Səmiha Ayverdi

Səmiha Ayverdi  (25 noyabr 1905 – 22 mart 1993) — türkiyəli yazıçı, mütəfəkkir, mütəsəvvif.

 Həyatı 
XX əsr türk ədəbiyyatında öz dəsti-xətti ilə seçilən Səmiha Ayverdi (Samiha Ayverdi) 25 noyabr 1905-ci ildə İstanbulda Şahzadəbaşı bölgəsində soylu bir ailədə anadan olmuşdur. Anası Meliha xanım, atası isə polkovnik İsmayıl Hakkı bəydir. Səmiha xanımın qardaşı Əkrəm Haqqı bəy türk mədəniyyətinin, sənət tarixinin inkişafında, memarlıq sahəsində misilsiz xidməti olan önəmli şəxsiyyətlərdən biri olmuşdur. Səmiha xanımın soykökü məşhur Ramazanoğullarına qədər gedib çıxır. Babası Zərdəbiyik Həsən bəy Girit üsyanında şəhid olmuşdur. Bir yaşından yetim qalan İsmayıl Haqqı bəy atasının yolu ilə gedərək hərbçi kimi fəaliyyətə başlamış, Balkan və Birinci Dünya müharibəsində qəhrəmanlıq göstərərək vuruşmuş, qazi olmuşdur. Səmiha xanımın ana tərəfdən nəsil şəcərəsi Bektaşi dərvişi Gül Babaya dayanır. Gül Baba (ölüm tarixi 1541) XVI əsrdə yaşamış, Sultan Süleyman Qanuninin Budin fəthində iştirak edərək, şəhid olmuşdur. Gül Babanın təkkəsi və məzarı hazırda Budapeştdə muzey kimi qorunub saxlanılır. Əsl adı Cəfər olan dərviş Gül Baba sufi şair olmuşdur. Danimarkalı Hans Xristian Andersen 1841-ci ildə Gül Babanın əfsanəvi həyatından bəhs edən əsər yazmışdır. Macar bəstəkar Jenö Huszka 1905-ci ildə Budapeştdə Gül Baba simfonik operasını yaratmışdır. 2006-cı ildə Macarıstanda Gül Baba vəqfi qurulmuşdur. Macar rəssamı Franz Eisenhut 1886-cı ildə Gül Babanın tablosunu çəkmişdir. Böyük nəsil şəcərəsinə malik olan Səmihanın ulu babası İbrahim əfəndi sultan II Əbdülhəmid dövründə maliyyə naziri olaraq fəaliyyət göstərmişdir. Səmiha Ayverdinin "İbrahim əfəndinin malikanəsi" adlı əsərinin mövzusu da burdan alınmışdır. Səmiha xanımın nənəsi Halət xanım da üst təbəqəyə məxsus aristokrat bir xanım idi. Onun bir şəxsiyyət kimi yetişməyində xüsusilə nənəsinin böyük rolu olmuşdur. Qeyri-adi hafizəyə malik olan Səmiha ilk təhsilini 5 yaşında məhəllə məktəbində almış, daha sonra Süleymaniyə Qız Nümunə məktəbinə gedərək, 1921-ci ildə burdan məzun olmuşdur. Daha sonra xüsusi müəllimlər vasitəsilə fərdi qaydada ədəbiyyat, tarix, fəlsəfə, dil, fiqh, xüsusən də, sufizm kimi biliklərə yiyələnmiş, fransız dilini incəliklərinə qədər öyrənmiş, musiqi ilə yaxından maraqlanmış, gözəl kaman çalmağı öyrənmişdir. Geniş mütailələrlə fərdi qaydada özünü yetişdirən Səmiha Ayverdi eyni zamanda mütəsəvvif kimi tanınır. O, Fatehdə Ümmi Kənan Dərgahının şeyxi Kənan Rifaiyə intisab etmişdir. O, Rifailik təriqətinə məxsus idi. 1867-ci ildə Selanikdə dünyaya gələn Kənan Rifai tanınmış sufi alim olmuşdur. Ərəb, fars, rum, çərkəz, ingilis, alman, fransız kimi müxtəlif dilləri bilən alim "Töhfe-i Kənan", "İlahiyat-ı Kənan", "Əhməd ər-Rifai", "Rəhbər-i saliqin" kimi onlarla əsərin müəllifi olmuşdur. Səmiha Ayverdi, Sərvər Hilmi əfəndi, xəttat Əziz əfəndi, Osman Bəyəfəndi, Camal Bəyəfəndi, Nazlı Sultan, Səmiha Camal, Sofi Huri, Safiyə Erol, Məşkurə Sarqut, Nəzihə Araz onun tələbələrindən olmuşdur. Səmiha Ayverdinin "Kənan Rıfai və iyirminci əsrin işığında müsəlmanlıq" əsərində sufi-fəlsəfi görüşləri öz əksini tapmışdır. Yazıçı "Dost" adlı əsərini də müridinə həsr etmişdir.
Səmiha Ayverdi 22 mart 1993-cü ildə İstanbulda vəfat etmiş, Zeytinburnundakı Mərkəzi Əfəndi Türbəsinə dəfn edilmişdir.

