"GIF"in tələffüzü

"GIF"in tələffüzü — "Graphics Interchange Format" qrafik mübadilə formatının akronimi olan "GIF" sözünün necə tələffüz edilməsi. Bu məsələ 1990-cı illərdən bəri mübahisə mövzusudur. İngilis dilində populyar olaraq təkhecalı söz kimi tələffüz olunan akronimin ingilis dilində ən çox işlənən tələffüzü  (yumşaq "g"; Azərbaycan dilində "cib" sözündəki "c" kimi) və  (sərt "g"; Azərbaycan dilində "qara" sözündəki "q" kimi) kimidir, burada fərqlənən cəhət "G" hərfi ilə təmsil olunan fonemdir. Bir çox ictimai xadim və qurumlar mövzu ilə əlaqəli müzakirələrdə münasibət bildirmiş, formatın yaradıcısı Stiven Vilhaytın özü isə 2013-cü il "Webby Awards" mərasimində çıxış edərək yumşaq "g" ilə edilən tələffüzün düzgün olduğunu qeyd etmişdir.

Hər bir tələffüz formasının istifadə edilmə tezliyi regionlara görə fərqli olsa da, aparılan sorğulara əsasən ümumi mənzərədə sərt "g" ilə edilən tələffüzün daha çox istifadə olunduğu müəyyən edilmişdir. Bundan əlavə, bəzi natiqlər akronimdəki hər hərfi tələffüz edərək  formasından istifadə edirlər. İngilis dilinin lüğətlərində ümumi olaraq hər iki əsas alternativi etibarlı qəbul edilir və linqvistik təhlillər ingilis dilində olan oxşar sözlərin tələffüz tezliklərinə əsaslanaraq hər ikisi üçün aydın üstünlük göstərmirlər. Akronimin tələffüz formaları ingilis dilindən başqa dillərdə də dəyişə bilir.

 Zəmin 
"Graphics Interchange Format" (GIF) 1987-ci ildə ABŞ onlayn xidmət provayderi "CompuServe"də çalışan Stiven Vilhayt tərəfindən inkişaf etdirilmiş qrafik formatdır. "GIF"lər qısa, təkrarlanan animasiyaları göstərmək üçün populyar olaraq istifadə olunur. Ümumi mənzərədə təkhecalı formada tələffüz edilən "GIF" akroniminin necə tələffüz edilməsi mübahisə mövzusudur. Bəzi şəxslər sözü  kimi sərt "g" (sərt "g"; Azərbaycan dilində "qara" sözündəki "q" kimi) ilə, digərləri isə  kimi yumşaq "g" (Azərbaycan dilində "cib" sözündəki "c" kimi) ilə tələffüz edirlər. Bəzi azsaylı şəxslər akronimdəki hər hərfi tələffüz etməyə üstünlük verərək  formasından istifadə edirlər.

Stiven Vilhayt və fayl formatını inkişaf etdirən komanda akronimin yumşaq "g" ilə tələffüz edilməli olduğunu faylın texniki spesifikasiyalarına daxil etmişdir. Spesifikasiyalarda komanda fıstıq yağı şirkəti "Jif"in reklam şüarı olan "tələbkar analar "Jif"i seçir" şüarına ehtiram olaraq, "tələbkar proqramçılar … "Jif"i seçir" yazmışdır. "ABC News"un məlumatına görə, bu mövzu üzərində aparılan müzakirələr hələ 1994-cü ilə qədər gedib çıxır. Şəkil formatları ensiklopediyasının müəllifi qeyd etmişdir ki, "əksər insanlar" müəllifin üstünlük verdiyi yumşaq "g" ilə edilən tələffüzdənsə, daha çox sərt "g" ilə edilən tələffüzə üstünlük verirlər.

 Digər dillər 
Fransız dilində "GIF" akronimini tələffüz edərkən çoxları  və ya  əvəzinə,  səsinə üstünlük verirlər. Bu, fransız dilində "" sözündəki "j" kimi və ya Azərbaycan dilində "" sözündəki "j" kimi tələffüz olunur. Akronim beləliklə,  kimi tələffüz olunur. Bəzi dillərin fonologiyasında ingilis dilində olan yumşaq və sərt "g" səsləri yoxdur. Məsələn, ispan və fin dillərində yerli sözlərdə  səsi yoxdur, ərəb dilinin bir çox ləhcələrində isə  səsi yoxdur. Norveç dilində "GIF" yerli sözlərdən fərqli olaraq sərt g, yəni  ilə tələffüz edilir. Bu o deməkdir ki, ⟨gi⟩ ardıcıllığı təqribən Azərbaycan dilində "" sözündəki "y" kimi [j] səsi ilə tələffüz edilir.

