Azərbaycanın ərazi və suverenlik məsələlərinin xronologiyası

Azərbaycanın ərazi və suverenlik məsələlərinin xronologiyası — 1918-ci ildən etibarən Azərbaycanın hərbi və diplomatiya yolları vasitəsilə iddia etdiyi əraziləri nəzarətinə götürməsi, həmçinin bu ərazilərdə suverenliyini bərpa etməsi ilə bağlı hadisələrin xronologiyası.

 Azərbaycan Milli Şurası 
Azərbaycan tərəfiQarşı tərəfŞəkil HadisəAy/gün/ilDaxil olduğu müasir region Ərazi sahəsi (km2)Azərbaycan Milli ŞurasıMübahisəli ərazilərə sahib dövlətlər: 150pxAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsi05/28/1918—113900

 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 
Azərbaycan tərəfiQarşı tərəfŞəkil HadisəAy/gün/ilDaxil olduğu müasir region Ərazi sahəsi (km2) Osmanlı İmperiyası Azərbaycan Xalq CümhuriyyətiBakı Xalq Komissarları SovetiQaraməryəmin ələ keçirilməsi06/29/1918Mərkəzi Aran— Osmanlı İmperiyası Azərbaycan Xalq CümhuriyyətiBakı Xalq Komissarları Soveti 150pxGöyçay döyüşü
 Göyçaydan Şamaxıya qədər olan ərazinin ələ keçirilməsi07/01/1918Mərkəzi Aran, Dağlıq Şirvan— Osmanlı İmperiyası Azərbaycan Xalq CümhuriyyətiBakı Xalq Komissarları SovetiAğsunun ələ keçirilməsi07/06/1918Dağlıq Şirvan— Osmanlı İmperiyası Azərbaycan Xalq CümhuriyyətiBakı Xalq Komissarları SovetiSalyan bölgəsinin ələ keçirilməsi07/15/1918Şirvan-Salyan1600 Osmanlı İmperiyası Azərbaycan Xalq CümhuriyyətiBakı Xalq Komissarları Soveti 150pxŞamaxı və ətraf ərazinin ələ keçirilməsi07/22/1918Dağlıq Şirvan— Osmanlı İmperiyası Azərbaycan Xalq CümhuriyyətiBakı Xalq Komissarları SovetiHacıqabulun ələ keçirilməsi07/27/1918Şirvan-Salyan— Osmanlı İmperiyası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətiİyulun 26-a qədər: Bakı Xalq Komissarları Sovetiİyulun 26-dan sonra: border|22px Sentrokaspi Diktaturasıborder|22px Daşnaksütun Böyük Britaniya 150x150pxBakı döyüşü
 Bakı Xalq Komissarları Sovetinin devrilməsi (26 iyul)
 Sentrokaspi Diktaturasının süqutu (15 sentyabr)
 Bakının Azərbaycan nəzarətinə keçməsi və 17 sentyabr 1918-ci ildə paytaxt şəhər olması09/14/1918Bakı iqtisadi rayonu2140 Azərbaycan Xalq CümhuriyyətiQuba Müsəlman şurası Dağlılar RespublikasıQuba məsələsi
 Azərbaycan sərhəd keşikçilərinin köhnə Bakı quberniyasının şimal sərhədlərini bərpa etməsi
 Quba qəzası əhalisi və Quba Müsəlman şurasının bu ərazinin Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu qəti şəkildə bəyan etməsiAzərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II cild. Bakı 2004. s. 160
 Məsələnin diplomatik yolla Azərbaycanın xeyrinə həll edilməsi12/24/1918Quba-Xaçmaz6284,4 Azərbaycan Xalq CümhuriyyətiQazax qəzası məsələsi
 Azərbaycan-Ermənistan müharibəsində qəzanın düzlük hissələri və mərkəzi Qazax şəhərində Azərbaycanın, dağlıq hissələrində Ermənistanın nəzarəti ələ keçirməsiHovannisian, Richard G. (1971–1996). The Republic of Armenia. Berkeley: University of California Press. p. 163. ISBN 0-520-01805-2. OCLC 238471.Qazax-Tovuz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Muğan Diktatura qüvvələriMuğan Sovet RespublikasıMuğana yürüş
 Muğan Sovet Respublikasının süquta uğraması07/23/1919Mil-Muğan, Lənkəran-Astara Azərbaycan Xalq CümhuriyyətiCənubdakı hərbi birləşmələr 150pxLənkəran əməliyyatı
 Hərbi birləşmələrin neytrallaşdırılması və tərki-silah edilməsi
 Cənub bölgəsində AXC hakimiyyətinin təmin edilməsi08/23/1919Lənkəran-AstaraAprel işğalı, Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının yaradılması (28 aprel 1920)

