Azərbaycanda mövcud olmuş siyasi partiyaların siyahısı

Azərbaycanda mövcud olmuş siyasi partiyaların siyahısı — Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş rəsmi dövlət qeydiyyatlı partiyaların siyahısı.

Azərbaycanda siyasi partiyaların tarixi 1900-cü illərdən başlayır. O dövrdə Rusiya İmperiyasının Dövlət Duması yaradıldı və bu dumaya seçkilər təyin olundu. Bu proseslər siyasi partiyaların yaranmasına təkan verdi.

Çar Rusiyasının süqutu və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulması ilə Azərbaycanın ali qanunverici orqanı-Azərbaycan parlamentinin fəaliyyətə başlaması siyasi partiyaların fəaliyyətinə təkan verdi.
1920-ci ilin 28 aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 11-ci Qırmızı Ordu tərəfindən işğal edildi və bütün partiyaların fəaliyyətinə son qoyuldu. SSRİ dönəmində leqal olaraq tək fəaliyyət göstərən partiya Azərbaycan Kommunist Partiyası oldu.

1980-ci illərin sonundan etibarən xalq Kommunist Partiyasına və ümumiliksə hökumətə qarşı etiraz aksiyalarına başladı. Aksiyalarda etiraz əlaməti olaraq vətəndaşlar Azərbaycan Kommunist Partiyasının biletlərini cırırdılar və 1991-ci ilin sentyabr ayında partiya bütün strukturlarını buraxaraq ləğv olunduğunu elan etdi.

SSRİ dönəmində qeyri qanuni şəkildə fəaliyyət göstərən bir neçə siyasi partiya və ya ictimai təşkilatlar da olmuşdur. Bu təşkilatlar Rafiq Turabxanoğlu liderliyində 1960-cı illərdə yaradılan Azərbaycan Xalq Demokratik Partiyası, Azər Qasımzadə liderliyində 1989-cu ildə yaradılan Azərbaycan Dirçəliş Partiyası və 1990-cı idə Azərbaycan Xalq Partiyası ilə birləşməsindən yaranan Azərbaycan Xalq Dirçəliş Partiyası, Əbülfəz Elçibəy liderliyində 1989-cu ildə yaradılan Azərbaycan Xalq Cəbhəsi, Araz Əlizadə liderliyində 1989-cu ildə yaradılan Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyası, 1990-cı ildə Rauf Arifoğlu və bir qrup şəxs tərəfindən yaradılan və Müsavat Partiyasının bərpasından öncə fəaliyyət göstərən Azərbaycan Milli Demokrat "Yeni Müsavat" Partiyası, Birlik Partiyası və Fəzail Ağamalı liderliyində 1990-cı ildə yaradılan Ana Vətən Partiyası olmuşdur.

Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən (18 oktyavbr 1991-ci il) sonra 66 siyasi partiya qeydiyyata alınıb. 1993-cü ildə həmin partiyalardan ikisi məhkəmə qərarı ilə ləğv edilib.

2021-ci ildə 6 partiya hakim Yeni Azərbaycan Partiyasına qoşulduğunu bildirib və qeydiyyata alınmış partiyaların sayı 58 olub.

2023-cü ildə “Siyasi partiyalar haqqında” yeni qanun qəbul edildikdən sonra həmin 58 partiyadan 31-i ləğv barədə ərizə ilə Ədliyyə Nazirliyinə müraciət edib. Qalan 27 partiya yenidən qeydiyyatdan keçmək üçün Ədliyyə Nazirliyinə müraciət edib.

 "Siyasi partiyalar haqqında" qanun 
2022-ci ildə "Siyasi partiyalar haqqında" yeni qanunun qəbulu üçün layihə üzərində iş başlanıldı. 26 iyul 2022-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi siyasi partiyaların parlamentə qanun layihəsi hazırlanması ilə bağlı müraciətlər etdiyini, bu səbəbdən dövlət qeydiyyatında olan siyasi partiyalardan parlamentə təkliflərini təqdim etməsini ehtiva edən elanını nəşr etmişdir.

Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası, Ana Vətən Partiyası, Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası, Böyük Quruluş Partiyası, Vəhdət Partiyası, Azərbaycan Demokratik Maarifçilik Partiyası, Demokratik İslahatlar Partiyası, Vətəndaş Birliyi Partiyası, Milli Cəbhə Partiyası, Respublikaçı Alternativ Partiyası, Azərbaycan Demokrat Partiyası, Böyük Azərbaycan Partiyası, Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyası, Ədalət Partiyası, Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası, Milli Vəhdət Partiyası, Aydınlar Partiyası, Azərbaycan Naminə Alyans Partiyası, Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyası, Azərbaycan Sosial Rifah Partiyası, Cümhuriyyət Xalq Partiyası, Müstəqil Xalq Partiyası, Milli Həmrəylik Partiyası, Azərbaycan Respublikaçılar Partiyası, Azərbaycan Təkamül Partiyası, Milli Demokrat İdrak Partiyası, Gələcək Azərbaycan Partiyası, Haqq Ədalət Partiyası, Azərbaycan Yüksəliş Partiyası 15 avqusta olan məlumata görə öz layihələrini parlamentə təqdim etmişdir. 6 sentyabra olan məlumata əsasən isə Yeni Azərbaycan Partiyası, Azərbaycan Xalq Partiyası, Vətəndaş və İnkişaf Partiyası, Ağ Partiya, Milli Dirçəliş Hərəkatı Partiyası, Müasir Müsavat Partiyası, Yeni Zaman Partiyası, Birlik Partiyası, Azərbaycan Milli Demokrat Partiyası və Milli Konqres Partiyası da öz təkliflərini parlamentə təqdim etmişdir. 7 sentyabr 2022-ci ildə 39 siyasi partiyanın yeni qanun layihəsi ilə bağlı təklifləri də nəzərə alaraq, 20-dən artıq ölkənin bu sahədə təcrübəsi və Venesiya Komissiyasının siyasi partiyaların fəaliyyətinin tənzimlənməsi üzrə 2010-cu və 2020-ci illərdə qəbul etdiyi tövsiyələri də nəzərdən keçirilərək tərtib olunan qanun layihəsinin ilkin versiyası parlamentin rəsmi veb saytına yerləşdirildi. 28 sentyabrda isə layihəylə bağlı ilk ictimai dinləmə keçirilməsi nəzərdə tutulsa da,"Siyasi partiyalar haqqında" yeni qanun layihəsinin ilkin variantı ilə bağlı ictimai dinləmə keçiriləcək yeni təkliflərin daxil olması və Sosial Tədqiqatlar Mərkəzi tərəfindən sorğu keçirilməsi səbəbi ilə bu təxirə salınmışdır. Müxalifət bu qanun layihəsindəki yeni müddəalara etiraz etmişdir. Belə ki, yeni layihədə siyasi partiyaların qeydiyyata alınması üçün tələb edilən minimum üzvlərin sayının 10 minə qaldırılması, üzvlərinin sayı 4 500-dən aşağı olarsa, bu, partiyanın qeydiyyatının ləğvinə səbəb ola biləcəyi, 2 dəfə ardıcıl olaraq, parlament, prezident və ya bələdiyyə seçkilərində iştirak etməyən partiyaların dövlət qeydiyyatının ləğv ediləcəyi, siyasi partiya yaradılarkən ən azı 200 təsisçisi olması, siyasi partiya yaratmaq istəyən şəxsin son 20 ildə Azərbaycanda daimi yaşamalı olması, yığıncaq zamanı əldə olunan nəticələr protokolla rəsmiləşdirildikdən sonra səlahiyyətli şəxs ərizə ilə müvafiq icra hakimiyyəti orqanına müraciət edərək həmin sənədləri 30 gün müddətinə təqdim ediləcəyi, dövlət qurumu da 30 gün müddətinə həmin partiyanın tələblərə uyğunluğunu yoxlayacağı, nəzərdə tutulmuş məlumat müvafiq dövlət qurumuna daxil olduğu tarixdən 90 gün müddətində siyasi partiyanın səlahiyyətli şəxsi üzvlərin sayının təmin edilməsi üçün tədbirlər görür və onların reyestrini tərtib edəcəyi, siyasi partiya üzvlərinin reyestrini adı, soyadı, atasının adı, həmçinin fərdi identifikasiya nömrəsi, doğulduğu tarix, qeydiyyat