Türkiyədəki saat qüllələrinin siyahısı

Türkiyədəki saat qüllələrinin siyahısı — Türkiyədə dəyərli və məşhur saat qüllələrinin toplusu.

Saat qülləsi ənənəsi ilk dəfə Avropada XIII əsrdə başlamış, XVI əsrin sonlarında Osmanlı imperatorluğu torpaqlarına yayılmış və bugünkü Türkiyədə ilk saat qülləsi 1797-ci ildə Anadolu, Safranboluda ucaldılmışdır. Osmanlı imperiyası yüksək zümrəsinin II Mehmed dövründən başlayaraq mexaniki saatlardan istifadə etməsinə baxmayaraq, Osmanlı və Anadolu coğrafiyasında saat qülləsi anlayışının Avropaya nisbətən gec qəbul edilməsinin səbəbləri ilə bağlı fərqli şərhlər irəli sürülür. Əbdülhaq Adnan Adıvar bu vəziyyəti müəzzinlərin, xronometrlərin və qəyyumların öz əhəmiyyətlərini itirəcəkləri qorxusu ilə əlaqələndirərkən, Bernard Luis mətbəə kimi saatın da İslam ictimai quruluşunda çatlaqlara səbəb ola biləcəyindən qorxduğunu müdafiə edirdi. Digər tərəfdən, Şulə Gürbüz qeyd edir ki, zaman hesablayanlar namaz vaxtını dəqiqəsinə qədər dəqiq hesablasalar da, mexaniki saatların bəzən düzgün vaxtı göstərmədiyini və bu xəta fərqinə görə saat qüllələri geniş yayılmamışdır. II Əbdülhəmidin taxta çıxmasının 25-ci ildönümü və taxta çıxmasının 30-cu ildönümündə verilən fərmanlarla bir çox saat qüllələri tikilib və bu fərmanlar saat qüllələrinin yayılmasında mühüm rol oynamışdır. II Əbdülhəmidin dövründən əvvəl Ziya Paşa Adana və Amasiya valiliyi dövründə çoxlu qüllələr inşa etdirmişdir.

Mərkəzi hakimiyyəti təmsil edən strukturlar olan saat qüllələri Antalya saat qülləsi və İzmit saat qülləsində olduğu kimi daha çox yerləşdikləri şəhərlərin mərkəzində tikilmişdirlər. Biləcik saat qülləsi, Bolu saat qülləsi, Göynük saat qülləsi, Kastamonu saat qülləsi, Mudurnu saat qülləsi, Sivrihisar saat qülləsi, Bursada Topxana saat qülləsi və İstanbuldakı Topxana saat qülləsi şəhərə təpədən baxılan bir ərazidə ya da yamacda tikilmişlər. Şişli Etfal Xəstəxanası saat qülləsi kimi bir tikilinin bir hissəsi olan saat qüllələri, həmçinin Yıldız saat qülləsi kimi bir kompleksdə yerləşən saat qüllələri də var. Bundan əlavə, Əli Çətinkaya Stansiyasının saat qülləsi, Alsancaq Stansiyasının saat qülləsi, Ayvalıq saat qülləsi, Berqama saat qülləsi, Gümüşhacıköy saat qülləsi, Mərsin saat qülləsi, Merzifon Amerikan Kolleci saat qülləsi, Sivas Jandarma Qışlası saat qülləsi, Şirinyer Amerikan Kolleci saat qülləsi və Diyarbəkir kilidi var. Ayrıca, Niğdə saat qülləsi, Sinop saat qülləsi və Zilə saat qülləsi tarixi qalaların üzərində yüksələn saat qüllələrinə nümunədir. Köhnə fabrik bacasına saat əlavə edilərək yaranan Hacı Paşa saat qülləsi və minarəyə saat əlavə edilərək yaranan Tepsi minarəsi sonradan saat qülləsinə çevrilən qüllələrə misaldır. Bundan əlavə Çiçək Pasajı Fasad saatı, Qalatasaray Liseyi dam saatı, qüllə quruluşu olmayan, lakin yerləşdiyi binanın yüksək nöqtəsində yerləşən Heydərpaşa Vağzalının dam saatı və Sainte-Pulchérie Fransız Liseyi dam saatı da saat qüllələri hesab olunur.

Saat qüllələrinin əksəriyyəti daşdan olsa da, Gerede saat qülləsi və Mudurnu saat qülləsi kimi ağacdan hazırlanmış qüllələr də var. Dolmabağça saat qülləsi, İstanbul Universiteti saat qüllələri və İzmir saat qülləsi kimi bəzi qüllələr estetik dəyərləri ilə əhəmiyyətli əsərlər olduğu halda, əksər saat qüllələri İslam memarlığının ümumi xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq hündür və ya möhtəşəm olmasına baxmayaraq, ətrafı ilə ahəngdarlığını qoruyan tikililərdir.