 Mübahisənin təhlili 

 Səbəb 
İngilis dilində linqvistik mübahisə qismən "gi" hərf ardıcıllığının necə tələffüz ediləcəyi ilə bağlı ümumi qayda olmamasından qaynaqlanır. "Gift" ("hədiyyə") kimi sözlərdə sərt g üstünlük təşkil edir və cin kimi başqa sözlərdə yumşaq g istifadə olunur. Qədim ingilis dilində "g" həm yumşaq "g" (), həm də "y" samit səsi () üçün istifadə edilirdi.

Linqvist Maykl Dou tərəfindən 269 sözün təhlil edilməsi nəticəsində ingilis dilindəki digər sözlər əsasında sərt və ya yumşaq "g" hərfinin daha uyğun olub-olmaması ilə bağlı bir-birinə yaxın hallar aşkar edilmişdir. Nəticələr hansı parametrlərdən istifadə olunduğundan asılı olaraq bir qədər dəyişmişdir. Sözün hər hansı bir yerində "gi" olan 105 sözdən 68-i yumşaq "g" səsindən istifadə etmişdir, lakin yalnız 37-si onun qarşılığını işlətmişdir. Bununla belə, sərt "g" sözləri gündəlik ingilis dilində əhəmiyyətli dərəcədə daha çox yayılmışdır. Hər ikisi yumşaq "g" ilə tələffüz edilən "flibbertigibbet" və "tergiversate" kimi nisbətən nəzərə çarpmayan sözlər 68 yumşaq "gi" sözünün siyahısına daxil edilmişdir. Hər bir sözün yayılması nəzərə alındıqda məlum olmuşdur ki, sərt və yumşaq "g" səsi "gi" sözlərində təxminən bərabər tezliklərdə müşahidə olunur. Yalnız "gi" ilə başlayan sözləri işlətməklə, nə də "gift" və "gin" kimi bir hecalı sözlərdən istifadə etməklə heç bir aydın favorit müəyyən edilməmişdir.

Kanada linqvisti Qretçen MakKalok Dounun əsərini işıqlandıran zaman nəzəriyyə etmişdir ki, bu kontekstdə sərt və yumşaq "g" demək olar ki, bərabər tezlikdə işlədildiyinə görə, bir insan "GIF" sözü ilə ilk dəfə qarşılaşdığı zaman onun tələffüzü ilə əlaqədar keçmişdə qarşılaşdıqları başqa sözlərlə müqayisə apararaq bir sikkə fırlatma kimi təxmin irəli sürürlər. Onların bu və ya digər şəkildə favoritləri olduğu halda anlayış möhkəmlənir. MakKaloku belə bir şərh vermişdir ki, bu, "yəqin ki, gələcək nəsillərdə də "GIF"in tələffüzü uğrunda müharibə ilə mübarizə aparacağımız deməkdir".

 Arqumentlər 
Linqvist Marten van der Meylen tərəfindən 2019-cu ildə aparılan təhlil "GIF" tələffüzü ilə bağlı onlayn istifadə edilən ən çox yayılmış arqumentlərin "sistem" arqumentləri olduğunu göstərmişdir. Bu arqumentlər tələffüzün ardıcıl bir dil qaydasından axması lazım olduğunu iddia edərək mübahisənin bir tərəfini dəstəkləyir. Bunun bir nümunəsi "sistem akronimi" arqumentidir. Bu belə bir fikirdir ki, "GIF"dəki "g" səsi "graphics" sözünü ifadə etdiyinə görə, o, akronimdə sərt "g" səsi olan sözdəki kimi eyni fonemlə tələffüz edilməlidir. Bu xüsusi arqument bəzən kinayə ilə müşayiət olunur ki, əgər qısaltma yumşaq "g" ilə tələffüz edilsəydi, söz də eyni şəkildə  ("jraphics") kimi tələffüz edilməlidir. Bu arqumentin təkzibi ondan ibarətdir ki, abbreviaturaların öz kök sözlərinin tələffüzünə əməl etmələri tələb olunmur. Məsələn, "self-contained underwater breathing apparatus" ifadəsinin akronim olan "scuba" () sözündəki "u" hərfi onun törəmə "underwater" sözündə  kimi tələffüz edilməsinə baxmayaraq,  kimi tələffüz olunur. Oxşar abbreviatura uyğunsuzluğu NASA ("National Aeronautics and Space Administration" ifadəsində  kimi tələffüz olunur) ilə də yaranır.

