İvan Franko

İvan Yakovleviç Franko (; ) — yazıçı, şair, alim, publisist, Qalisiya və Lodomeriya krallığında (Avstriya-Macarıstan imperiyası) inqilabi sosialist hərəkatının lideri. Əsərlərin əhəmiyyətli bir hissəsi ukrayna, polyak, alman və rus dillərində yazılıb. 1915-ci ildə o, Nobel mükafatına namizəd göstərilib. Lakin vaxtından əvvəl ölümü onun namizədliyinin nəzərdən keçirilməsinə mane oldu.

İvan Franko Avstriyada fəaliyyət göstərən “Rusiya-Ukrayna Radikal Partiyası” (sonralar “Ukrayna Radikal Partiyası” – URP) və Ukrayna Milli Demokratik Partiyasının yaradılmasının təşəbbüskarlarından biri olub.

Frankonun şərəfinə Stanislav şəhərinin adı dəyişdirilərək İvano-Frankovsk, Lvov vilayətində isə Yanov kəndinin adı dəyişdirilərək İvano-Frankovsk adlandırılıb.
 Həyatı 
250px|thumb|right|İvan Franko və həyat yoldaşı Olqa Kurijinskaya
İvan Franko varlı kəndli dəmirçi ailəsində anadan olub. Anası Mariya Kulçitskaya, kasıb Rusin zadəgan Kulçitski ailəsindən idi. O, ərindən 33 yaş kiçik idi. O, uşaqlığının ilk illərini hekayələrində ən parlaq rənglərlə təsvir edib. İvanın atası 1865-ci ildə vəfat edib. Ögey atası Qrin Qavrilik uşaqlara diqqətli idi, əslində oğlanın atasını əvəz etdi. Franko bütün həyatı boyu ögey atası ilə dostluq münasibətləri saxlamışdır. 1872-ci ildə İvanın anası öldü və ögey anası uşaqları böyütməyə başladı.

Əvvəlcə Yasenitsa-Solnaya kəndindəki məktəbdə (1862-1864), sonra Droqobiç Vasilian monastırındakı "normal" adlanan məktəbdə (1864-1867) təhsil alıb. 1875-ci ildə Droqobiç gimnaziyasını (indiki binada onun adına Droqobiç Pedaqoji Universiteti yerləşir) bitirdikdən sonra o, repetitorluqla çörəkpulu qazanmağa məcbur olur. Qazancından şəxsi kitabxanasına kitablar üçün pul ayırırdı. 

Frankonun bir çox avtobioqrafik hekayələrində (“Qritsin məktəb elmi”, “Qələm”, “Xəttatlıq”)) sxolastikası, fiziki cəzası, şagirdlərin mənəvi alçaldılması ilə o vaxtkı məktəb təhsili ab-havası bədii şəkildə canlandırılır. Onlar istedadlı kəndli oğlunun təhsil almasının necə çətin olduğunu göstərirlər. Franko, Droqobiçin kənarındakı uzaq qohumu Koşitskaya ilə bir mənzildə yaşayırdı. Tez-tez dülgərlik emalatxanasında düzəldilmiş çarpayılarda yatırdı ("Dülgərlikdə"). Artıq gimnaziyada oxuyarkən o, fenomenal qabiliyyətlər kəşf etdi: müəllimin bir saatlıq mühazirəsini yoldaşlarına demək olar ki, sözlə təkrar edə bilərdi; bütün Kobzarı əzbər bilirdi; tez-tez ev tapşırığını polyak dilində poetik formada yerinə yetirirdi; dərindən və ömrünün sonuna qədər oxuduğu kitabların məzmununu mənimsəmişdir. O dövrdə onun mütaliə dairəsi Avropa klassiklərinin əsərləri, mədəniyyətşünaslıq, tarixi əsərlər, təbiətşünaslıq mövzularında populyar kitablar idi. Ümumiyyətlə, İvan Frankonun şəxsi kitabxanası müxtəlif dillərdə 500-ə yaxın kitabdan ibarət idi. Eyni zamanda Franko antik müəlliflərin (Sofokl, Evripid) əsərlərini tərcümə etməyə başlayıb. Markian Şaşkeviç və Taras Şevçenkonun yaradıcılığının təsiri ilə o, Ukrayna dilinin zənginliyi və gözəlliyi ilə maraqlanır, şifahi xalq yaradıcılığı nümunələrini (mahnılar, əfsanələr və s.) toplayıb lentə almağa başlayır.

