, Yeni bazar sancaqlığı 50px  Bosniya və Herseqovina  1463–1878/1908 415/445 il  Bosniya əyaləti,Aličić, Ahmed S. Uređenje bosanskog ejaleta od 1789. do 1878., Orijentalni Institut u Sarajevu, Sarajevo, 1983, p 35.Šabanović, H. Bosanski pašaluk, ND BiH, Sarajevo, 1959. Herseqovina əyalətiDr. Lazar Tomanović, Petar Drugi Petrović — Njegoš kao vladalac, Novi Sad — Srbinje, 2004. 50px  Xorvatiya  1540–1687 147 il Bosniya əyaləti, Kanije əyaləti 50px  Kosova (de facto)  1389–1913  524 il Kosovo vilayəti 50px  Rumıniya  1394/1538/1541–1878  484/340/337 il Valaxiya knyazlığı, Moldavia knyazlığı, Transilvaniya knyazlığı 50px  Moldova  1538–1812  274 il  Bessarabiya 50px  Ukrayna  1478–1774  296 il Krım xanlığı, Podolye, Kazak hetmanlığı, Oçakov vilayəti 50px  Macarıstan  1526–1686/1718  160/192 il  Budin əyaləti, Kanije vilayəti, Əyri vilayəti, Timeşvar əyaləti 50px  Slovakiya 1663–1685  22 il  Uyvar vilayəti, Macarıstan krallığı 50px Albaniya1385/1479–1912 527 il  Şkoder vilayəti, Kosovo vilayəti, Yanya vilayəti

 Qafqaz 
   Dövlət  Dövr  Ümumi vaxt   O dövrkü adı 50px  Gürcüstan 1480–1829/1878/1918  349/398 il/1 il  Çıldır əyaləti, Abxaziya, İmereti çarlığı 50px  Ermənistan 1553–1555, 1578–1605, 1724–1736   41 il  İrəvan xanlığı 50px  Azərbaycan  1578–1604, 1724–1736  26 il  Şirvanşahlar dövləti, Səfəvilər 50px  Rusiya (Qafqaz)  1475–1829, 1918  355 il  Dağıstan, KabardaBroxur, Marie Bennixen; Avtorkhanov, Abdurahman, "The North Caucasus Barrier: The Russian Advance towards the Muslim World", C. Hurst & Co. Publishers, 1996
pp. 18–44.

 Orta Şərq 
   Dövlət  Dövr  Ümumi vaxt  O dövrkü adı 50px  İraq  1514–1918  404 il  Mosul, Bağdad, Bəsrə 50px  Suriya  1516–1918  402 il Hələb vilayəti, Suriya vilayəti 50px İordaniya  1516–1918  402 il  Suriya vilayəti 50px İsrail  1516–1918  402 il  Qüds sancaqlığı 50px  Livan  1516–1918  402 il Cəbəl-i Livan sancaqlığı 50px  Fələstin  1516–1917  401 il  Qüds sancaqlığı 50px Küveyt  1538–1899/1913  361/375 il Küveyt qəzası, Bəsrə vilayəti 50px  Səudiyyə Ərəbistanı  1517–1803/1811–1919  393 il Məkkə şərifliyi, Əl-Hasa vilayəti, Nəcd qəzası 50px  Qətər  1871–1913  42 il  Qətər qəzası 50px  Bəhreyn  1534–1559, 1830–1861  56 il  Bəhreyn əmirliyi 50px  Yəmən  1538–1635/1869–1918  146 il  Yəmən vilayəti 50px  OmanOzbaran, Salih "The Ottoman response to European Expansion. Studies on Ottoman-Portuguese relations in the Indian Ocean and Ottoman administration in the Arab lands during the Sixteenth Century" xv, Analecta Isisiana XII, The Isis Press, 1994, Istanbul, Turkey  1551–1552/1581–1588  8 il  Maskat 50px Qərbi İran  1585–1603/1635–1639/1724–1730/1915–1917/1918  28 il  Azərbaycan/Luristan/Əcəm İraqı 50px  Şimali Kipr Türk Respublikası (de facto)  1571–1878/1914  307/343 yıl Kipr 50px  Kipr  1571–1878/1914  307/343 il  Kipr

