Azərbaycan dilinin statusu

Azərbaycan dili  Azərbaycan Respublikasının və Rusiyanın Dağıstan Respublikasının dövlət dilidir, həmçinin sovet dövründən bəri Gürcüstanda azərbaycanlıların təhsil dili olaraq istifadə edilir.Second Opinion on Georgia . Advisory Committee on the Framework Convention for the Protection of National Minorities. Adopted on 17 June 2015. Siyahıda dövlətlər və etnik qruplar ayrı şəkildə verilmişdir.

 Dövlətlərdə 
 Tarixi 
№Ölkə Sülalə Azərbaycan dilinin statusu Xəritə 1Şəki hakimliyi (ən geci 1384–1551)Orlat sülaləsi (1384-1424)Dövləti idarə edən ilk sülalə olan Orlatlar azərbaycanlılaşmış türkdilli monqol sülaləsi idi. Шеки (историч. область в Азербайджане) — статья из Большой советской энциклопедии. Советская историческая энциклопедия, статья: Под ред. Е. М. Жукова. Шеки // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. — 1973—1982  Петрушевский И. П. Государства Азербайджана в XV веке. Шеки в XV веке // Сборник статей по истории Азербайджана. — Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1949. — С. 184.  
150px|frameless 2Səfəvilər imperiyası (1501-1736)Səfəvilər sülaləsiHakimiyyətin, sarayın, qızılbaş hərbi təşkilatının və dini liderlərin dili, dövləti idarə edən sülalənin ana diliMazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period". Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. pp. 86–7. ISBN 978-0-521-52291-5.  
150px|frameless 3Əfşar imperiyası (1736-1796)Əfşar boyuNadir şahın doğma dili, hərbi hakimiyyətin diliReviewed Work(s): Nadir Shah by L. Lockhart, Review by: V. Minorsky, Source: Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London, Vol. 9, No. 4, p 1122. Н.К. Корганян, А.П. Папазян. Абраам Кретаци, Повествование. — С. 290.Axworthy, Michael . The Sword of Persia. — I.B. Tauris, 2006. — С. 5, 45, 70, 80, 157, 279. — ISBN 1-84511-982-7. 150px|frameless 4Qacar dövləti (1796–1925)Qacarlar sülaləsivəliəhd və hökmdar saraylarının (Təbriz və Tehran) və Azərbaycan tayfalarından təşkil edilmiş ordunun dili,Law, Henry D.G. (1984) "Modern Persian Prose (1920s-1940s)" Ricks, Thomas M. Critical perspectives on modern Persian literature Washington, D.C.: Three Continents Press s. 132 ISBN 0-914478-95-8, 9780914478959 "cited in Babak, Vladimir; Vaisman, Demian; Wasserman, Aryeh. "Political Organization in Central Asia and Azerbaijan": Ch. E. Davies, "Qajar rule in Fars prior to 1849" "On the next day it became known at Shiraz that Muhammad Shāh’s army consisted of Āzarbaijanī Turks who did not know Persian and had a European general."Denis Wright. The English Amongst the Persians: Imperial Lives in Nineteenth-Century IranБ. П. Балаян, "К вопросу об общности этногенеза шахсевен и кашкайцев"Ardabil Becomes a Province: Center-Periphery Relations in Iran, H. E. Chehabi, International Journal of Middle East Studies, Vol. 29, No. 2 (May, 1997), 235  qismən diplomatiyada istifadə edilən dilProf. Dr. Namiq Musalı. Kaçarlar döneminde türk kimliği ve türkçenin konumu meseleleri üzerine (тур.) // Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. — 2018. — C. 2. — S. 131–171. — ISSN 2602–2567. 150px|frameless 5Azərbaycan xanlıqları və sultanlıqlarımüxtəlif sülalələrQarabağ xanlığı: dövlətin qurucusu olan türkdilli müsəlmanların dili.Bertsch, Gary Kenneth. Crossroads and Conflict: Security and Foreign Policy in the Caucasus and Central Asia (англ.). — Routledge, 2000. — P. 297: "Shusha became the capital of an independent "Azeri" khanate in 1752 (Azeri in the sense of Muslims who spoke a version of the Turkic language we call Azeri today).". — ISBN 0415922739.
Quba xanlığı:  dövlət sənədlərinin, rəsmi yazışmaların dili Сумбатзаде А. С. Азербайджанцы, этногенез и формирование народа. — "Элм", 1990. — 304 с. — ISBN 5-8066-0177-3. 150px|frameless 6Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920) respublikaDövlət diliAnar Isgenderli (foreword by Justin McCarthy  (англ.)рус.). Realities of Azerbaijan 1917-1920. — USA: Xlibris Corporation, 2011. — С. 194. — ISBN 1-4568-7953-7. 150px|frameless 7Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası (1920-1991) respublikaDövlət dili 

