Qütblülük (beynəlxalq münasibətlər)

Beynəlxalq münasibətlərdə qütblülük beynəlxalq sistem daxilində hakimiyyətin bölüşdürülməsinin müxtəlif yollarından hər hansı biridir. O, hər hansı bir zaman çərçivəsində beynəlxalq sistemin xarakterini təsvir edir. Ümumilikdə, üç sistem növü ayırd edilir: birqütblülük, ikiqütblülük və üç və ya daha çox güc mərkəzini bildirən çoxqütblülük. Sistemin növü dövlətlərin biləvasitə regionda və ya qlobal miqyasda güc və təsir bölgüsündən  asılıdır.

Alimlər arasında ikiqütblülük və ya birqütblülüyün sabit və sülhsevər nəticələrə səbəb olub-olmaması ilə bağlı fikir ayrılıqları var. Kennet Vals və Con Mirşaymer ikiqütblülüyün nisbətən daha çox sabitlik yaratmağa meylli olduğunu iddia edənlər arasındadır. Əksinə, Con Aykenberri və  Vilyam Volfors birqütblülüyün sabitləşdirici təsirini müdafiə edənlər arasındadır. Karl Doyç və David Singer kimi bəzi alimlər çoxqütblülüyün ən sabit struktur olduğunu müdafiə edirlər.

Soyuq müharibə dövrü ABŞ və SSRİ kimi dünyanın iki fövqəldövlətin simasında ikiqütblülük dövrü kimi geniş şəkildə başa düşülür. Soyuq müharibənin sonu - 1990-2000-ci illər dünyanın yeganə supergücü kimi ABŞ-ın simasında birqütblülüyə gətirib çıxardı. Alimlər hazırkı beynəlxalq sistemin necə xarakterizə olunacağını isə müzakirə edirlər.

 Birqütblülük 
Birqütblülük beynəlxalq anarxiya şəraitində bir dövlətin güc üstünlüyünə malik olması və heç bir rəqib dövlətlə üzləşməməsi şərtidir.  Vilyam Volforsa görə, "birqütblü sistem əks tarazlığın mümkün olmadığı sistemdir. Qarşılıqlı tarazlıq mümkün olduqda, sistem birqütblü deyil". Birqütblü dövlət bütün digər dövlətlərin davranışlarına nəzarət edə bilən imperiya və ya hegemon ilə eyni deyil.

 Amerikan üstünlüyü 
Çoxsaylı mütəfəkkirlər, o cümlədən Vilyam Qladston,Cited in Hans Kohn, “The US and Western Europe: A New Era of Understanding,” Orbis, 6/1, (1962): p 17. Mişel Şevalier,Michel Chevalier, ‘La Guerre et la Crise Européenne’, Revue des Deux Mondes, (1 June 1866), p. 784–785, https://fr.wikisource.org/wiki/La_Guerre_et_la_Crise_europ%C3%A9enne  Kang Kuvey,Kang Youwei, (1885): The One World Philosophy, (tr. Thompson, Lawrence G., London, 1958, pp. 79-85). Georges Vacher de Lapouge,Georges Vacher de Lapouge, L`Aryen: Son Role Social, (Nantes, 1899: chapter "L`Avenir des Aryens," pp. XXXI-XXXII). H.G.UellsAnticipations, p 107. və Villiam Tomas Stid XX əsrdən sonra ABŞ-ın üstünlüyünü proqnozlaşdırdılar, 

Liberal institusionalist Con Aykenberri bir sıra nüfuzlu əsərlərinə ABŞ-ın Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra ABŞ-ın üstünlüyünü qoruyan beynəlxalq nizamı qəsdən qurduğunu iddia edir. Onun fikrincə, güclərin tarazlaşdırılması ilə bağlı realist proqnozlar öz bəhrəsini vermədi, çünki ABŞ İkinci Dünya müharibəsindən sonra strateji təmkinliliklə məşğul oldu və bununla da zəif dövlətləri onun hökmranlıqdan daha çox əməkdaşlıqda maraqlı olduğuna inandırdı. ABŞ-ın strateji təmkinliliyi zəif ölkələrə müharibədən sonrakı dünya nizamının formalaşmasında iştirak etməyə imkan verdi ki, bu da Birləşmiş Ştatların ümumi güc üstünlüklərindən istifadə etmək imkanlarını məhdudlaşdırdı. Aykenberry qeyd edir ki, Birləşmiş Ştatlar birtərəfli qaydada maneəsiz güc proqnozu ilə məşğul ola bilsə də, o, davamlı institusional nizam yaratmaqla öz üstünlüyünü zenitdən uzun müddət sonra "bağlamaq" əvəzinə, zəif ölkələrə söz verdi, böyük güc qeyri-müəyyənliyini azaldıb və  təhlükəsizlik dilemmasızəiflədi. Aykenberry izah edir ki, ABŞ hegemonluğunun liberal əsası - şəffaf demokratik siyasi sistem - digər ölkələrin müharibədən sonrakı nizamı qəbul etməsini asanlaşdırıb. “Amerika hegemonluğu istəksiz, açıq və yüksək dərəcədə institusionallaşmışdır – və ya bir sözlə, liberaldır” və “böyük miqyaslı müharibə və ya qlobal iqtisadi böhrandan qısa bir müddət sonra, Amerika hegemon quruluşu hegemon rəqiblərə qarşı immunitetlidir”.

 Bipolyarlıq 
İkiqütblülük iki dövlətin üstünlük təşkil etdiyi güc bölgüsüdür.  İkiqütblülükdə hər bir qütbün ətrafında tez-tez təsir dairələri və ittifaq sistemləri inkişaf etmişdir. Məsələn, 1947-1991-ci illərin Soyuq Müharibəsində əksər Qərb və kapitalist dövlətləri ABŞ-ın, əksər kommunist dövlətləri isə SSRİ- nin təsiri altına düşəcəkdi. Wohlforth və Brooks'a görə, Soyuq Müharibə dövründə "dünya danılmaz şəkildə bipolyar idi". 

 İstinadlar 

Kateqoriya:Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsi