İstanbuldakı sinaqoqların siyahısı

İstanbuldakı sinaqoqlar — Bizans imperiyası dövründə şəhərə ilk gələn yəhudilərin dini ehtiyacları üçün qurulan ibadət yerləri. Tarixi sənədlərdəki qeydlərə əsasən, İstanbulda ilk sinaqoq e.ə.318-ci ildə misgərliklə məşğul olan yəhudilərin yaşadığı Halkopratiya məhəlləsində tikilmişdir.()() Bu sinaqoq II Feodosi dövründə kilsəyə çevrilsə də, hər dövrdə şəhərin müxtəlif yerlərində yerləşən sinaqoqlar fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1453-cü ildə İstanbulun türklər tərəfindən fəthindən sonra yəhudilər İstanbulda yaşamağa davam etdilər. Osmanlı imperiyası 1492-ci ildə İspaniyadan sürgün edilən yəhudilərə sığınacaq verdiyi üçün; Osmanlı torpaqlarında yəhudilərin sayı xeyli artdı.() Türkiyədə cümhuriyyət elan edildikdən sonra ölkənin hər yerindən xeyli sayda yəhudi İstanbula gələrək burada məskunlaşdı.

Hazırda Türkiyədə 20 minə yaxın yəhudi olduğu düşünülür. Onların təxminən 18 mini İstanbulda yaşayır. İstanbuldakı yəhudilərin əksəriyyəti ispanəsilli Səfərad yəhudiləri, 500-ə yaxını isə Aşkenazi yəhudiləridir.() Türkiyə baş ravvinliyi Türkiyə yəhudilərinin qanuni təmsilçiliyini öz üzərinə götürüb. Baş Rabbinatın qərargahı İstanbulda yerləşir. Baş ravvinliyin səlahiyyətini tanımayan və muxtar icma təşkil edən karaimlərin sayı isə 80-ə yaxındır.

Bütün Türkiyədə olduğu kimi İstanbulda da sinaqoqlar vəqf statusuna malikdir. İstanbulda yəhudi icmasının ibadətlərini yerinə yetirmələri üçün davamlı olaraq fəaliyyət göstərən 20 sinaqoq var. Onlardan 3-ü yalnız yay aylarında açıq olur. İstanbulun ən qədim sinaqoqları XV əsrdən bəri davamlı olaraq istifadə edilən Ahrida və Yanbol sinaqoqlarıdır.

İstanbulda yəhudi icmasının istifadəsi üçün ayrılmış 8 dəfn yeri var. Bu dəfn yerləri Kuzquncuq, Hasköy, Ortaköy, Ulus, Şişli, Bağlarbaşı, Acıbadəm və Kilyosda yerləşir. Kilyosda 1991-ci ildən icma üçün ayrılmış qəbiristanlıq ərazisi icmanın ən yeni dəfn ərazisidir.()()

 Memarlıq xüsusiyyətləri 
İstanbuldakı sinaqoqlar memarlıq baxımından biri-birilərindən çox fərqlənirlər. Sinaqoqların memarlıq xüsusiyyətləri tikildiyi dövrün zövq və formalarına görə dəyişib. Mühacir sinaqoqlarında köç etmiş bölgənin memarlıq xüsusiyyətlərini görmək olur. Uzun illər zəlzələlər və yanğınlar nəticəsində zədələnmiş sinaqoqlar, onların orijinallarına sadiq qalınaraq əsaslı dəyişikliklərlə təmir edilmiş və ya yenidən qurulmuşdur.

Sinaqoqlar düzbucaqlı və ya dörd künc formalı inşa edilmişdirlər. Bir çoxları taxta və hörgüdən istifadə edilməklə tikilmişdir. Demək olar ki, hamısının dam örtüyü taxtadır və heç birində günbəz elementi yoxdur. Sinaqoqlar ümumiyyətlə yəhudilərin sıx yaşadığı rayonlarda tikiliblər. Sinaqoqların bayır divarlarında bəzək əşyaları və təmtəraq olmasa da, həyətyanı səhəsi, bağı olmuşdur. İbadətdən əvvəl əlləri yumaq üçün həyətlərində bulaqlar da vardır. Həyətlər çöldən hündür divarlarla hörülüdür, bayıra açılan girişlərində isə Davud ulduzu motivinə və sinaqoqun ivrit dilində olan lövhəsinə də tez-tez rast gəlinir.