 Sovet Azərbaycanı 
Azərbaycan tərəfiQarşı tərəfŞəkil HadisəAy/gün/ilDaxil olduğu müasir region Ərazi sahəsi (km2) Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Dağlıq Ermənistan RespublikasıZəngəzur məsələsi
 Zəngəzurun Azərbaycan və Ermənistan arasında bölüşdürülməsi
 Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsinin Zəngəzurun (Kürdüstan qəzası istisna olmaqla) bir hissəsinin Ermənistanın tərkibinə daxil olması ilə razılaşması (30 noyabr 1920)Коммунист (Баку), 2 декабря 1920. Цит. по: Нагорный Карабах в 1918–1923 гг. Сборник документов и материалов. Ереван, 1992. С. 601К истории образования Нагорно-Карабахской автономной области Азербайджанской ССР. Документы и материалы. Баку, 1989. стр. 44. ПААФ ИМЛ. Ф. 1. Сп. 74. Д. 124. Л. 58–5911/30/1920Şərqi Zəngəzur Azərbaycan Sovet Sosialist RespublikasıQızıl Kürdüstan Azərbaycan tərkibindəki Kürdüstan qəzasının ləğvi və Kürdüstan dairəsinin yaradılması (1929)
 Azərbaycan tərkibindəki Kürdüstan dairəsinin ləğvi (23 iyul 1930)Daniel Müller. The Kurds of Soviet Azerbaijan, 1920–91 (англ.) // Central Asian Survey. — 2000. — Т. 19, № 1. — С. 41–77. — doi:10.1080/713656178.
 Azərbaycan və Ermənistan kürdlərinin bir hissəsinin Mərkəzi Asiyaya deportasiyası07/23/1930Şərqi Zəngəzur Azərbaycan Sovet Sosialist RespublikasıQarabağın dağlıq hissəsi üzərində ərazi münaqişəsinin həlli
 Azərbaycan Kommunist Partiyasının Politbüro və Orqbürosunun toplanaraq Qarabağın dağlıq hissəsinin Ermənistana birləşdirilməsinə qarşı səs verməsi (26 iyun 1921)К истории образования Нагорно-Карабахской Автономной Области Азербайджанской ССР. Документы и Материалы. — Баку, 1989. — С. 86–87Audrey L. Altstadt. Chapter 7: Sovietization of Azerbaijan. Consolidation of Soviet Power, Regional Integration // The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule. — 1992.
 Qafqaz Bürosunun Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın tərkibində saxlanılmasına qərar verməsi
 Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılması (7 iyul 1923)07/05/1921Qarabağ iqtisadi rayonu4160,5Azərbaycan Sovet Sosialist RespublikasıTürkiyə Dağlıq Ermənistan Respublikası 150pxŞərur-Naxçıvan üzərində ərazi münaqişəsinin həlli
 Naxçıvan əhalisinin 90%-in keçirilən referendumda Azərbaycan tərkibində muxtar respublika olmaq istədiyi bəyan etməsi (1921-ci ilin əvvəlləri)
 Qars müqaviləsində Naxçıvan ərazisinin Azərbaycan tərkibində hesab edilməsi
 Naxçıvan Muxtar Respublikasının yaradılması (9 fevral 1924)10/13/1921Naxçıvan iqtisadi rayonu5502 Azərbaycan Sovet Sosialist RespublikasıZaqatala dairəsi üzərində ərazi münaqişəsinin həlli
 Ağstafa müqaviləsi ilə hər iki tərəfin bölgəyə hərbi hissələr gətirməməsinin razılaşdırılmasıQasımov M., Xarici dövlətlər və Azərbaycan (aprel işğalından SSRİ yaradılana qədərki dövrdə diplomatik-siyasi münasibətlər), B., 1998
 Rusun sədrlik etdiyi Azərbaycan-Gürcüstan qarışıq komissiyasının məsələni araşdırması
 Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Zaqafqaziya Bürosunun Zaqatala dairəsini Azərbaycan ərazisi olaraq tanımasıЭ. Андерсен. "ТАЮЩАЯ ГРУЗИЯ": ТЕРРИТОРИАЛЬНЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ В ГОДЫ УСТАНОВЛЕНИЯ И ЗАКРЕПЛЕНИЯ СОВЕТСКОЙ ВЛАСТИ (1921–1922) .
 Azərbaycanın tərkibində Zaqatala, Qax və Balakən rayonlarının yaradılmasıAzərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası II cild, Bakı, "Lider Nəşriyyat", 2004, s. 45803/X/1922Şəki-Zaqatala3544,3Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının ZSFSR-in tərkibinə daxil olması (30 dekabr 1922)Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının ayrıca müttəfiq respublika statusu alması, ZSFSR-in dağılması (5 dekabr 1936)

