Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası

Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası (, qısa UMEA) — Ukrayna Respublikasında dövlətin təsis etdiyi ali elmi qurum, Respublikanın ali elmi idarəsi. Təşkilat təbiət, texniki, humanitar, sosial elmlər və incəsənətin müxtəlif sahələrində fundamental və tətbiqi elmi tədqiqatları və inkişafları təşkil edən, aparan və əlaqələndirən ali dövlət elmi qurumudur
Akademiyanın 5 aprel 2002-ci il tarixli Ümumi Yığıncağında təsdiq edilmiş Nizamnamə və Ukrayna qanunvericiliyi (Nizamnamənin 1-ci bəndi) əsasında fəaliyyət göstərir. Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası Ukraynada özünüidarə edən dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən təşkilatdır və ölkədə elmi-tədqiqat institutları sistemini əlaqələndirməklə elm və texnologiyanın əsas inkişafı mərkəzidir.

27 noyabr 1918-ci ildə Getman Pavel Skoropadski hökuməti tərəfindən təsis edilib. Vladimir Vernadski Ukrayna Elmlər Akademiyasının qurucu üzvü olub və ilk prezidenti vəzifəsini icra edib. 1962-2020-ci illərdə Akademiyanın prezidenti iki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Ukrayna Qəhrəmanı, Lenin mükafatı laureatı, akademik Boris Paton olub.

2020-ci ildən Akademiyanın prezidenti akademik Anatoli Zaqorodnıdır.

Akademiya hər il Ukrayna Nazirlər Kabinetinə hesabat verir. Akademiyanın rəyasət heyəti 1917-18-ci illərdə müstəqillik dövründə Mərkəzi Şuranın yerləşdiyi Pedaqoji Muzeyin binası ilə üzbəüz, Volodymyrska, 57 ünvanında yerləşir.

1919-1991-ci illərdə UMEA Sovet İttifaqı Elmlər Akademiyasının respublika bölməsi idi.

 Tarixi 
250px|thumb|right|Akademiyanın ilk prezidenti geoloq və geokimyaçı Vladimir Vernadski
1918-ci il noyabrın 27-də Ukrayna Elmlər Akademiyasının (UEA) təsis yığıncağı keçirildi. Onun ilk prezidenti geoloq və geokimyaçı Vladimir Vernadski, katibi isə şərqşünas Aqafangel Krımski seçildi. UEA-ın ilk akademikləri arasında tarixçilər Dmitri Baqaley və Orest Levitski, iqtisadçı Mixail Tuqan-Baranovski, filoloq Nikolay Petrov, bioloq Nikolay Kaşçenko, mexanik Stepan Timoşenko və başqaları var idi. Akademiya yaranandan tətbiqi riyaziyyat (Georgi Pfayferin rəhbərliyi ilə), riyazi fizika (Nikolay Krılovun rəhbərliyi ilə), eksperimental zoologiya (İvan Şmalhauzen) kafedralarında elmi fəaliyyət uğurla həyata keçirilirdi.

1921-ci ildə Sovet hakimiyyətinin qurulması ilə akademiya ÜmumUkrayna Elmlər Akademiyası (ÜUEA) adlandırıldı. Onun tərkibinə "Ukrayna Elmi Birliyi" və əvvəllər müstəqil işləyən Kiyev Arxeoqrafiya Komissiyası, 1922-ci ildə Kiyev-Peçora lavrasının çap evi daxil edildi. Əvvəlcə o, üç elmi şöbədən: tarix-filologiya, fizika-riyaziyyat və ictimai elmlər bölməsindən ibarət idi ki, onlara 3 institut, 15 komissiya və milli kitabxana daxil idi. 1930-cu illərdə və 1940-cı illərin birinci yarısında akademiyanın ən mühüm nailiyyətləri arasına aşağıdakı işlər daxil idi: litium nüvələrini helium nüvələrinə çevirən süni nüvə reaksiyası, yüklü hissəcik sürətləndiricisi və üç koordinatlı desimetr diapazonlu radarın yaradılması; müdafiə sənayesində tank gövdələrinin, artilleriya sistemlərinin və hava bombalarının avtomatik sualtı qövs qaynaqının yüksək səmərəli texnologiyası tətbiq edilməsi; bioloqlar və həkimlər yaralıların müalicəsi üçün yeni dərmanlar və üsullar yaratdılar.
 Müharibədən sonra 
350px|thumb|left|Ufada Akademiyanın yerləşdiyi bina. st. Puşkin, 79
Böyük Vətən müharibəsinin başlaması ilə Akademiya Ufaya köçürüldü.

