Tibet imperiyasının xronologiyası

Bu, Tibet imperiyasının VI əsrdən IX əsrə qədər olan tarixinin xronologiyasıdır.
VII əsr

 İl  Tarix  Hadisələr 618   Namri Sonqtsen ölür və oğlu Sonqtsen Qampo onun yerinə gəlir, bu zaman onların krallığı "Tibet" adlanır. Ölkə ana dilində "Bod" kimi də tanınır.  627   Tan sülaləsi və uyğur qüvvələri türklər və tibetlilərlə döyüşürlər.   634   Tibet imperatoru Sonqtsen Qampo Tana səfir göndərir.   Tibet imperatoru Sonqtsen Qampo, Zhanqzhunqu tutur.   635   Liçavili Narendradeva Tibetə qaçır.  637   Tibet imperatoru Sonqtsen Qampo Taqonu məğlub edir və Tanqutlar və Ağ Qurd xalqını özünə tabe edir.  638   Tibet imperiyasının Sonqzhuya hücumu: Tibet imperatoru Sonqtsen Qampo, Sıçuandakı indiki Sunqçu şəhərinə hücum edir.    Tibet imperatoru Qar Tonqtsen Yulsunq Tan sülaləsinə evlilik üçün elçi göndərir. 640   Tibet imperatoru Qar Tonqtsen Yulsunq xərac ilə Tana gələrək Tan sülaləsi şahzadəsini həyat yoldaşı olması üçün tələb edir. 641   Tibet imperatoru Sonqtsen Qampo Narendradevanı ordu ilə Liçavi krallığına geri göndərir və Nepalı özünə tabe edir.     Tan sülaləsi imperatorunun qohumu olan şahzadə Vençenq, Sonqtsen Qamponun gəlini kimi Tibetə gəlir.   648   Tibet imperatoru Sonqtsen Qampo, Tan səfiri Van Syuantsı mühakimə etdiyinə görə Mithilalı Harşanın qəsbçisi Arcunaya hücum edir.  649   Sonqtsen Qampo ölür və nəvəsi Manqsonq Mangtsen onun yerinə keçir; Qar Tonqtsen Yulsunq onun yerinə ölkəni idarə edir. 655   Tibet imperatoru Qar Tonqtsen Yulsunq qanunlar məcəlləsi yazır.  656   Tibet imperiyası ordusu Gilqitə hücum edir.   Tibet imperiyası ordusu Baylan qəbiləsini məğlub edir.  660   Tibet imperatoru Qar Tonqtsen Yulsunq Toqonu məğlub edir, Vaxanı fəth edir və türk müttəfiqləri ilə Şule krallığına hücum edirlər, lakin Su Dinqfanq rəhbərliyindəki Tan ordusu geri çəkilərək döyüşə girməyir.  663   Tibet imperiyası Toqonu fəth edir və Xotana hücum edir, lakin dəf edilirlər.  665   Tibet imperiyası və türk müttəfiqləri Xotana hücum edir.  667   Qar Tonqtsen Yulsunq ölür.  670   Dafey çayı döyüşü: Tibet imperatoru Qar Trinrinq Tsendro Tan generalı Xue Renquinin 100.000 nəfərlik ordusunu darmadağın edir, Kuçanı tutur və Aksuya hücum edir.   673   Tan sülaləsi Kuçanı geri alır.  676   Tibet imperiyası Tevo, Fucjou və Tzinçuana hücum edir. Tsyansyan və Uqun talan edildi.  677   Manqsonq Manqtsen ölür və onun yerinə oğlu Tridu Sonqtsen keçir.   Tibet imperiyası Kuçanı ələ keçirir.  678   Tibet imperatoru Qar Trinrinq Tsendro Çinqhay bölgəsində Tan ordusunu məğlub edir. 679   Tan generalı Pey Xincjan tibetliləri məğlub etdi və Qərb bölgələri üzərində nəzarəti bərpa etdi.   680   Tibet imperiyası Sıçuandakı Anronq qalasını ələ keçirir.  681   Tibet imperiyası Çinqhay bölgəsini işğal etsə də, Tan ordusu tərəfindən məğlub edilir.  687   Tibet imperiyası Qərb bölgələri üzərində nəzarəti bərqərar edir.  690   Tibet imperatoru Qar Trinrinq Tsendro İssık-Kulda Tan generalı Vey Daijia ordusunu məğlub edir. 692   Tan sülaləsi qüvvələri Tibet imperiyasının Anxinin Dörd Qarnizonluğunu yenidən fəth edir.  694   Tibet imperiyası ordusu Çarklığa (Daş şəhərə) hücum edir və məğlubiyyətə uğrayır.  696   Tibet imperiyası ordusu Lintanda Tan ordusunu məğlub edir və Qansuya hücum edir. 699   Qar Trinrinq Tsendro imperator Tridu Sonqtsen ilə qarşıdurmada ölür və ordusu Tana qaçır.

