Bakı erməniləri

İl Ümumi Ermənilər% 1851 Kavkazskii Kalendar na 1852g., pp. 305–307 7,431 405 5,5% 1886 86,611 24,490 28,3% 1897 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.  111,904 19,099 17,1% 1926 ГОРОД БАКУ (1926 г.)  347,390 69,544 20% 1939 808,690 118,703 14,7% 1959 987,228 170,074 17,2% 1970 1,265,515 207,464 16,4% 1979 1,533,235 215,807 14,1% 1989 1,794,874 179,950 10,0% 1999 1,788,854 378 0% 2009 2,045,815 104 0,0051939–1989-cu illərin rəqəmlərinə Bakı şəhərinin və Bakı bələdiyyəsinin (qorsovet) məlumatları daxildir.
Bakı erməniləri — Bakıda yaşamış ermənilər. Ermənilər vaxtilə Azərbaycanın paytaxtı Bakıda böyük bir icma yaratmışdılar. Onların ilkin məskunlaşma tarixi bəlli olmasa da, Bakının erməni əhalisi XIX əsrdə, neft hasilatı üçün əsas mərkəzə çevrildiyi və təşəbbüskar investorlara və iş adamlarına digər iqtisadi imkanlar təklif etdiyi zaman artıb.

1917-ci il Rusiya inqilabının təlatümlərinə baxmayaraq, onların sayı XX əsrdə əhəmiyyətli olaraq qaldı, lakin 1988-ci ildən 1990-cı ilin yanvarına qədər demək olar ki, bütün ermənilər şəhəri tərk etdilər. 1990-cı il yanvarın əvvəlinə Bakıda cəmi 50 min erməni qaldı. Bunların əksəriyyəti Sovet İttifaqının dağılmasından əvvəl və Birinci Qarabağ müharibəsinin ilkin mərhələlərində baş vermiş qırğında hədəf alındıqdan sonra şəhəri tərk etmişdi.

 Tarixi 

 Rusiya inqilabından əvvəl 
VII əsrdə erməni filosofu Ananiya Şiraklı özünün "Aşxaratsuyts" (Coğrafiya) əsərində Alti-Baqavanı Paytakaran vilayətinin 12 bölgəsindən biri kimi göstərmişdir. Dilçi və şərqşünas Kerope Patkanov öz tərcüməsində bu bölgəni Bakı adlandırmışdır.

Şərqşünas və akademik Vasili Bartold XV əsr fars tarixçisi Həmdullah Qəzviniyə istinad edərək Bakıda köhnə erməni kilsəsinin olmasından danışır.В. В. Бартольд "Место прикаспийских областей в истории мусульманского мира". Курс лекций. Баку 1925 г.

1806-cı ildə şəhər Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olduqdan sonra ermənilərin böyük axını ilə üzləşdi. Onların çoxu tacir, sənaye meneceri və dövlət idarəçiliyi kimi işlərə başladılar.Eastern Europe, Russia and Central Asia 2004. Europa Publications Limited. Azerbaijan. Ermənilər şəhərdə kilsələri, məktəbləri olan bir icma yaratmışdılar.

İmperiya hökumətinin yaratdığı əlverişli iqtisadi şərait bir çox ermənilərə Bakının inkişaf edən neft hasilatı və qazma biznesinə daxil olmağa imkan verdi. Ermənilər ruslarla birlikdə şəhərin maliyyə elitasını təşkil edirdilər və yerli kapital əsasən onların əlində cəmləşmişdi. Ermənilər məhkəmə sistemində sayca ikinci qrup idi.

1900-cü ilə qədər ermənilərə məxsus müəssisələr regionda fəaliyyət göstərən neft şirkətlərinin təxminən üçdə birini təşkil edirdilər.Suny, Ronald Grigor. "Eastern Armenians Under Tsarist Rule" in The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century, ed. Richard G. Hovannisian, New York: St. Martin's Press, 1997, p. 125. Ermənilərlə azərbaycanlılar arasında artan gərginlik 1905–1906-cı illərdə qarşılıqlı qırğınlarla nəticələndi və bu iki qrup arasında şəhərdə və bölgənin başqa yerlərində onilliklər ərzində inamsızlıq toxumu əkildi.Suha Bolukbasi. "Nation-building in Azerbaijan ." in Identity politics in Central Asia and the Muslim world, Willem van Schendel and Erik Jan Zürcher (eds.). I. B. Tauris, 2001. "Until the 1905–6 Armeno-Tatar (the Azeris were called Tatars by Russia) war, localism was the main tenet of cultural identity among Azeri intellectuals."Joseph Russell Rudolph. Hot spot: North America and Europe . ABC-CLIO, 2008. "To these larger moments can be added dozens of lesser ones, such as the 1905–06 Armenian-Tartar wars that gave Azeris and Armenians an opportunity to kill one another in the areas of Armenia and Azerbaijan that were then controlled by Russia…"

 AXC dövrü 
1918-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyini elan etdikdən sonra o vaxt bolşeviklərin işğalı altında olan Bakıda erməni millətçi Daşnaksutyun getdikcə fəallaşdı. Rusiya statistikasına görə, bu zaman Bakı quberniyasında 120 min erməni yaşayırdı.