1875-ci ilin payızında Lvov Universitetinin fəlsəfə fakültəsinin tələbəsi oldu. Təlim zamanı Frankoya Yemelyan Partitski tərəfindən maddi yardım göstərilib. O, ədəbi dil kimi “yazı dili”dən istifadə edən rusofil cəmiyyətinin üzvü idi. Frankonun ilk əsərləri "yazı dilində" yazılıb. "Xalq mahnısı" poeması (1874) və Hoffmann üslubunda uzun fantastik romanı "Petria və Dovbusçuklar" (1875), rusofil tələbələrin "Dost" çap orqanında nəşr edilib. Gənc Frankonun yaradıcılığına ilk diqqət çəkənlərdən biri 1882-ci ildə Kiyevin “Trud” qəzetində “Hötenin “Faust” əsərinin İvan Frankonun Ukrayna dilinə tərcüməsi haqqında bir neçə kəlmə” məqaləsini dərc etdirən ukraynalı şair Kesar Belilovski olur. Lvov tələbə jurnalında Cedcalıq təxəllüsü ilə "Dost" jurnalında ilk dəfə on səkkiz yaşlı Frankonun şeirləri - "Mənim mahnım" və "Xalq mahnısı" çap olunur.

 Həbsi 
250px|thumb|left|İvan Franko, İvan Tuşun rəsmi

Kiyev professoru Mixail Draqomanovun məktublarının təsiri ilə “Dost” ətrafında qruplaşan gənclər böyük islahatlar dövrünün rus ədəbiyyatı və ümumən rus yazıçıları ilə tanış olmuş, demokratik ideallarla təsirlənmişdilər. Bundan sonra onlar ədəbi nitq vasitəsi kimi qalisiya sadə xalqının dilini seçdilər. Beləliklə, rus ədəbiyyatı bir çox digər istedadlı gəncləri və Franko ilə zənginləşdi. Köhnə rusofillər, xüsusən də “Slovo”nun redaktoru Venedikt Ploşçanski “Druha”nın redaktorlarına qarşı ittihamlarla Avstriya polisinə müraciət edirdilər. 1877-ci ildə redaksiya heyətinin bütün üzvləri həbs edildi və Franko 9 ay həbsxanada, oğrular və səfillərlə eyni kamerada, dəhşətli gigiyenik şəraitdə yatdı. Həbsdən çıxandan sonra bütün Qalisiya mühafizəkar cəmiyyəti ondan təhlükəli bir insan kimi - təkcə rusofillərdən deyil, həm də "Narodovtslardan", yəni yaşlı nəslin ukraynafil millətçilərindən üz çevirdi. Franko da universiteti tərk etməli oldu. O, yalnız 15 il sonra, professorluğa hazırlaşarkən kursu bitirdi.

Həm bu həbsxanada qalması, həm 1880-ci ildə ikinci həbsi, həm də 1889-cu ildə Frankonu ehtiyac və istismar nəticəsində zindana gətirilən müxtəlif növ cəmiyyət üzvləri və çalışqan yoxsullarla yaxından tanış edir. Həbsxana həyatı ona bir sıra mövzular verir. Əsasən onun redaktoru olduğu Draqomanov istiqamətli jurnallarda çap olunan bədii ədəbiyyat nümunələri Frankonun əsas şöhrəti idi. Bu yazılar dərhal başqa dillərə tərcümə olunmağa başladı. Onların arasında Borislavdakı neft mədənlərində proletar işçilərinin və zəngin sahibkarların həyatından hekayələr silsiləsi fərqlənir. İnsan ləyaqətinə humanist münasibət, oğruların və "keçmiş" insanların həyatından hekayələr, dini və milli antaqonizmə yad olan hekayələr və yəhudilərin həyatından bəhs edən ədəbi yazıları ona şöhrət gətirir.