 Müasir Azərbaycan Respublikası 
Azərbaycan tərəfiQarşı tərəfŞəkil HadisəAy/gün/ilDaxil olduğu müasir region Ərazi sahəsi (km2)Birinci Qarabağ müharibəsi (20 fevral 1988 – 12 may 1994)

 Keçmiş Azərbaycan SSR-in Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin və 7 ətraf rayonun Ermənistan tərəfindən işğalı25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıQarabağın separatçı ermənilərinin Azərbaycan SSR-in Şaumyan rayonuna ərazi iddiası
 Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qərarı ilə rayonun ləğv edilərək Goranboya birləşdirilməsi02/07/1991Qarabağ iqtisadi rayonu630Dağlıq Qarabağ Muxtar VilayətiDağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ləğvi

 Xankəndi, Ağdərə və Xocavəndin Azərbaycan dilindəki adlarının rəsmiləşdirilməsi
 Hadrut və Əsgəran rayonlarının ləğvi11/26/1991Qarabağ iqtisadi rayonu433825x25px Laçın Kürd Respublikası
25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıLaçın Kürd Respublikasının süqutu
 Ermənistan tərəfindən işğal edilmiş Azərbaycan ərazisində 1 həftədən az müddət ərzində mövcud olması
 Etnik dayaq tapmaması nəticəsində süqutu05/22/1992Şərqi ZəngəzurBaşkənd əməliyyatı
 Artvaşen, o cümlədən Gədəbəy rayonunun Mutudərə və Qasımağalı kəndlərinin Azərbaycan nəzarətinə keçməsi
 Artvaşenin Başkənd adlandırılması08/08/1992Qazax-Tovuz25x25px Talış-Muğan Muxtar Respublikası  SQ-in 704-cü briqadasıTalış-Muğan Muxtar Respublikasının süqutu
 Lənkəranda Azərbaycan yönümlü etirazçıların üsyançı hərbi hissəyə hücumu
 Bölgəyə əlavə Azərbaycan qoşunlarının yeridilməsi, separatçıların həbs edilməsiGoldenberg S. Pride of small nations: The Caucasus and post-Soviet disorder. London; New Jersey: Zed books, 1994. — P. 12808/24/1993Lənkəran-Astara, Şirvan-Salyan746525x25px Sadval Bakı metrosunda baş verən terror aktına görə təşkilatın terror təşkilatı elan edilməsi və bir neçə üzvünün həbs edilməsi
 Azərbaycan ərazisində fəaliyyətinin qadağan edilməsiQuba-Xaçmaz25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıHoradiz əməliyyatı
 Horadiz kəndinin (daha sonra şəhər statusu almışdır) Azərbaycan nəzarətinə keçməsi01/06/1994Qarabağ iqtisadi rayonu"Xəzərin dibinin orta xətt üzrə milli sektorlara bölünməsi, su səthinin ümumi istifadəsi" haqqında üçtərəfli saziş