 Fəaliyyəti 
Səmiha Ayverdi ədəbiyyat aləminə 1938-ci ildə "Eşq budur" romanı ilə gəlmişdir. Əsər "Eşq budur" adı ilə nəşr olunsa da, yazıçı əsərin adından "Eşq bu imiş" deyə bəhs edir. Roman böyük maraqla qarşılanmış, beləliklə 1938-ci ildən müxtəlif qəzet və jurnallarda Səmiha Ayverdinin imzası görülməyə başlamışdır. İlk yazılarını Nəcib Fazilin çıxardığı Böyük Doğu dərgisində çap edən yazıçı, daha sonra "Rəsimli İstanbul Həftəsi", "Fateh", "Türk Yurdu", "Həvadis", "Ölçü", "Bir Adam", "Tərcüman", "Qübbəaltı Akademik Məcmuə", "Türk ədəbiyyatı" kimi jurnallarda əsərlərini dərc etmişdir. Sufi-fəlsəfi ideyalarını romanlarında əks etdirən Səmiha xanım XX əsr türk romanına yeni nəfəs gətirmişdir. Bu əsərlər insan və nəfs arasındakı mübarizə, eşq arayışı, ən başlıcası kamil insan konsepsiyası baxımından maraq doğurur. Səmiha Ayverdi yazıçılığı ilə yanaşı, həm də yaxşı tədqiqatçı idi. 1968–1980-ci illərdə tədqiqat işi ilə bağlı İspanya, Macarıstan, İsveçrə, İtaliya, Fransa kimi bir çox ölkəyə gedərək, araşdırma aparmışdır. Yazıçı yol qeyd və xatirələrini "Yer üzündə bir neçə addım" əsərində çap etmişdir.
O, Fətih Cəmiyyəti, Ev Qadınları Dərnəyi, İstanbul və Yəhya Kamal İnstitutu kimi qurumlarda da fəaliyyət göstərmiş, gənclərin və evdar xanımların təhsil almasıyla ciddi məşğul olmuş, həm müəllim, həm yazıçı, həm də tədqiqatçı kimi çalışmışdır. 1966-cı ildə "Türk Ev Qadınları" dərnəyinin, 1970-ci ildə isə qardaşı ilə birlikdə "Qübbəaltı Cəmiyyəti"nin qurulmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır.
Yazıçı, mütəfəkkir, mütəsəvvif Səmiha Ayverdi tarix, ədəbiyyat, mədəniyyət, din, siyasət, sufizm haqqında onlarla araşdırma-monoqrafiya yazmış, bununla yanaşı biyoqrafiya, portret-oçerk, səyahətnamə, məktub, xatirə, esse kimi müxtəlif janrlarda əsərlər qələmə almışdır.
Səmiha Ayverdinin 47 kitabdan ibarət olan külliyyatı Qübbəaltı nəşriyyat evində çap olunmuşdur.

