Azərbaycanda vəhşi təbiət

Azərbaycanın vəhşi təbiəti onun flora və faunasından və onların təbii yaşayış mühitindən ibarətdir.

Azərbaycan faunasının simvolu Qarabağ atı olaraq qəbul edilir. Bu at cinsi dağ-çöl mühitində yaşayır və yarış və minik atı kimi istifadə edilir. Bu at cinsinə yalnız Azərbaycanda rast gəlinir. Bu, ən qədim cinslərdən biridi, ilk dəfə V əsrdə Qarabağ bölgəsində əhilləşdirilərək yetişdirilib və bu regionun adını daşıyır.

Azərbaycanda fərqli heyvan növlərinin təbii yaşayış mühiti müxtəlifdir. Bəzi növlər yalnız müəyyən ərazilərdə, göl kənarlarında, dağlıq yamaclarda məskunlaşır, digərləri isə ölkə daxilində səpələnmişdir. Məsələn, sərçəkimilər fəsiləsinə mənsub quşlara bütün Azərbaycanda rast gəlmək olar. Minik heyvanların (mal-qara, ev quşları və s.) təbii yaşayış yerindən asılı olaraq, protozoy parazitləri də ölkənin bütün ərazilərində qeydə alınır. Məməlilər arasında düzənliklərdə ceyranlar, Qafqaz keçisi əsasən dağlıq ərazilərində məskunlaşır və əksər quş növlərinə meşələrdə və ya su hövzələrində rast gəlmək olar. Zərərverici həşəratlar kənd təsərrüfatı sahələrində rast gəlinir, digər növ həşəratlar isə yalnız müəyyən biotoplarda yaşayır.

Azərbaycanda xəzli və iridırnaqlı heyvanların mühafizəsi üçün bir sıra təbiət qoruqları yaradılıb, xüsusi ov qaydaları tətbiq edilməklə qorunur.

 Fauna 
Azərbaycanın heyvanlar aləminin müxtəlifliyi ölkə ərazisində mövcud olan çoxşaxəli iqlim tipləri və biomlardan qaynaqlanır.

 Məməlilər 
Azərbaycan Avropada ən çox məməli növlərinə malik ölkə hesab edilir. Azərbaycanda məməlilər sinfinə mənsub heyvanların 107 növü qeydə alınıb, onlardan üçü yalnız Azərbaycan üçün spesifik olan növlərdir. Ən çox bilinən növlərə Balakən, Qəbələ, Zaqatala və İsmayıllı rayonlarında Naxçıvanda və Böyük Qafqazın qərb yamaclarında məskunlaşan Qafqaz keçiləri və Qafqaz muflonları daxildir. Qafqaz ceyranları öz tipinin ən nadir və sürətlisi hesab edilir. Bu ceyranlara Azərbaycanın yalnız Şirvan Dövlət Qoruğu, Bəndova və Korçay bölgələrində rast gəlmək olar.

 Həşəratyeyənlər 
 Şərqi Avropa kirpisi
 Şimal ağ döşlü kirpi
 Adi qulaqlı kirpi
 Kiçik köstəbək
 Hiyləgər ağdiş
 Ağqarın ağdiş
 Şelkivnikov su kutorası
 Cırtdan ağdiş
 Xəzər ağdişi

 Yarasalar 
 Enliqulaq bükükdodaq
 Ümumi pipistrellus
 Kuhl pipistrellus
 İtiqulaq şəbpərə
 Bığlı şəbpərə
 Dağ gönlücəsi
 Kiçik nalburun
 Böyük nalburun
 Səhra yarasası
 Meheli nalburunu
 Üçrəng gecə şəbpərəsi
 Qonur palazqulaq
 Axşam yarasası
 Savi hypsugo
 Nathusius pipistrellus
 İkirəng hamarburun
 Uzunqanad yarasa
 Cənub nalburunu
 Blazius nalburunu
 Natterer şəbpərəsi
 Şərq enliqulaq
 Qərb enliqulaq
 Bexşteyn şəbpərəsi
 Boz palazqulaq
 Kiçik axşam yarasası
 Şimal gönlücəsi
 Soprano pipistrellus