 Adlandırma ənənələri 
İstanbulla bağlı ən əhatəli mənbələrdən biri olan Keçmişdən Bu günə İstanbul Ensiklopediyasının sinaqoqlar bölməsində İstanbul sinaqoqları adlarına görə 5 əsas başlıq altında yer alır. Bu qruplardan birincisini, yerləşdikləri rayona və ya yerə görə adlandırılan sinaqoqlar təşkil edir. İstanbul sinaqoqlarının əksəriyyəti bu qrupdadır. Məsələn, Bakırköy, Caddəbostan və Yeniköy sinaqoqları yerləşdikləri rayonun, Zülfaris sinaqoqu adının yerləşdiyi küçənin (indiki Perçəmli küçəsi, keçmiş Zülfaris küçəsi), Çorapçı Xan sinaqoqu isə yerləşdiyi binanın adını almışdır.

İkinci qrupa daxil olan sinaqoqlar onların təsisçilərinin və ya camaatının mənşəyinə görə adlanır. Bu sinaqoqların əksəriyyəti Bizans dövründən qalmış və ya 1492-ci il köçündən sonra yaradılmışdır. Makedoniya, Ohrid mühacirləri tərəfindən qurulan Ahrida sinaqoqu; Yanboludan gələn bolqar mühacirlərinin qurduqları Yanbolu sinaqoqunu, günümüzdə tərk edilmiş Saloniki və Verya (Veria) sinaqoqlarını bu qrup altında dəyərləndirmək olar.

Üçüncü qrup sinaqoqlar adlarını qurucularının və ya yığıncaqlarının peşələrindən götürən sinaqoqlardır. İstanbul sinaqoqlarında belə adlar çox nadirdir. Qalatadakı Dərzilər sinaqoqu və Hasköydəki çoxdan tərk edilmiş Parça Tacirləri sinaqoqu bu sinaqoq qrupuna misaldır.

Dördüncü qrup sinaqoqları onları quran və ya tikintisində əməyi olan ailələrin adına olan sinaqoqlardır. Belə sinaqoqların sayı da çox azdır. Bu qrupa Böyükadadakı Hesed Le Avraam sinaqoqu da daxil edilə bilər. Bu ad, sinaqoqun tikintisi üçün torpağını bağışlayan Avraam Arslan Əfəndinin şərəfinə sinaqoqa verilmişdir.

Beşinci qrupda fəlsəfi, əfsanəvi və mesaj verən adlar daşıyan sinaqoqlar vardır. Ortaköydəki Etz Ahayim sinaqoqu (Həyətağacı sinaqoqu), Heydərpaşadakı Həmdat İsrail sinaqoqu, Qalatadakı Neve Şalom sinaqoqu bu qrupa daxildir.