 Afrika 
   Dövlət  Dövr  Ümumi vaxt  O dövrkü adı 50px  Misir  1517–1882/1914/1923  365/397 il  Misir 50px  Liviya  1530/1551–1912  382 il  Trablusqərb vilayəti-Benqazi-Fəzzan 50px Əlcəzair  1515–1830  315 il  Əlcəzair, Fəzzan qəzası 50px Tunis  1512–1535 1569–1573Crusaders in the Far East: The Moro Wars in the Philippines in the Context of the Ibero-Islamic World War  — Charles A. Truxillo
Jain Publishing Company, p. 73. 1574–1881  307/330 il  Tunis 50px  Sudan  1517–1882/1914/1923  365/397 yıl  Nubiya , Darfur, Kordofan 50px  Cənubi Sudan  1821–1914  93 il  Bəhr-el Qəzəl 50px  Eritreya  1555–1885  330 il  Həbəş əyaləti 50px  Cibuti  1555–1884   329 il Həbəş əyaləti 50px  Somali  1554–1885  361 il  Həbəş əyaləti/Sayla qəzası 50px MərakeşAndrew C. Hess, "The Battle of Lepanto and Its Place in Mediterranean History," in: Past and Present, No. 57. (Nov., 1972), pp. 53–73Öztuna, Yılmaz, Büyük Türkiye Tarihi, cilt 4/14 (De grote geschiedenis van Turkije; deel 4 van 14), İstanbul 1983, pp. 343–357.Kingross, Lord, "The Ottoman Centuries", New York 2002, pp. 273–277. 1545–1549,Jamil M. Abun-Nasr (20 August 1987). A History of the Maghrib in the Islamic Period.  Cambridge University Press. p. 156. ISBN 978-0-521-33767-0.Ahmad Al-Mansur: Islamic Visionary  — p. 11
Richard Lee Smith
Pearson Longman,The Last Great Muslim Empires . p. 103.
By H. J. Kissling, Bertold Spuler, N. Barbour, J. S. Trimingham, H. Braun, H. Hartel 1554, 1558-?La bataille de l'Oued el-Makhâzen: dite bataille des Trois Rois  (4 aout 1578)‬. P.196. Pierre Berthier‬. Editions du Centre national de la recherche scientifiqueal-Ḥayāh al-iqtiṣādīyah lil-wilāyāt al-ʻArabīyah wa-maṣādir wathāʼiqihā fī al-ʻahd al-ʻUthmānī, Volume 3. P.107.‬ ‪Markaz al-Dirāsāt wa-al-Buḥūth ʻan al-Wilāyāt al-ʻArabīyah fī al-ʻAhd al-ʻUthmānī,‬مجلة التاريخية المغربية Issues 37–40‬‪ Imprimerie de l'UGTT. 1576–1603Öztuna, Yılmaz. ‪Bașlangıcından zamanımıza kadar Türkiye tarihi, Volume 7 ‬.Öztuna, Yılmaz. Sultan Genç Osman ve Sultan IV. Murad .Les Sources inédites de l'histoire du Maroc de 1530 à 1845 . E. Leroux.La bataille de l'Oued el-Makhâzen: dite bataille des Trois Rois  (4 aout 1578)‬. Pierre Berthier‬. Editions du Centre national de la recherche scientifique.al-Ḥayāh al-iqtiṣādīyah lil-wilāyāt al-ʻArabīyah wa-maṣādir wathāʼiqihā fī al-ʻahd al-ʻUthmānī, Volume 3. P.119.‬ ‪Markaz al-Dirāsāt wa-al-Buḥūth ʻan al-Wilāyāt al-ʻArabīyah fī al-ʻAhd al-ʻUthmānī,‬ 1609–1627 (Marakeş) 1638–1654 1792–1795 (kuzeyinde)Morocco in the Reign of Mawlay Sulayman  — Mohamed El Mansour Middle East & North African Studies Press, 1990 — Morocco — 248 pages: Pg 104  20 il  Mərakeş sultanlığı 50px Şərqi Mərakeş 1517–1830  313 il  Əlcəzair Paşalığı 50px  Şərqi Efiopiya"Osmanlı Devleti’nin Müslüman Harar Emirliğiyle Münasebetleri ve Hristiyan Habeşistan (Etiyopya) İmparatorluğu İle Yakınlaşmasına Etkisi", Pax Ottomana Studies in Memoriam Prof. Dr. Nejat GÖYÜNÇ, Sota-Yeni Türkiye Yayınları, Haarlem-Ankara 2001, s.443–464  1874–1882   8 il Harar əmirliyi 50px  NigeriyaKavas, Büyük Sahra’da Gat Kazasının Kurulması ve Osmanlı Tevarik Münasebetleri", İslam Araştırmaları Dergisi, 3, 171–196 (1999)Kavas, "Osmanlı-Tîbû Münasebetleri: Büyük Sahra’da Reşâde (Çad) ve Kavar (Nijer) Kazalarının Kurulması", İslam Araştırmaları Dergisi, 4, 69–104 (2000)  1875–1906  31 il  Fəzzan sancaqlığı/Kavar qəzası 50px  ÇadTriaud, Jean-Louis, "La légende noire de la Sanûsiyya", Editions de la Maison de sciences de l'homme, Paris, pp. 721–735)  1875–1912  37 il  Fəzzan sancaqlığı/Rəşadə qəzası 50px  KeniyaInalcik, Halil An Economic And Social History Of The Ottoman Empire, Vol 1 1300–1600 pp. 331Parry, Vernon J., Cook, M. A., A History of the Ottoman Empire to 1730 Cambridge University Press, pp. 122Casale, Giancarlo, "A Caliph, a Canal, and twenty thousand Cannibals: Global Politics in the 1580s", Journal of World History — Volume 18, Number 3, September 2007, pp. 267–296Braudel, Fernand, "The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II", University of California Press, July 1996, Volume II"