 Laqomorflar 
 Boz dovşan
 Avropa adadovşanı

 Gəmiricilər 
 Ev siçanı
 Boz siçovul
 Kiçik meşə siçanı
 Sarıqarın siçan
 Boz siçancıq
 Su siçovulu
 İctimai çöl siçanı
 Skarturus elater
 Fərat jerboa
 Qırmızıquyruq qum siçanı
 Kiçik Asiya qum siçanı
 İran qum siçanı
 Vinoqradov qum siçanı
 Meridian qum siçanı
 Kiçik Asiya siçancığı
 Kəsəyən dağ siçancığı
 Dağ korcası
 Ev siçanı
 Glis
 Meşə süleysini
 Adi tarlasiçanı
 Qar siçanı
 Qafqaz qar siçanı
 Kiçik Asiya qar siçanı
 Qara dəniz meşə siçanı
 Tarla siçanı
 Cırtdan siçanı
 Şelnikovun kolluq çöl siçanı
 Qafqaz meşə siçanı
 Dağıstan çöl siçanı
 Kiçik Asiya kolluq siçanı
 Dağıstan çöl siçanı
 Qafqaz sincabı
 Adi sincab
 Hind tirəndazı
 Qara siçovulu
 Nutriyakimi

 Ətyeyənlər 

 Adi canavar
 Çöl canavarı
 Adi çaqqal
 Adi tülkü
 Daşlıq dələsi
 Qafqaz porsuğu
 Adi gəlincik
 Avropa susamuru
 Adi vaşağı
 Qonur ayı
 Zolaqlı kaftar
 Meşə sansarı
 Çöl pişiyi
 Safsar
 Qamışlıq pişiyi
 Fars bəbiri
 Yenot

Nəsli kəsilmişlər:

 18-ci əsrdən bəri Asiya hepardı
 20-ci əsrin əvvəllərindən Xəzər pələngi
 Orta əsrlərdən bəri Asiya şiriGeptner, V. G., Sludskij, A. A. (1972). Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Vysšaia Škola, Moskva. (In Russian; English translation: Heptner, V. G., Sludskii, A. A., Komarov, A., Komorov, N.; Hoffmann, R. S. (1992). Mammals of the Soviet Union. Vol III: Carnivores (Feloidea).  Smithsonian Institution and the National Science Foundation, Washington DC).

 Pərayaqlılar 
 Xəzər suitisi

 Cütdırnaqlılar 
 Çöl donuzu
 Sığın
 Cüyür
 Nəcib maral
 Xallı maral
 Ceyran
 Qarapaça
 Bezoar keçisi
 Asiya muflonu
 Dağıstan dağ keçisi
 İbtidai öküz
 Zubr

 Balıqlar 
Ölkənin şirin su hövzələri və Xəzər dənizi ümumilikdə 97 növ balıqla zəngindir, onlardan səkkizi çoxaldılmış, yeddisi isə geniş yayılmışdır. Azərbaycanda həmçinin onurğasızların 15 mindən çox növü vardır. Ən çox Kür çayında, onun ətrafındakı göllərdə, eləcə də Mingəçevir su anbarında rast gəlmək olar. Balıqların əksəriyyəti anadrom və ya yarı anadromdur (balacalar duzlu suda böyüyür və yetkinləşdikdən sonra çoxalmaq üçün şirin suya köçürlər). Anadrom balıqların ən qiymətliləri qızılbalıqlar, nərə balığı, ulduzlu nərə balığı və beluqadır . Aspius, Chalcalburnus və ilanbalığı da anadrom balıqlardır. Nərə balığının əti və kürüsü çox qiymətlidir. Bundan başqa, Azərbaycanın su hövzələrində çapaq, sazan, rutilus kütüm və s. kimi digər qiymətli balıq növləri də vardır. Siyənək balığına Xəzər dənizində də rast gəlmək olar və balıqçılıq sənayesində ciddi rola malikdir. 1959-cu ildən sonra Kür çayında bir sıra hidrotexniki qurğuların tikintisi ilə əlaqədar olaraq çayın su axınının tənzimlənməsi, o cümlədən Xəzər dənizinin suyunun çirklənməsi qiymətli balıq növlərinin sayının xeyli azalmasına səbəb olmuşdur. Balıq ehtiyatlarının bərpası və balıq növlərinin sayını artırmaq üçün meliorasiya və balıqçılıq məqsədləri üçün üç inkubasiya müəssisəsi (Kürağzı, Əlibayramlı və Kür eksperimental nərə balığı yetişdirmə zavodu) fəaliyyətə başlamışdır. Azərbaycanın balıqçılıq müəssisələri və inkubasiya müəssisələrində 20 milyon nərə, 600 min qızılbalıq, 800 mindən çox balıq yetişdirilir. 2000-ci ildə Xılıda 20 milyon nərə balığı tutumu olan yeni inkubasiya zavodu istifadəyə verilmişdir.