Funksionallıq baxımından, vaxtı göstərməklə yanaşı, yanğın və gözətçi qülləsi kimi istifadə edilən Samsun saat qülləsi kimi saat qüllələri ilə yanaşı Dolmabağça saat qülləsində olduğu kimi barometr və termometrləri ilə xidmət edən saat qüllələri də var. Kayseri saat qülləsi, Muğla saat qülləsi, Tokat saat qülləsi də zaman hesablayıcısı kimi istifadə edilir və Çanaqqala saat qülləsi kimi bir çox saat qüllələri eyni anda bu istiqamətdə xidmət edir, Göynük saat qülləsi, Manisa saat qülləsi və Tepsi minarə isə yalnız siferblatsız siqnalizasiya sistemi ilə işləyir.

Bu gün çoxlu saat qüllələri olsa da, görkəmli qüllələrin sayı yüz iyirmi altıdır. Ən çox saat qülləsi olan şəhər iyirmi qülləsi ilə İstanbul, ikinci yerdə isə yeddi qülləsi olan İzmirdir. Bölgə olaraq Mərkəzi Anadolu bölgəsi ən çox saat qüllələrinin yerləşdiyi bölgədir. Yüz iyirmi altı qüllədən iyirmi üçü bu günə qədər qalmayıb. On bir dağıldıqdan sonra eyni yerdə yeni saat qülləsi ucaldılıb və onlardan dördü söküldükdən sonra başqa yerə köçürülüb və ya başqa yerdə yenidən tikilibdir.

 Türkiyədəki qüllələrin memarlığı və saat mexanizmi 
XIX və XX əsrin əvvəllərinə aid olan saat qüllələri və onlara istinadən tikilən daha yeni saat qüllələri ümumiyyətlə baza, gövdə və pavilyon hissələrindən ibarətdir. Baza bölməsində gövdəyə aparan otaq və pilləkən, gövdə hissəsində malikanəyə aparan "Z" formalı və ya spiral pilləkən, malikanədə isə saat mexanizmi vardır.

Saat mexanizmində kiçik bir saat var ki, bu saat da bir mil ilə yuxarıya birləşdirilib. Siferblatda saat və dəqiqə əqrəblərinin hərəkətini təmin edən val, əgər varsa, zəngin tıqqıltısını da idarə edir. Mexanizmin təkərləri arasında iki kasnağa sarılan iki polad kəndirin uclarında olan çəkilər yuxarı və aşağı enərək saatın fırlanmasını və düzgün işləməsini təmin edir. Birinci kasnağa bağlanan kəndir saatın işləməsini təmin edir, ikinci çarxa bağlanan kəndir və çəki isə çəkicin zəngə dəyməsinə şərait yaradır. Köşkün yuxarı hissəsindəki zəng günbəz və ya konusla örtülmüşdür və zəngin ətrafında səsin uzaqlara çatması üçün dəliklər vardır.

Saatlar hər saat başı saat sayı qədər ya da tək vuruş şəklində istehsal edilmişdirlər. Bəzi saatlar da saatın əvvəlində olduğu kimi yarım saatda da çalırdı. Bəzilərində saat başı vuruşlar bir və ya iki dəqiqəlik fasilə ilə təkrarlanır. Bu nizamı qorumaq üçün saatlar xüsusiyyətlərindən asılı olaraq iki həftədə bir və ya ayda bir dəfə qurulurdu.

Azan saatına uyğun qurulan qüllələrin saatları 1925-ci ildə qüvvəyə minən "Günün 24 saata bölünməsi Qanunu" ilə saata uyğunlaşdırılmışdır. 1928-ci ildə "Yeni Türk hərflərinin qəbul və tətbiqi haqqında Qanun" ilə siferblatlarda Şərqi Ərəb rəqəmləri ilə ifadə edilən saatlar ərəb rəqəmləri və latın rəqəmləri ilə əvəz edilmiş, bəzi siferblatlarda isə həm köhnə, həm də yeni rəqəmlərin hər ikisindən birgə istifadə edilmişdir.

 Açar 
QırmızıYoxdurMaviSöküldükdən sonra eyni yerdə yenidən tikilibYaşılSöküldükdən sonra yenidən tikilmiş və ya başqa yerə köçürülmüşdür
(Heç bir rəngli sütunda olmayan başlıqlar onların zədələnmədiyini göstərir.)