  1584-1589  5 il  Mombasa 50px  Uqanda  1872–1882  10 il  Üstüva vilayəti

 Digərləri 

 Polşa krallığı 
Osmanlı imperiyası 1576-cı ildə Şərqi Avropada Polşa krallığını himayəsi altına aldı, təsir dairəsini Belarusiya, Şimali Ukrayna, Latviya, Litva və Estoniya və Baltik dənizinə qədər genişləndirə bildi.Wawrzyniak, Krzyzstof Ottoman-Polish Diplomatic Relations in the Sixteenth Century, The Institute of Economics and Social Sciences of Bilkent University, Ankara, June 2003 Fransız Valua sülaləsindən olan II Henrinin taxta cıxmaq üçün Fransaya qaçmasından sonra Polşada başlayan ardıcıl üsyanlara Sokollu Mehmed Paşa müdaxilə etdi. O dövrdə Osmanlı imperiyasına tabe olan Transilvaniya knyazı Stefan Batori "Polşa kralı" seçildi. Qeyd edilən hakimiyyətin son illərinə doğru 1586-cı ildə taxta çıxan III Siqmunt Vasanın hakimiyyəti dövründə burada Osmanlı təsiri zəiflədi və tamamilə yox oldu.

 Qızıl Orda xanlıqları 
Müxtəlif dövrlərdə Qazan xanlığıGenç, Yusuf İhsan, Başbakanlık Osmanlı Devlet Arşivleri Genel Müdirlüğü; Ankara, 2005 (1521–1531, 1533–1546, 1546–1551), Qasım xanlığı (1486–1512),Öztuna, Yılmaz, "Devletler ve Hanedanlar: İslam Devletleri", Cilt 1, Kültür Bakanlığı Yayınla"Devletler ve Hanedanlar: İslam Devletleri", Cilt 1, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1996, pp. 551–552 Noqay Ordası (1548–1711), Həştərxan xanlığı (1532–1549) və Başqırdıstan xanlığı (1656–1738)Öztuna, Yılmaz, "Devletler ve Hanedanlar: İslam Devletleri", Cilt 1, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1996, pp. 554 Osmanlı himayəsinə keçmiş dövlətlər idi.