 VIII əsr 
 İl Tarix  Hadisələr 700   Tibet imperatoru Tridu Sonqtsen Linsiya və Uveyə (Qansu) hücum edir.  701   Tibet imperatoru Tridu Sonqtsen türklərlə müttəfiq olur və Uvey, Sunqçu və Lintana hücum edir.  702   Tibet imperiyası Maoya hücum edir.  703   Tibet imperatoru Tridu Sonqtsen Nancjaonu imperiyaya tabe edir.  704   Tibet imperiyası Termezə hücum edir.   Tridu Sonqtsen ölür və onun yerinə Tibetli oğlu La gəlir.  705   Timalo Tibetli Lanı taxtdan salır və Tridu Sonqtsenin digər oğlu Me Aqtsomu taxta çıxardır. 710   Tibet imperiyası Kiçik Bölünü fəth edir.   Tan imperatoru Qao-tszunun böyük nəvəsi Şahzadə Cinçen Tibetə gəlin olaraq göndərilir; Tibetlilərə Tan imperatoru Juy-tszun tərəfindən Qansudakı Xuanxe çayının şimalında yerləşən Ciuqu (九曲) torpağı verilir.   Tan imperatoru Cjan Syüan Biao Tibetin şimal-şərqini işğal edir. Tibet 714   Tibet imperiyası Minsyan və Veyyuan, eləcə də Lancjou və Lunsiyə hücum edir, lakin məğlubiyyətə uğrayır və hücum dəf edilir. 715   Tibet imperiyası Tan sülaləsi vassalı olan Fərqanə, Beytinq  protektoratlığına və Sunqçuya hücum edir.  717   Tibet imperiyası Aksuya və Çarklikə (Daş şəhər) hücum edir. 720   Tibet imperiyası Çarklikə (Daş şəhər) tutur.  722   Tan sülaləsi Kiçik Bolünü azad edir.  723   Şahzadə Cinçen, Karkota imperiyasının imperatoru Lalitaditya Muktapidaya məktub yazır və sığınacaq istəyir. Cavab olaraq Zabulistanla əlaqəyə girərək Tibet imperiyasına qarşı ittifaq yaradır.  726   Tibet imperiyasından Takdra Könlö Çjanyeyə hücum edir, lakin qüvvələrinin əksəriyyəti qar fırtınasına düşərək tələf olur, qalanları Tan generalı Van Cunçuo tərəfindən dağıdılır. 727   Tibet imperiyasından Takdra Könlö və Coq ro Manporje və onların turgeş müttəfiqləri Kuça, Çjanye və Suçjouya hücum edirlər.  728   Tibet imperiyası Kuçaya hücum edir.  729   Çjan Şouquy (張守珪) Xinində Tibet imperiyasını böyük məğlubiyyətə uğradır.  734   Tan və Tibet imperiyası Çilin dağındakı ərazilərini sərhəd lövhəsi ilə müəyyən edirlər.  737   Tibet imperiyası Kiçik Bölünü istila edir.    Xesi tzeduşi Cui Xiyi, əsgərlərinin əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul ola bilməsi üçün Koko-nor, Tsinxayda Tibet generalı ilə sərhəd müdafiəsini möhkəmləndirmək üçün əhd bağlayır. Əhdin bağlanması üçün ağ it qurban verilir.  738   Tibet imperiyası Maosyanı Tandan aldı.  739   Tan sülaləsi Haydunda Tibet imperiyasına qarşı böyük qələbə qazandı.  740   Tan Maosyanı Tibet imperiyasından geri alır.  741   Tibet imperiyası Tsinxay bölgəsində Tana hücum edir, lakin geri çəkilir; Tibetlilər geri dönərkən Çarkliki(Daş şəhəri) talayırlar.  742   Lunyudan Xuanfu Veymin və Xesidən Van Çui Tibetin şimal-şərqini işğal edir və bir neçə min tibetlini öldürür. 