1950-ci ildə Ukrayna SSR Elmlər Akademiyasının Elektrik Mühəndisliyi İnstitutunda, professor Sergey Lebedevin laboratoriyasında kontinental Avropada ilk universal elektron hesablama maşını hazırlandı.
1960-cı ildə həmin laboratoriyada hazırlanmış Kiyev hesablayıcı maşının köməyi ilə Dubnadakı Nüvə Tədqiqatları İnstitutunda dünyada ilk dəfə olaraq texnoloji proseslərin uzaqdan idarə edilməsi üzrə təcrübələr aparıldı.
1968-ci ildə akademiyanın 116 həqiqi üzvü və 163 müxbir üzvü var idi. Onun tərkibində 9 filial və 47 elmi-tədqiqat institutu fəaliyyət göstərirdi. Nəzdində 24 elmi jurnal nəşr olunurdu. 1969-cu ildə Ukrayna SSR Elmlər Akademiyası "Lenin" ordeni ilə təltif edildi.

2017-ci il mayın 18-də Ukrayna Prezidenti 2018-ci ildə Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının 100 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb.

2014-cü ilin əvvəlində Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının tərkibinə 174 institut daxil idi. Akademiyada işçilərin sayı 40 min nəfər təşkil edir (1991-ci ildə - təxminən 89 min işçi var idi)

8 mart 2023-cü il tarixinə Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının 170 həqiqi üzvü, 363 müxbir üzvü və 100-ə yaxın əcnəbi üzvü vardır.
 Adı 
250px|thumb|right|Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının loqosu
Yarandığı gündən Akademiyanın rəsmi adı bir neçə dəfə dəyişikliyə məruz qalıb:
 1918 — Ukrayna Elmlər Akademiyası (UEA) ()
 1921 — ÜmumUkrayna Elmlər Akademiyası (ÜUEA) ()
 1936 — Ukrayna SSR Elmlər Akademiyası  (USSR EA) ()
 1991 — Ukrayna Elmlər Akademiyası (Ukrayna EA) ()
 1994 — Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası (UMEA) ()

 Müasir dövrdə 
Müstəqillik dövründə akademiyanın həyatında iki mənfi tendensiya meydana çıxdı: işçilərin sayının daim azaldılması və kadrların qocalması. 1 yanvar 2009-cu il tarixinə Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasında 43211 nəfər işçi, o cümlədən 19818 elmi dərəcəyə malik tədqiqatçı var idi. Elmi işçinin orta yaşı 50,2 (elmlər namizədi - 51,4, elmlər doktoru - 62,2 yaş) olmuşdur. Beş il sonra, 2014-cü il yanvarın 1-nə olan məlumata görə, UMEA-da 40 211 nəfər, o cümlədən 19 292 elmi işçi çalışıb. Kadrların orta yaşı beş il ərzində çox dəyişməmişdir: elmi işçilər üçün orta hesabla 51,8 yaş (elmlər namizədləri - 50,9, elmlər doktorları - 63,7 yaş). 2016-cı ilin sonuna olan məlumata görə, UMEA-nın Rəyasət Heyəti üzvünün (Rəyasət Heyətində 52 akademik var idi) orta yaşı 74,5 olub.

2014-cü ildə akademiyaya ciddi ziyan dəydi. Donbassdakı münaqişə səbəbindən tanınmamış Donetsk Xalq Respublikası və Luqansk Xalq Respublikası ərazisindəki bir sıra elmi institutlar faktiki olaraq Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının nəzarətindən kənarda qaldı. 2016-cı ilə qədər bütün Donetsk institutları Ukrayna ərazisində yenidən qeydiyyatdan keçib və onların əksəriyyəti Kiyevə köçüb. Bununla belə, Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının DXR və LXR ərazisində yerləşən keçmiş institutlarının bir çox alimləri öz şəhərlərində qaldı. Məsələn, Donetsk Fizika və Texnologiya İnstitutunun 400 əməkdaşından 2016-cı ilə qədər yalnız 65-i DXR-ni tərk etdi.
250px|thumb|left|Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Zeologiya İnstitutunun binası
Akademiyanın digər problemi onun kifayət qədər maliyyələşməməsidir ki, bu səbəbdən elmi müəssisələrin bağlanması və işçilərin yarımştat işə keçirilməsi zərurəti yaranır. 2017-ci ilin aprelində UMEA-nın prezidenti Boris Paton "xroniki büdcə çatışmazlığı" səbəbindən altı akademiya institutunun ləğv edildiyini və təşkilatın büdcə kəsirinin 23 milyon dollardan çox olduğunu açıqladı. 2016-cı ildə akademiyanın işçilərinin sayı 6 min nəfərdən çox azalıb. Əgər 2016-cı il yanvarın 1-də Akademiyada 37 447 nəfər (o cümlədən 18 346 alim) var idisə, 2017-ci il yanvarın 1-nə UMEA-da cəmi 31 129 işçi (o cümlədən 15 919 alim) olmuşdur. 2017-ci ildə azalma davam etdi. 1 yanvar 2018-ci il tarixinə Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasında 29 870 işçi (o cümlədən 15 529 elmi işçi) var, yəni 2017-ci ildə kadrların sayı 4% azalıb. 1 yanvar 2021-ci il tarixinə Akademiyada 27 807 işçi (o cümlədən 14 503 elmi işçi) var idi. Bu da 2018-2020-ci illərdə Akademiyanın əməkdaşlarının sayının 8%-dən çox azalması deməkdir.