 Siyahı 
Türk dilində adıİvrit dilində adıAvropa və ya Anadolu hissəsiYeriİliVəziyyəti <center> Ahrida sinaqoqu  אכרידה‎Ahrida Avropa hissəsi  Balat, Fateh XV əsrin əvvəlləri Aktiv (WebCite® ) <center> İstanbul Aşkenazi sinaqoqu האשכנזי‎ בית הכנסתBeyt HaKnesset HaAşkenazi Avropa hissəsi  Qalata, Bəyoğlu 1900()  Aktiv()  <center> Bakırköy sinaqoqu  Yoxdur  Avropa hissəsi Bakırköy  XIX əsrin sonları Yalnız şabbat ayinlərindəə açıq olur <center>Bet-Avraam sinaqoqu  בית הכנסת בית אברהם Beyt HaKnesset Beyt AvrahamAvropa hissəsi  Sirkəci  1920-ci illər()  Aktiv <center>Bet-İsrail sinaqoqu בית הכנסת בית ישראלBeyt HaKnesset Beyt İsrael Avropa hissəsi  Osmanbəy, Şişli 1920-ci illər  Aktiv <center>Bet-Nissim sinaqoqu בית הכנסת בית ניסיםBeyt HaKnesset Beyt Nisim Anadolu hissəsi  Kuzquncuq  1840-cı illər  Aktiv()  <center>Bet-Yaakov sinaqoqu בית הכנסת בית יעקבBeyt HaKnesset Beyt Yaakov Anadolu hissəsi  Kuzquncuk  1878  Cümə axşamı sabahları şabbat ayinlərinə açıqdır <center>Bet-Yaakov sinaqoqu  בית הכנסת בית יעקבBeyt HaKnesset Beyt Yaakov Şahzadə adaları  Heybəliada  1953  Yaz aylarında aktif <center>Burqazada sinaqoqu  Yoxdur  Şahzadə adaları  Burqazada 1968  Yay aylarında aktiv()  <center>Caddəbostan Bet-El sinaqoqu  Yoxdur  Avropa hissəsi  Caddəbostan  1961  Aktiv <center>Etz Ahayim sinaqoqu  בית כנסת החייםBeyt Knesset HaHayim Avropa hissəsi  Ortaköy  ilk:1707-ci ildən əvvəl() ikinci:1941  Aktiv <center>Həmdat İsrail sinaqoqu  בית הכנסת חמדת ישראלBeyt HaKnesset Hemdat Yisrael  Anadolu hissəsi  Heydərpaşa  1899  Aktiv <center>Hesed Le Avraam sinaqoqu בית הכנסת חסד לאברהםBeyt HaKnesset Hesed Le Avraham Şahzadə adaları  Böyükada  1 sentyabr 1904-cü il()   Yay aylarında aktiv <center>İtalyan sinaqoqu בית הכנסת האיטלקיBeyt HaKnesset Haİtalki  Avropa hissəsi Qalata  ilk: 1800-cü illər ikinci: 1931 Cümə axşamları şabbat ayinlərinə açıqdır <center>Kal Kadoş Çorapcı Xan sinaqoqu  Yoxdur  Avropa hissəsi  Sirkəci  1880-cı illər Aktiv <center>Karaim sinaqoquבית הכנסת קראיתBeyt HaKnesset Karait  Avropa hissəsi  Hasköy  XVI əsrdən əvvəl()  Yalnızca özəl günlərdə açıqdır <center>Maalem sinaqoqu בית הכנסת מעלםBeyt HaKnesset Ma'alem  Avropa hissəsi  Hasköy  1960-cı illər  Aktiv <center>Neve Şalom sinaqoqu  בית הכנסת נווה שלוםBeyt HaKnesset Neve Şalom Avropa hissəsi  Qalata  25 mart, 1951  Aktiv <center>Şaar Aşamayim sinaqoqu  בית הכנסת שער השמיםBeyt HaKnesset Şaar Haşamayim Avropa hissəsi  Kəmərburqaz  21 sentyabr 2006()  Aktiv <center>Yanbol sinaqoqu  Yoxdur  Avropa hissəsi  Balat  ilk: Bizans dövrüikinci: XVIII əsr() Aktiv <center>Yeniköy sinaqoqu  Yoxdur  Avropa hissəsi  Yeniköy  1800-ci illərin sonu Şabbat ayinlərində açıq olur <center>Zülfaris sinaqoqu  Yoxdur  Avropa hissəsi  Karaköy  1671-ci ildən öncə()2001-ci ildə muzey olub

 Tərk edilmiş sinaqoqlar 
AdıAvropa və ya Anadolu hissəsiYeriİliBağlanış iliBağlanış səbəbi <center> Çana sinaqoqu Avropa hissəsi Fateh, Fənər  Bizans dövrü  1958-ci ildən sonra Əhalinin azalması <center> Çıxsalın sinaqoqu Avropa hissəsi Bəyoğlu, Çıxsalın  XIX əsrin II yarısı  19501998 Tərk edilibDağıdılıb <center> Darüləcəzə sinaqoqu Avropa hissəsi Şişli, Ox meydanı (Darüləcəza binası)  25 may, 1905  Darülcəzanın heç bir yəhudi sakini olmadığı üçün qapalı saxlanılır. <center> Eliav sinaqoqu Avropa hissəsi Fənər Bilinmir   Baxımsızlıq <center> Ezgər sinaqoquAvropa hissəsi Hasköy XIX əsrin I yarısı  28 iyul, 1948 Cəmiyyətin olmaması <center> Geruş sinaqoqu Avropa hissəsi Balat Bilinmir(Çox güman ki, 1492-ci il)  1911 Yanğın <center> Hevra sinaqoquAvropa hissəsi Balat  Bilinmir 17 may, 1874Yanğın <center> İştipol sinaqoqu Avropa hissəsi Ayvansaray  ilk: 1694 ikinci: 1899  16 sentyabr, 1987Mədəni və Təbii İrsin Qorunması Şurasına təhvil verilib <center> Kasturya sinaqoqu Avropa hissəsi Balat  Fateh Sultan Mehmed dövrü 1937Tərk edilib <center> Kenesset sinaqoqu Avropa hissəsi Bəyoğlu, Qalata 1923-cü ildə kirayə verilib  1982 Bina sahibləri arasında mübahisə <center> Mayor sinaqoqu Avropa hissəsi HasköyBilinmir(Çox güman ki,300-500 il əvvəl)  1923 <center> Or Hodeş sinaqoqu Avropa hissəsi Qalata  1897  1985 Satılıb <center> Barmaqqapı sinaqoqu Avropa hissəsi Hasköy   Bilinmir 1804-cü ildən sonra Əhalinin azalması <center> Pol Hadaş sinaqoquAvropa hissəsi Balat   Bilinmir Cəmiyyətin olmaması və əhalinin azalması <center> Pol Yaşan sinaqoquAvropa hissəsi Balat   Bilinmir 19501985Baxımsızlıqdan tərk edilibSatılıb <center> Saloniki sinaqoqu Avropa hissəsi Balat  Fateh Sultan Mehmed dövrü 1975 Damının çökməsi  <center> Sinyaro sinaqoquAvropa hissəsi Hasköy 1660 Yanğın <center> Dərzilər sinaqoqu Avropa hissəsi Qalata 8 sentyabr, 1894 19601998 İncəsənət qalereyasına çevrildi <center> Unqapanı sinaqoqu Avropa hissəsi Unqapanı 1698  18 iyul, 1985 Haliç və ətrafının abadlaşdırılması layihəsinə görə sökülüb <center> Verya sinaqoqu Avropa hissəsi Balat Bilinmir1890Yanğın

