İntellektual kapital

İntellektual kapital — mənfəəti və digər iqtisadi və texniki nəticələri maksimuma çatdırmaq üçün məhsuldar şəkildə istifadə olunan xüsusi şəxslərin və qeyri-maddi aktivlərin, o cümlədən patentlər, məlumat bazaları, proqram təminatı, ticarət nişanları və s. bilik, bacarıq və istehsal təcrübəsi.

 Bilik firmasının nəzəriyyəsi 
İqtisadi sistemin məhsuldar qüvvələrinin artırılması yollarının müxtəlif kombinasiyası onun strukturunu və inkişaf dinamikasını müəyyən edir. K.Marksın tərifinə görə, 22 “İqtisadi dövrlər nəyin istehsal olunduğuna görə deyil, onun necə, hansı əmək vasitəsi ilə istehsalına görə fərqlənir”Маркс К. Капитал. Вторая книга. Процесс обращения капитала. // Соч. т. 49, с. 190.. Bu baxımdan ayrı-ayrı resurslar növlərinin əhəmiyyəti sənayedən əvvəlki texnologiyadan sənayeyə, ondan isə sənayedən sonrakı texnologiyaya keçidlə dəyişir.

Sənayedən əvvəlki cəmiyyətdə prioritet təbii və əmək ehtiyatlarına, sənaye cəmiyyətində - maddi ehtiyatlara, postindustrial cəmiyyətdə - intellektual və informasiya resurslarına aid idi. Hazırda mərkəzdə informasiya texnologiyaları ilə texnoloji inqilab cəmiyyətin maddi əsaslarını yenidən formalaşdırır. Yeni informasiya iqtisadiyyatında, biliklərə əsaslanan iqtisadiyyatda məhsuldarlığın mənbəyi biliklərin yaradılması texnologiyasındadır.

“İnformasiya iqtisadiyyatı” anlayışı (informasiya cəmiyyəti kimi) 1960-cı illərin əvvəllərində elmi dövriyyəyə daxil edilmişdir. Qərb dünyasında inkişaf etmiş reallıqla bağlı olaraq əslində ümumi qəbul edilib. Bilik və məlumat bütün iqtisadi sistemlərdə kritik elementlərdir, çünki istehsal prosesi həmişə müəyyən bilik və informasiyanın emalı səviyyəsinə əsaslanır.

Texnoloji paradiqmada müasir dəyişiklik əsasən ucuz enerjinin investisiyasına əsaslanan texnologiyadan əmək predmetinə və vasitələrinə çevrilmiş ilk növbədə ucuz bilik və məlumat investisiyalarına əsaslanan texnologiyaya keçid kimi qəbul edilir. Tarixdə ilk dəfə olaraq insan təfəkkürü istehsal sisteminin müəyyən elementi deyil, bilavasitə məhsuldar qüvvədir. Kütləvi istehsalın formalaşması şərtlərini səciyyələndirən K.Marks qeyd edirdi: “İlk dəfə olaraq geniş miqyasda təbiət qüvvələri bilavasitə istehsal prosesinə tabe edilir... Bu təbiət qüvvələrinin heç bir dəyəri yoxdur”. Маркс К. Экономические рукописи 1861—1863 годов // Соч. т. 47, с. 553. Yeni post-sənaye iqtisadiyyatında insan fəaliyyətinin növləri deyil, insanları digər bioloji varlıqlardan fərqləndirən bilavasitə məhsuldar qüvvə kimi istifadə etmək texnoloji qabiliyyəti, yəni simvolları emal etmək və anlamaq qabiliyyətidir.