2015-ci ildə Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasında orta aylıq əmək haqqı təxminən 105 dollar təşkil edib (ölkə üzrə orta əməkhaqqından 40% az). Eyni zamanda, Ukrayna qanunvericiliyi alimlər üçün yüksək minimum əmək haqqı müəyyən edir ki, bu da praktikada yerinə yetirilmir. Məsələn, Ukraynanın “Elm və elmi-texniki siyasət haqqında” Qanununa əsasən, kiçik elmi işçinin aylıq əmək haqqı sənaye sahəsində olan əmək haqqından iki dəfə çox olmalıdır. 2016-cı ilin mart ayına olan məlumata görə, Akademiyada kiçik elmi işçinin əmək haqqı 3500-3750 qrivna sənayedə orta aylıq əmək haqqı isə 5795 qrivna idi. Beləliklə, Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasında kiçik elmi işçinin maaşı qanunla nəzərdə tutulandan təxminən üç dəfə az idi. 2018-ci ildə UMEA-nın maliyyələşdirilməsi artırıldı, lakin elmi işçilərin maaşları aşağı olaraq qaldı və akademiyanın rəhbərliyindən elmi institutların işçilərinin ixtisarına dair müraciətlər edilməyə davam etdi. Əvvəlki kimi, 2018-ci ildə də UMEA təşkilatlarının üçdə ikisindən çoxu part-time işləyirdi. 2018-ci ilin oktyabr ayına olan məlumata görə, UMEA-nın 177 elmi müəssisəsindən 125-i orta əmsalı 0,79 (ildə 9,58 ay) olmaqla yarımştat işləyib.

“Nature” jurnalı bir neçə məqaləsində Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının hazırkı vəziyyətini tənqidi şəkildə şərh edib. Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının fəaliyyəti hazırda jurnal tərəfindən arxaik və qeyri-məhsuldar kimi qiymətləndirilir. Jurnalda akademiyanın fəaliyyətində prioritetlər barədə sorğuya cavab olaraq yalnız hazırkı bütün akademiklərin ad və vəzifələrinin siyahısı və akademiklərin özlərinin akademiyanın prioritetləri olması barədə məktub daxil olduğu bir hal qeyd edilir.Ukraine scientists grow impatient for change , by Quirin Schiermeier // Nature, Vol 440 No 7081 , 9.03.2006, 132—133 / Перевод сайта «Майдан» .

 Strukturu 
Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyəti
 Fizika, Texnika və Riyaziyyat Elmləri Bölməsi
 İctimai və humanitar elmlər bölməsi 
 Kimya və biologiya elmləri bölməsi 
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyəti yanında təşkilatlar
 İnstitutlar

 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası D.K.Zabolotnı adına Mikrobiologiya və Virusologiya İnstitutu
 Baş Astronomiya Rəsədxanası
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Bioüzvi Kimya və Neft Kimyası İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası A.V.Palladin adına Biokimya İnstitutu
 Ukrayna MEA N.G.Xolodnı adına Botanika İnstitutu
 Ukrayna MEA A.E.Krımski adına Şərqşünaslıq İnstitutu
 Ukrayna MEA Coğrafiya İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası Geologiya İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının V.M.Koretski Dövlət və Hüquq İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının İ.İ.Şmalqauzen adına Zoologiya İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutu
 Ukrayna MEA V.M.Qluşkov adına Kibernetika İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Taras Şevçenko adına Ədəbiyyat İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası Riyaziyyat İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası Metal Fizika İnstitutu. 
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası Mexanika İnstitutu. 
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası Dəniz Biologiyası İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Ümumi Enerji İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının İ.F.Kuras adına Siyasi və Etno-Milli Araşdırmalar İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası Tətbiqi Riyaziyyat və Mexanika İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının riyazi maşın və sistemlərinin problemləri İnstitutu 
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Materialşünaslıq Problemləri İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının AES-in Təhlükəsizlik Problemləri İnstitutu

