İraq-türkman folkloru

İraq-Türkman folkloru — İraqda toplu halında yaşayan türkmanların şifahi xalq ədəbiyyatı. İraq türkmanları  tarixin müxtəlif dövrlərində Azərbaycan ərazisindən köçərək qədim Messopatamiya, indiki  İraq ərazisinin şimalında məskunlaşan türkmənşəlli xalqdır.
 Haqqında 
İraq-türkman folkloru tarixin müxtəlif dövrlərində Azərbaycan ərazisindən köçərək İraqın şimalında, əsasən, Kərkük, Ərbil, Daquq,  Tuzxurmatu vilayətində toplu halda yaşayan, azərbaycanca danışan xalqın şifahi xalq ədəbiyyatıdır. ,   ,  ,   . Müxtəlif mənbələrdə Azərbaycanda və İraqda yaşayan türkmənşəlli xalq türkman kimi qeyd olunur , Rza Dəmirçi. Gələcək nüfus sayımı və İraq türkmanları. «Qardaşlıq» jurnalı, № 6, Bağdad, 1970 , Kitabi-Dədə Qorqud (Tərtib edənlər: Fərhad Zeynalov, Samət Əüzadə), Bakı, Yazıçı, 1988,  Dəmirçizadə Ə.M. Azəri ədəbi dili tarixi, Bakı, 1967, «Qardaşlıq», № 5, 1967, Azərbaycan nağılları (Tərtib edəniƏ. Axundov), II cild, Bakı, 1970. İraq-türkman şifahi xalq yaradıcılığını hərtərəfli olaraq sistemli şəkildə ilk dəfə Əməkdar elm xadimi Qəzənfər Paşayev tədqiqata cəlb etmişdirQəzənfər Paşayev. Kərkük folklorunun janrları. Bakı: "Elm", 2003. İraq-türkman folklor nümunələri mənzum və mənsur olaraq iki qrupa bölünürhttps://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78493/irak-kerkuk-turk-edebiyati-6cilt.html . Türkman xalq ədəbiyyatının mənzum örnəkləri musiqi havalarının dilidir. Mənsur örnəklərə isə nağıllar, atalar sözü və məsəllər, tapmacalar, dastanlar aid edilir.

 Janrları
İraq-türkman folklorunun janrları şərti olaraq 3 qrupa - Mərasim folkloru, Lirik janrlar, Epik janrlar bölünür

