Ostarbayter

Ostarbayter ( , ) — İkinci Dünya müharibəsi zamanı Almaniyada məcburi əməyi yerinə yetirmək üçün işğal edilmiş Mərkəzi və Şərqi Avropadan toplanmış əcnəbi qul işçiləri üçün nasist alman təyinatı. Müharibənin əvvəlində almanlar mülki insanları deportasiya etməyə başladılar və onlar bunu 1941-ci ildə Barbarossa əməliyyatından sonra görünməmiş səviyyədə etməyə başladılar. Onlar ostarbayterləri Ukraynanın Reyxskomissariatının, Qalisiya dairəsinin (özü də General-Qubernatorluğa tabedir) və Reyxskomissariat Ostlandın yeni yaradılmış alman rayonlarından tuturdular. Bu ərazilərə Almaniyanın işğal etdiyi Polşa və Sovet İttifaqının işğal olunmuş əraziləri daxildir. Pavel Polyana görə, ostarbayterlərin 50%-dən çoxu müasir Ukrayna ərazisindən gələn keçmiş sovet təbəələri idi, daha sonra polşalı qadın işçilər (ümuminin 30%-ə yaxını) gəlir. Şərq işçiləri arasında etnik ukraynalılar, polyaklar, belaruslar, ruslar, ermənilər, tatarlar və başqaları var idi. Ostarbayterlərin sayı təxminən 3 milyon ilə 5,5 milyon arasında dəyişir.

1944-cü ilə qədər yeni işçilərin əksəriyyəti 16 yaşından kiçik idi, çünki daha yaşlı işçilər adətən Almaniyada xidmətə çağırılırdılar; 30%-i evlərindən götürüldükdə 12–14 yaşlarında idi. 1943-cü ilin noyabrında yaş həddi 10-a endirildi. Ostarbayterlər tez-tez təcavüz qurbanı olur və təcavüz səbəbiylə on minlərlə hamiləlik baş verirdi.Cezary Gmyz, Wprost magazine (Number 17/18/2007),  pp. 1–3.

Ostarbayter çox vaxt ac qalır və mühafizə olunan əmək düşərgələrində yaşamağa məcbur edilirdi. Bir çoxları aclıqdan, həddən artıq işdən, bombardmanlardan (çox vaxt bomba sığınacaqlarına daxil olmaqdan məhrum edilirdilər), sui-istifadədən və alman nəzarətçiləri tərəfindən həyata keçirilən edamdan ölürdülər. Bu işçilərə çox vaxt maaş verilmirdi; onlar ödəniş aldıqda, yalnız yaşadıqları düşərgələrdə xüsusi məhsullar almaq üçün istifadə edilə bilən xüsusi valyuta ilə ödəniş alırdılar.

Müharibədən sonra işğalçı dövlətlər 2,5 milyondan çox azad edilmiş Ostarbayterin çoxunu vətənə qaytardılar.International Military Tribunal, Nazi Conspiracy and Aggression — Volume 1 Chapter X — The Slave Labor Program, The Illegal Use of Prisoners of War.  Avalon Project, Documents in Law, History and Diplomacy. SSRİ-yə qayıdanlar sosial ostrakizmdən əziyyət çəkirdilər. Amerika səlahiyyətliləri 1945-ci ilin oktyabrında Ostarbayterin repatriasiyasını qadağan etdi və onlardan bəziləri ABŞ-a, eləcə də şərq blokuna daxil olmayan digər ölkələrə mühacirət etdi. 2000-ci ildə Almaniya hökuməti və minlərlə alman şirkəti nasist rejiminin Ostarbayter qurbanlarına birdəfəlik 5 milyard avrodan bir qədər çox ödəniş etdi.

 Terminologiya 
1944-cü ilin yayın sonuna aid rəsmi alman qeydlərində "Böyük Alman Reyxinin" ərazisində 7,6 milyon əcnəbi mülki işçi və hərbi əsir qeyd olunurdu ki, onların əksəriyyəti oraya zorla gətirilmişdi.Ulrich Herbert (16 March 1999), The Army of Millions of the Modern Slave State: Deported, used, forgotten: Who were the forced workers of the Third Reich, and what fate awaited them? Universitaet Freiburg. Beləliklə, onlar o dövrdə Alman Reyxinin bütün iqtisadiyyatında qeydiyyatdan keçmiş işçilərin təxminən dörddə birini təmsil edirdilər.