Eyni zamanda, bu yeni iqtisadi şəraitdə “istehsal prosesinin təhlili (ənənəvi məlumatlar, müşahidələr, eksperimental yolla əldə edilmiş peşə sirləri) üçün elmin tətbiqində fərdi biliklərin əhəmiyyəti haqqında K.Marksın mövqeyi xüsusilə aktuallaşır - bu. onun tətbiqi təbiət elmlərinin maddi istehsal prosesinə tətbiqi eyni şəkildə bu prosesin mənəvi potensialının ayrı-ayrı işçinin biliyindən, məlumatından və bacarığından ayrılmasına əsaslanır, eləcə də işçinin təmərküzləşməsi və inkişafı. [maddi] istehsal şəraiti və onların kapitala çevrilməsi”Маркс К. Экономические рукописи 1861—1863 годов // Соч. т. 47, с. 556.. Burada mahiyyətcə müasir “qeyri-maddi aktivlər” kateqoriyasını təşkil edən anlayışlar verilmişdir.

 Firmanın intellektual kapitalının təkamülü və tipologiyası 
Resurs məhsuldarlığının mənbələri məsələsi klassik siyasi iqtisadın təməl daşıdır, çünki iqtisadi tərəqqiyə təkan verən məhsuldarlıqdır. Bəşəriyyət təbiət qüvvələrinə nəzarət edirdi və yalnız zaman vahidi üçün resurs vahidinə düşən hasilatı artırmaqla tədricən müstəqil mədəniyyətə çevrildi. Bu sual hələ də iqtisadi nəzəriyyənin bu sahəsi daxilində real iqtisadiyyata aid tədqiqatların əsas mövzusu olaraq qalır. Məhsuldarlığın artırılmasının müxtəlif üsulları konkret iqtisadi sistemin strukturunu və dinamikasını müəyyən edir. Yeni biliklərə əsaslanan iqtisadiyyat olduğundan, bu iqtisadiyyatı xüsusi edən tarixən yeni məhsuldarlıq mənbələrini qeyd etmək lazımdır. Yeni informasiya iqtisadiyyatının tarixi inkişaf prosesini nəzərdən keçirdikdə çox mürəkkəb mənzərə yaranır.

