Zaqafqaziya dəmiryolu

Zaqafqaziya dəmiryolu — Rusiya imperiyası və SSRİ dövründə Cənubi Qafqazda fəaliyyət göstərmiş dəmiryolu xətti. Dəmiryolu xətti Gürcüstan, Azərbaycan və Ermənistan ərazisindən keçirdi. 1967-ci ildə yolun Azərbaycan SSR ərazisində yerləşən hissəsi Zaqafqaziya yolundan ayrılaraq, müstəqil Azərbaycan Dəmir Yolları idarəsinin tabeliyinə verildi.

SSRİ dağıldıqdan sonra 1990-cı illərdə Ermənistan dəmir yollarına və Gürcüstan dəmir yollarına bölünmüş, bir hissəsi Azərbaycan Dəmir Yollarının tabeliyinə keçmişdir.Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 16. Железо — Земли. 1952. 672 стр., илл.; 51 л. илл. и карт.

 Tarixi 
 İnşası 
250px|thumb|left|Zaqafqaziya Dəmiryolu Şirkətinin 5 bon dəyərində buraxılmış istiqrazı, 23. aprel 1882
Yolun inşasına 1865-ci ildə Poti-Tiflis dəmiryolunun tikintisi ilə başlanılmışdır. Dəmiryolunun Poti-Zestafoni hissəsi 14 avqust 1871-ci ildə açılmışdır. Bütün xəttin istismara verilməsi isə 1872-ci ildə baş tutmuşdur.

Bakıda neft sənayesinin inkişafı ilə əlaqədar limanlara neft ixracına ehtiyac yaranırdı. Bakı-Tiflis-Poti istiqamətində dəmir yolu magistralının inşası üçün gərəkli olan mühəndis-texniki və iqtisadi araşdırmalar aparıldı. Lakin Rusiya hökuməti maliyyə çətinlikləri ilə əlaqədar bu dəmir yolunun hissə-hissə çəkilməsinə qərar verdi. O zamankı Qafqaz canişininin irəli sürdüyü hərbi-strateji mülahizələr əsas götürüldü və 1865-ci ildə, bütün əvvəlki layihələrin əksinə olaraq, Cənubi Qafqazda dəmir yolu çəkilməsinə Bakıdan deyil, əks istiqamətdən — Potidən başlandı. 1867-ci ildə Poti-Tiflis dəmir yolunun inşası ingilis kapitalistləri T.Parkins və F.Pauerin yaratdıqları şirkətə konsessiyaya verildi. İngilis şirkəti 294 km uzunluğu olan bu dəmir yolu xəttini 1872-ci ildə istifadəyə verdi.

1877-ci ildə həqiqi dövlət müşaviri K.F.Bentkovski Rusiya çar hökuməti tərəfindən Poti-Tiflis Dəmiryolu Cəmiyyətinin idarə heyətinə direktor təyin edildi.

Abşeron yarımadasında neft sənayesinin sürətli inkişafı və Poti-Tiflis dəmir yolunun zərərlə işləməsi çar hökumətini tezliklə Bakı ilə Tiflis arasında dəmir yolu inşasına başlamağa vadar etdi. 1879-cu ildə çar II Aleksandr Bakı-Tiflis dəmir yolunun tikintisinə icazə verdi. 1883-cü il mayın 8-də Samtredi-Batum və Bakı–Tbilisi hissələri nəqliyyat üçün açıldı. Bakı-Tiflis dəmir yolunun ümumi uzunluğu 548,3 km idi, üzərində 26 stansiya, 53 körpü inşa edilmişdi. Bakı-Tiflis dəmir yolu ilə eyni vaxtda Poti-Tiflis dəmir yolu üzərindəki Samtredia stansiyasından Batum limanına dəmir yolu xətti inşa edildi. Belə ki, Poti limanı o zaman böyük həcmdə yükləri qəbul edib yola salmağa imkan vermirdi, Batum isə Qara dənizin Qafqaz sahilində ən əlverişli liman idi. Samtredi-Batum xəttinin (uzunluğu 105,2 km) rəsmi açılışı 1883-cü il mayın 21-də oldu və qatarların Bakıdan Batuma birbaşa hərəkəti başlandı. Həm Bakı-Tiflis, həm də Samtredi-Batum dəmir yolu xətlərini Rusiya kapitalı və çar ailəsi nümayəndələrinin aparıcı rol oynadıqları "Zaqafqaziya dəmir yolu cəmiyyəti" inşa etmişdi. Rusiya hökuməti 1889-cu ildə Bakını Tiflis və Qara dəniz sahilləri ilə birləşdirən Cənubi Qafqaz dəmir yolunu (CQDY) xəzinənin hesabına keçirdi. CQDY Qafqaz diyarının sosial-iqtisadi inkişafında, xüsusən də Bakı neftinin dünya bazarına çıxarılmasında mühüm rol oynadı.

