Səfəvi Kürdüstanı

Səfəvi Kürdüstanı və ya Səfəvi imperiyasının Kürdüstan bəylərbəyliyi — Səfəvi imperiyasında mövcud olmuş bəylərbəyliklərindən və ya inzibati vahidlərindən biri. Ərazisi tarixi dövrlər ərzində siyasi və hərbi yeniliklərə görə dəyişmişdir.

 Tarixi 
1501-ci ildə yaranan Səfəvi imperiyası sürətlə ətraf ərazilərə yayılmaqda idi. Bu yayılma nəticəsində 1508-ci ildə o dövrki Kürdüstan ərazisinin yerli hakimi Səfəvi hökmdarı I İsmayılın ali hakimiyyətini qəbul etdi.

Kürdüstan Səfəvi imperiyasına daxil olan 5 inzibati vahiddən biri idi və vali tərəfindən idarə edilirdi. Bu vali demək olar ki, müstəqil hakim idi. Vali çox zaman yerli hakim ailələrdən birinə aid olmaqla birlikdə, muxtariyyət üçün gəlinmiş kompromisə əsasən şah tərəfindən seçilirdi. Buna baxmayaraq, onlar irsi şəkildə hökmranlıq edirdilər. Nadir hallarda bölgə valiləri vilayətə dəxli olmayan yerlərdən olan şəxslərdən təyin edilirdi. Belə hallar çox zaman problemə səbəb olurdu. Məsələn, 1680-ci illərdə vilayətə Şah Süleyman tərəfindən yerli şəxslərdən olmayan məmurun vali təyin edilməsi qarşıdurmaya səbəb olmuş və sonda həmin vali vilayətdən qovulmuşdu. Çox zaman valilər yerli kürd sülaləsi olan Ərdəlan sülaləsindən təyin edilirdi. Bu ailə yerli kürd tayfaları konfederasiyası içində lider idi. Qeydə alınmış nümunələr sübut edir ki, XVII əsrdən əvvəl Səfəvi sülaləsi bu sülalədən olan hakimlərin işlərinə az hallarda müdaxilə edirdilər. Hər bir halda, onlar bir hakim öldükdən sonra onun yerinə göz dikmiş namizədlər arasında birini dəstəkləyirdilər.

Bölgənin hakimi və ya bəylərbəyisi yerli hakim sülaləsi olan Ərdəlan sülaləsindən seçilsə də, bəylərbəyiliyinə hakim olaraq təyin edilmiş xeyli sayda türk-qızılbaş tayfası mənsubu vardır. Bunlara misal olaraq Qeyb Sultan Ustaclını, Sulağ Sultan Təkəlini, Teymur xan Acarlı Şamlını, Həsənəli xan Şamlını, Hüseynəli xan Şamlını göstərmək olar. Sonuncu iki hakim Səfəvi imperiyasınnı baş vəziri olan  Məhəmməd Mömin xan Şamlının oğlanları olmuşdurlar.

Kürdüstan bəylərbəyliyinin ərazisi və onun valilərinin səlahiyyətləri Səfəvi-Osmanlı müharibəsini bitirən 1639-cu il Qəsri Şirin süh müqaviləsindən sonra azaldı. Bu vilayətin qərb torpaqları Osmanlı imperiyasına verildi. Buraya Şəhrizor, Qaradağ, Qəzəlcə, Sarutçek, Kərkük, Rəvandüz, Amadiyə, Köysancaq, Harur və Avramanın qərb bölgəsi daxil idi. Beləliklə, Kürdüstanın əhatəsi indi Sənəndəc, Mərivan, şərqi Avraman, Banə, Saqqız, Cavanrud və Caf konfederasiyasının bir hissəsi ilə məhdudlaşdı. Bu həm də Şəhrizor və Dinavar kürd bəyliklərinin süqutuna səbəb oldu.