Almaniyaya gətirilən fremdarbayterlər (xarici işçilər) arasında sinif sistemi yaradıldı. Çoxsəviyyəli sistem milli iyerarxiyaların təbəqələrinə əsaslanırdı. Alman ölkələrindən, Skandinaviyadan və İtaliyadan olan "qonaq işçilər" adlanan Gastarbeitnehmer ən yüksək statusa sahib idi. Zwangsarbeiter (məcburi işçilər) tərkibinə Militärinternierte (hərbi internirlər), əsirlər, Zivilarbayter (mülki işçilər); və ilk növbədə General-Qubernatorluqdan Polşa məhbusları. Onlar azaldılmış əmək haqqı və yemək payı aldılar və əvvəlkindən daha uzun saatlar işləməli oldular, ictimai obyektlərdən (məsələn, ictimai nəqliyyat, restoranlar və ya kilsələr) istifadə edə bilmədilər, müəyyən əşyalara sahib olmaq qadağan edildi və bəzilərindən işarə taxmaq tələb olundu. "Polşa P" — paltarlarına yapışdırılır. Ostarbayterlər, ilk növbədə, Ukrayna Reyx Komissarlığından olan Şərq işçiləri idi. Onlar "OST" (Şərq) yazılan nişanla işarələnmişdilər və mülki işçilərdən daha sərt şərtlərə məruz qalmışdılar. Onlar tikanlı məftillərlə hasarlanmış və mühafizə altında olan xüsusi düşərgələrdə yaşamağa məcbur edilmiş, xüsusilə gestaponun və ticarət sənayesi zavodunun mühafizəçilərinin özbaşınalığına məruz qalmışdılar. Müharibənin sonunda 5,5 milyon Ostarbayter SSRİ-yə qaytarıldı.

 Tarixi 
1941-ci ilin sonunda Almaniyada yeni böhran yarandı. Kişilərin kütləvi ordularına səfərbər olunmasından sonra ölkə müharibə sənayesini dəstəkləmək üçün işçi qüvvəsi çatışmazlığı ilə üzləşdi. Bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq üçün Görinq Mərkəzi və Şərqi Avropada Barbarossa əməliyyatı zamanı ələ keçirilən ərazilərdən insanları gətirmək qərarına gəldi. Bu işçilərə Ostarbayter deyilirdi. Sovet İttifaqı ilə müharibə davam etdikcə böhran daha da dərinləşdi. 1944-cü ilə qədər siyasət, digər oxşar layihələr arasında Todt Təşkilatının əmək ehtiyaclarını ödəmək üçün faktiki olaraq hər kəsin kütləvi şəkildə qaçırılmasına çevrildi; 10–14 yaş arası 40.000-dən 50.000-ə qədər polşalı uşaq Alman işğalçı qüvvələri tərəfindən qaçırıldı və Heuaktion adlanan dövrdə qul işçiləri kimi Almaniyaya aparıldı. Heuaktion () öz qəyyumlarının əvəzinə toplanan evsiz, valideynsiz və evsiz uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş abbreviatura idi. Almaniyaya çatdıqdan sonra uşaqlar Reyx Əmək Xidmətinə və ya Junkers təyyarə zavoduna təhvil verilib. Bu oğurluqların ikinci məqsədi yetkin əhaliyə uşaqların əvəzinə qeydiyyatdan keçmələri üçün daha da təzyiq göstərmək idi.

 İşə götürmə və adam oğurluğu 
Əvvəlcə 1942-ci ilin yanvarında Fritz Zaukel tərəfindən işçilərin Almaniyaya getməsi üçün işə qəbul kampaniyası başladıldı. "Yanvarın 28-də ilk xüsusi qatar Kiyev, Zdolbunov və Prjemışlda isti yeməklə Almaniyaya yola düşəcək", — deyə elanda bildirilir. Yanvarın 22-də Kiyevdən yola düşən ilk qatar dolu idi.

Təbliğat sonrakı aylarda da davam etdi. "Almaniya sizi çağırır! Gözəl Almaniyaya gedin! Artıq 100 min ukraynalı azad Almaniyada işləyir. Bəs sən?" 1942-ci il martın 3-də Kiyev qəzetində elan verilmişdi. Lakin, ukraynalıların Almaniyada qarşılaşdıqları köləlik şərtləri və kampaniya kifayət qədər könüllüləri cəlb edə bilmədiyi söz geri döndü. Təbliğat hələ də onları könüllülər kimi təsvir etsə də, məcburi işə qəbul həyata keçirildi.Europe at Work in Germany "Background "

Almaniyada bir çox Ostarbayterin üzləşdiyi dəhşətli şərtlərlə bağlı xəbərlə könüllülər hovuzu tezliklə qurudu. Nəticədə, almanlar kütləvi toplaşmalara müraciət etmək məcburiyyətində qaldılar, tez-tez idman tədbirlərində kilsə yığıncaqları və izdiham kimi böyük yığıncaqları hədəf almaq hiyləsindən istifadə etdilər, bütün qruplar sadəcə silah gücü ilə gözləyən mal-qara maşınlarına doğru yürüş etdilər və Almaniyaya deportasiya etdilər.