Həbsxana həm də İvan Frankonu bir sıra tənqidçilərin fikrincə, daha dərin və istedadlı, lakin daha az populyar olan, geniş universal motivlər üçün idealist kədərlə dolu, digərləri isə son dərəcə populyarlaşan, enerjili və təsirli olan lirik əsərlərin silsillərini də ilhamlandırdı. Buradan çıxandan sonra o, cəmiyyəti sosial (sinfi və iqtisadi) bərabərsizliyə qarşı mübarizəyə çağırırdı. Franko obyektiv tarixi hekayə sahəsində də istedad nümayiş etdirib. Onun “Zaxar Berkut” əsəri (1883, XIII əsr tatar istilasına həsr olunub) hətta “Zorya” milli-burjua jurnalının müsabiqəsində də mükafata layiq görülüb. Onlar həm də əsərdə “Zolanın naturalizmi”ni belə görməyiblər (psevdo-klassiklər və sxolastiklər - Qalisiyalılar həmişə bu məsələni Frankoya qarşı istifadə edirdilər). Rusiya imperiyasının Kiçik Rus əyalətlərində bu roman oxucuların ciddi diqqətini Qalisiya və Lodomeriya krallığının mədəni hərəkatındakı əksər simalardan çox fərqli olan müəllifinə cəlb etdi və  İvan Yakovleviçlə Rusiya imperiyasının ukraynalıları arasında daha sıx ünsiyyətin əsasını qoydu. 

Frankonun "təbiətçi" və "radikal" əsərlərinin arxasında qalisialılar da parlaq istedadı tanımaya bilməzdilər. Baxmayaraq ki, bu əsərlər bütün burjua-klerikal Qalisiya cəmiyyətinə meydan oxuyurdu. Frankonun böyük erudisiyası, ədəbi təhsili və siyasi, sosial və siyasi-iqtisadi məsələlərdən xəbərdar olması "xalqların" öz daxillərində Franko ilə əməkdaşlığı axtarmağa stimul rolunu oynayırdı.

 1885-1892 
250px|thumb|right|İvan Franko Ukraynalı yazıçılar arasında
Tədricən İvan Franko ilə xalqçılar arasında sülh münasibətləri yarandı. 1885-ci ildə o, onların ədəbi və elmi orqanı olan "Zorya"nın baş redaktoru vəzifəsinə dəvət edildi. İki il ərzində Franko "Zorya"ya çox uğurla rəhbərlik etdi. Kiçik Rusiyadan bütün ən istedadlı yazıçıları öz heyətinə cəlb etdi və qoyunları üçün həyatda qalan qoca kənd keşişinin obrazını əks etdirən  "Panski Zarti" ("Tanrının zarafatları") şeiri ilə ruhanilərə qarşı barışdırıcı münasibətini ifadə etdi. Buna baxmayaraq, 1887-ci ildə mötədil din xadimləri və burjua Frankonun redaksiyadan uzaqlaşdırılmasına təkid edirdilər. Digər xalqçılarda Frankonun rus yazıçılarına hədsiz məhəbbətini bəyənmirdi (Franko şəxsən rus dilindən çoxlu tərcümələr və nəşrlər edirdi). Qalisiya  xalqçıları onu Moskvapərəstliyə meyilli olduğunu düşünürdü.