 Genişlənməsi 
350px|thumb|right|PB21 elektrik lokomotivinin Xaşuri — Qori hissəsində sınaqları
Yük daşımalarının xeyli artması yük vaqonlarının, ilk növbədə, vaqon-sistern parkının sürətlə genişləndirilməsinə səbəb oldu. Məsələn, 1883-cü ildə istismar edilən vaqon-sisternlərin sayı 400 ədəd olduğu halda, 1890-cı ildə 5494 ədədə çatdırılmışdı. Bu artım sonrakı onilliklərdə də davam edirdi. Bu da, öz növbəsində, Zaqafqaziya dəmiryolunun buraxıcılıq qabiliyyətini yüksəltmək zərurəti yaratdı. Bu məqsədlə 1888–90-cı illərdə Bakı-Tiflis dəmir yolu üzərində əlavə 13 yarımstansiya inşa edildi, mövcud stansiyalar genişləndirildi. 1900–04-cü illərdə Bakı-Sabunçu, Biləcəri-Hacıqabul, Yevlax-Ağstafa sahələrində 302 km uzunluğunda ikinci yol çəkildi.

1899–1908-ci illərdə Tiflis-Aleksandropol-İrəvan-Culfa xətti çəkildi.

Artıq 1913-cü ildə yolun uzunluğu 1767 verst (1870 km -dən çox) idi.Создание Общества Закавказской железной дороги

Birinci Dünya müharibəsi dövründə (1917-ci ilə qədər) Osmanlı imperiyasının işğal olunmuş ərazilərində hərbi sahə yollarının (750 və 1067 mm) hissələri tikildi: Sarıqamış — Köprüköy — Ərzurum — Aşkale — Mamaxatun, Şahtaxtı — Maku — Bəyazit — Karakalis — Alaşkert və Trabzon — Gümüşan. Aşağıdakı hissələrdə inşa edildi (və yaxud inşası planlaşdırılırdı): Kopryukoy — Xınıs, Karakalis — Malazgird — Axlat, Sarıkamış — Karaurgan, Borjomi — Qars — Oltı,Петров М. А. Подготовка России к мировой войне на море : С 10 схемами в тексте и 2 картами в прил. / С предисл. М. Павловича ; Штаб РККА. Упр. по исслед. и использованию опыта войн. — М. ; Л. : Гос. воен. изд-во, 1926. — XII, 260 c. — С. 177 Urmiya gölüü — Dilman — Amadia (Xanə-Sur aşırımından), Şərqi Bəyazid — Arnis — Van gölü, Gümuşan — Bayburt — Aşkale və Heydərabad (Urmiya gölünün cənub sahili) — Revanduz (İran)Широкорад А. Б. Утерянные земли России. От Петра I до Гражданской войны — М.: Вече, 2006–464 с. ISBN 5-9533-1467-1. Раздел IV: Карсская область Макинская узкоколейная железная дорога. Российский журнал энтузиастов рельсового пути "Семафор" — № 5 — август 2003 və Batum — Trabzon.Айрапетов О. Р. Колчак у ворот Царьграда. Планы десанта на Босфор в 1917 году // Родина. 2004. № 9. С. 23–26.
250px|thumb|left|Zaqafqaziya dəmiryolu xətti, 1916-cı il
Rusiya imperiyası tərkibində olan Cənubi Qafqazda isə Tuapse — Soçi — Novo-Senaki, Yevlax — Şuşa və Bakı — Şem — Nuxa — Siqnax xətlərinin tikintisi davam etdirilirdi.

1925-ci ildə Leninakan — Artik dəmir yolu qolu, 1935-ci ildə Gumbrin stansiyasına bir qolu olan Broceula — Tsxaltubo, 1940-cı ildə Cvari və Tkvarçeliyədə gedən Qori — Sxinvali və Tsxakaya — Suxumi hissələri istifadəyə verildi. Qara dəniz yolunda işləyən qatarların hərəkəti 1942-ci ilin sonunda açıldı. 1949-cu ildə bu xəttin son hissəsi Suxumi — Adler daimi istismar üçün qəbul edildi. 1950-ci ildə Abxaziya Sovet Sosialist Respublikası ərazisində yerləşən bir sıra stansiyaların və dayanacaq məntəqələrinin adı dəyişdirildi..