"Sistem" arqumentinin başqa bir nümunəsi tezlik təhlilidir. Bu, Dounun təhlilinə bənzər digər vəziyyətlərdə ingilis dilində nə qədər başqa sözün sərt və ya yumşaq "g" ilə tələffüz olunduğunu tədqiq edir. Stiv Vilhayt yumşaq "g" ilə tələffüzün yeganə düzgün forma olduğuna dair fikrini açıqladıqdan sonra sosial mediada və mətbuatda məsələnin hər iki tərəfində əhəmiyyətli diskussiyalar baş tutmuşdur. "Gizmodo" internet portalında yazan Keysi Çanın məqaləsində Vilhaytın səhv olduğu iddia edilmişdir, çünki "Jiffy Lube" və "be back in a jiffy", eləcə də fıstıq yağı şirkəti "Jif" keyslərində olduğu kimi, "if"dən sonra gələn yumşaq "g"li sözlər "j" hərfi ilə yazılmalıdır.

Van der Meylenin təhlilində tapılan növbəti ən çox yayılmış arqument fayl formatının yaradıcısı kimi bir səlahiyyətlidən, yəni adətən Vilhaytdan bəhs edən arqument idi. Vilhayt yumşaq "g" formada tələffüzü dəstəklədiyini elan etdikdən sonra bir çoxları onun formatını yaratdığına görə sözün tələffüzündə avtoritet kimi tanıdılar. Vilhayt GIF-in tələffüzü üçün ən çox istinad edilən avtoritetdir. Sorğuda iştirak edən arqumentlərin 65,2%-i səlahiyyətli orqana istinad edərək yumşaq "g" hərfinə üstünlük vermişdi. Bəziləri, o cümlədən Keysi Çan, sərt "g" hərfini dəstəkləməkdə ABŞ Prezidenti Barak Obamaya istinad etmişdir. Digərləri "GIF"in tələffüzü barədə səlahiyyətlilər kimi müxtəlif lüğətlərə və ya "Siri" kimi proqram köməkçilərinə istinad etmişdilər.

 Sorğu 

2014-cü ildə "Mashable" internet portalında hazırlanmış sorğuda dünya üzrə 30,000-dən çox insan iştirak etmişdir. Bu sorğu hər on nəfərdən yeddisinin sərt "g" səsindən istifadə etdiyini göstərmişdir. Van der Meylenin təhlili müəyyən etmişdir ki, rəy bildirən istifadəçilərin 57,2%-i sərt "g", 31,8%-i isə yumşaq "g" hərfinə üstünlük vermişdir. Bundan başqa, təhlil müəyyən etmişdir ki, istifadəçilərin 8,2%-i hər iki tələffüzü dəstəkləyir, eyni zamanda yumşaq "g" səsinə üstünlük verir, 2,8%-i isə hər iki səsin tələffüzünü uyğun hesab edir.

"Stack Overflow"da developerlərin qeyri-rəsmi sorğusu göstərmişdir ki, respondentlərin 65,6%-i sərt "g" səsindən istifadə edən tələffüzü, 26,3%-i yumşaq "g" səsini, 6%-i hər səsi, 2 faizi isə tamamilə fərqli tələffüzdən istifadə edir. Bununla birlikdə, "The Economist"də dərd olunan təhlil nəticələrdəki fərqlərin seçim qərəzi ilə şişirdildiyini iddia etmişdir. Məqalədə qeyd edilmişdir ki, sərt "g" səsinin istifadə edildiyi ölkələr dünya əhalisinin 45%-ni təşkil etdiyi halda, həmin ölkələrdən olan respondentlər seçmənin 79%-ni təşkil edir. Təhlildə hər bir ölkənin əhalisi üçün düzəlişlər edildiyi halda müəyyən edilmişdir ki, sərt "g" səsi yumşaq "g" səsi üçün 44%-dən 32%-ə qədər daha dar fərqlə olsa da, hələ də liderdir. Bundan əlavə, bu düzəliş hər səsin tələffüzünün populyarlığını 21%-ə çatdırmışdır. Bu variasiya çinli respondentlərin yarısı və cənubi koreyalı respondentlərin 7%-i tərəfindən işlədiyi Asiya ölkələrində geniş yayılmışdır. İnkişaf etmiş ölkələr bütövlükdə sərt "g" səsindən istifadə edən tələffüzə üstünlük verirdilər.