Eyni zamanda, Franko Rusiya imperiyasının ukraynalıları arasında böyük dəstək tapdı. O illərdə Rusiyada "Emski fərmanı" ilə Ukrayna dilində əsərlərin nəşri (o dövrün terminologiyası ilə - “Kiçik rus ləhcəsi”) ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldı. Buna görə də onun “Zirvələrdən və ovalıqlardan” şeirlər toplusu ( “Yüksəklərdən və dərələrdən”, 1887; 2 -e nəşr, 1892) çoxları tərəfindən köçürülmüş və əzbərlənmişdi. Zəhmətkeş xalqın həyatından hekayələr toplusu: “Qazanda” (1890); (bir neçə yüz nüsxə həcmində Kiyevə gətirildi, Sankt-Peterburq, 1901-ci il) "Üzünün tərində"nin (rus dilinə tərcüməsi var) əsərləri ukrayna dilində yazılmışdı. O, "Miron" təxəllüsü ilə "Kiyevskaya Starina"da yazılarını yerləşdirməyə başladı. Lakin hətta Qalisiyada da xalqçılar qeyri-ixtiyari olaraq onunla əməkdaşlıq etməyə davam etdilər. Məsələn, onun anti-yezuit hekayəsi olan “Missiya”nı (“Vatra”, 1887) öz jurnallarında nəşr etdirdilər. Onun davamı olan "Taun" (Zorya, 1889; 3-cü nəşr - Vik, Kiyev, 1902) xalqçıları Franko ilə barışdırmalı idi, çünki hekayənin qəhrəmanı son dərəcə yaraşıqlı Uniate keşişi idi. Frankonun millətçi “Pravda” jurnalında iştirakı da sülhdən xəbər verirdi. Lakin 1890-cı ildə Qalisiyalı xalqçıların Polşa zadəganları, yezuitlər və Avstriya hökuməti ilə razılaşması Frankonu, Pavliki və Qalisiyanın bütün mütərəqqi ruslarını tamamilə ayrı bir partiyaya ayrılmağa məcbur etdi.

1890-cı il müqaviləsinə əsasən (bu, "yeni dövr" adlanır), rus dili Avstriyada ictimai həyatda və məktəbdə, o cümlədən universitetə ​​qədər çox mühüm üstünlüklər əldə etdi. Franko və Pavlik tərəfindən "yeni dövr"ə qarşı tarazlıq yaratmaq üçün təşkil edilən sərt demokratlar partiyası "Rusiya-Ukrayna Radikal Partiyası" adını qəbul etdi. Frankonun çoxlu publisistik məqalələr yazdığı "İnsanlar" jurnalı (1890-1895) Drahomanovun ölümünə qədər mövcud idi (o, o vaxt professor olduğu Sofiyadan məqalələr göndərirdi). Sonradan “Xalq”ın əvəzinə çox güclənmiş bu partiyanın sərəncamında başqa qəzet və jurnallar da var idi. 1895-ci, 1897-ci, və 1898-ci illərdə partiya Frankonu Vyana parlamentinə və Polşa Seyminə səfir vəzifəsinə namizəd kimi irəli sürdü. Lakin o, seçkilərdə məğlub oldu.

 1893-cü ildən sonra 
250px|thumb|right|Lvov şəhərində İvan Frankonun ev muzeyinin binası 
Təxminən 1893-cü ildə Franko qəfildən özünü əsasən akademik tədqiqatlara həsr etdi. O, yenidən Lvov Universitetinə daxil oldu. Burada professor Oqonovski ona köhnə rus və Ukrayna ədəbiyyatı kafedrasında müəllim vəzifəsi təklif etdi. Franko tarix və filoloji təhsilini Vyana Universitetində tamamladı. Vyanada akademik Yaqiçin seminarlarında iştirak etdi. İoan Vışenski haqqında geniş psixoloji araşdırma yazıb (1894), doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir. “Varlaam və Yoasaf”, “Həyat və Söz” ədəbi-tarixi-folklor jurnalını (1894-cü ildən) nəşrə hazırlayır, Rus əlyazmaları və köhnə nəşrləri yenidən çap edirir. 

1895-ci ildə Frankonun Lvov Universitetində uğurlu giriş mühazirəsindən sonra professor senatı onu Ukrayna və Köhnə Rus ədəbiyyatı kafedrasına müəllim-professor seçir. Franko nəhayət, “məcbur boyunduruğunu” (özü və ailəsi üçün bir tikə çörək xatirinə Polşa qəzetlərində məcburi işi o belə adlandırırdı) atmaq fürsəti əldə etdiyinə görə sevinə bilərdi. O, özünü bütünlüklə doğma elmə və ədəbiyyata həsr etdi. Lakin Qalisiya valisi qraf Kazimir Badeni “üç dəfə həbsdə olan” bir adamın professor kimi təsdiqlənməsinə icazə vermədi.