 Asiya 

 Mərkəzi və Cənub-Şərqi Asiya 
Osmanlı imperiyası XVI əsrdən etibarən Orta Asiyada türk xanlıqlarına əvvəl İran, sonra isə Rusiyaya qarşı müqavimətdə kömək etmişdir. Orta Asiyadakı bu xanlıqlar, xüsusən XIX əsrdə onları işğal etməyə çalışan Rusiya imperiyası və Çinə (Buxara və Kaşqar xanlıqları kimi) qarşı mübarizə aparmaq üçün Osmanlı imperiyasından kömək istəmişdilər. Bundan başqa, Cənub-Şərqi Asiyada yerləşən Açe sultanlığına əvvəlcə Hollandiya, sonra isə Portuqaliya işğalına qarşı Osmanlı imperiyasının hərbi-siyası köməyi olub.

 Daxili Ərəbistan və Oman 
Ərəbistanın daxili əraziləri yerli sülalələr və onların şeyx və ya əmir adlanan yerli idarəçiləri tərəfindən idarə olunurdu. Ərəbistanın qərb hissəsi Ciddədə yaşayan Osmanlı bəylərbəyləri, şərq hissəsi isə Bağdad və ya Bəsrə bəylərbəyləri, bir vaxtlar isə Ləhsə bəylərbəyləri tərəfindən idarə olunurdu. Onlar yerli əmir və şeyxləri idarə edirdilər. Bütün Məkkə və Hicazı tamamilə Haşimilər sülaləsindən olan Şərif adlanan idarəçilər idarə edirdilər. XVI əsrin sonundan etibarən Oman və Fars körfəzində hakimiyyətini itirdi. 1871-ci ildə Qətər əmirinin dəvəti ilə Osmanlı əsgərləri Qətərə yerləşdi və Əl-Sani ailəsi Osmanlı mahalının valisi vəzifəsini icra etməyə başladı. Lakin Osmanlı imperiyasını təsiri burada uzun müddətli olmadı. XIX əsrdə həm Misir, həm də Osmanlı qüvvələrinin Ərəbistana səfərləri ilə buradakı yerli idarəçiliklər ləğv edildi.

 Afrika 

 Mərakeş krallığı 
Şimali Afrikadakı Mərakeş sultanlığı ilk dəfə 1553-cü ildə Osmanlı imperiyasının protektoratlığına keçdi . Vattasilər sülaləsinin devrilmiş kralı Əbu Hasunun yardım dəstəyini cavabsız qoymayan Əlcəzair valisi Salih Paşa həmin il Fəs şəhərinə girərək onu taxta oturtdu. Lakin 1554-cü ilin sentyabrında Səədi lideri Məhəmməd əl-Şeyx Fəs şəhərini geri aldı. Beləliklə, Osmanlının Mərakeşdəki protektoratlığı bir il davam etdi.

1576-cı ildə Səədi sultanı Əbdülməlik qardaşı oğlu Mərakeş kralı Məhəmməd əl-Mütəvəkkili devirmək və taxta çıxması üçün Osmanlı imperiyasından kömək istədi və hətta, Osmanlının Tunisi fəthi ilə nəticələnən ekspedisiyada da iştirak etdi (1574). Osmanlı ordusu 1576-cı ildə yenidən Fəsə daxil oldu, əl-Mütəvəkkil devirildi və Əbdülməlik taxta çıxarıldı. Beləliklə, Mərakeş yenidən Osmanlı himayəsinə keçdi.

