Göytürklərin tarixinin xronologiyası

Bu, Göytürklərin Türk xaqanlığının yaranmasından İkinci Göytürk xaqanlığının sonuna qədər olan tarixinin xronologiyasıdır.
 V əsr 
 İl  Tarix Hadisələr 439   Müasir Turfan ətrafında məskunlaşan Aşina kimi tanınan hun tayfalarının 500 ailəsi onları Altay dağlarına köçürən Jujan xaqanlığına tabe edilir. 

 VI əsr 
 İl  Tarix Hadisələr 534   Aşinalı Bumın xaqan türklərin başçısı olur, daha şərqə, Xuanxe çayına (Sarı çay) doğru köç edirlər.  545   Türklər Qərbi Vey ilə ittifaq qururlar.  546   Bumın xaqan Jujuan xaqanlığında baş verən Telelərin üsyanını yatırır və xidməti üçün bir Jujuan şahzadəsi istəyir. İstəyi geri çevrildikdən sonr müstəqilliyini elan edir  551   Bumın özünü xaqan və türklərin ali hökmdarı elan edir.   Bumın xaqan Qərbi Vey şahzadəsi Çanqla ilə evlənir.  552   Bumın xaqan Jujuan xaqanı Yuyçzülyü Anaxuanı (Dayanan xan) məğlub edir və Anaxuan intihar edir; Bumın Ötükəni fəth etdikdən sonra özünü Türk xaqanlığının İllıq xaqanı elan edir; tezliklə Bumın ölür və yerinə oğlu Qara İssıq xaqan keçir.  553   İssı1 xaqan Jujuan xaqanlığına hücumunu davam etdirir və ölür; onun yerinə qardaşı. Muğan xaqan keçir 554   Muğan xaqan Jujuan xaqanlığını məğlub edir.  557   Buxara döyüşü: Qərbi Göytürk xaqanı İstəmi (Bumınin qardaşı) Sasanilər imperiyası ilə ittifaq bağlayaraq eftalitlərə (Ağ hunlar) hücum edirlər.  563   Qərbi Göytürk xaqanı İstəmi xaqan döyüşdə Ağ hunları məğlub edir.  568   Elçilər Bizans imperatorluğuna gələrək, onlardan Qərbi Göytürk xaqanlığına tabe olan avarları təslim etmələrini xahiş edirlər.  572   Muğan xaqan ölür və onun yerinə qardaşı Taspar xaqan keçir.  580   Taspar xaqan Şimali Çjou şahzadəsi Qianjin ilə evlənir.  581   Göytürk vətəndaş müharibəsi:Taspar xaqan ölür və onun təyin etdiyi varisi Muğan xaqanın oğlu Apa xaqan İssıq xaqanın oğlu İşbara xaqanla döyüşə gedir; Taspar xaqanın oğlu Amrak xaqan taxt iddiasından əl çəkir.  582   İşbara xaqan Çinə hücum edir.  583   Göytürk vətəndaş müharibəsi: Apa xaqan İşbara xaqan tərəfindən məğlub edilir və Qərbi Göytürk xaqanı İstəmi xaqanın oğlu Tardu xaqanın yanına  qaçır. 584   Göytürk vətəndaş müharibəsi: Qərbi Göytürk xaqanı Tardu Şərqi Göytürk xaqanı İşbara xaqanı məğlub edir. 585   Şərqi Göytürk xaqanı İşbara xaqan Suy sülaləsi tərəfindən məğlub edilir.  587   Şərqi Göytürk xaqanı Tulan xaqan Bağa xaqanın oğlu Yami xaqanın üzərinə hücum edir və onu Suy xanədanına qaçmağa məcbur edir. 588   Birinci fars-türk müharibəsi: Şərqi Göytürk xaqanı Bağa xaqan Herata hücum edir, lakin məğlub olur, ox zərbəsindən ölür; Onun yerinə İşbara xaqanın oğlu Tulan xaqan keçir.  597   Şərqi Göytürk xaqanı Tulan xaqan Bağa xaqanın oğlu Yami xaqanın üzərinə hücum edir və onu Suy xanədanına qaçmağa məcbur buraxır. 599   Şərqi Göytürk xaqanı Tulan xaan tabeliyində olanlar tərəfindən öldürülür və onun yerinə Bağa xaqanın oğlu Yami xaqan keçir.
Qərbi Göytürk xaqanı Tardu isə özünü bütün türklərin hökmdarı elan edir.   Qərbi Göytürk xaqanı Tardu xaqan Suy xanədanına hücum edir