 Yəhudi qəbiristanlıqları 
İstanbulda yəhudi icması üçün ayrılmış 9 qəbiristanlıq vardır. Kuzquncuq, Hasköy və Ortaköy qəbiristanlıqlarının tarixi XVI-XVII əsrlərə gedib çıxır. Bəyoğlunda yerləşən Hasköy qəbiristanlığı İstanbulun ən böyük yəhudi qəbiristanlığıdır. Ulusda Səfərad və Aşkenazi icmalarına aid iki ayrı qəbiristanlıq da vardır. Şişli ilə Məcidiyəköy arasındakı qeyri-müsəlman qəbiristanlığında erməni və yunan icmaları ilə birlikdə İtalyan yəhudi icması üçün də bir hissə ayrılmışdır. Yəhudi bölməsi qəbiristanlığın qərb hissəsində yerləşir. Bundan əlavə Anadolu yaxasında Bağlarbaşı və Acıbadəmdə yəhudi qəbiristanlıqları da vardır. İstanbuldakı yəhudi qəbiristanlıqları adətən bir sinaqoqun ətrafında tikilir. Bu gün bu ənənə itirilmiş və qəbiristanlıqların ətrafındakı sinaqoqların bəziləri sökülmüşdür. İstanbuldakı yəhudi qəbiristanlıqları zaman-zaman zəlzələlər, güclü yağışlar və baxımsızlıq nəticəsində dağılmış, təhlükəli vəziyyətə düşmüş qəbiristanlıqlar bəzən ideoloji hücumlara da məruz qalmışdır. Bəzi qəbiristanlıqlar da içindən və ya ətrafından yolların keçməsi səbəbi ilə dağıldılmışdır.() Urbanizasiya ərazilərini açmaq üçün çox qədim qəbiristanlıqlar köçürülmüş və ya dağıdılmışdır. Bu gün yəhudi icması üçün ayrılmış ən yeni qəbiristanlıq Sarıyerin Kilyos ərazisində yerləşir. 1991-ci ildə icmaya verilən qəbiristanlıq ərazisində tənzimləmə işlərinin başa çatdırılması ilə 2010-cu ilin əvvəlindən dəfn prosedurlarına başlanılmışdır. Ortaköy, Hasköy, Bağlarbaşı, Ulus Səfərdik, Ulus Aşkenazi və Kilyos qəbiristanlıqlarının idarə və baxımını Neve Şalom sinaqoqu vəqfi təşkil edir.()

 Qalereya 

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 Türkiyə Yəhudi icmasının Baş Hahamlığının rəsmi saytı 
 Türk Yəhudi icması və Yəhudi Mədəniyyətini Tanıtma layihəsi rəsmi saytı  
 Türk yəhudilərinin 500 il Vəqfi Muzeyi 

Kateqoriya:İstanbul siyahıları
Kateqoriya:Türkiyə siyahıları
Kateqoriya:Türkiyə sinaqoqları
Kateqoriya:İstanbul tikililəri