Devrilmiş Sultan əl-Mütəvəkkil portuqalları köməyə çağırdı. Nəticədə 4 avqust 1578-ci ildə Portuqaliya kralı Sevastiao ilə əl-Mütəvəkkilin birləşmiş qoşunları ilə Əbdülməlik, Osmanlı ordusunun başa-başa gəldiyi Əl-Ksar-əl-Kəbirə döyüşü baş verdi. Müharibə nəticəsində, Portuqaliya ordusu böyük zərər gördü, Portuqaliya Donanması Tanjer sahillərində Osmanlılar tərəfindən darmadağın edildi və Osmanlı tərəfdarı olan Əhməd əl-Mənsur taxta çıxarıldı. Mərakeş 1576-cı ildən 1603-cü ilə qədər Osmanlı imperiyasının vassalı olaraq qaldı.

Portuqaliya təhlükəsindən və daxili çəkişmələrdən qurtulan Mərakeş sultanlığı bugünkü Mavritaniya, Seneqal və Qambiyanı fəth etmiş, 1591-ci ildə isə Sonqay imperiyasını darmadağın edərək bugünkü Niger, Mali və Burkina-Faso torpaqlarını ələ keçirmişdir. Bu dövrdə Mərakeş 1603-cü ilə qədər, hökmdarı vəfat edənə qədər Osmanlı imperiyasının vassalı idi. Mərakeş hökmdarı 1609-cu ildən 1627-ci ilə qədər, bütün Mərakeşi idarə edən oğlu isə 1638-ci ildən 1654-cü ilə qədər Osmanlı imperiyasından vassal asılılığında oldu.

1692-ci ildə Əlcəzair Deyi Mərakeşə müharibə elan etdi və Moulouya döyüşündə Mərakeş ordusunu tamamilə məğlub etdi. Mərakeş kralı təslim olmaq əlaməti olaraq yeri üç dəfə öpərək, Mərakeşdəki Moulouya çayına qədər uzanan Osmanlı hakimiyyətini qəbul etdi.Oujda, une ville frontière du Maroc, 1907–1956: mutations, relations et ruptures de sociétés en milieu colonial . Yvette Katan. Editions La Porte. 1701-ci ildə Mərakeş kralı 50.000 əsgərlə Əlcəzairə hücum etdi, lakin Çelif döyüşündə yalnız 7.000 türk əsgəri tərəfindən məğlub edildi.Revue africaine: journal des travaux de la société historique algérienne, Volume 31 . Kraus Reprint.
"Les algériens ont remporté un • grand butin de tout espèce , une quantité considérable de chevaux " et de prisonniers , 3,000 têtes de simples soldats et 50 de capitaines"

1785-ci ildə Mərakeş kralı Osmanlı imperiyasına tabe oldu.Başlangıcından zamanımıza kadar büyük Türkiye tarihi: Türkiye'nin siyasî, medenî, kültür, teşkilât ve san'at tarihi, Volume 14 ‬. Yılmaz Öztuna‬.

