Tigujiqo Qizbec

Hacı Tığujıqo Qızbeç Şeretlıqo (Qərbi Çərkəz: , romanlaşdırılmış: Kazbek, Ğezil Bek və ya Guzbek kimi də yazılmışdır), Çərkəz (Adıq) əsgər və komandir. O, Rus-Çərkəz müharibəsi zamanı ən nüfuzlu çərkəz liderlərindən biri olub. O, ailəsinin rus ordusu tərəfindən öldürülməsinə şəxsən şahid olub və Çərkəz ordusunda sürətlə yüksəlib. Ömrünün sonrakı dövrlərində övladlarının müharibədə həlak olmasına şahid olub. Qızbəc süvari komandiri idi və düşmən arxasına basqın etməkdə uğurları ilə məşhur idi. O, Rusiya imperiyasından tərəfini dəyişmək və imperiya tərəfinə qoşulmaq üçün çoxlu təkliflər alsa da, hamısını rədd etdi. Onu şəxsən tanıyan Ceyms Bell onun "Çərkəz Aslanı" adlandırıldığını qeyd edib.

 Bioqrafiya 

 Ad 
Qızbeç adı Qızılbek adının qısa formasıdır və müxtəlif mənbələrdə Ğuz Bek, Ğezil Bek və Kazbek kimi də yazılır. O, Osmanlı sənədlərində Qızıl bəy kimi xatırlanır. Qızbəçin əsl soyadı Şeretlıqodur, Tığujıqo isə "Tığuc oğlu" deməkdir. Tiquc sözü çərkəz adı olmaqla yanaşı, həm də "qurd" deməkdir. Çərkəzlərin "-qo" şəkilçisi ilə bitən həm soyadları, həm də ləqəbləri olub. Bu şəkilçi türk adlarındakı "-oğlu" şəkilçisi ilə sinonimdir.

 Gənclik 
Çərkəzlər öz tarixlərini yazmadıqları və bütün məlumatlar kənar mənbələrdən gəldiyi üçün Qızbəçin gəncliyi haqqında məlumat təfərrüatlı deyil. 1777-ci ildə Naşhe (Qərbi Çərkəz: ), həmçinin Beannaş (Qərbi Çərkəz: ) kəndində Şeretlıqo adlı zadəgan bir ailədə anadan olub və hərbi təhsil alıb.

 Hərbi karyera 

 Çərkəz inqilabı 
Qızbəç gənc olanda Şapsuq bölgəsində Çərkəz inqilabı başladı.Amjad Jaimukha, p. 156Chirg, Razvitie 53–54 Kəndlilər zadəganlara qarşı üsyan qaldırdılar. Əsilzadə olmasına baxmayaraq, Qızbəc kəndlilərin tərəfini seçdi və 1796-cı il iyunun 10-da kəndli üsyançıları ilə birlikdə vuruşdu. Bu hadisədən sonra Qızbəç yoxa çıxıb. Onun adı 1796–1810-cu illər arasında heç bir mənbədə çəkilmir. Çərkəz şifahi hekayələrinə görə, bu dövrdə Qızbəç ilk olaraq Anapada Osmanlı Paşası Həsən Paşa ilə görüşübKdz. Ereğli Kuzey Kafkasya Kültür Platformu, "Şeretl'ıko Hacı Kızbeç" və həcc ziyarətinə gedərək İslam təhsili almış, daha sonra Misirə gedərək Çərkəz Məmlükləri və Mehmed Əli Paşa ilə görüşmüşüb. Onun bu dövrdə Napoleonun ordusuna qatıldığına dair rəvayətlər də var. 1810-cu ildə qəti şəkildə geri gəldi və yazılı mənbələrdə yenidən görünməyə başladı. Bundan sonra o, Çərkəz ordusunda döyüşməyə davam etdi.Kasht, Ali M. Kizbech

 Rus-Çərkəz müharibəsi 
İngilis macəraçı Ceyms Bell Qızbeçin cəsarətini yüksək qiymətləndirir və bildirir ki, rus əsgərləri Qızbeçin adını eşidən kimi qaçmağa başlayırlar. Mənbələrdə qeyd olunur ki, rus çarı Qızbeçin fotosunun hazırlanması və alması üçün Qızbeçə müraciət göndərib, Qızbeçin bundan imtina edir.Как воин, Тугужуко пользовался большим уважением среди противников. Царские генералы вступали с ним в переговоры и неоднократно предлагали перейти на службу России. Император Николай I за большую сумму пытался приобрести у Кызбэча его портрет. Но "лев черкесов" относился с презрением ко всем предложениям русских.

Rus-Çərkəz müharibəsi Qərbi Çərkəzistana çatanda Qızbeçin mübarizəsi başladı. 1810–1840-cı illərdə rus qarnizonlarına hücum etdi. Bu müddət ərzində o, bütün ailəsinin qətlinə şahid olub. 1821-ci ildə Şapsuq ərazisində rus ekspedisiyasını məğlub etdi.

İngilis Favell Lee Mortimer bunu demişdi:
1830-cu ildə Yelizavinskaya qalasına hücum edib və qalanı dağıdıb. 1834-cü ildə 1700 əsgərlə 14 minlik rus ordusunu tələyə salaraq məhv etdi. Həmin il o, 1200 əsgərlə daha 6000 nəfərlik rus ordusunu tələyə salaraq məhv etdi. O, bir neçə rus qarnizonunu, o cümlədən Maryanskaya, Georgie, Afepskaya və Apenskayanı məhv etdi. 1837-ci ildə Nikolayev qalasını ələ keçirdi. O, 1838-ci ilin oktyabrında sağ qalan digər uşaqlarının ölümünün şahidi oldu. Orada olan Ceyms Bellin dediyinə görə, Qızbeç təsirlənmədi və "Rəbb nə istəsə" dedi. 1840-cı ildə Waya Tuapse və Chaps qarnizonlarını ələ keçirdi.

Rus generalı Olşevski yazırdı:Khasht, Ali M. عن شجاعة الشابسوغ

 Ölüm 
Qızbəç 29 fevral 1840-cı ildə əməliyyat zamanı aldığı xəsarətlərdən öldü. Ölməzdən əvvəl kəlmə-i şəhadət gətirdi. Həmin vaxt onun altı müxtəlif ölümcül yarası var idi.

 İrs 
Kazbek/Qızbeç adı bu gün çərkəzlər və ümumiyyətlə Şimali Qafqazlılar arasında ən çox yayılmış adlardan biridir. 2014-cü ildə Rusiya-Çərkəz müharibəsinin 150-ci ildönümündə çərkəz fəallar Qızbəçə heykəl ucaltmaq üçün kampaniyaya başlayıblar. Fandreyzinq 2015-ci ildə başlamışdır. 28 aprel 2018-ci ildə heykəltəraşlıq tamamlandı. Türkiyə Cümhuriyyəti Hacı Qızbeçin xatirəsinə poçt markası hazırlayıb.

 Mənbə 

Kateqoriya:1840-cı ildə vəfat edənlər
Kateqoriya:Qafqaz müharibəsinin iştirakçıları
Kateqoriya:1777-ci ildə doğulanlar