 Orta xətt üzrə Xəzərin dibinin 18,7 faizinin Rusiyanın, 19,5 faizinin Azərbaycanın, 29,6 faizinin isə Qazaxıstanın nəzarətinə keçməsi05/14/2003Xəzərin Azərbaycan sektoruUryanoba və Palıdlı kəndləri
 Kəndlərin Azərbaycan tərəfindən Dağıstana icarə verildikləri dövrün bitməsi (1954–2004)
 Azərbaycan-Rusiya sərhədinin təyini
 Uryanoba əhalisinin bir hissəsinin Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etməsi. РИА Дагестан. 25 июня 2018 г.
 Kəndlərin qalan əhalisinin Dağıstan hökuməti tərəfindən köçürülməsi (26 dekabr 2012) на сайте lenta.ru09/03/2010Quba-XaçmazRus ordusunun Qəbələ RLS-i tərk etməsi

 İcarə qiymətində razılaşmanın olmaması ilə əlaqədar RLS-in fəaliyyətinin dayandırılması
 Rus ordusunun ərazini tərk etməsiГабалу завлекают в турбизнес  // "Независимая газета" (9 октября 2013)12/09/2012Şəki-Zaqatala25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıAprel döyüşləri
 Azərbaycanın Dağlıq Qarabağda 8–20 km2 ərazini azad etməsi0/05/2016Qarabağ iqtisadi rayonuGünnüt əməliyyatı
 Azərbaycanın Naxçıvanda yeni mövqelər ələ keçirməsi05/27/2018Naxçıvan iqtisadi rayonu 150pxXəzər Dənizinin Hüquqi Statusu Haqqında Konvensiya08/12/2018Xəzərin Azərbaycan sektoruİkinci Qarabağ müharibəsi (27 sentyabr 2020 – 10 noyabr 2020)
 Azərbaycanın 5 şəhər, 4 qəsəbə və 286 kəndi ələ keçirməsi25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıMadagiz döyüşü
 Madagiz və Talış kəndlərinin azad edilməsi
 Madagizin adının Suqovuşan olaraq dəyişdirilməsi
 Suqovuşan su anbarını ələ keçirməklə qarşı tərəfin enerji potensialına zərbə vurulması, Tərtər, Goranboy və Yevlax rayonlarına suyun verilməsi ilə ekoloji tarazlığın təmin olunması10/03/2020Qarabağ iqtisadi rayonu25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıCəbrayılın azad edilməsi10/04/2020Şərqi Zəngəzur25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıHadrutun azad edilməsi10/15/2020Qarabağ iqtisadi rayonu25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıFüzulinin azad edilməsi10/17/2020Qarabağ iqtisadi rayonu25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıZəngilanın azad edilməsi10/20/2020Şərqi Zəngəzur25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıAğbəndin azad edilməsi ilə Azərbaycan-İran sərhədinin tam Azərbaycan nəzarətinə keçməsi10/22/2020Şərqi Zəngəzur25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıQubadlının azad edilməsi10/25/2020Şərqi Zəngəzur25x25px Dağlıq Qarabağ separatçıları 150pxŞuşanın azad edilməsi
 Xankəndi-Gorus yolunun kəsilməsi11/08/2020Qarabağ iqtisadi rayonu 150pxQarabağ atəşkəs bəyanatı (2020)
 Azərbaycanın müharibə vaxtı ələ keçirdiyi əraziləri nəzarətində saxlamağa davam etməsi (həm Dağlıq Qarabağın bir hissəsi, həm də ətraf rayonların əraziləri nəzərdə tutulur)
 Dağlıq Qarabağın ətrafında Ermənistan işğalı altında olan Azərbaycan ərazilərinin qalan hissəsinin Azərbaycana qaytarılması
