Ximera (biologiya)

Ximera və ya ximerizm — genetik cəhətdən müxtəlif hüceyrələrdən ibarət orqanizmdir. Heyvanlarda ximera iki və daha çox ziqotun hüceyrələri əsasında formalaşan orqanizmdir. Heyanlarda ximerizmi mozaizimlə qarışdırmaq olmaz. Mozaiklik zamanı orqanizmin formalaşmasında bir ziqotun bölünməsindən əmələ gəlmiş, lakin genetik cəhətdən fərqli hüceyrələr iştirak edir. Əksər hallarda ximerizm bütün orqanizmi əhatə etmir, onun ayrı-ayrı orqanlarında və hissələrində müşahidə edilir.
 Heyvanlarda ximerizm 
Orqanizmin fərdi inkişafının nəticəsi ola bilər (ontogenez, anadangəlmə ximerizm), həm də orqan və ya toxuma transplantasiyasının nəticəsi (məsələn, sümük iliyi və ya qan köçürülməsi, süni ximerizm). Anadangəlmə ximerizm iki formada olur: tetragametizm və mikroximerizm.

 İnsanlar arasında 
Bu anomaliya bir orqanizmdə iki fərqli genotipin olması və ya qarışmasıdır. İnsanlarda ximerizm ontogenezin ayrı-ayrı mərhələlərində - mayalanma anında, embrional inkişaf dövründə və yaşlı fərdlərdə yarana bilər. Mayalanma mərhələsində insan üçün tetramer ximerizm müəyyən edilmişdir. Belə ximerlər mayalanmadan sonra müxtəlif ziqotların birləşib vahid embrion əmələ gətirməsi nəticəsində formalaşır. Bu tip ximerlərin eyniləşdirilməsi orqanizmdə eritrositlərin iki populyasiyasının olmasına, hermafroditizmə, bəzən dərinin və gözün mozaik rənginə görə aparılır. Məsələn, Kaliforniyalı müğənni Teylor Mul bətndaxili inkişafda öz əkiz bacısının embrionunu “udmuş”, yəni ziqotlar birləşmiş və bir embrion inkişaf etmişdir. Ziqotların birləşməsindən əmələ gələn embriondan inkişaf edən və doğulan Teylor Mulda faktik olaraq bir-biri ilə qarışmayan iki genom, iki DNT və fərqli genlər kompleksi fəaliyyət göstərir. Bu səbəbdən də Teylor Mulun bədəninin sol tərəfi simmetrik olaraq dərisinin rənginə görə sağ tərəfdən fərqlənir. Dünyada insanlar arasında rəsmi olaraq 100-ə yaxın ximerizm hadisəsi qeyd olunmuşdur, qeydə alınmayanların sayı dəfələrlə çoxdur.

 Fetal və ana mikroximerizmləri  
Dölün və ananın hüceyrələrinin plasentadan keçməsi zamanı yaranır. Fetal mikroximerizmdə dölün hüceyrələri ananın orqanizminə, ana mikroximerizmi zamanı isə onun hüceyrələrinin əvvəlcə dölə, sonra isə uşağın orqanizminə daxil olması baş verir. Mikroximerizm bir sıra autoimmun xəstəliklərə və xərçəngin bəzi formalarının inkişafına səbəb olur. Əgər xəstənin qanında əks cinsə məxsus hüceyrələr varsa, ximerizm kariotipə görə müəyyən edilir. Başqa hallarda isə ximerizm qanın HLA antigenlərə görə eyniləşdirilməsi hesabına müəyyən edilir. İnsanda ekstrapolyar mayalanmanın tətbiqi heteroziqot əkizlər arasında ximerizmin artmasına səbəb olur. Almaniyadan olan qadının hüceyrələrinin 99%-i XX kariotiplidir, 1%-də XY kişi kariotipi müəyyən edilmişdir. Qadının əkiz qardaşı doğuş zamanı ölmüş, lakin onun hüceyrələrinin müəyyən hissəsi bacısının orqanizminə keçmiş və orada yaşamağa davam etmişdir. Bioloji ximerlər daha çox müxtəlif irqlərə məxsus insanların nikahından doğulmuş insanlar arasında rast gəlinir. Onların dərisində və gözlərində piqmentin paylanması mozaik olaraq baş verir.

 Tədqiqatlar və qadağalar 
2003-cü ilin avqust ayında Çinin İkinci Şanxay Tibb Universitetinin tədqiqatçıları, insanın dəri hüceyrələri və dovşan yumurtahüceyrəsini uğurla birləşdirərək ilk insan ximerasının embrionlarını yaratdıqlarını elan etdilər. Embrionlar bir neçə gün laboratoriya şəraitində yaşamış, sonra əmələ gələn kök hüceyrələri toplamaq üçün məhv edilmişdi. 2007-ci ildə Rinoda Nevada Universiteti Tibb fakültəsinin alimləri qanında 15% insan və 85% qoyun hüceyrəsi olan bir qoyun yaratdılar.

2008-ci ilin may ayında İngiltərənin İcmalar Palatasında insanın kök hüceyrələrindən istifadə edərək ximera yaratmağın etikasına dair qızğın müzakirələr qərar qəbul olunması ilə sonlandı. Qərara əsasən ximera embrionları, 14 gün ərzində məhv edilməsi şərtilə laboratoriya şəraitində yaradıla bilər. 11 İyul 2005-ci ildə senator () ABŞ Konqresinə qanun layihəsi, insan ximerasını qadağan edən Akt təqdim etdi, lakin qanun qəbul edilmədi. Qanun layihəsi araşdırmaya əsasında hazırlanmışdır. Araşdırmaya görə, elm adamları öz araşdırmalarında elə bir səviyyəyə çatıblar ki, insanlar və digər heyvan növləri yeni bir həyat formasının yaradılması üçün birləşdirilə bilər. Nəticədə, ciddi etik suallar ortaya çıxa bilər, çünki təcrübələr insanla heyvan arasındakı sərhəddi pozur və qanun layihəsinə uyğun olaraq bu sərhəddin pozulması insanlığa hörmətsizliyin təzahürüdür. İnsan ximerasının qadağan edilməsi aktının son maddəsi, zoonoz xəstəliklərin artmasına və insan-heyvan ximeralarının yaradılmasının insanların bu xəstəliklərə yoluxmasına yol aça biləcəyini elan edirdi. ABŞ Konqresində bu qanun layihəsinin "ölümündən" sonra, ximeralar üzərində araşdırmalara qadağa qoymaq üçün heç bir cəhd edilmədi.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Biologiya
Kateqoriya:Genetika
Kateqoriya:Genetik mühəndisliyi
Kateqoriya:Morfologiya (biologiya)
Kateqoriya:Orqanizm toxumaları