Latviyada insan hüquqları

Latviyada insan hüquqları () — 1998-ci ildə qəbul edilmiş Latviya Respublikasının Konstitusiyanın 8-ci fəslində təsbit olunmuş – “Əsas insan hüquqları” 28 maddədən ibarətdir. —  Fəsildə təsbit olunmuş hüquqlar siyahısına həm birinci və ikinci nəslin hüquqları, həm də üçüncü nəslin bəzi hüquqları daxildir: əlverişli mühitdə yaşamaq hüququ və milli azlıqlara mənsub şəxslərin hüquqları. 116-cı maddə müdafiəsi üçün bir sıra insan hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına yol verilən dəyərləri müəyyən edir: başqa insanların hüquqları, dövlətin demokratik quruluşu, cəmiyyətin təhlükəsizliyi, rifahı və mənəviyyatı.

ABŞ Dövlət Departamenti və Freedom Housea əsasən Latviya hökuməti tərəfindən ümumiyyətlə insan haqlarına hörmət edilir.
 Tarixi 
1918-ci ildə Latviyanın müstəqilliyini elan edən Xalq Şurasının siyasi platformasının yeddi bölməsindən ikisi insan hüquqlarına həsr olunmuşdu. 5 dekabr 1919-cu ildə Xalq Şurası Latviyada 1917-ci il oktyabrın 25-dən əvvəl verilmiş Rusiya qanunlarının Latviya qanunları ilə əvəz olunana qədər qüvvədə olması haqqında qanun qəbul etdi. Beləliklə, Rusiya Müvəqqəti Hökumətinin ittifaqlar, yığıncaqlar, söz və vicdan azadlığı haqqında aktları etibarlı idi. 1920-ci ildə Müəssislər Məclisi dövlət quruluşu ilə bağlı bir sıra insan hüquqlarını nəzərdə tutan müvəqqəti qaydalar qəbul etdi. 1922-ci ildə Müəssislər Məclisi iki oxunuşda Konstitusiyanın insan hüquqlarına dair müddəaları özündə əks etdirən ikinci hissəsinin layihəsini qəbul etdi, lakin üçüncü oxunuşda layihəni rədd etdi.Pleps J. Pamattiesību katalogs starpkaru periodā  Jurista vārds 23.12.2008 Каталог İnsan hüquqları haqqında müddəalar Latviya SSR-in 1940-cı və 1978-ci il konstitusiyalarında mövcud idi.

Latviya Respublikası Konstitusiyasının 8-ci fəsli qəbul edilənə qədər bərpa edilmiş Latviya Respublikasının insan hüquqları sahəsində əsas sənədi 1991-ci ildə qəbul edilmiş “İnsan və vətəndaşın hüquq və vəzifələri” konstitusiya qanunu olmuşdur.Konstitucionālais likums «Cilvēka un pilsoņa tiesības un pienākumi»   Constitutional Law «The Rights and Obligations of a Citizen and a Person»   //B. Bowring Report of a Second Mission to the Republic of Latvia on behalf of :ru:FIDH and :ru: Bar of England and Wales HRC, 1994 — see Appendix 4, p. 71 (p. 41 in .pdf document)

 Təsis edilməsi 
1990-cı ildən parlamentdə insan haqları komissiyası (ilkin olaraq - insan hüquqları və milli məsələlər üzrə komissiya, 2017-ci ildə - insan hüquqları və ictimai işlər üzrə komissiya) fəaliyyət göstərir.

Konstitusiya Məhkəməsi 1996-cı ildən fəaliyyət göstərir. Fiziki şəxslər 2001-ci il iyulun 1-dən konstitusiya hüquqlarının pozulması ilə bağlı şikayətlərlə ona müraciət edə bilərlər.Изменения в Законе о Конституционном суде  от 30.11.2000 (см. пкт. 4 Переходных положений)

1993-1995-ci illərdə insan hüquqları üzrə dövlət naziri vəzifəsi var idi. 1998-ci ildə Xarici İşlər Nazirliyinin nəzdində Nazirlər Kabinetinin beynəlxalq hüquq müdafiə təşkilatlarında nümayəndəsi vəzifəsi yaradılmışdır.

1995-ci ildə Ədliyyə Nazirliyinin nəzdində İnsan Hüquqları üzrə Dövlət Bürosu  yaradılmış, 1996-cı ildə müstəqil quruma, 2007-ci ildən isə Ombudsman Aparatına çevrilmişdir.