 Yeni marşrut təyin edikdən sonra köhnə Laçın dəhlizi ərazisinin Azərbaycana təhvil verilməsinin qərarlaşdırılması
 Bölgədəki bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin blokdan çıxarılması, Ermənistanın Azərbaycanın qərb bölgələri ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsini təmin etməsi11/10/2020Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıAğdam rayonunun Azərbaycana qaytarılması11/20/2020Qarabağ iqtisadi rayonu25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıKəlbəcər rayonunun Azərbaycana qaytarılması
 Erməni əhalinin bölgəni tərk etməsi (Şaumyan və Gülüstan erməniləri daxil olmaqla)The Nagorno-Karabakh Conflict: A Legal Analysis. Heiko Krüger. Springer, 2010. , 9783642117879. p. 10211/25/2020Şərqi Zəngəzur25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıLaçın rayonunun Azərbaycana qaytarılması (köhnə Laçın dəhlizi istisna olmaqla)
 Erməni əhalinin bölgəni tərk etməsi (Livan erməniləri daxil olmaqla)12/01/2020Şərqi Zəngəzur25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıÇaylaqqala və Köhnə Tağların Rusiya sülhməramlı kontingentinin nəzarət etdiyi ərazi xəritəsindən çıxarılması12/14/2020Qarabağ iqtisadi rayonu"Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Türkmənistan Hökuməti arasında Xəzər dənizində "Dostluq" yatağının karbohidrogen resurslarının birgə kəşfiyyatı, işlənməsi və mənimsənilməsi haqqında Anlaşma Memorandumu"nun imzalanması[Prezidenti İlham Əliyevlə Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədov arasında videokonfrans formatında görüş keçirilib YENİLƏNİB VİDEO]01/21/2021Xəzərin Azərbaycan sektoruAzərbaycan–Ermənistan sərhəd böhranı (2021–2022)
 Azərbaycanın Sünik (Zəngəzur) və Geğarkunik (Göyçə) mərzləri istiqamətində yeni mövqelər ələ keçirməsi05/12/2021Azərbaycan–Ermənistan sərhədiNaxçıvan Muxtar Respublikasının blokadası
 "İran ərazisindən keçməklə Azərbaycanın Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında yeni kommunikasiya bağlantılarının yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumu"nun imzalanması03/11/2022Azərbaycan-İran sərhədi25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıFərrux əməliyyatı
 Fərrux kəndinin Azərbaycan nəzarətinə keçməsi
 Xramort ermənilərinin evakuasiyası
 Strateji Daşbaşı yüksəkliyinin (ermənilərə görə Qaraqlux yüksəkliyi) Azərbaycan nəzarətində qalması03/24/2022Qarabağ iqtisadi rayonu25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıQisas əməliyyatı (2022)
 Dağlıq Qarabağa daxil olan Qırxqız yüksəkliyi, Buzluq dağı və ətrafındakı yüksəkliklər, həmçinin Kiçik Qafqaz dağ silsiləsinin Qarabağ silsiləsi boyu Sarıbaba və bir sıra digər əhəmiyyətli hakim yüksəkliklərin Azərbaycan nəzarətinə keçməsi08/03/2022Qarabağ iqtisadi rayonu25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıLaçın dəhlizinin köhnə ərazisinin (Laçın şəhəri, Sus və Zabux kəndləri) Azərbaycan tərəfinə qaytarılması