743   Xuanfu Veymin Tibeti işğal edir və Tzyutsyuy(九曲) ərazisini Tibet imperiyasından geri alır.   745    Xuanfu Veymin Çarklikdə (Daş şəhər) Tibet imperiyasına hücum etsə də məğlubiyyətə uğrayır. 747   Tan sülaləsi Kiçik Bolübü istila edir.  749   Qeşu Han rəhbərliyindəki Lonyu müdafiə komandanlığı Tibet imperiyasına hücum edir və Çarkliki (Daş şəhəri) geri alır, lakin ağır itki verir.  753   Qeşu Han tibetliləri Xuanxe çayının yuxarı axarındakı "Doqquz döngə" bölgəsindən çıxarır.  755   Me Aqtsom saray xadimləri tərəfindən öldürülür və oğlu Tisonq Detsen onun yerinə keçir. 757   Tibet imperiyası Haydunu istila edir.  763   Tibet imperiyası Qaraşəhəri  tutur və 100.000 nəfərlik ordu ilə Tan sülaləsini işğal edir və geri çəkilməzdən əvvəl 15 gün ərzində Çanqanı qısa müddətə tutur.  764   Tibet İmperiyası 70.000 nəfərlik ordu ilə Tan sülaləsini soxulur   və Uveyi (Qansu) tutur, lakin Ciannanda Yan Vu tərəfindən dəf edilir.   765   Tibet imperiyası 30.000 qoşun və uyğur müttəfiqləri ilə Tan sülaləsinin ərazisinə soxulur, iki dəfə Tzyansyana qədər irəliləyir, lakin uyğurları tərəf dəyişməyə inandıran Quo Ziyi geri çəkilir. 766   Tibet imperiyası Cjanye və Tzyutsyuan şəhərlərini tutur.  776   Tibet imperiyası Quaçjounu istila edir.  781   Tibet imperiyası Hamini tutur. 783   Tibet imperiyası və Tan arasında Tzinşuy müqaviləsi imzalanır və müqaviləyə görə sonrakı döyüşlərə son verilir. 784   Tibet imperiyası Antsi və Beytin protektoratlarının mülkiyyəti müqabilində Çju Tsi üsyanının yatırılmasında Tana kömək edir;; Tan öz protektoratlarını Tibet imperiyasına təhvil vermək vədini pozur və nəticədə Tzinşuy müqaviləsi ləğv edilir. 786   Tibet imperiyası Yan, Xia, Şenmu və Yini istila edir.  787   Buddizm Tibetdə rəsmi dinə çevrilir.   Tibet İimperiyası Pinlyan müqaviləsinə əsasən Tan məmurlarının və sərkərdələrinin çoxunu ələ keçirir.  Tibet imperiyası Yanan və Syaçjou şəhərlərini tərk etməzdən əvvəl şəhərləri darmadağın edirlər.   Tibet imperiyası Dunxuan və Kuçanı ələ keçirir.   788   Tan sülaləsi Siçanda Tibet imperiyasını məğlub edir.  789   Tibet imperiyası Lunsyan, Tzinçuan və Binçjouya hücum edir.  790   Tibet imperiyası Cjimasarı fəth edir.  792   Tibet imperiyası conquers Qaoçan və Xotanı istila edir.   Uyğur xaqanlığı tibetliləri Qaoçan, Kuça və Qara şəhərdən qovur.  793   Tan generalı Vey Qao 50 Tibet qalasını məhv etdi və 30.000 güclü Tibet ordusunu məğlub edərək Yananı bərpa edirlər. 794   Trisonq Detsen taxtdan imtina edir və onun yerinə oğlu Mune Tsenpo keçir.  796   Tibet imperiyası Tsinyana hücum edir, lakin ordu rəhbəri Nanam Şanq Lanan öldüyü üçün yürüş qəfil dayandırılır. 797   Tisonq Detsen ölür.

