Türki dili

Türki (تورکی / ترکی ) — XI əsrdən XX əsrin əvvəllərinə qədər yazılmış, ağır iranlaşmış Osmanlı dilinin istifadə olunduğu Osmanlı imperiyası hüdudlarından kənarda türk müsəlman xalqlarıТюркские языки. Языки мира (статьи «Чагатайский язык» и «Тюрки язык») tərəfindən istifadə edilən türk ədəbi dili. .

 Tarixi 
Qaraxanlı-uyğur dilinin yerli dillərlə qarşılıqlı əlaqəsinin nəticəsi olan qarluq (qarluq-xarəzm) əsasında yaranmışdır (-d- dilinin tədricən -j- dili ilə əvəzlənməsi).Э. Р. Тенишев. Язык межнационального общения золотоордынской эпохи 

Bir neçə regional variantın mövcudluğuna baxmayaraq, onların ümumiliyi var idi:

 türk dillərinin bir-birinə yaxınlığı və islamı qəbul edən müxtəlif türk əraziləri arasında aktiv mədəni və dil əlaqələri;
 fars dilinin hərflərindən – ərəb yazısına aid olan, saitlərin qrafikada tam əks olunmadığı və buna görə də müxtəlif regionlarda eyni sözün yerli tələffüz ənənəsinə uyğun olaraq dəyişkən oxunuşu olan fars yazısından istifadə;
 ərəb-fars leksik alınmalarının bolluğu.М. З. Закиев Татары: проблемы истории и языка — Казань, 1995 г.

 Regional variantları 
Onun təsiri altında olan türki dili və türki dilinin areallarının regional variantları:

 Qızıl Orda türki dili (ad variantları: Xarəzm-türk dili, oğuz-qıpçaq türki dili, qıpçaq-oğuz türki dili;Э. Н. Наджип, Г. Ф. Благова. Тюрки язык. Языки мира: Тюркские языки. М., 1996 г. стр 127. XII–XVI əsrlər)
 Qızıl Orda qıpçaq (Aral-Xəzər) – qıpçaq-noqay (qaraqalpaq, qazax, Qırğız-Qıpçaq (qırğız));
 Şimali Qafqaz – qıpçaq (qumuq, qaraçay-balkar), qıpçaq-oğuz (şimali səlcuqi) – şimali azərbaycanca; qıpçaq-noqay (noqay); (XVIII–XX əsrin əvvəlləri, ilk poetik abidələr XV əsrə aiddir)
 Volqaboyu (qədim tatar dili) – qıpçaq-bulqar tatar, başqırd); (XVII–XX əsrin əvvəlləri)
 Krım – Krım tatarları dialektindən asılı olaraq qıpçaq, qıpçaq-noqay, oğuz-səlcuq areallardır.
 Şərqi Oğuz – şərqi oğuz (türkmən, xarəzm, Xorasan-türk);
 Mərkəzi Asiya (cığatay dili, qarluq-xarəzm dili) – qarluq-xarəzm (özbək, uyğur);

 İstinadlar 

 Əlavə ədəbiyyat 
 Казембек А. К. «Общая грамматика турецко-татарского языка…, обогащенное многими новыми филологическими исследованиями автора», 2 издание, испр. и доп., 1846.
 Баскакова Н. А. О периодизации истории литературного языка тюрки: Лингвогеография, диалектология и история языка. Кишинев, 1973;
 Тенишев Э. Р. Языки древне-среднетюркских памятников в функциональном аспекте // Вопросы языкознания, 1979, № 2;
 Наджип Э. Н. Исследования по истории тюркских языков XI—XIV вв. М., 1989.
 [slovar.cc/rus/bse/527542.html Современный толковый словарь. 2003]
 Егоров Н. И. Тюрки язык // Чувашская энциклопедия.
 Лингвистический энциклопедический словарь. 2009
 Энциклопедия Башкирии. Ст. Тюрки.

Kateqoriya:Türk dilləri
Kateqoriya:Ölü dillər
Kateqoriya:Orta əsrlər dilləri