Şah Vəliyullah Dəhləvi

Əbu Əbdiləziz Qütbəddin Şah Vəliyyullah Əhməd ibn Əbdürrəhim ibn Vəcihəddin əd-Dəhləvi əl-Faruqi (; ) — Hindistanlı alim, mücəddid və mühəddis.A. S. Bazmee Ansari, "al-Dihlawi, S̲h̲ah Wali Allah", EI2 (İng.), II, 254–255

 Həyatı 
Şah Vəliyyullah Əhməd bin Əbdürrəhim 3 mart 1703-cü il tarixində Dehli şəhərinə bağlı Muzaffərnaqarda doğulmuşdudu. Soyu ata tərəfindən Həzrət Ömərə, ana tərəfindən İmam Musa əl-Kazıma çatır. XIII yüzilin sonlarına doğru Hindistana yerləşmiş bir ailəyə mənsubdur. Həyatına dair qaynaqlarda yer alan bilgilər daha çox "Ənfasül-ʿarifin" adlı əsərindəki avtobioqrafiyasına dayanırHidayət Hüseyin, "The Persian Autobiography of Shah Waliullah al-Rahim al-Dihlavi", Journal of Asiatic Society of Bengal, XIV [1912], p. 162–175. Babası Vəcihəddin ilə atası Əbdürrəhim, Dehli üləmasından olub hər ikisi də "əl-Fətaval-Hindiyyə"ni (əl-Aləmgiriyyə) hazırlayan heyətdə yer almışdı. Şeyx Məhəmməd Pühlətinin qızı olan anası Fəxrünnisa xanım da dini elmlərə vaqıf bir qadın idi. Şah Vəliyyullah kiçik yaşda Quranı əzbərlədi. İlk təhsilini atasının yanında gördü. Hindistanda ondan ən çox istifadə etdiyi müəllimi Şeyx Məhəmməd Əfdal əs-Siyalkutidir. Hələ on dörd yaşında ikən seyrüsülukünü tamamlayaraq bir Nəqşibəndi şeyxi olan atasına intisab etdi və ölümündən öncə ondan xilafət aldı. Atasının vəfatından (1719) sonra onun qurduğu Rahimiyyə mədrəsəsində dərs oxutmağa başladı. On iki il sürən bu fəaliyyət nəticəsində çevrəsində geniş bir tələbə halqası yarandı. Şah Vəliyyullah on dörd yaşında ikən dayısı Ubeydullahın qızıyla evləndi və bu xanımından Məhəmməd adlı oğlu dünyaya gəldi. Xanımının vəfatından sonra Seyyid Sənaullah Panipətinin qızıyla nikahlandı. Hindistanda başlatdığı dini irşad fəaliyyətini ondan sonra sürdürəcək olan oğulları Əbdüləziz, Rəfiəddin, Əbdülqadir və Əbdülqəni ilə Əmətüləziz adlı qızı bu xanımından doğuldu.

Şah Vəliyyullah əd-Dəhləvi 1731-ci ildə hac vəzifəsini ifa etmək amacıyla getdiyi Məkkə və Mədinədə təxminən on dörd ay qaldı. Bu sırada əsasən hədislə ilgiləndi, İslami elmlərin digər şöbələrində bilgilərini artırdı, ayrıca tələbə oxutdu. Onun, müəllimləri arasında Mədinədəki Əbu Tahir Məhəmməd bin İbrahim əl-Kürdinin elmi və təsavvifi həyatından önəmli dərəcədə təsirləndiyini bildirir. Hindistana dönüncə Rahimiyyə mədrəsəsində yenidən dərs oxutmağa başladı, daha çox hədis və təfsir elmlərinə ağırlıq verdi. Qısa zamanda sayları artan tələbələrinə mədrəsə binası kafi gəlməyincə Sultan Məhəmməd şahın dəstəyiylə ona daha geniş bir bina tikildi. Sonraları Dehli darülulumu deyə şöhrət tapan mədrəsə, Hindistandakı üç dəyişik dini təhsil ənənəsinin (Dehli, Ləknəv, Heydərabad) təfsir və hədisə ağırlıq verən önəmli ocağını təşkil etdi və bir darülhədis vəzifəsi gördü.

Şah Vəliyyullah əd-Dəhləvi 20 avqust 1762-ci il tarixində Dehlidə vəfat etdi və Köhnə Dehlidəki Münhədiyan məzarlığında atasının yanına dəfn edildi

 Əsərləri 
 Şah Vəliyullah əd-Dəhləvi, Hüccətullahil-Bəliğa, I, 409–414;
 Şah Vəliyyullah əd-Dəhləvi, əl-Fəvzül-kəbir fi uṣulit-təfsir (tərcümə Səlman əl-Hüseyni ən-Nədvi), Beyrut, 1407/1987, s. 7–14;
 Al-Khayr al-kathir (Bol yaxşılıq), çev. G. Jalbani, Lahor: Eşref, 1974.

 Ədəbiyyat 
 Abdul Azim Islahi, "Shah Wali Allahs Concəpt of Al-Irtifaqat (Stagəs of Socio-Economic Dəvəlopmənt)", Journal of Objəctivə Studiəs, II/1, Aligarh 1990, s. 46–63.
 Arshad Islam, "Shah Wali Allah Dəhlavi: Somə Aspəcts of His Lifə and Works (1703–1762)", JPHS, LII/3 (2004), s. 81–110.
 Özgür Kavak, "Zor Zamanda Alim Olmak: Şah Vəliyyullah Dihləvinin Kəndi Kaləmindən Hayatı", Divan: İlmi Araştırmalar, sy. 17, İstanbul 2004, s. 117–145.
 A. S. Bazmee Ansari, "al-Dihlawi, S̲h̲ah Wali Allah", EI2 (İng.), II, 254–255.

 Həmçinin bax 
 Nəqşibəndilik

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar
Kateqoriya:İslam filosofları
Kateqoriya:Hind filosoflar
Kateqoriya:Hindistan yazıçıları
Kateqoriya:Sünni imamları
Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri
Kateqoriya:Hədis alimləri
Kateqoriya:Matüridilər