Frankonun ağır pessimist əhval-ruhiyyəsi onun “Mənim İzmarağım” (“Mənim İzmaraqım”, 1898, qədim rus “İzmaraqları” nümunəsi ilə) şeirlər toplusunda əksini tapdı. Əzabkeş şair şeirlərinin birində öz ətalətsiz, enerjisiz millətini sevə bilmədiyi, sevməsə də, ağasına sadiq həyət iti kimi sadəcə ona sadiq qalacağını bəyan etmişdi. Polşa zadəgan cəmiyyətinin azğınlığını Franko “Cəmiyyətin əsasları” (“Suspіlnosti”nin əsasları), “Ailə ocağı naminə” (“Evdə yanğın üçün”, 1898) və başqa romanlarında təsvir edib. Frankonun Polşa düşmənləri bu əsərləri təkcə Polşa zadəganlarını deyil, bütün Polşa xalqını pisləmək mənasında yozurdular.

Alman, çex, rus jurnallarında işləmək (“Kiyevskaya starina”, “Şimal kuryeri”) Frankonun dolanışıq mənbəyi olaraq qaldı. Lakin bu təsadüfi gəlirlər kifayət etmirdi və müəyyən dövr şair və ailəsi qaranlıq mənzildə aclıq təhlükəsi ilə üzləşdi. 

Məhz bu vaxta qədər professor M.S.Qruşevskinin sədrliyi ilə Lvovdakı Şevçenko Elmi Cəmiyyəti mütərəqqi xarakter almış və bir neçə silsilə elmi və ədəbi nəşrləri öz üzərinə götürmüşdü. Bu nəşrlərdə maliyyə ödənilməyə başladı və İvan Franko əsas işçilərin sırasına cəlb edildi. 1898-ci ildən Şevçenko Cəmiyyəti tərəfindən nəşr olunan Ukrayna jurnalının “Ədəbi və elmi bülleteni”nin redaktoru oldu. Onun bədii, poetik, tənqidi, tarixi və ədəbi əsərlərinin əksəriyyəti burada çap olunurdu. Onun “Kəsişən cığırlar” (1900) romanı Qalisiyadakı vicdanlı rusin ictimai xadiminin çətin həyatını təsvir edir, onun enerjisi əsasən xırda çəkişmələrə və şəxsi həyatına siyasi düşmənlərin müdaxiləsinə sərf edilməlidir. Yaşanmış kədərli keçmişin lirik xatirəsi “Kədərli günlərdən” (“İz dnіv zhurbi”, 1900) şeirlər toplusunda əksini tapıb.

Frankonun tarix, ədəbiyyat, psixologiya, sosiologiya, arxeologiya, etnoqrafiya və s. üzrə elmi yazıları Şevçenko adına Elmi Cəmiyyətin “Qeydlər”ində və monoqrafiya kimi cəmiyyətin bölməsinin çoxsaylı “Məsələləri”ndə dərc olunub. M.Pavlik tərəfindən tərtib edilmiş Franko tərəfindən yazılmış həcmli böyük kitab bütöv bir ensiklopediya idi (Lvov, 1898).

Franko Vyana modernizminin liderləri Artur Şnitsler, Herman Bahr, çex filosofu və Çexoslovakiyanın gələcək prezidenti Tomaş Masarik, sionizmin banisi Teodor Hertsl, Polşa simvolistlərinin rəhbəri Stanislav Pşibişevski ilə tanış olub. Polşa ədəbiyyatının klassiki Eliza Orjeşkova ilə yazışıb. 

Frankonun 25 illik ədəbi yubileyi 1895-ci ildə ukraynalılarınə bütün partiyaları tərəfindən təntənəli şəkildə qeyd olundu. Rusiyanın və Avstriyanın ən yaxşı ukraynalı yazıçıları, istiqamətləri nəzərə almadan, Frankoya bir ədəbi toplu həsr etdilər: "Privet" ("Privet", 1898). Frankonun sağlığında onun bəzi yazıları alman, polyak, çex dillərinə və əsasən ömrünün sonunda rus dilinə tərcümə edilib.