 Müasir 
№Ölkə  Azərbaycan dilinin statusu Xəritə 1Azərbaycan Respublikası (1991-ci ildən)Dövlət dili 
150px|frameless2Dağıstan  (1991-ci ildən)Dövlət dillərindən biri 3İran İslam Respublikası (1979-cu ildən)Konstitusiyaya görə mətbuatda və məktəblərdə milli ədəbiyyatın öyrədilməsində istifadə edilə bilərКонституции государств Азии: в 3 т. — Институт законодательства и сравнительного правоведения при Правительстве РФ: Норма, 2010. — Т. 1: Западная Азия. — С. 244. — ISBN 978-5-91768-124-5, ISBN 978-5-91768-125-2..150px|frameless4Gürcüstan (1991-ci ildən)120 Gürcüstan məktəbində təhsil dili (2015-ci ilin məlumatı) Second Opinion on Georgia  . Advisory Committee on the Framework Convention for the Protection of National Minorities. Adopted on 17 June 2015.150px|frameless

 Etnik qruplarda 
 Azərbaycan ərazisində 
№Etnik qrupBirinci dilİkinci dilDigər1Azərbaycan kürdləri Kürdüstan qəzasında 37200 kürddən yalnız 3100-ü öz ana dilini kürd dili olaraq qeyd etmişdir.Волкова Н. Г. Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв. // Кавказский этнографический сборник. — М.: Изд-во АН СССР, 1969. — Т. 4. — С. 45.Azərbaycan kürdləri yaxın ailə çevrələrində belə azərbaycan dilində danışırdılar. 1886-cı ildə Ərəş qəzası kürdlərinin evlərində azərbaycan dilində danışdığı qeyd edilmişdir. 2Azərbaycan ləzgiləri6179 nəfər (1959)Итоги Всесоюзной переписи населения 1959 года. Азербайджанская ССР. — М.: Госстатиздат, 1963. — С. 134—135.14426 nəfər (1979)Martin Haspelmath. A Grammar of Lezgian. — Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 1993. — С. 17.Azərbaycan ləzgilərinin 47,5 %-i (1989)Ləzgi şairləri artıq XVII əsrdə azərbaycan dilindən ədəbiyyatda istifadə edirdilər.Гасанов М. Р. Очерки истории Табасарана. — Махачкала: Дагучпедгиз, 1994. 1940-cı ildən Azərbaycan dili məktəblərdə ləzgi dilini əvəz etmişdir.Ихилов, М. М. Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: ДФ АН СССР, ИИЯЛ им. Г. Цадасы, 1967. — 370 с. 3Azərbaycan ruslarıAzərbaycan ruslarının 15,7 %-i (1989) 4RutullarRutul şairləri artıq XVII əsrdə azərbaycan dilindən ədəbiyyatda istifadə edirdilər. Rutullar 1955-ci ilə qədər məktəbdə azərbaycan dilində dərs keçirdilər.Ихилов М. М. Материалы по этнографии рутулов и цахур // Краткие сообщения Института этнографии АН СССР. — М., 1960. — Вып. XXXIII. — С. 30. 1960-cı illərdə rutullar rutul dilini bilməyənlərlə (ləzgilər, saxurlar və s.) azərbaycan dilində danışırdılar.Сергеева Г. А. Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX-XX вв. (этноязыковые аспекты) // Кавказский этнографический сборник. — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — С. 128.5SaxurlarQax və Zaqatala kəndlərinin bir hissəsində saxurlar azərbaycan dilində danışır.Г.Х.Ибрагимов, Ю.М. Нурмамедов. Цахурско-русский словарь. — М.: Изд-во Российской Академии Наук. Дагестанский научный Центр. Институт языка, литературы и искусства им. Г. Цадасы, 2011. — С. 499—501. — ISBN 9785944341006.Azərbaycan dili bütün Azərbaycan saxurları üçün ikinci dildir.Народы мира : энциклопедия. — Olma Media Group, 2007. — С. 566. — ISBN 537301057X, 9785373010573.1938-1952-ci illərdə Azərbaycan dili təhsil dili kimi istifadə olunmuşdur.Г. Х. Ибрагимов. Цахурский язык. — М.: "Наука", 1990. — С. 3—4. — 239 с. — ISBN 5-02-010989-4.6Şahdağ xalqlarıXVIII əsrdə Şahdağ xalqları öz dilləri ilə birlikdə azərbaycan dilini danışırdılar.Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая. Труды Института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая: Новая серия. — Изд-во Академии наук СССР, 1962. — Т. Том 79, часть 1. — С. 33. 1886-cı ildə haputluların bəzi kəndlərində azərbaycan dili evdə danışılan dil olaraq təsvir edilirdi.Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая. Кавказский этнографический сборник. — Наука, 1969. — Т. 4. — С. 47. 7Tabasaranlılar1876-cı ildə xalqın bir hissəsi artıq tabasaran dilindən azərbaycan dilinə keçmişdir.N. Dzhidalaev. Trends of Functional Language Development in Pre-Revolution Dagestan. Makhachkala: RAS DSC, 2004.XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində tabasaranlılar ikinci dil kimi Azərbaycan dilində danışırdılar.Волкова Н. Г. Вопросы двуязычия на Северном Кавказе // Советская этнография. — 1967. — № 1. — С. 33.Tabasaran şairləri artıq XVII əsrdə azərbaycan dilindən ədəbiyyatda istifadə edirdilər. Tabasaran aşıqları Azərbaycan dastanlarını həm azərbaycan, həm də tabasaran dilində ifa edirdilər. 8Azərbaycan talışlarıAzərbaycan talışlarının böyük hissəsi Azərbaycan dilini bilir.Təhsil diliШнирельман В.А. Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье. — ИКЦ «Академкнига», 2003. — С. 108. — 591 с. — ISBN 5-94628-118-6. və dini mərasimlərin diliА. Б. Оришев, А. А. Мамедов. «Этногенез и этническое сознание талышей».9Azərbaycan tatlarıAzərbaycanda tat dili getdikçə yoxa çıxır və Azərbaycan dili ilə əvəzlənir.Salminen T. Europe and North Asia // Encyclopedia of the world’s endangered languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. P. 211—280 ; [Clifton J. M. Do the Talysh and Tat Languages Have a Future in Azerbaijan?] Abşeron tatları Azərbaycan dilində danışır.АКАДЕМИЯ НАУК СССР ИНСТИТУТ ЭТНОГРАФИИ им. Н. Н. МИКЛУХО-МАКЛАЯ. КАВКАЗСКИЙ ЭТНОГРАФИЧЕСКИЙ СБОРНИК IV. — НАУКА МОСКВА.Həm müsəlman, həm xristian tatlar azərbaycan dilini bilirdilər. 1912-ci ildə erməni rahibin tatdilli ermənilər üçün moizəni azərbaycan dilində oxuduğu ilə bağlı məlumat vardır.Балаев А. Г. Таты Азербайджана: особенности этнического развития и современного положения // Этнос и его подразделения. Ч. 1: Этнические и этнографические группы. — М., 1992. — С. 41.Миллер Б. В. Таты, их расселение и говоры (материалы и вопросы). — Баку: Издание общества обследования и изучения Азербайджана, 1929.10UdinlərXIX əsrin ortalarında udinlərin ünsiyyətində Azərbaycan dili əsas dil idi.Кубатов А. Б. Об азербайджанском лексическом влиянии на шахдагские языки // Советская тюркология. — Баку, 1986. — № 2. — С. 18.Udinlər yarı-xristian, yarı-paqan bayramlarında (məsələn, Vardavar) azərbaycan dilində mahnılar oxuyurlar. «Народы Кавказа». — 1962. — Т. II.11Azərbaycan qaraçılarıPatkanov Cənubi Qafqazda boşalardan başqa bütün qaraçıların Azərbaycan dilində danışdığını qeyd etmişdir. İndiki dövrdə Azərbaycan qaraçıları öz dillərini demək olar tamamilə unutmuşdur.