 VII əsr 
 İl  Tarix  Hadisələr 600   Qərbi Göytürk xaqanı Tardu Suy sülaləsinə hücum edir.  602   Qərbi Göytürk xaqanı Tardu Ordosda Şərqi Göytürk xaqanı Yami xaqana hücum edir. 603   Qərbi Göytürk xaqanı Tardu devrilərək Toqona qaçır; onun yerinə Tardunun nəvəsi Taman xaqan keçir.  605   Şərqi Göytürk xaqanı Yami xaqan Suy sülaləsi adından xitaylara hücum edir.   Qərbi Göytürk xaqanı Taman üsyan səbəbindən Suyların yanına qaçmağa məcbur olur. 610   Qərbi Göytürk xaqanı Taman onun yerinə keçən Tardunun nəvəsi Şekuy xaqan tərəfindən məğlub edilir.  611   Şərqi Göytürk xaqanı Yami xaqanın yerinə oğlu Şibi xaqan keçir.   Taman xaqan Suy sülaləsinə qaçır.  615   Şərqi Göytürk xaqanı Şibi xaqan Suylara hücum edir. 617   Şərqi Göytürk xaqanı Şibi xaqan Suy sülaləsinə qarşı üsyanında Tan imperatoru Qaocjuya kömək edir.   Qərbi Göytürk xaqanı Şekuy xaqanın yerinə qardaşı Tonq Yabqu xaqan keçir. 618   Taman xaqan Şərqi Göytürk xaqanlığının elçiləri tərəfindən öldürülür.  619   Şərqi Göytürk xaqanı Şibi xaqanın yerinə qardaşı Çula xaqan keçir.  620   Şərqi Göytürk xaqanı Çula xaqanın yerinə onun qardaşı İllig xaqan keçir.  622   Şərqi Göytürk xaqanı İllig xaqan Tan sülaləsinə hücum edir.  624   Şərqi Göytürk xaqanı İllig xaqan və onun qardaşı oğlu Tolis xaqan Tanın ərazilərini işğal edir, lakin Li Şimin Tolislə əlaqə saxlayır və onu hücum etməməyə inandıraraq, işğalı dayandırmağa məcbur edir.  625   Şərqi Göytürk xaqanı İllig xaqan Tanın sülaləsinin ərazilərinə basqınlar edir, lakin geri çəkilir.  626    Şərqi Göytürk xaqanı İllig xaqan Tanın sülaləsinin ərazilərini işğal edir və yeni tac taxmış Tan imperatoru Tay Tsunq xərac ödəməyə razı olur. 627   Üçüncü fars-türk müharibəsi: Qərbi Göytürk xaqanı Tonq Yabqu xaqan Sasanilər imperiyasına hücum edərək Dərbənd və Tiflisi tutur.  Qarluqlar Qərbi Göytürk xaqanlığına qarşı üsyan qaldırırlar.   Tan və uyğur qoşunları türklər və tibetlilərlə döyüşə girir.  628   Seyanto xaqanlığı və Tatabılar Şərqi Göytürk xaqanlığına qarşı üsyan qaldırırlar.  630   Tanın Şərqi türklərə səfəri: Şərqi Göytürk xaqanı İllig xaqan Tan sülaləsindən Li Cjin tərəfindən məğlub edilir və Li Şici tərəfindən əsir götürülür, lakin azad edilir; Şərqi Göytürk xaqanlığı Tan sülaləsinin vassalı olur.   Syuantzan Qərbi Göytürk xaqanı Tonq Yabqu xaqanın sarayına səfər edir.   Qərbi Göytürk xaqanı Tonq Yabqu xaqan əmisi Bağatur xaqan tərəfindən öldürülür.   Qərbi Göytürk xaqanı Bağatur xaqan Tonq Yabqu xaqan oğlu Si Yabqu xaqan tərəfindən öldürülür.  Qərbi Göytürk xaqanlığı iki tayfa konfederasiyasına; Qərbi Nuşibilər və Şərqi Tululara parçalanır, onlar birlikdə On Oq (On ox) kimi tanınırlar.  632   Qərbi Göytürk xaqanı Si Yabqu xaqan devirilir; onun yerinə Tonq Yabqu xaqanın yaxın qohumu Bağa Şadın oğlu Nişa Tulu xaqan keçir.  634   Qərbi Göytürk xaqanı Nişa Tulu xaqan taxtdan əl çəkir və onun yerinə qardaşı İşbara Teriş keçir. 638   Qərbi Göytürk xaqanı  İşbara Teriş xaqan İllig xaqanın oğlu Yükük şadın xeyrinə devrilir. 642   Qərbi Göytürk xaqanı Yükük şad qərbə qaçır və onun yerinə İşbara Terişin nəvəsi İrbis Şekuy xaqan keçir.  649   Qərbi Göytürk xaqanı İrbis Şekuy qərbə qaçır və onun yerinə İstəmi xaqanın nəslindən olan Xallıq İşbara Yabqu xaqan gətirilir.  651   Qərbi Göytürk xaqanı Xallıq İşbara Yabqu Cjimasara hücum edir.  653  İnan Cençu yabqu Qərbi Göytürk xaqanı Xallıq İşbara Yabqu üzərinə hücum edir.  656   Qərbi Göytürk xaqanlığının Qarluq və Turgiş qüvvələri Şen Yaoin tərəfindən məğlub edilir. 657   İrtış çayı döyüşü: Qərbi Göytürk xaqanı Xallıq İşbara Yabqu xaqan Tan sülaləsindən Su Dinqfanq tərəfindən məğlub edilir. 658   Tanın Qərbi Göytürk xaqanlığını ələ keçirməsi: Qərbi Göytürk xaqanı Xallıq İşbara Yabqu xaqan Tan sülaləsindən Su Dinqfanq tərəfindən məğlub edilir və ömrünün qalan günlərini Çanqanda keçirir;
Qərbi Göytürk xaqanlığı Tana birləşdirilir.  660   Qərbi Göytürk xaqanlığının qalan qüvvələri Tibet imperiyasına qoşularaq Qaşqara hücum edirlər.  665   Qərbi Göytürk xaqanlığının qalan qüvvələri Tibet imperiyasına qoşularaq Yutiana (Xotan) hücum edirlər. 677   Qərbi Göytürk xaqanlığının qalan qüvvələri Tibet imperiyasına qoşularaq Qiucinə (Kuça) hücum edirlər. 679   Çanyu protektoratından Aşide Venfu və Aşide Fenci Aşina Nişufu xaqan elan edir və Tan sülaləsinə qarşı üsyana başlayırlar.Sima Guang, Zizhi Tongjian, Vol. 202 680   Pey Xincjan Aşina Nişufu məğlub edir və Aşina Nişufu onun adamları tərəfindən öldürülür.  Aşide Venfu Aşina Funyanı xaqan elan edir və Tan sülaləsinə qarşı üsyan qaldırır. 681   Aşide Venfu and Aşina Funian Pey Xincjana təslim olurlar.  İltəriş xaqan Aşina Funyanın adamları ilə ilə üsyan qaldırır. 682   İltəriş xaqan İkinci Göytürk xaqanlığını elan edir.   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsinə hücum edir.  683   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsinə hücum edir.  684   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsinə hücum edir.  685   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsinə hücum edir.  687   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsinə hücum edir.  692   İkinci Göytürk xaqanı İltəriş xaqan vəfat edir və onun yerinə qardaşı Qapağan xaqan keçir. 693   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsinə hücum edir. 694   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsinə hücum edir.  696   İkinci Göytürk xaqan Qapağan xaqan şərqdə xitanları məğlub edir və Tan sülaləsinə basqın edir.  697   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsinə hücum edir.  698   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsinə hücum edir. 