 Mərasim folkloru 
250px|thumb|right|alt=Kərküklülər yeni ili qeyd edir
Xalqın düşüncə və həyat tərzini əhatə edən mərasim folkloru ilkin janrlar, xalq mərasim və nəğmələri olaraq iki hissəyə bölünür. İraq-türkman folklorunda ilkin janr örnəkləri müxtəlif illərdə çap olunmuşdur «Qardaşlıq» jurnalı, İraq, Bağdad, 1961-1976, Əbdüllətif Bəndəroğlu. İraq-türkman ədəbiyyatı yolunda bir addım. İraq, Bağdad, 1962, Kərkük folklora antologiyası (Toplayanı və tərtib edəni Qəzənfər Paşayev), Bakı, Azərnəşr, 1987, təkrar nəşr 1990 , Şərifli M. "Eldəgəz" haqqında. V.İ.Lenin adına APİ. Elmi Əsərlər, 1946, № 1 . Aşağıdakı janrlar aiddir.
 İnanclar - Azərbaycanda xalq arasında sınama, yozum, yozma, inanc, inam adları ilə tanınan bu janr İraq-türkman folklorunda inanc kimi tanınırƏbdüllətif Bəndəroğlu. Şah əsər. //"İraq-türkman folkloru" kitabı. Bakı, Yazıçı, 1992 , Məhəmməd Xurşid.Əski sözlər bağçası, Bağdad, 1989 . İraq-türkman folklorunda inanclar məişət və mərasimlərlə, təbiət hadisələri, bitki və heyvanat aləmi ilə, astral təsəvvürlər və əsatiri görüşlərlə bağlıdırXalisbeyli T. Nizami Gəncəvi və Azərbaycan folkloru. Dok. dis., Bakı, 1991,İbrahim Daquqi. İraq türkmanları. Dilləri, tarixləri və ədəbiyyatları, Ankara, 1970.
 Yemindlər - Kərkük folklorunda bu qədim janr gah "and", gah "yemind", gah da "qəsəm" kimi tanınır. Bir qisim andlar səma cisimləri ilə, digər  qisim isə islam dini, bərəkət və xeyirlə bağlıdır.
 Dualar - Duanın əsasında dayanan alqışda başlıca cəhət yaxşılıq və uğur diləməkdirNəbiyev A. El nəğmələri, xalq oyunları, B.,6. Azərbaycan folklorunda olduğu kimi burada da "Qurbanın olum", "Başına dolanım", "Önündə ölüm", "Böyüyümsən, ağamsan" və eləcə də "Sənə fəda olum", "Ayağının altında ölüm,ağamsan" kimi ifadələrdən istifadə olunur.
 Bəddualar - Kərkük dolaylarında təsadüf edilən bədduaları da təxminən üç qrupa bölmək olar:
1. Dini təsəvvürlərin təsiri ilə yaranan bəddualar.
2.Mərasimlərlə bağlı yaranan bəddualar.
3. Məişətlə bağlı yaranan bəddualarŞakir Sabir Zabit. Kərkükdə ictimai həyat. İraq, Bağdad, 1962 , Tərzibaşı Əta. Kərkük xoy. və maniləri, İstanbul, 1975 , K
ərkük folklora antologiyası (Toplayanı və tərtib edəni Qəzənfər Paşayev), Bakı, Azərnəşr, 1987, təkrar nəşr 1990. 
Fallar - İraq-türkman folklorunda ən çox özünü göstərən inamlarla bağlı fala baxmadır. Azərbaycanda fallar əsasən iki şəkildə olmuşdur. Bunlardan daha çox ibtidaisi "göz falı", buna nisbətən daha sonrakı dövrlərə aid olan isə "qulaq falı"dırTəhmasib M.H. Xalq ədəbiyyatımızda mərasim və mövsüm nəğmələri, Nam. dis., Bakı, 1945 . Bu, İraq-türkman folklorunda da belədir. Göz falları içərisində lap qədim dövrlərlə, atəşpərəstliklə bağlı yarananları da vardır. Məsələn, Kərkükdə "Baba Gur-Gur" adlı məşhur yer vardır. Buradan daimi olaraq alov çıxdığına görə müqəddəs hesab edilir və buraya niyyət tutmağa, murad diləməyə gəlirlər. "Cümə daşı atmaq" qulaq falına ən yaxşı nümunə kimi səciyyəvidir. Hər hansı bir qadın səfərə çıxmış bir yaxını barədə və ya bir xəstənin şəfa tapması barədə niyyət tutaraq cümə namazının azanı oxunarkən bir yol başında yolun hər iki tərəfinə daş atır və namaza gedənlərin danışdığı sözlərdən asılı olaraq tutduğu niyyətin yaxşı və ya pis olacağı barədə nəticə çıxarırdı.