Ömrünün son illərində Franko ruhi xəstəlikdən əziyyət çəkirdi.Чикаленко Є. Х. «Щоденник (1907—1917)». — Львів: Червона калина, 1931. — ст. 57 Siyasəti tərk etdikdən sonra Birinci Dünya müharibəsi zamanı yoxsulluq içində öldü. O, Lvovdakı Lıçakov qəbiristanlığında dəfn edilib.

Əvvəllər SSRİ-də müqavilə əsasında kimya sənayesində işləmiş İvan Frankonun oğulları, böyük Taras və kiçik Pyotr yazıçı oldular. 1939-cu ildə Qalisiyanın SSRİ-yə birləşdirilməsini dəstəklədilər. Pyotr Ukrayna SSR Ali Sovetinə deputat seçildi, lakin Sovet hakimiyyəti tərəfindən sədaqətsizlikdə şübhəli bilindi. 1941-ci ilin iyununda Alman qoşunları Lvova yaxınlaşdıqda həbs edildi və NKVD-nin zindanlarında yoxa çıxdı. Taras müharibədən sonrakı illərdə ədəbiyyatdan dərs deyir və atası haqqında xatirələr yazırdı. Frankonun nəvəsi Zinoviya Tarasovna onun nəşr edilməmiş əsərlərinin toplusunu hazırlasa da, senzura onun nəşrinə icazə vermədi.

 Əsas əsərləri 
Romanlar
 Borislav gülür (1881-1882)
 Ailə ocağı naminə (1892)
Romanlar və hekayələr
 Boa konstriktoru (1878, roman)
Zaxar Berkut (1883, hekayə)
 Qıcıqlandırma [İngiltərə] (1900, roman)
 Qanad (1905, qısa hekayə)
Şeir
 Daşqıranlar (1878, şeir)
 İvan Vişenski (1878, şeir)
 Qabilin ölümü (1888, şeir)
 Musa (1905, şeir)
 Pyesləri 
 Oğurlanmış xoşbəxtlik (1894)
İvan Frankonun əsərləri əsasında dəfələrlə bədii, sənədli və animasiya filmləri çəkilib.
 Xatirəsi 
Ukrayna

Yazıçının adı Ukraynada şəhərə verilib - İvano-Frankovsk şəhəri. Üstəlik İvano-Frankovsk vilayəti də var. Bundan əlavə Ternopol, Droboviç, Kiyev, Vinnitsa, Zaporojya, Dnepr, Jovti Vodı, İvano-Frankovsk, İzmail, Lutsk, Lvov, Nikolayev, Odessa, Simferopol, Sumı, Çerkası Çernivtsi, Çerniqov, Xmelnitski, Donetsk, Luqansk, Kropivnitski, Korosten, Tavriysk, Berdyansk, Belqorod-Dnestrovski, Razdelnaya, Aleksandriya şəhərlərində şairin adına küçələr var.

SSRİ dövründə şairin adı Lvov Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrına verilmişdi. Jitomirdə bir küçə və dövlət universiteti İvan Frankonun adını daşıyır. Lvov Milli Universiteti də yazıçının adını daşıyır. (Ukrayna SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 8 yanvar 1940-cı il tarixli fərmanına əsasən). Həmçinin Dobruç Dövlət Pedaqoji Universiteti də İvan Frankonun adınadır. Naquyeviçi kəndində (Lvov vilayəti) İ.Frankonun ədəbi-memorial muzeyi açılıb. 1964-1997-ci illərdə istismarda olan Qara Dəniz Gəmiçiliyi Şirkətinin İvan Franko (seriya nömrəsi 125, IMO nömrəsi 5415901, reyestr Odessa limanı) səkkiz göyərtəli sərnişin kruiz layneri də Frankonun adını daşıyırdı.