 Quşlar 
Azərbaycan zəngin oritofaunaya malikdir. Ölkə üzrə aparılan müşahidə və tədqiqatlarda təxminən 60 ailədən 363 quş növü qeydə alınmışdır. Növlərin 40%-ə yaxını Azərbaycanda məskunlaşıb, bu növlərin 27%-i ölkədə qışlayır, 10%-i isə miqrasiya dövründə Azərbaycan ərazisindən keçir. Spesifik quş növlərindən biri də Naxçıvan kimi əsasən dağlıq ərazilərdə məskunlaşan qızıl qartaldır . Qızıl qartalın təsviri Azərbaycanda çox sayda marka və kartpostalda tirajlanıb.

 Digər 
Azərbaycanda beş fəsilədən on növ suda-quruda yaşayan canlı növləri təsnifləndirilib. Ölkə ərrazisində 52 növ sürünən var. Bu növlərə ən çox Şamaxı və Naxçıvanın yarımsəhra ərazilərində rast gəlinir. Digər ovalıqlarda və ya dağlıq ərazilərdə az sayda rast gəlinir.

 Flora 
Azərbaycanın zəngin florası var. Ölkədə 4500-dən çox ali bitki növü qeydə alınmışdır. Azərbaycanın iqlimi və biomları müxtəlif olduğuna görə flora Cənubi Qafqazın digər respublikalarına nisbətən daha müxtəlifdir. Bütün Qafqazda rast gəlinən flora növlərinin təxminən 67%-nə Azərbaycanda rast gəlinir.

Azərbaycanın flora və bitki örtüyünün müxtəlifliyi bir-birindən fərqli fiziki-coğrafi və təbii-tarixi şəraitin, eləcə də Azərbaycanın ucqar floristik rayonların təsirinə məruz qalmasının nəticəsidir.

 Ağaclar və bitkilər 
Üçüncü dövrün relikt cinslərinə Azərbaycanın bütün zonalarında, xüsusən Lənkəranda (Talış rayonları) tez-tez rast gəlmək olar. Bunlara dəmirağac, güləbrişin, şabalıdyarpaq palıd,Qafqaz xurması, həmişəyaşıl kolu, qutu ağacı və s. misal göstərmək olar. Azərbaycanda 240 endemik bitki növü vardır.

Altıağaç Milli Parkının 90,5%-ni enliyarpaqlı meşələrlə əhatə olunmuşdur, burada üstünlük təşkil edən ağac növləri dəmir ağacı, Qafqaz vələsi, şərq fıstığı və ağcaqayındır.

 Qoruqlar 
Azərbaycan flora və fauna mühitinin və ekosistemin qorunması üçün bir neçə təbiət qoruqları nəzərdə tutulmuşdur.

 Göy-Göl Dövlət Qoruğu
 Qızılağac Dövlət Qoruğu
 Zaqatala Dövlət Qoruğu
 Türyançay Dövlət Qoruğu
 Pirqulu Dövlət Qoruğu
 Şirvan Dövlət Qoruğu
 Besitçay Dövlət Qoruğu
 Qarayazı Dövlət Qoruğu
 İsmayıllı Dövlət Qoruğu
 Qaragöl Dövlət Qoruğu
 İlisu Dövlət Qoruğu
 Şahbuz Dövlət Qoruğu
 Eldar şamı dövlət qoruğu

 İstinadlar 

Vəhşi təbiət