 Xalq mərasim və nəğmələri 
İraq-türkman folklorunda mərasim və nəğmələr üç yerə bölünür.
 Mövsüm mərasim və nəğmələri -  ayrı-ayrı təbiət hadisələrinə inam və etiqadlar öz əksini tapır. Burada yağışın yağması, küləyin əsməsi, ümumiyyətlə, oda, suya, küləyə və s. inam və etiqadlarla əlaqədar yaranan mərasim və nəğmələr üstünlük təşkil edir Штокмар М. Стихотворная форма русских пословиц, по-говорок, загадок, прибауток. Журнал "Звезда востока", № 11,1965 , "Qardaşlıq",№ 5, 1963. Kərkük dolaylarında bu nəğmələr arasında geniş yayılanı yağışla bağlı olanlardır. Bir yağış arzusu ilə "Kosa gəldi", "Qodu" və eləcə də "Çəmçələ qız" mərasimlərinə hazırlıq görülər Xalisbeyli T. Nizami Gəncəvi və Azərbaycan folkloru. Dok. dis., Bakı, 1991 , Molla Nəsrəddin lətifələri (Tərtib edəni M. Təhmasib), Azərbaycan SSR EA-nın nəşriyyatı, Bakı, 1965 . 
 Dini mərasim və nəğmələr - Kərkükdə keçmişdə Cıdır meydanına yığışıb yarışa baxar, zurna və nağaraların sədaları altında seyrangahlarda rəqs edərlərmiş.
 Məişət mərasim və nəğmələri - İraq-türkman folklorunda  məişət mərasim və nəğmələri xalqın məişət həyatında mühüm yer tutmuş, onlarda xalqa çoxəsrlik adət-ənənəsi, dünyabaxışı ifadə olunmuşdurNəbiyev Azad. Azərbaycan folklorunun janrları. I hissə, Bakı, ADU-nun nəşriyyatı, 1983. İraq-türkman folklorunda da məişət mərasim və nəğmələri xalqın keçdiyi tarixi yolu, onun poetik təfəkkür tərzini aydınlaşdırmaqda böyük əhəmiyyət daşıyırAbdullayev Bəhlul. Haqqın səsi. Bakı, Azəməşr, 1989 . Buraya yas və toy mərasim nəğmələri aiddir. Azərbaycanda ağı,Türkiyədə ağıt adlanan yas mərasiminə Kərkük dolaylarında sazlamaq deyirlər ki, bu da sızlamaq sözündən yaranmışdırTərzibaşı Əta. Kərkük xoy. və maniləri, İstanbul, 1975 , Tərzibaşı Əta. Kərkük xoyratarı və maniləri, I cild, Bağdad, 1955. Əziz bir şəxs öləndə yas məclisinə peşəkar "yuğçu" - "yığçı"ların dəvət olunması, onların dedikləri ağıların təsiri altında göz yaşı töküb ağlamaq qədimdən qalma adətdirHaqvərdiyev Ə. Seçilmiş əsərləri, II cild, Bakı, 1957.
Toy mərasimi ilə əlaqədar nəğmələri aşağıdakılardır:
 Toyun müxtəlif anlarında gəlinin tərifinə həsr olunmuş nəğmələr
 Müxtəlif mərasimlər zamanı, məsələn, hamama gedilən zaman və ya xınayaxdı keçirilərkən oxunan mahnılar  Toy və halay mahnıları (Tərtib edəni B.Şahsoylu), Bakı, Gənclik, 1980 
 Halay vaxtı iki qrup tərəfindən icra olunan mahnılar
 Toy ərəfəsində gəlinə müraciətlə oxunan nəsihətvarı nəğmələr.

 Lirik janrlar 
 Xoyratlar və manilər 
İraq-türkman folklorunda geniş yayılmış xoyratlar dörd misradan ibarətdirArazam Kürə bəndəm (tərt. Ed. B. Abdullayev), B. 1988 . Xoyrat və manilər cinaslı və adi qafiyəli olmaqla iki yerə bölünürHəkimov M.. Azər. aşıq ədəbiyyatı. Bakı, Yazıçı, 1983 . Cinaslılar xoyrat, cinassızlar isə mani və ya maani adlanır. Əta Tərzibaşının "könüllərdən fişqıran içli duyğuları min bir sədaqətlə əks etdirən parlaq güzgü" adlandırdığı xoyratlar da tam və naqis cinaslı olmaqla iki yerə bölünür. Xoyratlarda 1,2,4-cü misralar həmqafiyə, 3-cü misra isə sərbəst olur. Xoyratlardan fərqli olaraq manilərə musiqi bəstələnir və onlar müəyyən döndərmələrlə - nəqəratla birlikdə xorla oxuna bilirHaşim Nahid. İraq türkləri. "Türk yurdu" məcmuəsi, Ankara, 1919 (hicri 1339).Xoyratla manini fərqləndirən başlıca amillərdən biri də xoyratların həmişə cinaslı, manilərin isə adi qafiyəli olmasıdır. Manilər arasında az da olsa cinaslılara rast gəlinirSalman Mümtaz. Aşıq Abdulla, Bakı, Azərnəşr, 1927, Seyidov Mirəli. Azərbaycan mifık təfəkkürünün qaynaqları. Bakı, Yazıçı, 1983 .
 Xalq mahnıları 
Burada xalq mahnıları dedikdə xalq havaları nəzərdə tutulur. İraq-türkman xalq havaları  qırıq və ya qısa havalar və uzun havalar adı altında qruplaşdırılırTərzibaşı Əta. Kərkük havaları, Bağdad, 1961 . Qısa havalar sırasına bəstə (xalq türküsü), tənzilə (dini türkü və şərqi), şərqi (marş və bənzəri), halay və oyun havalarını daxil etmişdir. Uzun havalar sırasına isə muğamlar, xoyrat havaları, divan-urfa, qəzəl, aşıq havaları, Kərəm havası, sazlamaq, laylalar daxil edilir