ünvanı, qeydiyyatda olduğu partiyanın yerli təşkilatı (olduğu halda) və əlaqə telefon nömrəsi göstərilməklə aparılacağı, dövlət qurumu elektron informasiya ehtiyatlarından istifadə etməklə siyasi partiya üzvlərinin reyestrində olan məlumatlarını ildə azı iki dəfə nəzərdən keçirəcəcəyi, siyasi partiya da üzvlərinin reyestrində baş vermiş sonrakı dəyişikliklər barədə ildə 2 dəfə (yanvar ayının 15-dək) müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqana (quruma) məlumat təqdim edəcəyi haqqında müddəalar ehtiva etmişdir. Yeni qanun qəbul edilənədək dövlət qeydiyyatına alınmış siyasi partiya bu qanunun qüvvəyə mindiyi tarixdən etibarən 90 gün müddətində üzvlərinin sayının 5 minə çatdırılması üçün tədbirlər görməlidir. Daha sonra parlamentdə 24 oktyabr və 4 noyabrda ictimai dinləmələr keçirilmişdir. Yekunda layihəyə düzəlişlər edilmiş və 21 noyabr tarixində yeni versiyası parlamentin rəsmi veb-saytında dərc olunmuşdur. Bu layihədə əvvəlki redaksiyaya 66 düzəliş edilmiş, partiyaların yaradılması üçün üzv tələbinin 10 mindən 5 min nəfərə endirilmiş, seçkilərdə 2 və ya 3 dəfə iştirak etməyən partiyaların qeydiyyatının ləğv edilməsi ilə bağlı müddəalar layihədən çıxarılmış, partiyanın yaradılması üçün gərəkli təsisçi sayısı 200-dən 50-yə endirilmiş, siyasi partiya yaratmaq istəyən şəxsin son 20 ildə Azərbaycanda daimi yaşamalı olması tələbi çıxarılmış, partiya reyestrlərinin yoxlanması üçün ildə iki dəfə olan məlumatlandırma ildə 1 dəfəyə endirilmiş, mövcud partiyaların yeni qanuna uyğunlaşması üçün verilən vaxt 90 gündən 180 günə artırılmışdır."Siyasi partiyalar haqqında" yeni qanun layihəsi komitələrin birgə iclasında müzakirə olunub Noyabrın 23-də Milli Məclisin İctimai birliklər və dini qurumlar, Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu, İnsan hüquqları komitələrinin birgə iclasında "Siyasi partiyalar haqqında" yeni qanun layihəsi birinci oxunuşda müzakirəyə çıxarılıb. Müsavat Partiyasının sədri Arif Hacılı layihənin hər iki versiyasını "mürtəce", mövcud qanunu isə "daha pozitiv" adlandırmışdır. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası sədrinin müavini Seymur Həzi isə qanun layihəsini "siyasə fəaliyyəti linç edən" layihə adlandırmışdır. Respublikaçı Alternativ Partiyası Siyasi Komitəsinin sədri İlqar Məmmədov isə layihənin prinsip etibarilə dəyişmədiyini açıqlamışdır. Həmçinin, REAL Partiyası Venesiya Komissiyasına layihə ilə bağlı məktub göndərmiş, məktuba 24 noyabr 2022-ci ildə cavab gəlmişdir. Cavabda Azərbaycan hökumətinin ictimaiyyətə verdiyi məlumatın əksinə, hökumətin Venesiya Komissiyası ilə məsləhətləşmə aparmadığı qeyd olunmuşdur. Parlamentin 26 noyabr 2022-ci il tarixli iclasında qanun layihəsi birinci oxunuşda 95 lehinə, 1 bitərəf səslə keçmişdir. Bitərəf səs verən deputat Erkin Qədirli olmuş, o daha sonra qanun layihəsinin əleyhinə olduğunu, komitə iclasında da əleyhinə səs verdiyini, lakin plenar iclasda yanlışlıqla bitərəf düyməsinə basdığını, bu səbəbdən də protokola səsinin "əleyhinə" olaraq qeyd olunmasını xahiş etmişdir. Parlamentin 6 dekabr 2022-ci il tarixli iclasında qanun layihəsi ikinci oxunuşda qəbul olunmuşdur. AXCP isə 12 dekabrda bəyanat yayaraq xalqı və beynəlxalq birliyi yeni qanuna etiraz etməyə səsləmişdir. 11 yanvar 2023-cü ildə prezident İlham Əliyev qanunu imzalamışdır.