 Dayələr 
Xüsusi kateqoriyalardan biri dayə kimi fəaliyyət göstərmək üçün işə götürülən gənc qadınlar idi; Hitler iddia edirdi ki, bir çox qadın uşaq sahibi olmaq istəyir və onların bir çoxu ev yardımının olmaması ilə məhdudlaşır.Lynn H. Nicholas, Cruel World, p. 256, . (Bu, doğum nisbətini artırmaq üçün edilən bir çox səylərdən biri idi.)Richard Grunberger, The 12-Year Reich, p 237,  Dayələr alman uşaqları ilə yaxın münasibətdə olduqlarından və cinsi istismara məruz qala biləcəkləri bir vəziyyətdə olduqları üçün onlardan almanlaşmaya uyğun olmaları tələb olunurdu.Nicholas, p. 255 Himmler beləliklə, alman qanını geri qaytarmaqdan və Almaniyada işləmək və hətta orada evlənmək şansı ilə sosial yüksəliş əldə edəcək qadınlara da fayda verməsindən danışdı. Onları yalnız dayələri də lazımi qaydada öyrədən çoxuşaqlı ailələrə təyin etmək olardı. Bu tapşırıqlar NS-Frauenschaft tərəfindən həyata keçirilib.Richard Grunberger, The 12-Year Reich, p 258,  Əvvəlcə bu işə qəbul yalnız Polşanın ilhaq edilmiş ərazilərində həyata keçirilirdi, lakin müayinədən keçən qadınların olmaması onu bütün Polşaya, eləcə də SSRİ-nin işğal olunmuş ərazilərinə şamil etdi.

 Statistika 
İkinci Dünya müharibəsində (1941–44) Almaniyanın Mərkəzi və Şərqi Avropanı işğalı zamanı 3 milyondan çox insan Ostarbayter adı ilə Almaniyaya aparıldı. Bəzi hesablamalara görə, bu rəqəm 5,5 milyona çatır. 3.000.000-dan çox Ostarbayterin üçdə ikisi yaxud dörddə üçü ukraynalılar idi. Prof. Konduforun statistikasına görə, İkinci Dünya müharibəsi zamanı Almaniyada 2 milyon 244 min ukraynalı qul əməyinə məcbur edilib. Başqa bir statistik məlumatda Almaniyadakı ukraynalı Ostarbayter kölələrinin ümumi sayının 2,196,166 olduğunu göstərir (Dallin, s. 452). Bu statistikanın hər ikisi, ehtimal ki, bir neçə yüz minlərlə ukraynalıları Qalısiyadan istisna edir, buna görə də yekun ümumi sayı təxminən 2,5 milyon ola bilər.

Ostarbayter kişilərdən bir qədər çox qadın idi. Onlar kənd təsərrüfatında, mədənçilikdə, silah-sursat istehsalında, metal istehsalı və dəmir yollarında işlədilər. Ostarbeiter əvvəlcə ara düşərgələrə göndərildi, burada işçilər birbaşa əmək aclığı çəkən şirkətlərin nümayəndələri tərəfindən təyinatları üçün seçildi. Kölndəki Ford-Werke və Rüsselsheim və Brandenburqdakı Opelin hər biri öz zavodlarında minlərlə belə Ostarbeiter işlədirdi .

Bəzi Ostarbayterlər özəl firmalarda işləyirdi, baxmayaraq ki, bir çoxu silah istehsal edən fabriklərdə işləyirdi. Bu fabriklər Müttəfiqlərin bombardmanları üçün əsas hədəflər idi. Ostarbeiter olduqca məhsuldar və səmərəli hesab olunurdu. Alman fəhləsinin 60–80%-nin kişilər, 90–100%-nin isə qadın olduğu düşünülürdü. İki milyon ukraynalı əsasən silah fabriklərində, o cümlədən Peenemündedəki V-2 raket zavodunda işləyirdi.