 Latviya beynəlxalq insan hüquqlarının müdafiəsi sistemində 
1990-cı ildə Latviya İnsan Hüquqları üzrə Ümumdünya Bəyannaməsinə qoşuldu və bu Bəyannamə hüquqi ədəbiyyatda və məhkəmə təcrübəsində onun Latviya üçün məcburi olduğu kimi şərh olunur.Burbergs M., Kučs A. Vispārējai cilvēktiesību deklarācijai — 60 // Jurista vārds, 23.12.2008. 2019-cu ilin sonuna olan məlumata görə, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi (2001-ci ildən başlayaraq) Latviyaya qarşı işlərdə mahiyyəti üzrə 144 qərar qəbul edib. Onlardan 115-i AİHM və ya onun protokollarının pozulmasını müəyyən edib.Violations by Article and by State — 1959—2019  European Court of Human Rights  Böyük Palata Slivenko Latviyaya qarşı, Andreyeva Latviyaya qarşı, Vistins və Perepelkin Latviyaya qarşı, X Latviyaya qarşı işlərində pozuntular aşkar edib. 2020-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Haqları Komitəsi Latviyaya qarşı üç iş üzrə qərar qəbul edib. Onlardan ikisində İPM-in pozulması aşkar edilib (İqnatane Latviyaya və Reyxman Latviyaya qarşı).  2001-ci ildə Latviya BMT İnsan Hüquqları Şurasının bütün xüsusi prosedurları üçün daimi dəvət rejimi elan etdi. 

2020-ci ilin mart ayında Latviya koronavirus pandemiyasına istinad edərək, Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası və Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında Beynəlxalq Pakt üzrə öhdəliklərinin bir hissəsindən müvəqqəti olaraq geri çəkildiyini elan edib.

 İnsan hüquqları müqavilələrində iştirak 
Latviya Avropa ŞurasınınДоговоры Совета Европы о правах человека, в которых Латвия участвует и подписанные Латвией və BMT-nin İnsan hüquqları müqavilələrinə aid əsas sənədlərində iştirak edir.
Bunların arasında BMT-nin İrqi Ayrı-seçkiliyin Bütün Formalarının Ləğvi haqqında Beynəlxalq Konvensiya (Latviya konvensiyaya 1992-ci ildə qoşulub), Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt (1992-ci ildə qoşulub), İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar haqqında beynəlxalq pakt (1992), Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Konvensiya (1992), İşgəncələrə və digər qəddar, qeyri-insani, yaxud ləyaqəti alçaldan davranış və cəza növlərinə qarşı Konvensiya (1992), Uşaq hüquqları Konvensiyası (1992), Bütün fəhlə mühacirlərin və onların ailə üzvlərinin hüquqlarının müdafiəsi haqqında beynəlxalq Konvensiya (Latviya bu konvensiyanı imzalamayıb), Əlillərin hüquqları haqqında Konvensiya (2010-cu ildə parlament ratifikasiya edib) və s. kimi insan haqları barədə konvensiyaları var.

Latviya Avropa Şurasının İnsan hüquqları və əsas azadlıqlarının müdafiəsi haqqında Avropa Konvensiyası (1997-ci ildə ratifikasiya olunub),
Avropa Sosial Xartiyası (2002-ci ildə ratifikasiya olunub), İşgəncə və Qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftar və ya cəzanın qarşısının alınması üzrə Avropa Konvensiyası (1998-ci ildə ratifikasiya olunub), Regional və ya Azlıqların Dilləri üçün Avropa Xartiyası (imzalamayıb), Milli azlıqların müdafiəsi üzrə Çərçivə Konvensiyası (2005-ci ildə ratifikasiya olunub), Biologiya və Tibbin Nailiyyətlərinin Tətbiqi ilə Əlaqədar İnsan Hüququ və Ləyaqətinin Müdafiəsi haqqında Konvensiya (2019-cu ildə ratifikasiya olunub), və s. kimi insan hüquqları sənədlərinə qoşulub.
 Hesabat prosedurlarına dair ən son dərc edilmiş sənədlər 
 Ekspert orqanı Latviyanın hesabatı Ekspert orqanı sənədi Latviyanın cavabı İnsan haqları komitəsi 2012доклад CCPR/C/LVA/3   2014Заключительные замечания КПЧ: CCPR/C/LVA/CO/3   . İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar Komitəsi 2018[ Доклад ] 2021 . İrqi ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması üzrə komitə 2017Доклад   2018 . İşgəncələrə qarşı komitə 2018Доклад CAT/C/LVA/6  2019 . Uşaq hüquqları komitəsi 2013. 2016 . Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması üzrə komitə 2018 2020 . Avropa Sosial Hüquqlar Komitəsi 2020[ 6-й доклад Латвии по ПЕСХ)] 2020[ Заключения ЕКСП за 2019 г. по 5-му докладу Латвии (приняты в марте 2020 г.)] . İşgəncələrin qarşısının alınması üzrə Avropa Komitəsi  nəzərə alınmayıb 2016 2017 FCNM Məsləhət Komitəsi 2016Latviyanın FCNM-in həyata keçirilməsinə dair üçüncü hesabatı:                  2018Мнение Консультативного комитета РКЗНМ по 3-му докладу Латвии, 2018                   2018Комментарии правительства Латвии к мнению КК РКЗНМ, 2018                   İrqçilik və Dözümsüzlüyə qarşı Avropa Komissiyası nəzərə alınmayıb 2018Пятый доклад ЕКРН по Латвии:          2019Комментарии правительства Латвии к Пятому докладу ЕКРН по Латвии:         