 Azərbaycandan kənarda 
№Etnik qrupİkinci dilDigər1AğullarAğul şairləri artıq XVII əsrdə azərbaycan dilindən ədəbiyyatda istifadə edirdilər.2Dargilər Dağıstanda darginlərin yaşadığı Kirki və Varsit kəndlərinin sakinləri azərbaycan dilini ikinci dil olaraq danışırdılar. Dargilər uşaqları azərbaycan dilini öyrənsin deyə onları 3-4 aylığa azərbaycanlı ailələrə verirdilər.Pieter Muysken. Studies in language companion series. From linguistic areas to areal linguistics. — John Benjamins Publishing Company, 2008. — Т. 90. — С. 74. — ISBN 90-272-3100-1, ISBN 978-90-272-3100-0.Сергеева Г. А. Отчёт о работе Дагестанского отряда Института этнографии АН СССР в 1978 г. // Полевые исследования Института этнологии и антропологии 2004. — М.: Наука, 2006. — С. 251.3TuşlarTuşlar uşaqlıqdan övladlarına Azərbaycan dilini öyrədir, onları qonaqpərəstlik münasibətlərində olduqları azərbaycanlı ailələrə verirdilər. Hər tuşeti ailəsində azərbaycan dilini bilən ən azı bir nəfər olurdu.Волкова Н. Г. Этнокультурный контакты народов Горного Кавказа в общественном быту (XIX — начало XX в.) // Кавказский этнографический сборник. — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — С. 169.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Azərbaycan dili
Kateqoriya:Azərbaycan mədəniyyəti