 Dağlıq Qarabağ erməniləri üçün dəhlizin cənubundan keçən yolun Azərbaycan tərəfindən təhvil verilməsi və rus sülhməramlıların yeni marşrutda yerləşdirilməsi
 İşğal dövründə Laçın dəhlizində yerləşdirilmiş ermənilərin bölgəni tərk etməsi08/26/2022Şərqi ZəngəzurAzərbaycan–Ermənistan sərhəd toqquşması (sentyabr, 2022)
 Azərbaycanın sərhəd boyu yeni strateji yüksəklikləri ələ keçirməsi09/14/2022Azərbaycan–Ermənistan sərhədi25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıLaçın dəhlizindən istifadə
 Laçın-Xankəndi yolunun başlanğıcında (Ermənistanla sərhəddə) Azərbaycan sərhəd-buraxılış məntəqəsi yaradılması04/23/2023Şərqi Zəngəzur25x25px Dağlıq Qarabağ separatçılarıDağlıq Qarabağın Rusiya sülhməramlılarının nəzarətində olan hissəsinin Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi
 Dağlıq Qarabağ erməni hərbi birləşmələrinin tərki-silah edilməsi və fəaliyyətinin dayandırılması
 Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının de-fakto süqutu
 Qarabağ ermənilərinin Ermənistana təxliyə edilməsi
 Rusiya sülhməramlılarının müşahidə məntəqələrinin bağlanma prosesinin başlanması09/20/2023Qarabağ iqtisadi rayonu3170 sülhməramlıları sülhməramlılarıRusiya sülhməramlılarının Qarabağı tərk etməsi
 Xudavəng monastırında postun Azərbaycana təhvil verilməsi
 Xocalı bazasının boşaldılması, Xocalı Hava Limanının Azərbaycan nəzarətinə keçməsi
 Rusiya-Türkiyə Birgə Monitorinq Mərkəzinin fəaliyyətinin dayandırılması04/16/2024Şərqi Zəngəzur və Qarabağ iqtisadi rayonuQazax rayonunun Ermənistan işğalındakı 4 kəndinin (Bağanıs Ayrım, Aşağı Əskipara, Xeyrımlı, Qızılhacılı) Azərbaycana təhvil verilməsi
 Rus əsgərlərinin Ermənistanın Tavuş mərzindən və Qazaxın kəndlərindən çıxarılması 05/24/2024 Qazax-Tovuz 64.22025 Naxçıvan MR Konstitusiyasına dəyişikliklər
 Moskva və Qars müqavilələrinə istinadın Naxçıvan Konstitusiyasından çıxarılması
 Naxçıvan Ali Məclisinin sədrinin ali vəzifəli şəxs statusunu itirməsi və Naxçıvan Nazirlər Kabinetinin Azərbaycan Prezidentinə tabe edilməsi
 Naxçıvanda Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəliyinin Naxçıvan Konstitusiyasında qeyd edilməsiNaxçıvan iqtisadi rayonu 150px8 avqust 2025-ci il sülh memorandumu
 Minsk qrupunun ləğv edilməsi haqqında qərar qəbul edilməsi
 Azərbaycanın Naxçıvanla maneəsiz bağlantı əldə etməsi08/08/2025Azərbaycan–Ermənistan sərhədi

 İstinadlar 

 Mənbə 
 Goff, Krista A. (2021). Nested Nationalism: Making and Unmaking Nations in the Soviet Caucasus. Cornell University Press. ISBN 978–1501753299.
 Göyüşov A ., 1917–1920-ci illərdə Şimali Qafqaz dağlılarının azadlıq uğrunda mübarizəsi, B., 2000;
 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920). Parlament. Stenoqrafik hesabatlar, c.l, B., 1998.




 Kemper, Maykl; Konermann, Stefan. The Heritage of Soviet Oriental Studies (ingilis). Routledge. 2011. ISBN 9780415838207.

Kateqoriya:Azərbaycan tarixi
Kateqoriya:Azərbaycanın ərazi mübahisələri
Kateqoriya:Azərbaycanın ərazi dəyişiklikləri