11 dekabr 1939-cu ildə Zaqafqaziya dəmiryolu xəttinə Lavrenti Beriyanın adı verildi.

1967-ci ildə yolun Azərbaycan SSR ərazisində yerləşən hissəsi Zaqafqaziya yolundan ayrılaraq, müstəqil Azərbaycan Dəmir Yolları idarəsi təşkil edildi.

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Zaqafqaziya Dəmiryolu əslində Abxaziya (İnquri çayının qərbində Samtredski hissəsinin bölməsi), Ermənistan (İrəvan qolu) və Gürcüstan (Samtredski qolu) arasında bölündü.

İkinci Qarabağ müharibəsi bitdikdən sonra 2021-ci il Azərbaycan və Ermənistan ərazilərindən dəmir yolu xəttinin bərpası nəzərdə tutulur.В Москве обсудят строительство железной дороги через Азербайджан в Армению    // Взгляд, 26 января 2021

 Strukturu 
250px|thumb|right|Zaqafqaziya dəmiryolu xəttlərində idarə edilən elektrik lokomotivi
Zaqafqaziya dəmiryolunun ümumi uzunluğu 1887 km-dir (1951-ci ildən etibarən), yol idarəsi Tiflisdə yerləşirdi.

1 yanvar 1967-ci ildən etibarən yolda üç şöbə — Samtredskoe (şöbənin mərkəzi Samtredia-I stansiyasında), Tbilisi, İrəvan mövcud idi.Атлас Железных дорог СССР. М.: 1968

Yol Şimali Qafqaz dəmir yolu ilə (Vesyoloye stansiyasına qədər), Azərbaycan dəmir yolu ilə (İrəvan-Naxçıvan xəttindəki Şərur tansiyasından Azərbaycan dəmir yolunun Tbilisi — Bakı xəttindəki Böyük-Kəsik stansiyasına qədər) həmsərhəddir.

Yolun əsas qovşaq stansiyaları: Samtredia I, Xaşuri, Navtluqi I və Masisdir.

Xaşuri — Zestafoni hissəsində, xətt boyunca ən çətin Suram keçidi var. 1933-cü ildən başlayaraq yolda elektrik lokomotivləri tərəfindən xidmət göstərilir (əvvəlcə onlar Suramski Sovetski seriyasının elektrik lokomotivləri idi, sonra VL8 nümunələri gətirildi).

1969–1979-cu illərdə Qori — Sxinvali hissəsində. 6000 volt gərginlikli birbaşa cərəyanla dəmir yollarının elektrikləşdirilməsi üçün təcrübələr aparılmışdır.

1988-ci ildən etibarən Zaqafqaziya Dəmiryolunun bütün xətləri və qolları birbaşa elektrikləşdirildi. Dartma hərəkət heyəti (elektrik lokomotivləri) və DC MVPS istifadə edildi və yalnız elektrikləşdirilməmiş stansiya yollarında manevr etmək üçün, sənaye müəssisələrinin və karxanaların yollarında yük daşımaq üçün dizel lokomotivləri istifadə edilirdi.Исаев И. П., Фрайфельд А. В. Беседы об электрической железной дороге. — М.: Транспорт, 1989. — 359 с.: ил., табл. — Библиогр.: с 356.

 Texniki tərkibi 
 F Buxar lokomotivi
 Suram elektrik lokomotivləri
 PB21 elektrovozları

 Mükafatları 
  "Oktyabr inqilabı" ordeni (1973)

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Закавказская железная дорога
 Расчётные знаки коллективного снабжения управления железных дорог С. С. С. Р. Закавказья (к вопросу о времени эмиссии)
 Все как по рельсам. У Закавказской железной дороги есть шанс на возрождение // :ru:Sputnik, 21.01.2021

Kateqoriya:Gürcüstanda dəmiryol nəqliyyatı
Kateqoriya:Azərbaycandakı dəmiryol xətləri
Kateqoriya:Azərbaycanda dəmiryol nəqliyyatı
Kateqoriya:Cənubi Qafqaz