 Əsərləri 

 Romanları 

 Eşq bu imiş ("Eşq budur", 1939)
 Batmayan gün (1939)
 Atəş ağacı (1941)
 Yaşayan ölü (1942)

 İnsan və şeytan (1942)
 Son mənzil (1943)
 Yolçu hara gedirsən (1944)
 Məsih paşa imamı (1944)

 Hekayələri 
 Məbəddə bir gecə (1940)

 Mənsur şeirləri 
 Yusufçuk (1946)
 Hancı (1988)
 Dilə gələn daş (1999)

 Digər əsərləri 

 Kənan Rifai və iyirminci əsrin işığında müsəlmanlıq (1951, bioqrafik əsər)
 İstanbul gecələri (1952, xatirələr)
 Ədəbi və mənəvi dünyası içində Fateh (1953, 1968, bioqrafik əsər)
 İbrahim əfəndi konağı (1946, xatirələr)
 Boğaziçində tarix (1966, araşdırma)
 Misyonerlik qarşısında Türkiyə (1969, araşdırma)
 Milli kültür məsələləri və maarif davamız (1970, araşdırma)
 Türk-rus münasibətləri və müharibələri (1970, araşdırma)

 Türk tarixində Osmanlı əsrləri (1975–1976, 3 cildlik, araşdırma)
 Abidə şəxsiyyətlər (1976, bioqrafik əsər)
 Türkiyənin erməni məsələsi (1976, araşdırma)
 Bir dünyadan bir dünyaya (1976, xatirat)
 Xatirələrlə baş-başa (1977, xatirat)
 Köləlikdən əfəndiliyə (1978, esselər)
 Dost (1980, avtobioqrafik əsər)
 Rəhmət qapısı (1980, xatirat)

 Məktublardan gələn səs (1985, məktubat)
 Yer üzündə bir neçə addım (1985, səyahətnamə)
 Hey gidi günlər hey (1988, xatirat)
 Ah Tuna, vah Tuna (1996, xatirat)
 Nə idik, nə olduq (2002, xatirat)
 Ratibə (2002, memuar)
 Əzəli dostlar (2003, xatirat)
 İki aşina (2003, xatirat)

 Mükafatları 
 1978-ci ildə Türkiyə Milli Mədəniyyət Vəqfi Ərməğanına layiq görülmüşdür.
 1984-cü ildə Milli Mədəniyyət Vəqfi tərəfindən Türk Millî Mədəniyyətinə xidmətinə görə "Şərəf" mükafatına layiq görülmüşdür.
 1985-ci ildə "Yer üzündə bir neçə addım" əsəri "Boğaziçi Başarı Ödülü"nə layiq görülmüşdür.
 26 aprel 1986-cı ildə Türk Ədəbiyyatı Vəqfi tərəfindən "Milli Sənətə xidmətləri"nə görə plaketlə təltif edilmişdir.
 1988-ci ildə çap olunan "Hey gidi günlər hey" adlı əsəri Türkiyə Yazıçılar Birliyi tərəfindən "İlin Dil" mükafatına layiq görülmüşdür.
 1992-ci ildə İLESAM (Türkiye İlim ve Edebiyat Eserleri Sahipleri Meslek Birliği) tərəfindən "Üstün Xidmət Ödülü"nə layiq görülmüşdür.

 Qalereya 

 Həmçinin bax 
 İsmayıl Haqqı
 Gül Baba

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Resmi tvitter hesabı
 Günümüzün mutasavvuf kadınına bir bakış
 Samiha Ayverdi Belgeseli
 Samiha Ayverdi`nin eserlerinden seçmeler
 https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0brahim_Efendi_Kona%C4%9F%C4%B1 Samiha Ayverdi — İbrahim Efendi`nin Konağı
 Csák József: Gül baba — Bordal
 Samiha Ayverdi Documantary Film — Engilish

Kateqoriya:Türk ədəbiyyatı
Kateqoriya:Sufilər
Kateqoriya:Türk yazıçılar
Kateqoriya:Türkiyə yazıçıları