Bakı Kommunasının rəhbər orqanının bir neçə üzvü etnik ermənilərdən ibarət idi. 1918-ci il aprelin 1-də Osmanlı qüvvələri fevral ayında Zaqafqaziya yürüşünə başladıqdan sonra şəhərin müxtəlif qruplaşmaları arasında toqquşmalar baş verdi.

Bakı Kommunasının erməni başçısı Stepan Şaumyanın bolşevik, erməni və müsəlman fraksiyaları arasında ittifaq yaratmaq cəhdlərinə baxmayaraq, ittifaq tezliklə dağıldı.

Ermənilərin artan gücündən təşvişə düşən müsəlmanların keçmiş çar ümummüsəlman vəhşi diviziyasını şəhərə dəvət edərək kənardan kömək istəməyə çalışması vəziyyət daha da gərginləşdi. Bu, şəhərdə təşviş yaratdı və tezliklə fraksiyalar arasında mülki döyüşlər başladı. Ermənilərin neytral qalmaq və yalnız özünümüdafiə üçün hazır olmaq cəhdlərinə baxmayaraq, tezliklə müsəlmanların hərbi hücumuna müqavimət göstərmək üçün bolşeviklərlə birləşmək qərarı verildi. Döyüşlər erməni-bolşevik koalisiyasının qələbəsi ilə nəticələndi və bu koalisiya hər iki tərəfdən minlərlə itki verdi, onların arasında müsəlmanlar da var idi.Hopkirk, Peter. Like Hidden Fire. The Plot to Bring Down the British Empire. New York: Kodansha International, 1994, p. 283–7. 

Beş aydan sonra minlərlə erməni ya Bakıdan qaçdığından, ya da Qafqaz İslam Ordusunun yaxınlaşması ilə qətlə yetirildiyindən icma üzvlərinin sayı azaldı.Hovannisian. Armenia on the Road to Independence, pp. 225–27, 312, note 36. Bu hadisələrdən asılı olmayaraq, 1918-ci il dekabrın 18-də 96 deputatdan 11-ni təşkil edən yeni yaradılmış Azərbaycan parlamentində etnik ermənilər təmsil olundu.Swietochowski, Tadeusz. Russian Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community. Cambridge: Cambridge University Press, 1985, p. 145.

 Sovet dövrü 
Azərbaycanın sovetləşməsindən sonra ermənilər Bakıda mütəxəssislərdən, sənətkarlardan və ziyalılardan ibarət, Azərbaycanın siyasi, iqtisadi və mədəni həyatına inteqrasiya olunmuş böyük və canlı icmanı bərpa edə bildilər. İcma qismən Qarabağ ermənilərinin Bakıya və digər böyük şəhərlərə aktiv miqrasiyası sayəsində davamlı şəkildə böyüdü.

Bakının ermənilərin məskunlaşdığı Ermənikənd məhəlləsi kiçik bir neftçi kəndindən firavan şəhər icmasına çevrildi. Baransky, Nikolai. Экономическая география СССР [An Economic Geography of the USSR]. Moscow: Government Educational-Pedagogical Publishing, 1938, p. 305. 1988-ci ildə Qarabağ münaqişəsi başlayanda təkcə Bakıda Qarabağdan daha çox erməni var idi.Ehteshami, Anoushiravan (1994). From the Gulf to Central Asia. Exeter: University of Exeter Press, p. 164 Ermənilər dövlət aparatında geniş şəkildə təmsil olunurdular.Encyclopedia Americana. Azerbaijan, Republic of. Grolier Incorporated, 1993

Sovet dövründə Bakının çoxmillətli təbiəti onun əhalisinin fəal inteqrasiyasına və etnik kimliyin öz mövqelərini itirməyə başladığı və İkinci Dünya müharibəsindən sonra urbanizasiya nəsilləri ilə seçilən rusdilli şəhər subkulturasının yaranmasına şərait yaratdı. Etnik mənşəyindən və ya dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bakılılar kimliklərini müəyyənləşdirməyə meyil edirdilər. Rumyantsev, Sergei. "Столица, город или деревня. Об итогах урбанизации в отдельно взятой республике на Южном Кавказе ." Demoscope Weekly. 10–23 October 2005. Mamardashvili, Merab. ""Солнечное сплетение" Евразии ." 1980-ci illərdə Bakının erməni icması böyük ölçüdə ruslaşmışdı. 1977-ci ildə Azərbaycanda erməni şagirdlərin 58 faizi rus dilində təhsil alırdı. Bilodid, Ivan. Русский язык как средство межнационального общения [The Russian Language as a Means of International Communication]. Moscow: Nauka, 1977, p. 164 Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində ermənilər tez-tez Azərbaycandan qopmağı üstün tutduqları halda, Bakıda azərbaycanlı-erməni arası nikahlar kifayət qədər tez-tez baş verirdi.Shlapentokh, Vladimir. A Normal Totalitarian Society: How the Soviet Union Functioned and How It Collapsed. Armonk, N. Y.: M. E. Sharpe, 2001, p. 269.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Qarabağ münaqişəsi
Kateqoriya:Azərbaycanda yaşayan etnik qruplar
Kateqoriya:Erməni diasporu
Kateqoriya:Bakı erməniləri