Aleksander Dallinə görə, 1944-cü ilin dekabrına olan məlumata görə, yerləşdirmə sayı belə idi:
+ Tapşırıq Ostarbayter sayı Kənd təsərrüfatı işi 725.000 Mədən 93.000 Maşın və avadanlıqların istehsalı 180.000 Metal sənayeləri 170.000 Dəmir yolları 122.000

 Tibbi təcrübələr 
Onların kobud rəftarları nəticəsində Ostarbayter yüksək səviyyədə psixoloji travma aldı və psixiatrik xəstəxanalara yerləşdirilənlər tez-tez zorakılıq və qətlin qurbanı oldular. Nasist rejimi Ostarbayterin tibbi təcrübələrdə istifadəsinə də icazə verdi.

6 sentyabr 1944-cü ildə Daxili İşlər Naziri Reyxdəki bir neçə psixiatriya xəstəxanasında Ostarbayter üçün xüsusi bölmələrin yaradılması haqqında əmr verdi. Səbəb belə idi: "Alman Reyxinə işçi qüvvəsi kimi gətirilən xeyli sayda Ostarbayter ilə onların Alman psixiatriya xəstəxanalarına ruhi xəstə kimi qəbulu daha tez-tez baş verirdi. Alman xəstəxanalarında yer çatışmazlığı ilə yaxın gələcəkdə işə yaramayacaq bu xəstələrin Almaniya müəssisələrində uzun müddət müalicə edilməsi məsuliyyətsizlikdir. "Bu psixiatriya müəssisələrində öldürülən Ostarbayterlərin dəqiq sayı hələlik məlum deyil. 189 Ostarbayter Heil-und Pflegeanstalt Kaufbeuren-in Ostarbeiter bölməsinə yerləşdirildi; 49-u aclıq pəhrizindən və ya ölümcül iynələrdən öldü.

 Repatriasiya 
Müharibədən sonra Ostarbayterlərin çoxu əvvəlcə DP (köçkün) düşərgələrinə yerləşdirildi, daha sonra emal olunmaq üçün Kemptenə köçürüldü və mənşə ölkələrinə, ilk növbədə SSRİ-yə qaytarıldı. Sovetlər çoxlu Ostarbayteri qayıtmağa inandırmaq üçün xüsusi Agit briqadalarından da istifadə etdilər.

Ostarbayterlərin çoxu aparılarkən hələ uşaq və ya gənc yeniyetmə idilər və evlərinə valideynlərinin yanına qayıtmaq istəyirdilər. Müharibədən sonrakı siyasi reallıqdan xəbərdar olan və ya başa düşən digərləri geri qayıtmaqdan imtina etdilər. Sovet işğal zonalarında olanlar avtomatik olaraq geri qaytarıldı. Fransa və İngiltərə işğal zonalarında olanlar Yalta müqaviləsinin şərtlərinə əsasən geri qayıtmağa məcbur oldular, burada deyilirdi ki, "Sovet İttifaqı və Yuqoslaviya vətəndaşları razılıqlarından asılı olmayaraq öz ölkələrinə təhvil verilməlidir".

1945-ci ilin oktyabrında general Duayt Eyzenhauer Amerika zonasında repatriasiya zamanı güc tətbiqini qadağan etdi. Nəticədə, bir çox Ostarbeiter Amerika zonasına qaçmağa başladı. Bəziləri sovet reallığına qayıdışla üzləşdikdə intihar etməyi seçdilər.

Sovet İttifaqına qayıtdıqdan sonra Ostarbayter ilə çox vaxt xain kimi rəftar olunurdu. Bir çoxları Sovet İttifaqının ucqar yerlərinə aparıldı və əsas hüquqlardan və əlavə təhsil almaq şansından məhrum edildi. Evə qayıdanlar da fiziki və mənəvi cəhətdən sındırılırdılar. Üstəlik, onlar hakimiyyət tərəfindən "şübhəli loyallığa" malik hesab olunurdular və buna görə də ayrı-seçkiliyə məruz qaldılar və bir çox vətəndaşlıq hüquqlarından məhrum edildilər.

Ostarbayter pasportlarında (və uşaqlarının və qohumlarının pasportlarında) müharibə zamanı Almaniyada keçirdikləri vaxtların qeyd edildiyi xüsusi arayışlarla dövlət tərəfindən icazə verilən damğadan əziyyət çəkirdi. Nəticədə, belə bir statusu daşımaq şansı olmayan hər kəs üçün bir çox iş yerləri qadağan edildi və repressiya dövründə keçmiş qul işçiləri çox vaxt daha geniş Sovet ictimaiyyəti tərəfindən kənarlaşdırılırdılar. Bir çox qurbanlar müharibədən bəri öz həmvətənlərinin ömür boyu təhqir və şübhələrinə məruz qaldıqlarını, bir çoxları onları almanlara kömək edən və Ukrayna yanarkən Üçüncü Reyxdə rahat yaşayan xain olmaqda ittiham etdiklərini ifadə etdi.