 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası A.Y.Usikov adına Radiofizika və Elektronika İnstitutu
 Milli Elmlər Akademiyasının Sərt Materiallar İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Sorbsiya və Endoekologiya Problemləri İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası N.Boqolyubov adına Nəzəri Fizika İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Texniki Mexanika İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Nəqliyyat Sistemləri və Texnologiyaları İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Ukrayna Dili İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının M.Hruşevski adına Ukrayna Arxeoqrafiya və Mənbəşünaslıq İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası Fizika İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Bitki Fiziologiyası və Genetikası İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının L.V.Pisarjevski adına Fiziki Kimya İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Hryhoriy Skovoroda Fəlsəfə İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Makromolekulyar Kimya İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası Qara Metallurgiya İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının E.Paton adına Elektrik Qaynaq İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Ensiklopedik Tədqiqatlar İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının A.Potebnya adına Dilçilik İnstitutu
 Milli Elmlər Akademiyasının Kosmik Tədqiqatlar İnstitutunun və Ukrayna Milli Kosmik Agentliyinin Lvov Mərkəzi
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Dəniz Hidrofizika İnstitutu
 V.İ.Vernadski adına Ukrayna Milli Kitabxanası
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Radio Astronomiya İnstitutu
 Ukrayna Dili İnformasiya Fondu
 Ukrayna Mədən Geologiyası, Geomexanika və Mədən Araşdırmaları Tədqiqat və Layihə İnstitutu
 Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının A.V.Boqatski adına Fizika və Kimya İnstitutu

 Beynəlxalq elmi əlaqələr 
250px|thumb|right| Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti Anatoli Zaqorodnı
Rəsmi məlumata görə, hazırda Ukrayna Milli Elmi Akademiyası çoxsaylı milli akademiyalar, elmi mərkəzlər və beynəlxalq elmi təşkilatlarla, o cümlədən Alman Tədqiqat Cəmiyyəti (DFG), Fransa Milli Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi (FSS), İtaliya Milli Tədqiqat Bürosu (CMR), Türkiyə Elmi və Texnoloji Tədqiqat Şurası (TÜBİTAK), Birgə Nüvə Tədqiqatları İnstitutu, Avropa Nüvə Araşdırmaları Mərkəzi CERN, həmçinin YUNESKO, MAQATE, ÜST və s. ilə əməkdaşlıq edir. 1993-cü ildə Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının təşəbbüsü ilə Azərbaycan, Belarus, Vyetnam, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Moldova, Rusiya, Tacikistan, Türkmənistan, Özbəkistan və Ukraynanın Elmlər Akademiyalarının daxil olduğu Beynəlxalq Elmlər Akademiyası Assosiasiyası yaradıldı.

Eyni zamanda, nüfuzlu beynəlxalq elmi jurnal “Nature” 9 aprel 2006-cı il tarixli məqaləsində qeyd edir ki, GEANT yüksək sürətli məlumat şəbəkəsinə qoşulmaqla akademiya ilə Qərbi Avropa institutları arasında daha sıx əlaqələr yaratmaq cəhdləri rüşvət tələb edən akademiya üzvlərinin müqaviməti ilə üzləşib. Nəşrin fikrincə, akademiyanın rəhbərliyi rəqabətdən və təsir imkanlarını itirməkdən qorxur, məlumatın qəsdən gizlədilməsi ilə Ukraynanın Avropa İttifaqı tərəfindən maliyyələşdirilən tədqiqat proqramlarında iştirakına mane olur, bu da Aİ-nin rəhbər orqanları ilə əməkdaşlıq etmək istəməməsi ilə bağlıdır. Jurnal hesab edir ki, akademiyanın rəhbərliyi xüsusilə, elmi layihələrin və nəticələrin tədqiqatının müstəqil nəzərdən keçirilməsi istiqamətində “xarici cərəyanlar” qorxusundan Ukraynanın Aİ-nin Elmi Tədqiqatlar üzrə Çərçivə Proqramına (bu, ukraynalı alimlərlə xarici həmkarları arasında daha sıx əməkdaşlığa imkan verəcək) inteqrasiyasına mane olur.

Ukrayna-Rusiya müharibəsinə qədər Terskol Pik rəsədxanası Rusiya ilə birgə istifadə olunurdu.