Səfəvi imperiyasının süqut etməsinə az qalmış dövrdə vilayət bu inzibati vahidlərə, həmçinin öz növbəsində vassal hakimliklərə bölünürdü: Avraman, Banə, Bəxtiyari, Cavanrud, Xurxurə və Luristan-e Feyli.

 Hakimlərin siyahısı 
Burada bəylərbəyliyini və ya onun bir hissəsini idarə etməsi ilə tanınan şəxslərin siyahısı verilmişdir. Bu şəxslərə eyni zamanda həm bəylərbəy, həm hakim və həm də vali də deyilməkdə idi.

 Dövr Bəylərbəyi/Hakim/Vali Qısa məlumat1508–1536  Begə bəy Ərdəlan  Vali, hakim və ya bəylərbəyi. 1536–1539  Məmun bəy Ərdəlan  Begə bəy Ərdəlanın oğlu.1540  Sultan Əli Betliç  Hakim və ya bəylərbəyi.1540–1568  Sorxab bəy Ərdəlan  Məmun bəy Ərdəlanın oğlu.1568  Qeyb Sultan Ustaclı  Kürdüstan və Luristan bəylərbəyliklərinin hakimi. Kürdlər yaşayan vilayətin türk Ustaclı tayfasına mənsub hakimi.   1568–1571  Sultanəli bəy Ərdəlan  Sorxab bəy Ərdalanın oğlu. 1571–1578  Besat bəy Ərdəlan  Əvvəlki hakimin qardaşı. 1576 or 1557  Sulağ Sultan Təkəli  Kürdüstan bəyləebəyliyinin və Həmədanın bir hissəsinin hakimi. Kürdlər yaşayan vilayətin türk hakimi.  1578  İsgəndər Ərdəlan  Palanqan hakimi.1578–1590  Timur xan Soltan Əli bəy Ərdəlan  Həsənabad və Palanqan hakimi. 1590–1617  Halov xan Ərdəlan  Əvvəlki hakimin oğlu. 1617–1637  Xan Əhməd xan Ərdəlan  Əvvəlki hakimin oğlu. Kürdüstan bəylərbəyliyi ilə yanaşı hərbi dairələrdə də çalışmışdır. 1637–1657  Süleyman xan Ərdəlam  Əvvəlki hakimin əmisinin oğlu. 1657–1678  Kəlbəli xan Ərdəlan  Əvvəlki hakimin oğlu. 1680–1682  Xosrov xan Ərdəlan  Bəylərbəyi.1682–1688  Teymur xan Acarlı Şamlı Şamlı qızılbaş tayfasından olan bəylərbəyi.1688–1694  II Xan Əhməd xan Ərdəlan  Beglerbeg of Kurdistan1694–1702  Məhəmməd xan Ərdəlan  Beglerbeg of Kurdistan1702–1705  Məhəmməd xan Gürci  Beglerbeg of Kurdistan1705–1707  Həsənəli xan Şamlı Qızılbaş-türk tayfası olan Şamlılardan Kürdüstan bəylərbəyi. Eyni zamanda Səfəvi imperiyasının baş vəziri olan Məhəmməd Mömin xan Şamlının oğludur. 1707–1709  Hüseynəli xan Şamlı  Qızılbaş-türk tayfası olan Şamlılardan Kürdüstan bəylərbəyi. Eyni zamanda Səfəvi imperiyasının baş vəziri olan Məhəmməd Mömin xan Şamlının oğludur. 1709–1711  Kay Xosrov bəy  Bəylərbəyi1710–1724  Abbasqulu xan Ərdəlan  Bəylərbəyi1717–1720  Əliqulu xan Ərdəlan  Bəylərbəyi1730–1736  Sübhanverdi bəy Ərdəlan  Bəylərbəyi

 İstinadlar 

 Mənbə 






Kateqoriya:Səfəvi bəylərbəylikləri
Kateqoriya:Kürdüstan tarixi