 Mərkəzi Afrika və Böyük Səhra 
1552-ci ildə Əlcəzair valisi Salih Rəis ilk dəfə Böyük Səhraya yürüş edərək və Ouarqla və Touqqort şəhərlərini ələ keçirdi.Jean-Paul Roux, "L'Afrique du Nord ottomane", Novembre 2002, Clio Bibliothèque en ligne 1554-cü ildə Fəzzan bölgəsi Tripolitan vilayətinə ilhaq edildi. Turqut Rəisin valiliyi dövründə Çad və Niger torpaqlarına, həmçinin Niger və Kamerunun şimalına hakim olan Kanem-Bornu dövləti elçi göndərərək Osmanlı imperatorluğunun suverenliyini tanımasının qarşılığında əvvəlki kimi Sahara-Tripolitaniya karvan yolunun onlara açıq olmasını tələb etdi. İlk Osmanlı-Bornu əlaqələri bu şəkildə quruldu. 1555-ci ildə də müqavilə imzalandı. Bu müqavilə, həm də ticarət müqaviləsi, həm də dostluq ittifaqı müqaviləsi idi. 1574-cü ildə Sultan III Muradın dövründə Kanem Bornudan elçi heyəti İstanbula gəldi. Osmanlı imperiyası Kanem Bornudan Məkkə və Mədinəyə gedən Həcc və Ticarət yolunun təhlükəsizliyini təmin edəcəyini öhdəsinə götürdü, bunun qarşılığında isə Kanem-Bornu Şimali Sudandan gələn və Böyük Səhra vasitəsilə Şimali Afrikadakı Osmanlı limanlarına çatan qızıl yolunun təhlükəsizliyinin təminatını üzərinə götürdü. Strateji məqsədli bu ittifaq Osmanlı dövlətinin qızıl ehtiyacını Amerikanın kəşfindən sonra Avropaya gələn külli miqdarda qiymətli metallara qarşı təmin etməkdən ibarət idi. Digər tərəfdən Qərbi Afrikada nüfuz sahibi olan Portuqaliya Mərakeşin köməyi ilə Böyük Səhradan keçən qızıl yolunu qurdu.Hazar, Numan, "Türkiye'nin Afrika'ya Açılımı" Stratejik Analiz, Temmuz 2008, pp. 21 1580-ci ildə Bornu sultanı İdris Alaoma yenidən Osmanlı imperiyasına elçi göndərərək, təslim olduğunu təkrarlayaraq, odlu silahların göndərilməsini istədi. Sultanı III Murad bu gün Nigeriyada yerləşən Bornunun paytaxtı Nqazarqamuya 200 nəfərlik heyətlə tələb olunan silahları göndərdi və beləliklə, tarixdə ilk dəfə odlu silahlar Sahara daxil oldu.Bahl, Taru, "Encyclopaedia of the Muslim World", Anmol Publications (2004), pp. 56 Sultan Alaomanın bu istəyinin gerçəkləşməsi ilə XIX əsrin sonuna qədər bölgədə yeganə suveren dövlət olaraq sultanlığının sərhədlərini və Sahara ticarət yollarını genişləndirə bildi.

Sonralar Avstriya (1593–1606), Polşa (1620–21) və Səfəvi-Osmanlı müharibələri (1578–90, 1603–12, 1615–18, 1623–39), Cəlali üsyanları, həmçinin daxili problemlər Trablusqərb vilayətinin mərkəzi nəzarətdən uzaqlaşması ilə daxili mübarizələrlə məşğul Osmanlı imperiyasının bölgə ilə əlaqələrinin kəsilməsinə səbəb oldu. Fransız müstəmləkəçiliyinin Qərbi Afrikaya yayıldığı bir vaxtda Bornu da daxil olmaqla, bölgədəki digər müsəlman sultanlıqları yenə də ilə Osmanlı imperiyasından kömək istəyirdi. Lakin 1877–78-ci illər Rusiya–Osmanlı müharibəsindən sonra ordusu ciddi ziyan görən Osmanlı imperiyası diplomatik təşəbbüslərlə nəticə əldə etməyə çalışsa da, bölgənin tədricən Fransa işğalı altına düşməsinin qarşısını ala bilmədi.

 Şərqi Afrika 
Şərqi Afrikada XVI əsrin əvvəllərindən başlayaraq bölgədəki bir çox kiçik sultanlıqlar Portuqaliya təhlükəsinə qarşı Osmanlı imperiyasından yardım istəməyə başladılar. Osmanlı imperiyası 1585–1586-cı illərdə Somalidən Maputuya (Mozambik) qədər olan bölgəyə nəzarət etsə də, 1589-cu ildən sonra ərazidə üstünlük Portuqaliya ya keçdi.

