Quba dialekti

Quba dialekti  — Azərbaycan dilinin dialektlər sistemində qəbul olunmuş mövcud təsnifata əsasən şərq dialekt qrupuna aid edilən ləhcələrdən biri.

 Yayılma arealı 
Quba dialekti Azərbaycan dialektlərinin mövcud elmi təsnifatına əsasən şərq dialekt qrupuna daxildir. Bu bölgüyə Quba dialektinin fonetik, morfoloji, sintaktik və leksik xüsusiyyətləri əsas verir. Belə ki, şərq dialekt qrupuna mənsub olan Bakı və Şamaxı dialektləri üçün səciyyəvi hesab edilən bir sıra fonetik hadisələr Quba dialektində də müşahidə olunur. Bunlara söz kökündə açıq a saitinin qapalı e saiti ilə, arxa sıra a saitinin ön sıra ə saiti ilə əvəzlənməsi, çoxhecalı sözlərin ortasında i səsi əvəzinə k səsinin işlənməsi, söz sonunda s və k səslərinin digər səslərlə əvəzlənməsi kimi fonetik xüsusiyyətlər daxildir. Bununla yanaşı, bir sıra morfoloji və sintaktik xüsusiyyətlər, eləcə də leksik uyğunluqlar Quba dialektini şərq dialekt qrupunun digər dialektləri ilə yaxınlaşdırır. Eyni zamanda, Quba dialektinin yalnız özünə məxsus olan və şərq dialekt qrupunun digər dialektlərində ya ümumiyyətlə rast gəlinməyən, ya da çox məhdud şəkildə müşahidə olunan xüsusiyyətləri də mövcuddur. Bu xüsusiyyətlər Quba dialektinin Azərbaycan dialektləri sistemində müstəqil və fərqləndirici mövqeyə malik olduğunu göstərir.

Filologiya elmləri doktoru, görkəmli dilçi Məmmədağa Şirəliyev Quba dialektinin Quba, Xudat, Qusar və Xaçmaz bölgələrinin şivələrini əhatə etdiyini bildirib.

 Xüsusiyyətləri 

 Fonetik xüsusiyyətlər 
Azərbaycan dilinin bəzi dialekt və şivələrində, o cümlədən Quba dialektində, sözün əvvəlində və ortasında dodaq samitlərinin təsiri ilə ə→ö sait keçidi müşahidə olunur. Məsələn: növə. Quba şivəsində saitlərin fonetik dəyişməsi ilə bağlı olaraq o→u keçidi müşahidə olunur. Bu xüsusiyyət sözün əvvəlində və ortasında təsadüf edilir. Məsələn: çuban, qunağ, kutan, utuz, quşun, quca, urta, buşqab, duqqaz, turpağ, curab, xuruz, uğul, quyun, udun, du:şan, ucağ, su:ra, uyun, suğan, buyun.

Quba dialektində samitlərin qarşılıqlı keçidi müşahidə olunur. Belə ki, p → b səs keçidi əsasən sözün birinci və ikinci hecalarında baş verir. Məsələn: bişik, tabbaca. Bu fonetik hadisəyə p/b və b/p qarşılıqlı keçidləri şəklində Bakı və Salyan dialekt və şivələrində də rast gəlinir. Quba dialektində sözün birinci hecasında, eləcə də sözün əvvəlində, ortasında və sonunda e saitinin i saiti ilə əvəzlənməsi də qeydə alınır: ilçi, mişə, miyva, di və s.

Quba şivəsində ahəng qanununun pozulması geniş yayılmış fonetik xüsusiyyətlərdəndir. Bu hadisə həm söz köklərində, həm də şəkilçilərin işlənməsində müşahidə olunur. Şivədə incə saitli sözlərə qalın saitli şəkilçilərin, eləcə də qalın saitli sözlərə incə saitli şəkilçilərin qoşulması halları mövcuddur. Məsələn, incə saitli sözlərdə qeymağ, gidmağ, gələcağam, kəççiyuğ formalarına, qalın saitli sözlərdə isə daşdi, atdi, qapıçi, buğdiyə, almani, yazıbani kimi nümunələrə rast gəlinir. Bakı və Şamaxı dialektlərində, eləcə də şərq dialekt qrupunun digər dialekt və şivələrində olduğu kimi, Quba dialektində də söz sonunda kar samitlərə az rast gəlinir. Nuxa, Qazax, Qarabağ və Gəncə dialektlərində işlənən x, q, k, f kar samitlərinin əvəzinə Quba dialektində əsasən g, k və b cingiltili samitləri işlədilir. Məsələn: çənağ, yarpağ, əleg, çiçeg, curab və sairə.