 Akademiyanın xərcləri 
Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası elmi tədqiqatlar üçün Ukrayna büdcəsindən ayrılan kiçik vəsaitin əsas hissəsini alır. 2017-ci ildə Ukrayna büdcəsindən elmə 4,7 milyard qrivna ayrılıb ki, bunun da 2,7 milyard qrivnasını Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası alıb. 2016-cı ildə akademiyaya 2 milyard 54 milyon qrivna Rusiya Federasiyası büdcəsindən ayrılıb. Ukraynanın Təhsil və Elm Nazirliyinin xətti ilə Ukrayna universitetlərinin elmi inkişafı üçün cəmi 621,5 milyon qrivna ayrılıb ki, bu məbləğin bir hissəsi qrant şəklində Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasına daxil olub. Lakin 2010-cu illərdə bütün Ukrayna elmi dövlət tərəfindən zəif maliyyələşdirilirdi. Ukraynanın "Elm və Texnologiya Siyasəti haqqında" Qanunu 2020-ci ilin yanvar ayına qədər Ukraynanın ÜDM-nin ildə ən azı 1,7%-i həcmində milli elmin maliyyələşdirilməsinə dövlət zəmanəti müəyyən edir. Bu maliyyələşdirmə norması heç vaxt yerinə yetirilməyib. Məsələn, 2015-ci ildə Ukrayna ÜDM-nin təxminən 0,2%-i elmə, 2016-cı ildə isə Ukrayna ÜDM-nin 0,17%-dən az hissəsi ayrılıb. Beləliklə, 2015-2016-cı illərdə Ukrayna elmi qanunla tələb olunan maliyyənin səkkizdə birindən azını dövlətdən alıb. 2020-ci il üçün dövlət büdcəsindən Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasına təxminən 5 milyard qrivna ayrılıb və 2020-ci ildə Ukrayna elminə ayrılan vəsait ÜDM-in 0,17%-ni təşkil edib. Baxmayaraq ki, qanuna görə bu ÜDM-in 1,7%-ni təşkil etməli idi.

Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası dövlət maliyyəsindən əlavə, müəyyən vəsaitləri sərbəst qazanır. Mühüm gəlir mənbəyi akademiyaya məxsus binalara aiddir. 2016-cı ilə qədər icarə verilməsi akademiyaya ildə təxminən 50 milyon qrivna gəlir gətirirdi. Bundan əlavə, akademiya dövlət təşkilatları və özəl (o cümlədən xarici) şirkətlər üçün tətbiqi işlərin həyata keçirilməsindən də vəsait qazanır.

Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası (daha doğrusu, prezidenti) daxil olan vəsaitlərə nisbətən sərbəst sərəncam verir. Akademiyanın prezidenti akademiyanın əmlakı, maliyyəsi və kadrları haqqında akademiyanın üzvlərinə hesabat belə vermir. 2016-cı ilə qədər Milli Elmlər Akademiyasının müəssisələrində əsasən yaşlı alimlər qalıb. 2016-cı ildə Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının ümumi maliyyələşdirməsinin 90%-i işçilərin maaşlarına və bununla bağlı tutulmalara xərclənib.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 

 Добров Г. М., Оноприенко В. И., Храмов Ю. А. и др. К вопросу о создании Академии наук УССР // Очерки истории естествознания и техники. Вып. 36. Киев: :ru:Наукова думка, 1989. С. 1-20.
 Кучмаренко В. А. Деятельность учреждений Академии наук Украины в помощь фронту в период эвакуации: июль 1941 — май 1944 гг. (по материалам архивов Украины). — К., 2005. — Вып. 3.
 Палій В. М., Храмов Ю. О. Національна академія наук України. 1918—2008. Персональний склад. — К.: Фенікс, 2008. — 352 с.

 Храмов Ю. О. Национальной академии Украины — 95 // Наука и наукознатство. 2013. № 4(82). С. 3-18. 

 Xarici keçidlər 
 Brief Annual Report of NASU for 2006
 Shpak, A.P., Yurkova, O.V. National Academy of Sciences of Ukraine (НАЦІОНАЛЬНА АКАДЕМІЯ НАУК УКРАЇНИ). Encyclopedia of History of Ukraine. 2010
 National Academy of Sciences of Ukraine. The Statute of the National Academy of Sciences of Ukraine (Статут Національної академії наук України). :en:Verkhovna Rada website. Registered 11 June 2002. 

Kateqoriya:Milli akademiyalar
Kateqoriya:Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası
Kateqoriya:"Lenin" ordeni ilə təltif edilən təşkilatlar