Eftalitlər

Eftalitlər — erkən orta əsrlərdə (IV–VI əsrlər) yaşamış tayfalarıdır, onlara Soqdiana və Baktriya, Əfqanıstan və Qandharaya daxil olmaqla nəhəng dövlət yaratmışlar. VI əsrin 60-cı illərində eftalitlər Aşina türkləri tərəfindən fəth edilib.Kurt Behrendt, Pia Brancaccio. Gandharan Buddhism: Archaeology, Art, and Texts. — UBC Press, 2011-11-01. — С. 132. — 328 с. — ISBN 978-0-7748-4128-3. Onlara bəzən Ağ Hunlar (İran dillərində "Spet Xyon" və sanskritdə "Sveta-huna" kimi) deyilir.Dignas, Beate. Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals / Beate Dignas, Engelbert Winter. — Cambridge University Press, 2007. — P. 97. — ISBN 978-0-521-84925-8.Goldsworthy, Adrian. The Fall of the West: The Death Of The Roman Superpower. — Orion, 2009. — ISBN 978-0-297-85760-0.

 Mənşə 
İranГ. А. Брыкина. Средняя Азия и Дальний Восток в эпоху средневековья: Средняя Азия в раннем средневековье. — Наука, 1999. — С. 12. — 376 с. — ISBN 978-5-02-008617-3.Пономарёв, Борис Николаевич. История СССР с древнейших времен до наших дней. Том 1. — Наука, 1966. — С. 294.Массон В. М., Ромодин В. А. История Афганистана: С древнейших времен до начала XVI в. / Р. Т. Ахрамович, О. В. Ганковский, В. А. Лившиц.. — Москва: Наука, 1964. — С. 206. — 461 с.Дьяконов Игорь Михайлович, Кауфман К. В., Лившиц Владимир Аронович — О древней согдийской письменности Бухары // Вестник древней истории № 1(47). — Москва: Академия наук СССР, 1954. — С. 157. — 260 с.Советская этнография № 2 / Петрова-Аверкиева Ю. П.. — Москва: Акаде́мия нау́к СССР, 1975. — С. 133. — 188 с. və ya Altay mənşəli olmaları ilə bağlı mənbələr vardır. Ən çox qəbul edilən variant eftalitlərin türk olduqları, daha sonra Baktriya dilini qəbul etdikləridir.. "The suggestion that the Hephthalites were originally of Turkic origin and only later adopted Bactrian as their administrative, and possibly native, language (de la Vaissière 2007: 122) seems to be most prominent at present."

 Etnonim 
"Eftalitlər" adının özü mənbələrdə V əsrin ikinci yarısına aid edilir və erməni tarixçisi Lazar Parpetsi tərəfindən "heptal" şəklində; bu ad onu yeddi tayfadan (haft, hapt – İran dillərində "yeddi" deməkdir) ibarət olan massaget tayfalarından birinin adı kimi izah etməyin mümkünlüyünü göstərir. Bizanslı Feofan eftalitlər padşahının (Eftalitlərin tarixi onun hakimiyyəti dövründən başlayır) Vəxşunvar (Ahşunvar) adını daşıdığını, eftalan adlandığını və bu adla onun tayfasının "Eftalit" adını aldığını bildirir. ". Çin salnaməsi olan "Tanq-şu" (X əsr) bu məlumatı təsdiq edir: "E-da padşahın soyadı idi; sonralar onun xələfləri dövləti bu ümumi adla adlandırmağa başladılar".История народов Узбекистана. — Изд-во АН-УзССР, 1950. — С. 126. — 472 с.  eftalitlərin adının massagetlərin adının türkləşmiş formasının təhrifi olduğunu irəli sürdü ("Qweta-ali" — burada "qweta" massagetlərin öz adıdır, "el" isə türkcədən gəlir " xalq", "tayfa", yəni "Qweta xalqı"), yəni onların simasında qədim Aral sahillərində qalan massagetlərin varisini göstərir.Толстов С. П. По следам древнехорезмийской цивилизации. — М.—Л.: изд-во Академии наук СССР, 1948. — С. 211. — 328 с.

 Tarixi 
457-ci ildə Eftalit padşahı  Toxaristan və Bədəxşanı özünə tabe etdi, Mərvi işğal etdi və İrana ağır xərac qoydu. Sonra eftalitlər Kabil və Pəncab vadisini tutdular, Qaraşəhr, Kaşqar və Xotanı fəth etdilər. Beləliklə, onlar Türkmənistan, Özbəkistan, Tacikistan, Qırğızıstan və Əfqanıstan ərazilərini qüdrətli vahid dövlətdə birləşdirdilər. Bundan əlavə, şərqə doğru genişlənmələri zamanı Hindistan və Pakistanın şimal hissələrini (Kəşmir və Pəncab) ələ keçirdilər, daha sonra 460-cı ildən bəri Qupta imperiyasına qarşı bir neçə kampaniya apardılar və onların dövlətçiliyini məhv etdilər.

I Firuzun oğlu I Qubad "maqlar" və zadəganlar tərəfindən öz ölkəsindən qovularaq onu girov saxlayan padşahın yanına qaçaraq onun qızına orada evləndirir. Qayınatası Qubadın xahişi ilə ona bir ordu verdi, onun köməyi ilə Qubad yenidən taxta çıxdı və Bizansa tabe olan Asiya ərazilərinə qarşı yürüş etdi. Bu kampaniyalar nəticəsində Konstantinopol təzminat ödəməyə məcbur oldu.Н. Пигулевская. Сирийские источники по истории народов СССР. — М. — Л., 1941. — С. 62–65.

Qeyd etmək lazımdır ki,  ağ hunlarla dəfələrlə adı çəkilən kadisenlər – erməni mənbələrinin "Katiški"Дьяконов, Игорь Михайлович. История Мидии: От древнейших времен до конца IV в до н.э. / Тревер К. В.. — М-Л: АН СССР, 1956. — С. 417. — 488 с.Габриелян Р. А. Армения и Атропатена / ред. Варданян В. М. — Ереван: Российско-армянский университет, 2002. — С. 71. — 318 с.Айказ Геворгян. Этномин kadish в армянской историографии // Caucaso-caspica № 1: Труды института автохтонных народов Кавказско-Каспийского региона. / Под ред. Г. Асатряна. — Ереван: Российско-армянский университет, 2016. — С. 301–302. — 340 с. — ISBN 978-9939-67-157-4. ilə əlaqələndirir. Josef Markwart əvvələr onları xionitlər, yoxsa eftalitlər kimi hesab etməkdə tərəddüd edirdi, lakin sonrakı yazılarında onları eftalitlər kimi qeyd etdi.Нина Викторовна Пигулевская. Сирийские источники по истории народов СССР. — Изд-во Академии наук СССР, 1941. — С. 48. — 188 с.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 






 . 4-volume set.




  Internet Archive copy


  Internet Archive Google Books








  Alternate PDF  






  Internet Archive






Kateqoriya:Kadusilər
Kateqoriya:İrandilli xalqlar
Kateqoriya:Özbəkistan tarixi
Kateqoriya:Tacikistan tarixi
Kateqoriya:Türkmənistan tarixi
Kateqoriya:Əfqanıstan tarixi
Kateqoriya:Pakistan tarixi
Kateqoriya:Hindistan tarixi
Kateqoriya:Hunlar
Kateqoriya:Türklər