 Lüğətlər 
Fərqli lüğətlər müxtəlif tələffüzlərin daxil edilməsi və sıralanması ilə bağlı fikir ayrılığına malikdir.
+LüğətNəşrDilİlkin tələffüzİkinci dərəcəli tələffüzİstinadCambridge DictionaryOnlaynAmerika ingiliscəsiBritaniya ingiliscəsiCollins English Dictionary2014-cü il XII nəşriİngiliscə—Dictionary.comOnlaynİngiliscəLexicoOnlaynİngiliscə—Merriam-WebsterOnlaynİngiliscəNew Oxford American DictionaryII nəşr 2005Amerika ingiliscəsi—Oxford Dictionary of English2010-cu il III nəşriİngiliscəThe American Heritage Dictionary of the English Language2016-cı il V nəşriAmerika ingiliscəsiPetit RobertOnlaynFransızca—Petit LarousseOnlaynFransızca—Det Norske Akademis ordbokOnlaynNorveçcə—

 İnsidentlər 

2013-cü ilin may ayında Vilhayt internetdə mükəmməlliyə görə illik "Webby Awards"da "ömür boyu nailiyyət" mükafatı ilə təltif edilmişdir. Vilhayt mərasimdə mükafatı qəbul etdikdən sonra beş sözdən ibarət slayd nümayiş etdirmişdir: "Bu, "gif" yox, "Jif" kimi tələffüz olunur". Burada "Jif" yumşaq "g" səsi ilə tələffüzü nəzərdə tutur. Çıxışdan sonra Vilhayt "The New York Times" nəşrinə demişdir: "Oksford ingilis dili lüğəti hər iki tələffüzü qəbul edir. Onlar səhvdir. Bu, yumşaq "g" səsidir… Hekayənin sonu".

Mərasimə qatılan tamaşaçılar qısamüddətli nitqə müsbət reaksiya vermişdilər, lakin bu, onlayn mübahisələrə səbəb olmuşdur və bəzi şərhçilər Vilhaytin işlətdiyi tələffüzdən imtina etmişdilər. Van der Meylen qeyd etmişdir ki, bu, "öz yaradıcılığı haqqında istifadə məsləhətləri verən ilk sözün (yaxud daha dəqiq desək, akronimin) yaradıcısıdır". Çıxışdan sonra 17 mindən çox tvit atılıb və bu, "GIF"i trend mövzusuna çevirmişdir, hadisə ilə bağlı 50-dən çox xəbər yazısı dərc olunmuşdur. "Columbia Journalism Review" üç il sonra qeyd etmişdir ki, bu hadisə ilə mübahisə pik nöqtəyə çatmışdı. Fıstıq yağı şirkəti "Jif" nitqdən sonra necə hiss etdiklərini soruşan bir tvitə "Bu gün bu məsələyə görə dəli olduq" şərhini vermişdir. "Jif" yeddi il sonra "GIF" hostinq platforması olan "Giphy" ilə reklam addımı atmışdır. İki şirkət düzgün tələffüzdə sərt "g" səsindən istifadə edildiyini və "Jif" əvəzinə "GIF" etiketli məhdud vaxtlı fıstıq yağı qablarını buraxdığını iddia etmişdir.

2013-cü ilin oktyabrında "The New York Times" sosial mediada Sara Layallın "1987-ci ildə icad edilmiş, "Jif" kimi tələffüz edilən "GIF" sıxılmış şəkil faylı formatıdır" sözləri ilə başlayan məqaləsinə görə bir qədər yüngül tənqidlə üzləşmişdir. Məqalədə Vilhaytın çıxışını və onlara verdiyi sitatı işıqlandıran qəzetin əvvəlki məqaləsinə keçid verilmişdir. 2013-cü ilin dekabrında "Jeopardy!" oyun şousunun aparıcısı Aleks Trebek epizodun son ipucu Vilhayt təqdimatına və tələffüzlə bağlı fikrinə istinad etdiyi üçün medianın diqqətini çəkmişdir. Hər üç iştirakçının düzgün cavablarında "GIF" sözü görünəndə Trebek yumşaq "g" səsindən istifadə edərək iştirakçıların cavablarını oxumuşdu. Əvvəllər Trebek bitərəf qalmaq üçün hər hərfi ayrı-ayrılıqda tələffüz edirdi.

2014-cü ilin iyununda ABŞ-nin ozamankı prezidenti Barak Obama "Tumblr"ın qurucusu Devid Karpla söhbətində akronimi sərt "g" səsi ilə tələffüz etmək lazım olduğunu söyləmişdi. "The Daily Dot"un əməkdaşı Mayls Kri Ağ Evin "Tumblr" bloqunda 2013-cü ilin aprel ayına aid "animasiya edilmiş "GIF"-lər (sərt "g")" mətni ilə yumoristik infoqrafikanın yer aldığı posta vurğu etmişdir.

 Mənbə 

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 





Kateqoriya:Linqvistik mübahisələr
Kateqoriya:İngilis dilinin fonologiyası
Kateqoriya:İnternet mədəniyyəti