 Xalq türküləri 
Kərkük dolaylarında mahnılar döndərmə - yəni nəqəratla oxunur. Bu, mahnını daha da oynaq edirƏbdül Vahid Kuzəçioğlu. Kuzəçioğlunun xoyrat və bəstələri, İraq, Kərkük, 1966. Kərkük dolaylarında da, Azərbaycanda da eyni olan bir çox mahnılar vardırKərkük mahnıları (Tərtib edəni Qəzənfər Paşayev), Bakı, Gənclik, 1973. "O yana döndər məni", "Yar bizə qonaq gələcək", "Pəri", "Ay qara xal yar", "Ay qız heyranın ollam", "Niyə gəlməz oldu", "Dam üstədir damımız" və s. bunlara aiddir. İbrahimov İdris. Atalar sözü və məsəllər. // Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının nəşriyyatı, Bakı, 1961 , 

 Beşik nəğmələri 
Buraya layla və oxşamalar daxildir. Türkiyədə "ninni" kimi tanınan laylalar, İraq-türkman folklorunda «leyla» və «layla» kimi məlumdurMəhəmməd Xurşid.Əski sözlər bağçası, Bağdad, 1989 . Formaca xoyrat və manilərə oxşayan laylaların axırında "layla balam, layla" ilə bərabər "leyla balam, leyla", "leyla gözüm, leyla",  "üllə balam, üllə", "üllə ruhum, üllə" kimi iki misralı döndərmələr (nəqəratlar) yer alırS. Saatçı. Kərkük çocuq folklora, İstanbul, 1984.Laylalarda ictimai məsələlərə toxunulur. Bu zaman qüvvətli kədər hissi layla ilə ağı arasında mövcud olan sərhəddi pozurVəliyev V. Azər.Şif. xalqədəb.janr.-rı. Dok.dis.,B 1972 . Türkiyədə "sevmələr", Cənubi Azərbaycanda "nazlamalar" kimi tanınan bu şer parçaları Quzey Azərbaycanda da, Kərkük dolaylarında da "oxşamalar" adlanır. Oxşamalar İraq-türkman folklorunda da iki və dörd misralı olmaqla iki yerə bölünür və arzu-dilək, əzizləmə, əyləndirmə, oxşama məqamlarında işlənirlər.

 Bayatı-Tapmacalar 
İraq-türkman folklorunda bayatı-tapmacalar gah tapmacaAzərbaycanı öyrənmə yolu» Məcm. sayı 4-5, B, 1930, gah bayatıAşıq şerindən seçmələr (Tərtib edenlər Hüseyn Arif, Mürsəl Həkimov), Bakı, Gənclik, 1984 , gah da cinaslı tapmacaAşıq Şəmşir. Şerlər, Bakı, Yazıçı, 1984 adı altında verilmişdir. İraq-türkman folklorunda təsadüf edilən "bayatı-tapmaca"lar nə forma, nə də məzmunca Azərbaycan "bayatı-tapmaca"larından fərqlənirlər. Folklorşünaslarımızın "bağlama bayatı" Vəliyev V. Qaynar söz çeşməsi. Bakı, Yazıçı, 1981, "qıfılbənd bayatı" Hacıbəyov Üzeyir. Seçilmiş əsərləri, Bakı, Yazıçı, 1985, "tapmaca-bağlama"  Azərbaycan xalq mahnı və təsnifləri (Tərtib edəni Qafar Namaz Əliyev), Bakı, İşıq, 1985 adlandırdıqları qıfılbənd və bağlamalar da "bayatı-tapmaca"lardan fərqlənirlər.