 IX əsr 
 İl  Tarix Hadisələr 800   Sadnaleq Tibet imperatoru olur.  801   Nancjao və Tan qüvvələri Tibet və Abbasilər xilafətinin qullardan ibarət əsgər qüvvələrini məğlub etdilər.  808   Uyğur xaqanlığı Uveyi (Qansu) ələ keçirdi.   Şato türklərinin Çuy qolu Tibet imperiyası tərəfindən məğlub edilir və Daxili Çinə köçürülür.  809   Tibet imperiyası Uyğurların Tandakı nümayəndələrinə hücum edir.  810   Tibet imperiyası Abbasilər xilafətinə basqın edir.  813   Uyğur xaqanlığı Qobi səhrasını keçərək tibetlilərə hücum edir.  814   Abbasi xəlifəsi Əl-Məmun Vaxan və Gilgiti işğal edir, buradakı Tibet komandirini və Tibet süvarilərini əsir götürərək Bağdada geri göndərir.  815   Sadnaleq vəfat edir və onun yerinə oğlu Ralpacan keçir.  816   Tibet imperiyası Uyğur xaqanlığının paytaxtı Ordu-Balığa hücum edir, lakin tuta bilmir.  819   Tibet imperiyası Tsinyana hücum edir.  821   Çanqinq müqaviləsi: Tan və Tibet imperiyası, Tana təcavüz etməmək haqqında müqavilə imzalayır və Tan sülaləsi Tibetin Qərb bölgələrinə, eləcə də indiki Qansu əyalətindəki Lonyu və Hexi bölgələrinə sahib olduğunu tanıyır.  Tibet imperiyası Tana hücum edir, lakin Yanan qubernatoru tərəfindən qovulur.  838   Ralpaçan ölür və onun yerinə qardaşı Landarma keçir.  842   Landarma ölür və Tibet imperiyası parçalanma dövrünə qədəm qoyur.  843   Qaraşar və Quça Qarahoca uyğur idıkutluğu tərəfindən işğal olunur.  847   Tibet qoşunları Hexi dəhlizinə soxulurlar, lakin Yananda Tan qoşunları tərəfindən məğlub olurlar.  848   Dunxuanlı Çjan İçao Yichao üsyan edir və Tibetin Şaçjou və Quaçjou əyalətlərini tutur.  849   Yuançjounun qərbində yeddi qarnizonda olan tibet komandirləri və əsgərləri Tan tərəfinə keçir.  850   Çjan İçao takes Hami, Çjanye və Tzyutzyuanı tutur.  851   Çjan İçao Qaoçan və Xotanı tutur.  866   Tibetlilər Tibet yaylasına çəkilirlər. 

 İstinadlar 

Ədəbiyyat


 .

 (alk. paper)

  (paperback).



 .














Kateqoriya:Tibet