 Tarixi partiyalar 
+Partiyanın adıYaranma tarixiLəğv tarixiLəğv səbəbiİttifaqi-Müslimin19051907Çar hökuməti tərəfindən fəaliyyəti dayandırıldı.Qarabağ Birlik Məclisi19061908Müdafiə PartiyasıSeyidzadə D. B., Azərbaycan XX əsrin əvvəllərində: müstəqilliyə aparan yollar, B., 2004; Süleymanova S., Azərbaycanda ictimai-siyasi hərəkat, B.. 1999; Вагирова И.С., Политические партии и организации Азербаиджана в начале XX века ,Б., 1997; Ахмедов А., Азербаиджанские тюркивреволюций1905года,Б.,2002.19071909İctimaiyyun-AmiyyunAslani S.ġ., Ġran "Ġctimaiyyun-amiyyun" (Mücahid) Partiyasına aid yeni sənədlər, ADU-nun Elmi əsərləri (tarix və fəlsəfə elmləri seriyası), 1973,19051916Əsasında Ədalət Partiyası yaranmışdır.Qeyrət PartiyasıSeyid za d ə D., Azərbaycan XX əsrin əvvəllərində: müstəqillyə aparan yollar, B., 1998; Багирова И.С., Политические партии и организации Азербаиджана в начале XX века, Б., 1997; Ахмедов А., Азербаиджанские тюрки в революции 1905 г., Б., 2001.19051917Əsasında Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi yaradıldı.İttifaq Partiyası19071917Sol Xalqçı Partiyası və sağ Əkinçi Partiyası qanadlarına parçalandı.Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi191717 iyul 1917Müsavat Partiyasına birləşdi.Difai Partiyası;Багирова И.С., Политические партии и организации Азербайджана в начале XX века , Б., 1997;190615 oktyabr 1917Çar hökuməti tərəfindən fəaliyyəti 1908-ci ildə faktiki dayandırıldı.Qafqaz İttihad və Tərəqqi FirqəsiPaşayev A., Haqqverilməz, alınar,"'Respublika" qəzeti,1990,22dekabr.19181918Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti tərəfindən fəaliyyəti dayandırıldı.Rusiyada Müsəlmanlıq FirqəsiAzərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5, B., 2001; Mustafayev Q., XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda Ġslam ideologiyası və onun tənqidi, B., 1973; Göyüşov A., Azərbaycanda Ġttihadçılıq, B., 1997; Süleymanova S., Azərbaycanda ictimai-siyasi hərəkat (XIX yüzilliyin sonu — XX yüzilliyin əvvəlləri), B., 1999; Агамлиева Н., Худиев Р., Азербаиджанская Республика. Страницы политической истории. 1918–1920, Б., 1994.1917yanvar 1918İttihadi-İslam Cəmiyyəti ilə birləşərək İttihad Partiyasının əsasını qoymuşdur.Ədalət Partiyası191611-12 fevral 1920Ədalət Partiyası, Əkinçi Partiyası və Hümmət Partiyasının sol qanadının əsasında Azərbaycan Kommunist Partiyası yaradıldı.Əkinçi Partiyası1917Hümmət: Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5., B., 2001; Azərbaycan Cümhuriyyəti (1918–1920), B., 1998; Əfəndiyev S. M., Azərbaycan proletariatının inqilabi hərəkatı tarixindən, B.,1957; Багирова И.С., Политические партии и организации Азербайджана в начале XX века , Б., 1997;190411-12 fevral 1920 28 aprel 1920Aprel işğalıMüsavat PartiyasıMüsavat Partiyasının Proqram və nizamnamə sənədləri, Gəncə, 1993; Azərbaycantarixi,7cilddə, c.5, B.,2001;"GəncAzər"(Ġstintaqmateriallarıüzrə), B.,1993;191128 aprel 1920İttihad Partiyasıyanvar 1918Xalqçı Partiyası1919Əhrar PartiyasıAzərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5, B., 2001.1918Azərbaycan Kommunist PartiyasıAzərbaycan Kommunist Partiyasının tarixi, B., 1958; Azərbaycan tarixi, 3 cilddə. c.3, B., 1973;11-12 fevral 1920 1991Partiya fəaliyyətini dayandırdı.