 Sosial-iqtisadi hüquqların həyata keçirilməsinin göstəriciləri və iştirak 
2009-cu ildə seçilmiş bələdiyyə deputatlarının 20,3%-i etnik azlıqların nümayəndələri, ya da milliyyətini göstərməyənlər, 35,5%-i qadınlardır.Сайт Центрального статистического управления Латвии: Выбрать таблицу PR10. ELECTED LOCAL GOVERNMENT MEMBERS OF THE REPUBLIC OF LATVIA BY AGE, SEX, ETHNICITY AND EDUCATION QUALIFICATION   или Выбрать таблицу PR10. LR PAŠVALDĪBU VĒLĒŠANĀS IEVĒLĒTIE DEPUTĀTI PĒC VECUMA, DZIMUMA, TAUTĪBAS UN IZGLĪTĪBAS LĪMEŅA    Eyni zamanda, 2009-cu və 2010-cu illərin qovşağında ölkədə etnik azlıqlar əhalinin 40,6%-ni (milli azlıqlar arasında geniş yayılmış vətəndaşsızlıq səbəbindən vətəndaşlar arasında 28,2%), qadınlar 53,9%-ni təşkil edirdi.Сайт Центрального статистического управления Латвии: Выбрать таблицу IE03 VĪRIEŠU UN SIEVIEŠU SKAITS GADA SĀKUMĀ   или  Выбрать таблицу IE03 POPULATION BY SEX AT THE BEGINNING OF THE YEAR    2017-ci il bələdiyyə seçkilərində namizədlərin 39,03%-i qadınlar olub; latışlar - 77,46%, milliyyətini göstərməyənlər - 16,99%, ruslar - 3,7%, polyaklar 0,48%, litvalılar 0,47%, belaruslar 0,34%, ukraynalılar 0,31%. 2018-ci il parlament seçkilərində seçilən 100 deputat arasında 31-i qadın, 28-i etnik azlıqlardan olub və ya milliyyətini göstərməyib.

2018-ci ilin əvvəlinə latışlar əhalinin 62,18%-ni, ruslar 25,19%-ni, polyaklar 2,05%-ni, litvalılar 1,18%-ni, belaruslar 3,24%-ni, ukraynalılar 2,23%-ni təşkil edirdi.Статистика  // Список избранных депутатов. ЦИК Латвии Milli azlıqlar arasında vətəndaşsızlığın geniş vüsət alması ilə əlaqədar olaraq o dövrdə latışlar Latviya vətəndaşlarının 71,08%-ni, ruslar 19,53%-ni, polyaklar 1,94%-ni, belaruslar 1,63%-ni, ukraynalılar 1,02%-ni, litvalılar 0,96%-ni təşkil edirdi.IRG069. Pastāvīgie iedzīvotāji pēc tautības gada sākumā  

2021-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə, minimum əmək haqqı 500 avro,Минимальная зарплата вырастет 1 января 2021 yaşa görə minimum pensiya 149,6 avrodur.Увеличится минимальная пенсия 1 января 2021

2020-ci ilin iyul ayında yaşa görə orta pensiya 385,21 avro olmuşdur.[=1&years=2019 «Pensiju (pabalstu) vidējais piešķirtais apmērs pa mēnešiem», Sociālā apdrošināšana, 2019] 2019-cu ildə Latviyada orta xalis əmək haqqı (vergilərdən sonra) 793 avro (ən aşağı Latqaledə - 565 avro, ən yüksək isə Riqada - 883 avro) təşkil edib.

2020-ci ilin noyabr ayının sonunda işsizlik səviyyəsi hökumət statistikasına görə 7,4% olub, Riqa regionunda 5,7%-dən Latqale bölgəsində 15,1%-ə qədər.

2020-ci ildə yeni doğulmuş körpələr üçün gözlənilən ömür uzunluğu ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin məlumatına görə 75,4 il,Latvia  // :ru:Справочник ЦРУ по странам мира, "Eurostat"a görə - 2019-cu ildə 74,9 il, 2018-ci ildə hər 10 000 nəfərə düşən xəstəxana çarpayılarının sayı 54,9; hər 10 000 nəfərə düşən həkimlərin sayı 37,0 nəfərdir.

