Koprin komatusu

Koprin komatusu — tüklü mürəkkəb qapağı və ya tüklü yal, tez-tez qazonlarda, çınqıl yollarda və tullantı ərazilərdə böyüyən ümumi bir göbələkdir. Gənc meyvə gövdələri əvvəlcə yerdən çıxan ağ silindrlər şəklində görünür, sonra zəng formalı qapaqlar açılır. Qapaqlar ağdır və pulcuqlarla örtülmüşdür göbələklərin ümumi adlarının mənşəyi budur: Qapağın altındakı qəlpələr ağ, sonra çəhrayı olur, sonra qara olur və ləzzət alır, sporlarla dolu qara mayeyə ( buna görə də “mürəkkəb qapağı” adı verilir). Bu göbələk qeyri-adidir, çünki toplandıqdan və ya sporlar qoyduqdan sonra bir neçə saat ərzində qara rəngə çevriləcək və özünü həll edəcək. Gənc olanda bu, toplanandan dərhal sonra yeyilmək şərti ilə əla yeməli göbələkdir (qəmərlərinin və qapağının özünü həzm etməsi səbəbindən çox pis saxlayır). Uzun müddətli saxlama arzu edilirsə, mikrodalğada sobada  sote etmək və ya axsayana qədər qaynatmaq göbələkləri bir neçə gün soyuducuda saxlamağa və ya dondurmağa imkan verəcəkdir.Həmçinin, göbələkləri bir stəkan buzlu suya qoymaq,parçalanmağı bir və ya iki gün gecikdirəcək ki, birinin onları yeməyə daxil etməyə vaxtı olsun.Göbələkdə arzuolunmaz dəyişikliklərin qarşısını almaq üçün məhsul yığımından sonra dörd-altı saat ərzində yemək və ya saxlama üçün emal və ya buzlanma aparılmalıdır.Növ Çində qida kimi becərilir .

 Taksonomiya 
Tüklü mürəkkəb qapağı ilk dəfə 1780-ci ildə Danimarkalı təbiətşünas Otto Fridrix Müller tərəfindən Agaricus comatus kimi təsvir edilmiş,1797-ci ildə Christiaan Hendrik Persoon tərəfindən indiki binomial adı verilmişdir. Onun xüsusi adı koma və ya "saç", buna görə də koma, "tüklü" sözlərindən gəlir. Digər ümumi adlar arasında hüquqşünas parik, və tüklü yal daxildir.
Coprinus comatus Coprinus cinsinə aid növdür. Bu cins əvvəllər 100-dən çox növü olan böyük bir cins hesab olunurdu. Bununla belə, DNT ardıcıllığının molekulyar təhlili göstərdi ki, əvvəlki növlərin iki ailəyə, Agaricaceae və Psathyrellaceae ailəsinə aid olduğu göstərilir. Coprinus comatus əsl Koprinlərdən ən çox tanınanıdır.

 Təsvir 
Tüklü mürəkkəb qapağı, əvvəlcə sapının çox hissəsini əhatə edən demək olar ki, silindrik qapağından asanlıqla tanınır. Qapaq  eni və  hündürlükdə. Əsasən ağ rəngdədir,zirvədə daha solğun qəhvəyi rəngdədir. Sərbəst qəlpələr sürətlə ağdan çəhrayıya,sonra qara rəngə dəyişir. O, ləzzətlidir. Ağ və kifayət qədər qalın sapın hündürlüyü  və  ölçülürvə dibinə yaxın boş halqası var. Mikroskopik olaraq göbələkdə plevrokistidiya yoxdur .Spora çapı qara-qəhvəyi rəngdədir və sporlar 10–13 x 6.5–8 mikrometr. Əti ağ, dadı yumşaqdır.

Oxşar növlər

Göbələk bəzən zəhərli olan sasağan göbələyi ilə qarışdırıla bilər. Amerikada "qusucu" göbələk Chlorophyllum molybdites ,tüklü yal və digər yeməli göbələklərlə oxşarlığına görə göbələk zəhərlənməsinin əksər hallarına cavabdehdir.Coprinopsis atramentaria (ümumi Mürəkkəb Qapağı) oxşardır və tərkibində koprin var və xüsusilə spirt ilə istehlak edildikdə, koprin zəhərlənməsinə səbəb ola bilər.Podaxis pistillaris də oxşardır.

 Paylanması, yaşayış yeri və ekologiyası 
Çox vaxt gözlənilməz olan yerlərdə,məsələn, şəhərlərdəki yaşıl ərazilərdə qrup halında böyüyür.Böyük Britaniyada iyundan noyabr ayına qədər Avropa və Şimali Amerikada çəmənliklərdə və çəmənliklərdə geniş yayılmışdır.Görünür ki, o, Avstraliya, Yeni Zelandiya və İslandiyaya təqdim edilib.Avstraliyada bu növ kifayət qədər geniş yayılmışdır ki, 1981-ci ildə Australia Post tərəfindən buraxılmış poçt markasında təsvir edilmişdir .Coprinus comatus , Panagrellus redivivus və Meloidogyne arenaria nematod növlərini öldürməyə və həzm etməyə qadir olan nematofaq göbələkdir .

 Yeməlilik 
Gənc göbələklər, qəlpələri qaralmağa başlamazdan əvvəl,yeməli göbələk seçimidir ,lakin qara yerlər tez acılaşdığı üçün toplanandan dərhal sonra hazırlanmalıdır.Dadı yumşaqdır, yemək çox miqdarda maye istehsal edir.Bəzən şəmsiyə göbələyi ilə göbələk şorbasında istifadə edilə bilər .Böyük miqdarda mikrodalğada sobada soyudulmuş , sonra isə dondurulmuş tüklü yallar adi toyuq ehtiyatını əvəz edərək risottonun maye komponenti kimi istifadə edilə bilər.

Coprinus comatus , xüsusilə spirt ilə istehlak edildikdə,koprin zəhərlənməsinə səbəb ola bilən Coprinopsis atramentaria ilə qarışdırılmamalıdır .Koprin zəhərlənməsinin simptomlarına qusma, ishal, ürək döyüntüsü və ağızda metal dad daxildir. comatus 

 İstinadlar 

Kateqoriya:Qırmızı kitaba görə az qayğı tələb edən növlər