 Epik janrlar 
 Nağıllar 
İraq-türkman nağılları nağılın məzmunu ilə əlaqəsi olmayan pişrovla başlayırKərkük xoyratları (Toplayanı və tərtib edəni Osman Məzlum), Bağdad, 1951. Pişrovdan sonra giriş-başlarığıc gəlirŞakir Sabir Zabit. Kərkükdə ictimai həyat. İraq, Bağdad, 1962 . Kərkük dolaylarında gündüz nağıl söyləmək məsləhət görülmür. Uşaqlara belə bir inam təlqin edilib ki, kim gündüz nağıl danışsa, nağıl bitəndə çoqu çıxar, yəni başında buynuz bitərƏlizadə Hümmət, Aşıqlar, Bakı, Azərnəşr, 1938. Nağılların sonunda nağılçı öz adını Əli, Qədriyyə olaraq çəkir Sübhi Saatçı. Kərkükdən dərlənən olay türküləri. İstanbul, 1992. İraq-türkman nağıllarını aşağıdakılardır:
 Heyvanlar haqqında nağıllar
 Sehrli nağıllar
 Tarixi nağıllar
 Ailə-məişət nağılları

 Atalar sözü və məsəllər 
İraq-türkman folklorunda da «atalar sözü» və ya "əskilər sözü" adlanırİraq türkmanları ağzında atalar sözləri (Toplayanı vətərtib edəni Şakir Sabir Zabit), İraq, Bağdad, 1962Kərkük atalar sözü və məsəllərinin bir çoxu iki hissədən ibarət olur Гордлевский В.А. Из истории Османской пословицы и поговорки.// Избранные сочинения, т. II,
ИВЛХ, М., 1961. İkinci hissə birinci hissədə verilmiş fikri daha da qüvvətləndirir, tamamlayır. Azərbaycan folklorunda çox işlənən "Utananın oğlu olmaz", "Bu günün işini sabaha qoyma", "Ağıl yaşda deyil, başdadı", "Əski pambıq bez olmaz" və s. atalar sözləri Kərkük folklorunda "Utananın oğlu olmaz, olsa da xeyrin görməz", "Bu günün işini yarına (sabaha) qoyma, bəlkə yarın sənə yar olmadı","Ağıl yaşda deyil, başdadı. Amma ağlı başa gətirən yaşdı","Əski pambıq bez olmaz, əski düşmən düz olmaz" kimi işlənirSinan Səid Əbdülqadir. İraqda türk mətbuatı və ədəbi məsələlər. Nam. dis., Bakı, 1969 . Tarixi şəxsiyyətlərlə bağlı məsəllərə rast gəlmək olur. İraq-türkman atalar sözü və məsəllərinin böyük bir qismi mal-dövlətlə bağlı yaranmışdır.

 Tapmacalar 
Kərkükdə bilməcəyə tapmaq sözünün fel kökündən törəmiş tapmaca deyirlərTapmacalar (Toplayanı və tərtib edəni Vəli Xuluflu), Bakı, 1928 .Tapmaca atalar sözü, bayatı və maniyə nisbətən daha çox kollektivlik xüsusiyyətinə malikdir, yəni tapmacalar məclislərdə, şənliklərdə, tapmaca gecələrində kollektiv tərəfindən yaradılmışdırƏzizov E.İ. "Qırat" və "Dürat" sözlərinin etimologiyası.// Türk dillərinın leksik-morfoloji quraluşu, ADU-nun Elmi Əsəriərinin tematik məcmuəsi, Bakı, 1981. İraq-türkman tapmacaları arasında açması xurma, dombalan, qoz, saat, göz, sırğa, diş, ayaqqabı, yumurta,ildırım, ay, günəş, soğan və s. olan tapmacaların daha çox variantlarına təsadüf edilirRzazadə M. XVIII əsr Azərbaycan ədəbi dili tarixinə aid materiallar, Bakı, 1961 , 4 Русское народное поэтическое творчество. Изд-во "Выс-шая школа", М., 1969 
 Lətifələr 
Molla Nəsrəddin lətifələri ilə bağlı ənənə İraq-türkman folklorunda da Azərbaycandakı ənənənin eynisidirZeynallı Hənəfi. Seçilmiş əsərləri, B., Yazıçı, 1983 .İraq-türkman folklorunda da Molla Nəsrəddin inadkar eşşəyinin üstündə oturab sakit-sakit yol gedən, hər şeyə göz qoyan, ağıl süzgəcindən keçirən, doğru nəticəyə gələn, bir müdrikdirMolla Nəsrəddin lətifələri (Tərtib edəni M. Təhmasib),Azərbaycan SSR EA-nın nəşriyyatı, Bakı, 1965 .
Azərbaycan folklorunda olduğu kimi İraq-Türkman folklorunda da lətifələr 3 yerə bölünürFərzəüyev Təhmasib. Azərbaycan xalq lətifələri, Bakı, Elm, 1971 .  
 Mütləqiyyət üsul idarəsinin və hakim sinif nümayəndələrinin əxlaq və mənəviyyatını tənqid və ifşa edən lətifələr 
 Mövhumat-xürafat əleyhinə olan lətifələr; 
 İctimai həyatda baş verən nöqsanların tənqidi mövzusunda olan lətifələr.