Mərkəzi Afrikada, XIX əsrin II yarısında Uqandada Üstüva əyaləti quruldu. İmperiyanın nüfuzu, bu əyalətin ətrafındakı yerli sülalələrlə bağlanılan himayə müqavilələri ilə bugünkü Konqo, Mərkəzi Afrika Respublikası, Ruanda və Burundiyə qədər genişləndi. Bununla belə, xüsusilə Uqanda ətrafındakı sülalələr tez-tez tərəflərini dəyişərək gah Avropa, gah da Osmanlı tərəfində dururdular.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 Ahmet Akgündüz, Bilinmeyen Osmanlı, İstanbul 1999,
 Ahmet Kavas, Geçmişten Günümüze Afrika, İstanbul 2005,
 Ahmet Kavas, Osmanlı-Afrika İlişkileri, TASAM Yayınları, İstanbul 2006,
 Hatice Uğur, Osmanlı Afrikası'nda Bir Sultanlık: Zengibar, İstanbul: Küre Yayınları, 2005. Bağlantı
 Türkiye Gazetesi, Osmanlı İmparatorluğu Ansiklopedisi
 1970 Hayat Ansiklopedisi
 Erhan Afyoncu, Sorularla Osmanlı İmparatorluğu
 İlber Ortaylı, Osmanlılar
 Ahmet Kavas'ın eserlerinden:
 Osmanlı Devleti’nin Afrika Kıtasında Hakimiyeti ve Nüfuzu", Yeni Türkiye Dergisi Osmanlı Özel Sayısı, I, 421–430 (2000). Aynı makalenin İngilizce tercümesi. "The Dominance and Influence of the Ottoman Empire on the African Continent", The Great Ottoman, Turkish Civilisation, Ankara 2000, I, s.248–258.
 "Osmanlı Devleti’nin Müslüman Harar Emirliğiyle Münasebetleri ve Hristiyan Habeşistan (Etiyopya) İmparatorluğu İle Yakınlaşmasına Etkisi", Pax Ottomana Studies in Memoriam Prof. Dr. Nejat GÖYÜNÇ, Sota-Yeni Türkiye Yayınları, Haarlem-Ankara 2001, s.443–464.
 "Büyük Sahra’da Gat Kazasının Kurulması ve Osmanlı Tevarik Münasebetleri", İslam Araştırmaları Dergisi, 3, 171–196 (1999).
 "Osmanlı-Tîbû Münasebetleri: Büyük Sahra’da Reşâde (Çad) ve Kavar (Nijer) Kazalarının Kurulması", İslam Araştırmaları Dergisi, 4, 69–104 (2000).
 "Fransa’nın Kuzey ve Bati Afrika’da Uyguladığı İslam Siyaseti: Sultan Reşad’ın Yayınladığı Cihad Çağrısının Reddi Meselesi", Dini Araştırmalar, 6, 23–50 (Nisan 2000).
 "Afrika’nın Sömürgeleştirilmesi Öncesinde Rabih b. Fazlullah’ın Kurduğu Son Biladu’s-Sudan Devleti ve Fransa’yla Mücadelesi", Osmanlı Araştırmaları, XX, 9–35, (2000).
 "Doğu Afrika Sahilinde Osmanlı Hakimiyeti: Kuzey Somali’de Zeyla İskelesinin Konumu (1265–1334/1849–1916), İslam Araştırmaları Dergisi, sayı: 5, 2001, s.109–134.
 "Türk Akademik Araştırmalarında Fakir Bir Alan: Osmanlı Afrikası", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi (Talid), Cilt:1, Sayı: 2, 2003, Bilim ve Sanat Vakfı Türkiye Araştırmaları Merkezi, İstanbul, s.513–528.
 "Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’da Yerli Halkla Münasebetleri", Osmanlı Dünyasında Bilim ve Eğitim Milletlerarası Kongresi, İstanbul, 12–15 Nisan 1999.

 Xarici keçidlər 
 XI-XIX əsrlərdə Türkiyə və Osmanlı imperiyasının xronologiyası 
 XX əsrdə Türkiyənin xronologiyası 
 Osmanlı imperiyası haqqında məlumat 
 Osmanlı imperiyasının hərbi uğurlarının səbəbləri 
Kateqoriya:Osmanlı əyalətləri
Kateqoriya:Osmanlı imperiyası tarixi
Kateqoriya:Qitələrinə görə Osmanlı imperiyasının tarixi