 Siyahı 
 #  Ad  Yer  Tikinti Qeyd Mənbə1Adabazarı saat qülləsi18822Akça Qoca saat qülləsi19543Akdəniz Universiteti Olbia Mədəniyyət Mərkəzi saat qülləsi19994Alaca saat qülləsi20015Əli Çətinkaya Stansiyası saat qülləsi19396Alsancaq Stansiyası saat qülləsi18907Altınoluq Mərkəzi məscidi saat qülləsi18858Amasya saat qülləsi20029Ankara saat qülləsi188410Antalya saat qülləsi11Atatürk Meşə Təsərrüfatı müdirliyi binasının saat qülləsi192612Aya Fotini kilsəsi saat qülləsi189213Agios Konstantinos və Ayia Eleni kilsəsi saat qülləsi186114Ayvalık saat qülləsi187015Bahadın saat qülləsi16Bakırköy Ruhi və Sinir Xəstəlikləri Xəstəxanası saat qülləsi191417Balıkəsir saat qülləsi190118Balıklı Yunan Xəstəxanası saat qülləsi189319Batman saat qülləsi200320Bayburt saat qülləsi192421Bayramyeri saat qülləsi195522Berqama saat qülləsi186523Beypazarı saat qülləsi192024Biləcik saat qülləsi190725Boğaziçi Universiteti Albert Lonq Hall Mədəniyyət Mərkəzinin fasad saatı189226Bolu saat qülləsi198927Birja Qovşağı saat qülləsi198728Boyabat saat qülləsi198319Bozcaada saat qülləsi186730Burdur saat qülləsi193731Böyük saat188232Böyükada saat qülləsi192333Çanaqqala saat qülləsi189634Çanqırı saat qülləsi190135Çatalca Hökumət Evi saat qülləsi36Çələbi Mehmed mədrəsəsi saat qülləsi186637Çərikli saat qülləsi199138Çinarcıq saat qülləsi200539Çiçək keçidinin ön saatı187640Çorum saat qülləsi189441Dolmabağça saat qülləsi189442Düzcə saat qülləsi200943Ədirnə saat qülləsi188644Ərzincan Hərbi orta məktəb saat qülləsi189245Ərzincan Dördüncü Ordu Sənədi zirzəmi saat qülləsi189246Fuar saat qülləsi193847Galatasaray liseyi dam saatı190848Gelibolu saat qülləsi190149Gərədə saat qülləsi188250Gerzə saat qülləsi51Göynük saat qülləsi192352Gümüşhacıköy saat qülləsi200953Hachz Pasza Saat Kulesi|Hacı Paşa saat qülləsi200754Həmidiyyə saat qülləsi55Həmidiyyə saatlı fəvvarə190156Havza saat qülləsi57Haydarpaşa stansiyasının dam saatı190858İskəndərun Ədalət Sarayı saat qülləsi192559İstanbul Universiteti saat qüllələri186560İzmir saat qülləsi190161İzmit saat qülləsi190262Karabük saat qülləsi198763Karaman saat qülləsi200964Oxmeydanı Kasımpaşa Təhsil və Araşdırma Xəstəxanası saat qülləsi binası65Kastamonu Komandanlıq binası saat qülləsi66Kastamonu saat qülləsi188567Kayseri saat qülləsi190768Kəmər saat qülləsi200669Konya saat qülləsi187270Kurtalan saat qülləsi199971Kuşadası saat qülləsi199672Kütahya saat qülləsi200673Ladik saat qülləsi188974Madən saat qülləsi189875Manisa saat qülləsi197576Mardin saat qülləsi200377Mərmərə Universiteti Tibb fakültəsi saat qüllələri190078Mecitözü saat qülləsi189979Mehmet Akif Ərsoy Muzeyi saat qülləsi200880Mərsin saat qülləsi189881Mərzifon Amerika Kolleci saat qülləsi191982Mərzifon saat qülləsi186683Mudurnu saat qülləsi196484Muğla saat qülləsi188585Niğdə saat qülləsi186686Osmaniyə saat qülləsi199987Panaiya Yevangelistria Kilsəsi saat qülləsi189388Safranbolu saat qülləsi179789Sainte-Pulchérie Fransız Liseyi dam saatı189090Samsun saat qülləsi200191Siirt saat qülləsi197592Sinop saat qülləsi190193Sirkəci Stansiyası saat qüllələri189094Sivas saat qülləsi180395Sivas Jandarma Kazarması saat qülləsi190896Sivrihisar saat qülləsi190097Sunqurlu saat qülləsi189198Şanlıurfa saat qülləsi99Şəfaatlı saat qülləsi1986100Şəhidlər saat qülləsi2008101Şirinyer Amerika Kolleci saat qülləsi1912102Şişli Etfal Xəstəxanası saat qülləsi1907103Tarsus saat qülləsi1893104Təpsi minarə105Tokat saat qülləsi1902106Topxana saat qülləsi1849107Topxana saat qülləsi1905108Trabzon saat qülləsi1863109Turqutlu saat qülləsi110Ürgüp saat qülləsi2006111Vəzirkörpü saat qülləsi1959112Yenişəhər saat qülləsi1936113Yerköy saat qülləsi1986114Yeşilli saat qülləsi115Yıldız saat qülləsi1890116Yozqat saat qülləsi1908117Zilə saat qülləsi1875

 Qeydlər 

 İstinadlar 

Ümumi

 Xarici keçidlər 




Kateqoriya:Növlərinə görə tikili siyahıları
Kateqoriya:Türkiyə tikililərinin siyahıları
Kateqoriya:Türkiyədəki saat qüllələri