İntellektual resurslardan istifadə etmək və insan ehtiyaclarını ödəmək üçün yeni həllər yaratmaq bacarığı bilik iqtisadiyyatında mərkəzi yer tutmağa başlayır. İnsan bilikləri və imkanları həmişə dəyər yaradılmasının əsasını təşkil etmişdir, lakin bu həqiqət işin zehni komponentinin getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb etdiyi informasiya əsrində özünü daha qabarıq göstərmişdir. Ənənəvi olaraq, fərdi və ictimai istehsalın təhlili IC-yə o qədər də əhəmiyyət vermədi, daha çox maddi aktivlərə baxdı və iqtisadi dəyər zəncirinin bilik komponenti biznesi əsasən maddi fəaliyyət kimi müəyyən etmək meyli ilə örtülmüşdür. Bununla belə, IC-nin daha çox gəlir gətirən potensial faydaları (xüsusilə lisenziyalı texnologiyaların istifadəsi vasitəsilə) zamanla bu yanaşmanı dəyişdi. İntellektual aktivlər müxtəlif formalarda mövcuddur və onların təsiri yalnız insanların ondan istifadə etmək qabiliyyəti ilə məhdudlaşır. İnsan intellektini idarə etmək və onu faydalı mal və xidmətlərə çevirmək bacarığı müasir biznesdə kritik bir səriştəyə çevrilir. Rəqabət qabiliyyətini təmin etmək üçün biliklərin tətbiqi təşkilati strategiyalarda getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. IC, yaradıcılıq, innovasiya və təşkilati öyrənməyə artan maraq var.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
Брукинг Э. Интеллектуальный капитал. - СПб: Питер, 2001. – 288 с.
Букович У., Уильямс Р. Управление знаниями: руководство к действию. – М.: ИНФРА-М, 2002. – 504.
Варшавский А.Е. О рекомендациях по сохранению и дальнейшему развитию российской науки //Экономика и математические методы. – 2003. – Том 39, №2. – С. 86-104.
Глухов В.В. и др. Экономика знаний. — СПб.: Питер, 2003. – 528 с.
Кастельс М. Информационная эпоха: Экономика, общество и культура – М.: ГУ ВШЭ, 2000. - 608 с.
Клейнер Г. Знания об управлении знаниями //Вопросы экономики. - 2004. - №1. – С. 151-155.
Козырев А.Н. Математический и экономический анализ интеллектуального капитала: Автореф. дис…. д-ра экон. наук. – М., 2002. – 48 с.
Луман Н. Решения в информационном обществе. // Проблемы теоретической социологии. Вып 3. - СПб.: Из-во СПбГУ, 2000. 
Полтерович В.М. Институциональные ловушки и экономические реформы //Экономика и математические методы. - 1999. - Т. 35, вып. 2. - с. 3-20.
Полтерович В.М. Трансплантация экономических институтов //Экономическая наука современной России. - 2001. - №3. - с. 24-50.
 Сергеев А. Интеллектуальный капитал менеджмента. Теория и тенденции в России. –  Saarbrücken: LAP LAMBERT Academic Publishing GmbH & Co. KG, 2012. -  316 с.
Стоунхаус Дж. Управление организационным знанием //Менеджмент в России и за рубежом. 1999. № 1. – С. 3-18.
Шаститко А.Е. Новая теория фирмы - М.: Экономический факультет МГУ, ТЕИС. - 1996.
Barnard C. The Functions of the Executive. - Cambridge, MA: Harvard University Press, 1938.
Blackwell Handbook of Organizational Learning and Knowledge Management  – L: Blackwell Publishers, 2003.
Brown J.S., Duguid P. Organizing knowledge //California Management Review, 1998. – Vol. 40. - №3: Spring. - P. 90-111.
Conner K.R. and Prahalad C.K. A Resource-based Theory of the Firm: Knowledge versus Opportunism //Organization Science, 1996. - Vol. 1. - №5.
Cyert R., March R. A Behavioral Theory of the Firm. - Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1963.
Davenport T. and Prusac L. Working Knowledge. – Boston: Harvard Business School Press, 1998.
Drucker P. Beyond the Information Revolution //The Atlantic Monthly, October 1999. - Vol. 284. - №4.
Drucker P.F. Post-Capitalist Society. - Oxford Butterworth: Heinemann, 1993.
Firestone Joseph M., McElroy Mark W. Key Issues in the New Knowledge Management. - N.Y.: Butterworth-Heinemann, 2003.
Griliches Z. Patent Statistics as Economic Indicators: A Survey.  //Journal of Economic Literature, 1990. - Vol. XXYIII. Dec. - P. 1661-1707.
Hall B.P. Values development and learning organizations //Journal of Knowledge Management, 2001. - Vol. 5. - №1. - P. 19-32.
Kogut B., Zander U. Knowledge of the Firm, Combinative Capabilities, and the Replication of Technology //Organization Science, 1992. - Vol. 3 - №3.
Machlup F. The Production and Distribution of Knowledge in the United States. - Princeton: University Press, 1962.
Managing Industrial Knowledge: Creation, Transfer and Utilization. - Sage Publications, 2001.
Nonaka I. and Takeuchi H. The Knowledge-Creating Company. - Oxford: Oxford Univesity Press, 1995.
Polyani M. The Tacit Dimension. – London: Routledge&Kegan Paul, 1966.
Simon H. The Sciences of the Artificial. – Cambridge: MIT Press., 1969.
Stewart T.A. Intellectual Capital: The New Wealth of Organizations.- N.Y.-L.: Doubleday / Currency, 1997.
Weick K. Sensemaking in Organizations. - Sage: Thousand Oaks, CA, 1995.
Wiig K. Knowledge Management. – Arlington, TX: Schema Press, 1993.

 Xarici keçidlər 
 Kozırev A. N. Əqli mülkiyyətin qiymətləndirilməsi.

Kateqoriya:İqtisadi terminlər
Kateqoriya:İntellektual kapital
Kateqoriya:Əqli mülkiyyət hüququ