Nişava çayı

Nişava çayı (; ) — Bolqarıstan və Serbiyada çay. Cənubi Moravanın sağ qolu. Çayın uzunluğu - 218 km-dir. Cənubi Moravanın ən uzun qoludur.

 Coğrafiyası 
Nişava mənbəyini Bolqarıstanın qərbində Stara Planina adlanan Balkan dağlarında, Kom dağının şərqində (2106 m), Serbiya ilə sərhədə yaxın Gintsi kəndi yaxınlığından götürür. Çayın yuxarı axını bəzən Gintsi kəndinin adı ilə Ginska adlanır. Qodeç şəhərinin yaxınlığından axır, sonra Razboişte kəndindən keçir, sonra dərə əmələ gətirir. Dərədən çıxdıqdan sonra sərhəddəki Kalotina kəndinə çatır və sonra Serbiya ərazisindən axır. Qeyd edək ki, çay ümumilikdə 67 km Bolqarıstan ərazisindən, 151 km isə Serbiya ərazisindən keçir. Serbiyada Dimitrovqrad, Pirot, Bela Palanka, Nişka Banya və Niş kimi şəhərlərin yanından axır. Nis şəhərinin böyüdüyü indiki vaxtda Nisavanın sahilləri demək olar ki, ağzına qədər şəhərsalma ilə örtülmüşdür. Çayın adına uyğun olaraq inzibati mərkəzi Niş olan Nişava rayonu adlandırılıb.
230px|thumb|left|Nişava çayının axdığı Sıçevskoe dərəsi
Nişava çayı Qara dəniz hövzəsinə aiddir. Çayın hövzəsinin sahəsi 3950 km²-dir, bunun 1237 km²-i Bolqarıstanda və 2713 km²-i Serbiyadadır. Nişava dağ çayı olduğuna görə naviqasiya üçün yararsızdır. Çayda su axını saniyədə 36 km³/ sürət təşkil edir. Nişavanın Temştitsa, Erma (Sukovska çayı), Crvena çayı, Koritniçka çayı, Kutinska çayı kimi bir çox qolları var.

Nişava vadisi qədim zamanlardan Avropa ilə Asiyanı birləşdirən marşrutun bir hissəsidir ki, bura Böyük Morava və Maritsa kimi çayların vadiləri də daxildir. Bu marşrut İstanbula aparır və həm avtomobil yolu, həm də Belqrad-İstanbul dəmir yolu bura daxildir.

Bela Palanka və Nişka Banya yaşayış məntəqələri arasında çay uzunluğu 17 km, dərinliyi 350–400 m olan Sıçevskoe dərəsini () əmələ gətirir. Dərədə kanyonlar var. Bu yerlərdə çay kifayət qədər güclüdür və onun gücü iki elektrik stansiyası ("Sichevo" və "Ostrovitsa") istifadə edir.

Siçevo dərəsinin üstündəki Oblik təpəsi son dərəcə nadir bitki Serb ramondası və Natali ramondasının tapıla biləcəyi yerdir. Ala balıqlarına bütün çayın axarı boyunca rast gəlmək olar. Onların sayı illərə görə dəyişir. Qızıl qartal da daxil olmaqla, yalnız dərə hissəsində 100-dən çox quş növü yaşayır.

2000-ci ildə Sıçevski dərəsində yerləşən Mala Balanitsa mağarasında arxeoloji qazıntılar zamanı yaşı 525-397 min il olan qədim insanın çənəsinin bir hissəsi tapılıb.Roksandic M., Mihailovic D., Mercier N., Dimitrijevic V., Morley M.W., Rakocevic Z., Mihailovic B., Guibert P. et Babb J. A human mandible (BH-1) from the Pleistocene deposits of Mala Balanica cave (Sicevo Gorge, Nis, Serbia) // Journal of Human Evolution, 2011, V. 61, pp. 186—196..

 Əhəmiyyəti 
1992-ci ildə Serbiya rayonlara bölündükdən sonra Nişava rayonu (inzibati mərkəzi Niş olmaqla) çayın adını daşıyır. Antarktidanın Cənubi Şetlend adalarında yerləşən Rugged adasındakı Nişava buxtası adını daşıyır.

2008-ci ildə Nişava su hövzəsinin Serbiya hissəsində və onun qollarının vadilərində müxtəlif aromatik və dərman bitkilərinin becərilməsinə başlanılıb. Vaxt keçdikcə lavanda çoxlu təpələrə və dağ yamaclarına yayılaraq əsas məhsula çevrilib. Digər otlar arasında Roma çobanyastığı, qumluq ödotu, dərman ballınanəsi, ilanbaşı və Dəməşq qızılgülü var.

Vadidəki dəyişikliyə uğramış Aralıq dənizi mikroiqlimi, Yunanıstan və Şimali Makedoniyadan Cənubi Morava vadisindəki Niş və Leskovac hövzələri vasitəsilə yayılır. Əhəngdaşı zonası və 450 ilə 550 metr (1480-180) hündürlük otlar üçün uyğun təbii şəraitdir. Çay hövzəsində çoxlu eko plantasiyalar və yağ zavodları tikilib. 2020-ci ildən bölgə Serb Provansı kimi tanınır.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 


 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:Serbiya çayları
Kateqoriya:Bolqarıstan çayları