 Ləğv edilənlər 
Siyasi partiyaYaranma tarixiQeydiyyat tarixiLəğv tarixiLəğv səbəbiAzərbaycan Xalqlarının Bərabərlik Partiyası  (Talış Xalq Partiyası)1989mart 19931993SeparatçılıqBozqurd Partiyası1992aprel 19941995Etnik ayrı-seçkiliyi təbliğ edən çıxışlar etməsi və adının qanunlara uyğun olmaması</center>Azərbaycan İslam Partiyası199120 sentyabr 19921995Casusluq</center>Azərbaycan Vahid Kommunist Partiyası1 sentyabr 1995SSRİ-nin bərpasını təbliğ etməsi</center>

 Fəaliyyətini dayandıranlar 
Partiyanın adıYaradılma tarixiQeydiyyat tarixiFəaliyyətini dayandırdığı tarixAzərbaycan Naminə Alyans Partiyası17 noyabr 199422 iyun 19952 mart 2023Azərbaycan Təkamül Partiyası199512 may 20059 mart 2023Birlik Partiyası199018 dekabr 19929 mart 2023Milli Vəhdət Partiyası20008 may 200213 mart 2023Azərbaycan Azad Respublikaçılar Partiyası20018 may 200214 mart 2023Azərbaycan Sosial Rifah Partiyası19944 avqust 199523 mart 2023Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası30 yanvar 19999 iyul 19991 aprel 2023Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyası19891 sentyabr 19954 aprel 2023Azərbaycan Vahid Kommunist Partiyası199319 sentyabr 19956 aprel 2023Müstəqil Azərbaycan Partiyası10 fevral 19937 aprel 2023Azərbaycan Respublikaçılar Partiyası19999 iyul 19998 aprel 2023Yeni Yol Partiyası199224 iyul 199212 aprel 2023Azərbaycan Milli Demokrat Partiyası199224 dekabr 200814 aprel 2023Aydınlar Partiyasıdekabr 200819 noyabr 200917 aprel 2023Müstəqil Xalq Partiyası7 may 202018 aprel 2023Vahid Azərbaycan Milli Birlik Partiyası28 noyabr 199213 yanvar 199326 aprel 2023Azərbaycan Tərəqqi Partiyası2 fevral 199912 iyul 200529 aprel 2023"Azərbaycan Mübarizləri" Partiyası199827 may 20001 may 2023Azərbaycan Kommunist Partiyası 19932 mart 19944 may 2023Qorqud Partiyası199310 noyabr 19938 may 2023Milli Konqres Partiyası199811 dekabr 199811 may 2023Azərbaycan Vətənpərvərlər Partiyası199412 oktyabr 199412 may 2023Vətəndaş Birliyi Partiyası199912 iyul 200522 may 2023Milli-Demokrat İdrak Partiyası199211 avqust 19925 iyun 2023Milli Həmrəylik Partiyası199210 fevral 19939 iyun 2023Cümhuriyyət Xalq Partiyası20107 may 202022 iyun 2023Sosial Ədalət Partiyası199811 dekabr 199822 iyun 2023Azərbaycan Yüksəliş Partiyası16 iyul 202015 oktyabr 202123 iyun 2023Azərbaycan Liberal Partiyası3 iyun 199514 avqust 199524 iyun 2023Vətəndaş və İnkişaf Partiyası28 may 200610 avqust 200825 iyun 2023Azərbaycan Milli Dövlətçilik Partiyası2 iyul 199412 oktyabr 199415 avqust 2023Azad Demokratlar Partiyası6 iyul 201416 aprel 2010Bilinmir

 Ad dəyişənlər 
Aşağıdakı partiyalar adlarını dəyişərək əvvəlki partiyanın fəaliyyətinə xitam vermiş, qurultay vasitəsilə yeni partiya yaradıblar.
Partiyanın əvvəlki adıPartiyanın yeni adıAd dəyişmə tarixiAzərbaycan Kommunist PartiyasıAzərbaycan Vahid Kommunist Partiyası1993Azərbaycan Vahid Kommunist PartiyasıAzərbaycan Kommunist Partiyası1995Bozqurd PartiyasıAzərbaycan Milli Demokrat Partiyası1999Vahid Azərbaycan PartiyasıAğ Partiyası26 iyun 2016Demokratik Azərbaycan Dünyası PartiyasıMilli Həmrəylik Partiyası22 avqust 2020Azərbaycan Dirçəliş və Tərəqqi PartiyasıYeni Yol Partiyası2022Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi PartiyasıƏdalət, Hüquq, Demokratiya Partiyası16 mart 2024

 Birləşənlər 
Fəaliyyətini dayandıran partiyaBirləşdiyi partiyaBirləşmə tarixiAzərbaycan Ana Torpaq PartiyasıMüsavat Partiyası1995Doğru Yol PartiyasıƏdalət PartiyasıAzərbaycan Demokrat Partiyası1996Demokratik Azərbaycan Partiyası1998Demokratik Yol Partiyası2000Azərbaycan Demokratik Sahibkarlar PartiyasıYeni Azərbaycan Partiyası2021Azərbaycan Xalq Demokratik PartiyasıAzərbaycan Kəndli PartiyasıAzərbaycan Milli Hərəkat PartiyasıAzərbaycan Yurddaş PartiyasıMilli Qurtuluş Partiyası

 Həmçinin bax 

 Azərbaycan siyasi partiyalarının siyahısı

 Qeydlər 

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Partiyalar özlərindən xəbərsiz buraxılır?


Kateqoriya:Azərbaycanda siyasət
*