 Təqaüdlər 
2000-ci ildə Almaniya Federal Hökumətinin və Alman Sənaye Fondu Təşəbbüsünün 6500 şirkətinin layihəsi olan "Xatıra, Məsuliyyət və Gələcək" Fondu yaradıldı və keçmiş məcburi işçilərə 10 milyard mark (5,1 milyard avro) verdi. Bu, hər bir işçi üçün təxminən 2000 avro məbləğində birdəfəlik ödənişdir ki, bu da onların əməyinin inflyasiyaya uyğunlaşdırılmış dəyərindən xeyli azdır. Ukraynadakı 2 milyondan çox Ostarbayterdən, 467 000 nəfər hər bir işçiyə 4 300 marka birdəfəlik ödəniş təyin edilməkləPress release   ümumi məbləği 867 milyon avro aldı. Son ödənişlər 2007-ci ildə həyata keçirilib. Press release 

 Tədqiqi 
Ostarbayter təcrübəsi ilə bağlı dərc edilmiş şahid ifadələri Ukraynada demək olar ki, mövcud deyil, baxmayaraq ki, onların 2 milyon 244 min nəfəri Ukraynadan olub. Ukraynanın Dövlət Arxiv Xidmətində indi Almaniya hökumətinin Ukraynadakı işğalı ilə bağlı dərc etdiyi rəsmi bildirişləri göstərən onlayn sənədlər toplusu var. Almaniyaya cəmi 3.000.000 Ostarbayter aparılıb və ukraynalıların ümumi sayının təxminən 75%-ni təşkil etdiyi təxmin edilir. Ukrayna, bəzi mənbələrə görə, İkinci Dünya müharibəsində 10 milyona yaxın insan itirdi ki, bu da hər bir ölkənin müharibədə ən böyük itkilərindən biri idi.

Bəzi Ostarbayterlər müharibədən sağ çıxdı və Avropadan kənar ölkələrə, ilk növbədə ABŞ-yə mühacirət etmək məcburiyyətində qaldı, baxmayaraq ki, bir ovuc Argentina, Avstraliya, Kanada və Braziliyaya da getdi. İngilis və ya Fransız zonalarında olan Ostarbayter avtomatik olaraq repatriasiya edildi. Yalnız Amerika zonasında olanlar mənşə ölkələrinə qayıtmağa məcbur edilmədi. Müqayisə üçün qeyd edək ki, Qərbi Ukraynadan və Baltikyanı regiondan olan ukraynalılar Sovet İttifaqına qayıtmağa məcbur deyildilər, çünki Böyük Britaniya həmin əraziləri SSRİ-nin bir hissəsi kimi tanımırdı.

 Ədəbiyyat 
İstinadlarBiblioqrafiya

 Berliner Unterwelten e. V. (2010),  "OST-Arbeiter" Dokumentartheater Berlin production.
 Billstein, Reinhold editor (November 2000) Working for the Enemy: Ford, General Motors, and Forced Labor in Germany During the Second World War Berghahn Books. 
 Gregorovich, Andrew (1995) "World War II in Ukraine: Ostarbeiter Slave Labor" InfoUkes: Ukrainian History; reprint from Forum: A Ukrainian Review by Ukrainian Fraternal Association, Scranton, Pennsylvania.

 Petrenko, Liebe (2000) "Третій шлях німецьких католиків" OST-ARBEITER ("The Third road for Germans Catholics"), POSTUP/BRAMA № 136 (580), Ukrainian.
 An Ostarbeiters Employment Identification Document
 Павел Полян — Остарбайтеры
 Колиншні остарбайтери вважають, що їх обдурили
 КОЛИШНI ОСТАРБАЙТЕРИ В HIМЕЧЧИНI
 "Europe at Work in Germany" propaganda aimed at Germans about the program

Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsində məcburi əmək
Kateqoriya:Böyük Vətən müharibəsi
Kateqoriya:Məcburi miqrasiya
Kateqoriya:Üçüncü Reyx
Kateqoriya:Yoxlanılmamış tərcümə ehtiva edən səhifələr