Viryal/Turi çuvaşlar

Viryal/Turi çuvaşlar (viryal, çuvaş dilində vir "yuxarı, qərb" və yal "kənd, icma" deməkdir) — çuvaşların iki böyük etno ərazi qrupundan biri. "Viryal", yəni Volqaboyu daha yüksəklərdə yaşayan atlılar adı "anatri" (çuvaş dilindən anat "aşağı, şərq"), yəni Volqaboyu daha aşağılarda yaşayan yerli çuvaşlar adına qarşıdır.

 Mənşəyi 
Bir sıra alim və antropoloqların fikrincə, atlı çuvaşların əcdadları burada yaşamış yerli fin-uqor tayfalarıdır (marilər, mordvalar).

 Tarixi arayış 
Rus salnamələrində viryal çuvaşlar Maris dağı ilə birlikdə "dağ çeremisi" kimi qeyd olunur. Marilərin özləri çuvaşları "suasla mari", tatarları isə "suas" adlandırırdılar.

 Ənənəvi geyim 
Tədqiqatçıların (N. İ. Qagen-TornГаген-Торн Н. И. Женская одежда народов Поволжья. — Чебоксары, 1960. və digərləri) fikrincə, Çuvaş-Viryal və dağ Mari arasında qadın köynəklərinin kəsimi, eləcə də qadın geyimlərinin bütün kompleksi demək olar ki, eynidir.

Viryal və dağ Mari arasında samandan çarıq hazırlamaq texnologiyası Anatri çuvaşların istifadə etdiyi texnologiyadan fərqli olaraq üst-üstə düşürdü. Anatri çuvaşlar uzun ayaq paltarı və onuçi geyinirdilər. Ayaqlarını fin-uqor qonşuları kimi qalın bükürdülər. Viryal ayaq örtükləri qara parçadan, anat ençi — qara və ağdan, anatri — yalnız ağdan toxunurdu.

 Dialekt 
Viryal/Turi çuvaşlar üçün okanyedə ədəbi ukça(pul) əvəzinə "okça", ədəbi urpa (arpa) əvəzinə "orpa" ilə xarakterizə olunur.

Dialektdə -sem cəm ​​şəkilçisi qoşalaşmış -sam affiksinə malikdir (məsələn, ədəbi laşasem əvəzinə laşasam). Belə bir fikir var ki, çuvaş dilinin qədim elementləri öz dialektində aşağı anatri çuvaşların ləhcəsinə nisbətən daha yaxşı qorunub saxlanılıb. Onun da əsasında çuvaş ədəbi dili formalaşıb.

Bir sıra qonşu xalqların (məsələn, mari və mordvalıların) etnoqrafik qruplarından fərqli olaraq, dildə əhəmiyyətli fərqlər daha çox nəzərə çarpır. Çuvaş dialektləri və ümumilikdə bütün spesifik qrup mədəni xüsusiyyətləri nisbətən gec inkişaf etmişdir. Bu onu göstərir ki, çuvaşların əcdadları monqollardan əvvəlki dövrdə artıq əsas etibarilə vahid bulqar xalqı halında formalaşmış və etnokonsolidasiya proseslərindən keçirdi. Eyni zamanda, ayrı-ayrı tayfa dialektlərinin birləşməsi əsasında vahid bulqar dilinin bütün əsas xarakterik xüsusiyyətləri nəhayət formalaşdı ki, bu da sonradan çuvaş dilinin əsasını təşkil etdi.

 Turilər 
Viryal/Turi çuvaşlara turi də deyilir (çuvaş dilində tu — dağlıq, hündürlük). "Turi" adının yaranma tarixi monqollardan əvvəlki dövrdə çuvaşların iki əsas etno-ərazi massivinin formalaşması ilə bağlıdır. Lakin sonra onlar Volqa çayı boyu deyil, onun sol və sağ sahillərində, yəni "dağ"da (turi) və "çöldə" (xırtı) və ya "Kama"da məskunlaşdıqlarına görə fərqləndilər. XVIII əsrin elmi ekspedisiyası zamanı Peter Simon Pallas çuvaşların tam olaraq iki qrupa ayırmışdı: Volqa və Hirti (çöl və ya Kama) boyunca yaşayanlar.

 Həmçinin bax 
 Çuvaşlar
 Anatri çuvaşlar
 Anat yençi çuvaşlar

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 Хамидуллин Б. Л. Народы Казанского ханства: этносоциологическое исследование. Казань, 2002.
 Никитин Г. А., Крюкова Т. А. Чувашское народное изобразительное искусство. Чебоксары, 1960.

Kateqoriya:Çuvaşlar
Kateqoriya:Rusiyada yaşayan etnik qruplar
Kateqoriya:Türk xalqları