Severodonetskdə İvan Frankonun abidəsi ucaldılıb.

Rusiya

Moskva, Rostov-na-Donu, Kalininqrad, Lipetsk , Perm, Tula, Ufa, Çeboksarı, Tambov, İrkutsk , Lqov (Kursk vilayəti), Axtubinsk (Həştərxan vilayəti) və Şaxtı şəhərində (Rostov vilayəti) İvan Frankonun adına küçələr var.

Qazaxıstan

Yazıçının adına Rudnı şəhərində küçə adlandırılıb.

Kanada

Monrealda bir küçə yazıçının adını daşıyır. Vinnipeqdə İvan Frankoya heykəl qoyulub. Abidənin müəllifi A.F.İqnaşçenkodur.
 İvan Franko əskinaslar üzərində 
İvan Franko Ukraynanın dörd müxtəlif növ əskinaslarında 20 qrivna nominalında təsvir edilib: 

 İvan Franko filateliyada 

 Qalereya 

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 

 Багалій Д. Іван Франко як науковий діяч // Україна. — К., 1926. — Кн. 6.
 Білецький О. Художня проза. Поезія. Світове значення Івана Франка // Зібрання праць: У 5 т. — К., 1965. — Т. 2.
 Білецький О., Басс І., Кисельов О. Іван Франко. Життя і творчість. — К., 1956.
 Брагінець А. Філософські і суспільно-політичні погляди Івана Франка. — Л., 1956.
 Вервес Г. Іван Франко і питання українсько-польських літературно-громадських взаємин 70—90-их pp. XIX ст. — К., 1957.
 Вірник Д., Голубовська Є. Економічні погляди Івана Франка. — К., 1956.
 Возняк М. Велетень думки і праці. — К., 1958.
 Возняк М. Житє і значінє Івана Франка. — Л., 1913.
 Возняк М. З життя і творчості Івана Франка. — К., 1955.
 Возняк М. Іван Франко в добі радикалізму // Україна. — К. 1926. — Кн. 6.
 Возняк М. Матеріали до життєпису Івана Франка // За сто літ. — К., 1927. — Кн. І.
 Войтюк А. Літературознавчі концепції Івана Франка. — К., 1981.
 Горак Р.  / Роман Горак. — К. : Видавничий центр «Академія», 2008.]
 Гординський Я. Сучасне франкознавство (1916—1932) // ЗНТШ. — Л., 1935. — Т. CLIII.
 Грушевський М. Апостолові праці // Україна. — К., 1926. — Кн. 6.
 Дей О. Іван Франко. — К., 1981.
 Дей О. Іван Франко і народна творчість. — К., 1955.
 Дорошенко В. Великий Каменяр. Життя й заслуги Івана Франка. — Вінніпеґ, 1956.
 Дорошенко В. Спис творів Івана Франка з додатком спогадів про нього і рецензій на його писання // Матеріали до укр. бібліографії. — Л. : Вид. НТШ, 1918. — Т. IV.
 Дорошенко В. Страдницький шлях Івана Франка // ЗНТШ. — Нью-Йорк, 1957. — Т. CLXVI.
 Дорошенко І. Іван Франко — літературний критик. — Л., 1966.
 Євшан М. Іван Франко. Нарис його літературної діяльности // Літературно-науковий вісник. — 1913. — Кн. 9.
 Єфремов С. Співець боротьби і контрастів. — К., 1913.
 Журавська І. Іван Франко і зарубіжні літератури. — К., 1961.
 Зеров М. Франко — поёт // До джерел. — Кр.; Л., 1943.




 Іван Франко. Документи і матеріали, 1856—1965. — К., 1966.
 Іван Франко: Збірник / За заг. ред. І. Лакизи, П. Филиповича, П. Кияниці. — X. : Книгоспілка, 1926.
 Іван Франко — майстер слова і дослідник літератури. — К., 1981.