Məktəbəqədər təhsil və doqquz illik əsas təhsil icbaridir. Dövlət məktəblərində orta təhsil də pulsuzdur (10-12-ci siniflər). Bununla belə, Ombudsmanın 2012-ci ildəki qiymətləndirməsinə görə, pulsuz məktəb təhsilinin konstitusiya prinsipi valideynlərdən dərslikləri öz pulları ilə almağı tələb etmək təcrübəsi ilə pozulur. 2000-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, 15 yaş və yuxarı yaşlı əhalinin 13,9%-nin, 2011-ci il siyahıyaalınmasına görə isə 23%-nin ali təhsili olmuşdur., по переписи 2011 года — 23 % 2018-ci ildə ibtidai sinif məzunlarının 5,4%-i, orta məktəb məzunlarının isə 31,7%-i təhsilini yarımçıq qoyub.IZG180. Pamatskolu un vidusskolu beigušo turpmākā izglītība (%) 

 Latviyaya aid spesifik məsələlər 
Latviya müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra onun bir çox sakinləri ölkə vətəndaşı kimi tanınmadı. 2020-ci ilə kimi, Latviya vətəndaşı olmayan 197,888 nəfər (Latviya sakinlərinin 10,4%-i) var idi. Latviyanın vətəndaşı olmayan rezidentlərinin təxminən 6,8%-i (130 399 nəfər) siyahıyaalmada öz milliyyətini “rus” kimi göstərənlərdir. 1990-cı illərin ortalarında. vətəndaşı olmayanların sayı təxminən 730-740 min nəfər idi.:ru:ЕКРН First report on Latvia  pp. 11, 16Латвия отчиталась в ООН об успехах в интеграции общества  :ru:DELFI 2016  2011-ci ilin siyahıyaalınmasına əsasən, rus dili respondentlərin 37%-dən çoxu üçün ailə dilidir, lakin müstəqilliyin bərpasından sonra bu dildə təhsil və dövlət qurumları ilə ünsiyyət imkanları kəskin şəkildə daralmışdır.

Ölkədə sərbəst toplaşmaq azadlığı məsələsi ilə bağlı mütəmadi olaraq münaqişələr yaranır. XXI əsrin ilk onilliyində Rusiya Məktəblərini Müdafiə Qərargahının,Cilvēktiesības Latvijā 2004. g.  — Rīga: LCESC, 2005. ISBN 9984-9707-7-9 — 34.—35. lpp. cinsi azlıq təşkilatlarının və onların əleyhdarlarının, veteranlarının kütləvi tədbirləri hökumət nümayəndələri tərəfindən dağıdılıb.Jaunupu sauc pie atbildības, Ulmi — ne Vakara Ziņas 19.09.2005 Latviya SS LegionununCilvēktiesības Latvijā 2004. g.  — Rīga: LCESC, 2005. ISBN 9984-9707-7-9 — 35. lpp. və onların rəqiblərinin yürüşləri qadağan edilib və məhdudlaşdırılıb. 2010-cu ildə C.Dudayev xiyabanının adının dəyişdirilməsi üçün piket,Задержаны участники пикета ЗаПЧЕЛ «За Ригу без Дудаева»  :ru:DELFI 2010 9 may 2009-cu ildə və 2014-cü ildə yürüşСуд разрешил «Родине» 9 мая провести марш  :ru:DELFI 2009 və 2007-ci ildə “Rus marşı”nın keçirilməsi məhdudlaşdırılan tədbirlər arasında olub.«Русский марш» в Риге запрещен :ru:Эстонская общественная телерадиовещательная корпорация 31.08.2007 2006-cı ildə Pride qadağası prezidentin tənqidinə səbəb oldu, Latviya Ombudsmanı Rusiya marşının şüarlarını şoka saldı, lakin birinci instansiya məhkəməsi qadağanı təsdiqlədi, ikinci instansiya məhkəməsi (2010-cu ildə) onu ləğv etdi.Официального признания русского языка можно требовать публично  16 апреля 2010 г.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Constitution
 Ombudsman’s Office
 Case-law of the Constitutional Court
Representative of the Government before International Human Rights Organisations
Human rights in Latvia in the website of :en:Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
 Documents on Latvia by CoE :en:Commissioner for Human Rights
 ODIHR documents concerning election observation in Latvia
 US Department of State Country Reports on Human Rights Practices in Latvia
Human Rights situation in certain countries Russian MFA, 2020
 Latvian Centre for Human Rights
 Latvian Human Rights Committee
Information on Latvia in the 2019 Amnesty International Report, pp. 46–47
Information on Latvia on the website of the :en:British Helsinki Human Rights Group
Information on Latvia in the website "Minority Electronic Resources"
 Latvia: The Perilous State of Nationality Rights

Kateqoriya:Latviya
Kateqoriya:Ölkələrinə görə insan hüquqları