 VIII əsr 
 İl  Tarix  Hadisələr 702   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsi ərazilərinə hücumlar edir.  706   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsi ərazilərinə hücumlar edir.  707   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Tan sülaləsi ərazilərinə hücumlar edir.  711   Bolçu döyüşü: İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Türgiş xaqanlığını məğlub edir.  713   İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan Əməvilər xilafətinə qarşı Sogd vilayətinə kömək üçün ordu göndərir, lakin məğlub olur və növbəti il geri çəkilir.   716  22 iyul  İkinci Göytürk xaqanı Qapağan xaqan pusquda öldürülür və onun yerinə İltəriş xaqanın oğlu Bilgə xaqan keçir. 720   İkinci Göytürk xaqanı Bilgə xaqan Tan sülaləsi torpaqlarına hücum edir və xərac alır.  726   Orxon çayı yaxınlığında Tonyukuk abidəsi ucaldılır.Rona-tas, 1999, p. 232 731  27 fevral  Kültigin vəfat edir.Györffy, 1997, p. 232 734  25 noyabr  İkinci Göytürk xaqanı Bilgə xaqana sui-qəsd edilir və onun yerinə gələn oğlu Yollıq xaqan elə həmin ildə vəfat edir; onu anası Qutluq Səbaq xatunun himayəsi altında qardaşı Bilgə Qutluq xan əvəz edir.  741   İkinci Göytürk xaqanı Bilgə Qutluq Tenqri xaqan  onun şadlarından biri (vali) Pan Kültiğin tərəfindən öldürülür.
Sonra basmıllar tərəfindən məğlub edilir və onun yerinə İltəriş xaqanın oğlu Qutluq Yabqu xaqan keçir. 742   Basmıllar, uyğurlar və qarluqlar İkinci Göytürk xaqanlığına qarşı üsyan edir və Qutluq Yabqu xaqan öldürülür; onun yerinə Pan Kültiğin oğlu Ozmış Teqin xan keçir.Ahmet Taşağıl:Göktürkler, AKDTYK yayınları, , p. 358-9 744   Uyğurlar İkinci Göytürk xaqanlığını darmadağın edərək Uyğur xaqanlığını qururlar; Ozmış Teqin xan öldürülür. 

 İstinadlar 

 Ədədbiyyat 
 .

 (alk. paper)


 .













Kateqoriya:Türk sülalələri
Kateqoriya:Türk tarixi