 Іван Франко. Статті і матеріали: Збірник. — Л., 1948—1965. — Вип. І—XII.
 Іван Франко у спогадах сучасників. — Л., 1956.
 Іван Франко як історик: Збірник статей. — К., 1956.
 Кирилюк Є. Вічний революціонер. — К., 1966.
 Кирилюк Є. Іван Франко: Біографічний нарис. — К., 1956.
 Колесник П. Син народу. — К., 1957.
 Колесса О. Наукова діяльність Івана Франка // Літературно-науковий вісник. — 1913. — Кн. 9.
 Кримський А. Іван Франко. — Л., 1900.
 Коцюбинський М. Іван Франко. — К., 1917.
 Кравців Б. Суспільно-політичні погляди Івана франка й радянське франкознавство // Іван Франко про соціалізм і марксизм. — Нью-Йорк, 1966.
 Лисенко О. Соціологічні погляди Івана Франка. — К., 1958.
 Лозинський М. Іван Франко. Життя і діяльність. Значіння. — Відень : Вид. СВУ, 1917.
 Ломова М. Етнографічна діяльність Івана Франка. — К., 1957.
 Луців Лука. Іван Франко — борець за національну і соціальну справедливість. — Ню Йорк, Джерзи Ситі : Наукове Тов-во ім. Шевченка, Свобода; 1967. — 654 с.
 Малишко Д. Д. Перекладацька спадщина І. Я. Франка.
 Мельничук Б., Уніят В. Іван Франко і Тернопільщина. — Тернопіль : Тернограф, 2012. — 280 с. — ISBN 978-966-457-087-6.
 Микитась В. Ідеологічна боротьба навколо спадщини Івана Франка. — К., 1978.
 Мороз М. Іван Франко. Бібліографія творів 1874—1964. — К., 1966.
 Рудницький Л. Іван Франко і німецька література. — Мюнхен, 1974.
 Савчак Василь .
 Свенціцький І. Суспільне тло творчості Івана Франка // ЗНТШ. — Л., 1930. — Т. ХСІХ.
 Сверстюк Є. Іван Франко // Широке море України: Документи самвидаву з України. — Париж, 1972.
 Сидоренко Г. Літературно-критична діяльність Івана Франка. — К., 1956.
 Слово про Великого Каменяра. — К., 1956. — І-II.
 Смаль-Стоцький С. Характеристика літературної діяльности Івана Франка. — Л., 1913.
 Стецюк В. Іван Франко як класичний філолог // ЗНТШ. — Нью-Йорк, 1967. — Т. CLXXXII.
 Франко від А до Я / Б. і Н. Тихолози; оформ. Творчої майстерні «Аґрафка». — Львів : Видавництво Старого Лева, 2016. — 72 с.
 Франко. Перезавантаження / упоряд. : Б. Тихолоз, А. Беницький. — Дрогобич : Коло, 2013. — 276 с.
 Франко-Ключко А. Іван Франко і його родина: Спомини. — Торонто : Ліга визволення України,1956. — 130 с.
 Фризман Л. Г. Иван Франко: взгляд на литературу. — Киев: Издательский дом Дмитрия Бураго, 2017. — 608 с. ISBN 978-966-489-414-9
 Шляхами Івана Франка . — Л., 1982.
 Actes de la journée Ivan Franko. Sorbonne, le 12 Novembre 1977. — Париж; Мюнхен, 1977.
 Hlynsky В. Ivan Franko et Emile Zola. — Гамбурґ, 1979.
 Jakobiec M. Iwan Franko. — Warszawа, 1958.
 Manning C. Ivan Franko. — Нью-Йорк, 1938.
 Nevrlý M. Ivan Franko, ukrajinský basnik-revolucionar. — Prahа, 1952.
 Wacyk N. Ivan Franko: His Thoughts and Struggles. — New York, 1975.

 Xarici keçidlər 










Kateqoriya:Avstriya-Macarıstan siyasətçiləri
Kateqoriya:Avstriya-Macarıstan yazıçıları
Kateqoriya:Humanistlər
Kateqoriya:İohann Volfqanq Götenin tərcüməçiləri
Kateqoriya:Ukrayna ədəbi tənqidçiləri
Kateqoriya:Ukraynalı yazıçılar