 Dastanlar 
İraq-türkman folklorunda dastanlar geniş yayılmamışdır.Bunun əsas səbəbi Səfəvilər hakimiyyətindən sonra Bağdadın və azərbaycanlılar yaşayan Kərkük dolaylarının Osmanlıların təsiri altına düşməsi İslam Ensiklopediyası (Türkcə), VI cild, İstanbul, 1979 , aşığın ictimai əhəmiyyətini lazımınca qiymətləndirməməsiHacıbəyov Üzeyir. Seçilmiş əsərləri, Bakı, Yazıçı, 1985 . İraq-türkman folklorunda "Leyli və Məcnun", "Yusif və Züleyxa", "Fərhad və Şirin". "Arzu-Qəmbər" kimi nağıl-dastanlar, "Koroğlu" və "Əsli və Kərəm" kimi dastanlar vardır"Yurd" qəzeti , 23.VII.92 . Hazırda "Əsli və Kərəm" İraq türkmanlarında sazla çalınıb-oxunan yeganə dastandır.

 Ədəbiyyat 
 Abdullayev Bəhlul, Yusif vəzir Çəmənzəminli və folklor.Nam. dis., Bakı, 1974
 Abdullayev Bəhlul. Haqqın səsi. Bakı, Azəməşr, 1989
 Abdullayev Cəlal. Səməd Vuığun və folklor. Nam. dis.,Bakı, 1962
 Abdullayev Cəlal. Səməd Vurğunun sənət dünyası. Bakı,Yazıçı, 1986
 Adilov Musa. Niyə belə deyirik. Bakı, Gənclik, 1973
 Adilov Musa. Xalq şerinin ritmi haqqında.// Azərbaycanfolklorşünaslığı məsələləri məcmuəsi. Bakı, 1983
 Adilov Musa, Yusifov Gəray. Sabit söz birləşmələri.Bakı, «Maarif», 1991
 Adilov Musa. İraq-türkman folkloru. «Ədəbiyyat»qəzeti, 1 may, 1992
 Adnan Asəfoğlu. Qarabağı üsulundan bilgilər. Bağdad, «Yurd» qəzeti, 17 mart 1989
 Azərbaycan tapmacaları (Toplayanı və tərtib edəniHənəfi Zeynallı). Bakı, 1928 
 Мельников М.Н. Русский детский фольклор Сибири. Новосибирск, 1971
 Ментешешвили А.М. Ирак в годы английского мандата. М., 1969
 Мифы народов мира. Том I. М., 1980
 Музаффаров Р. Татарские народные пос ловицы.Канд. дисс, Казань, 1959
 НаджипЭ.Н.Кыпчакско-огузский литератур-ный язык мамлюкского Египта XIV века. Автореф. док. дисс, М., 1965
 Онисайская И.М. Структура пословиц иобразованных от них фразеологических оборотов. Канд.дисс, Л, 1961
 İstinadlar 

Kateqoriya:Folklor