 Morfoloji xüsusiyyətlər 
Quba şivəsində dodaqlanan saitli sözlər təsirlik halda -ı / -i şəkilçisini qəbul edir. Bu morfoloji xüsusiyyət nəticəsində dodaqlanma ahəngi saxlanılmadan hal şəkilçisi işlədilir. Məsələn: doşanı, bülbüli, topi, göli. Quba şivəsində saitlə bitən sözlərin təsirlik halda hal şəkilçisi iki variantda istifadə olunur: -i və -ni. Məsələn: qapıni, kürpini, quyuni. Əksər Azərbaycan şivələrində təyini əvəzliklər və onların mənsubiyyət şəkilçili formaları özüm, özün, özü / özi şəklində işlədilirsə, Quba şivəsində bu formalar üzüm, üzün, üz şəklində istifadə olunur. Quba şivəsində birinci şəxs təkdə dörd variant, birinci şəxs cəm və ikinci şəxsdə -du forması, üçüncü şəxsdə isə -di forması işlənir. Məsələn: başardım, başardun, başardi, başarduğ, başarduz, başardilər. Eyni zamanda, birinci və ikinci şəxs cəmi üzrə birvariantlı şəkilçilər də istifadə olunur, məsələn: -duğ. Quba şivəsində indiki zamanın analitik formaları işləkdir. Məsələn, ala var, almıya var, ala yux formalarına rast gəlinir. Quba şivəsində tamamlıq funksiyasında işlənən müəyyən hal bəzən qeyri-müəyyən təsirlik hal ilə əvəz olunur. Məsələn: Beşmağ qabağlar giyərdilər.

 Leksik xüsusiyyətlər 
Quba dialekti zəngin leksik tərkibə malikdir. Bu dialektdə yalnız Quba bölgəsinə məxsus olan yüzlərlə söz və termin qorunub saxlanmışdır. Həmin sözlərin bir qismi məişət, sosial münasibətlər və insan xarakterinin ifadəsi ilə bağlıdır. Məsələn: gafun (“cavanlıq”, “qüvvətli dövr”), ləvərə (“qanmaz”, “başa düşməyən adam”), sirt (“təpə”), təşər (“nadinc”, “utanmaz”), çaç (“körpə”, “arıq”), çılğım (“qıvılcım”) və sairə.

Quba dialektində, xüsusilə meyvəçilik və bağçılıqla bağlı terminlər geniş yer tutur. Bu terminlərin əksəriyyətinə Azərbaycan dilinin digər dialekt və şivələrində ya ümumiyyətlə rast gəlinmir, ya da çox məhdud hallarda təsadüf olunur. Quba bölgəsində bağçılıq və meyvəçilik sahəsində istifadə olunan terminlər dialektin leksik zənginliyini əks etdirir. Xüsusilə alma növlərinin adları Quba şivəsində qorunub saxlanmışdır. Məsələn: ağ tabağ, ağ şafran, apurd, aranat, bayramxan cıri, belfuruq, qəndabi, qəndi sinab, qızıl əhməd, quzgürən, qırmızı palast, eybalma, əhmədxan cıri, isgan alması, gög turş, mayıs güzəli, meytiquli cıri, mirabba alması novaxcanı, palast, pomajnı, sarı palast, sarı sinab, sarı turş, sarı şafran, sığınkə, tabağ alma, hacı, cibir alma, cırhacı, şanpan, şirvan gözəli, sixcanı və sairə.
 Sintaktik xüsusiyyətlər 
Quba şivəsində sual ədatı “mı” ilə qurulan sual cümlələri işləkdir. Bu xüsusiyyət şimal-qərb şivələrində də müşahidə olunur. Məsələn: Dayuvi urda gördünmi?. Quba şivəsində məsdərlə ifadə olunan mübtədaların həmcins işlənməsi müşahidə olunur. Məsələn: Yimağ, içmağ, gezmağ hindi yaxşıdı.
 Tarixi formalaşma 

 Tədqiqatlar 
Quba dialekti ilə bağlı ən erkən tədqiqatlardan biri professor Mirzə Kazım bəyin 1839-cu ildə Qazan şəhərində çap olunmuş "Türk-Tatar dillərinin qramatikası" əsəridir. Bu işdə ilk dəfə olaraq Quba dialekti və Dərbənd şivəsi üçün səciyyəvi olan indiki zamanın şəkilçisi qeyd edilmiş və onun funksiyası elmi şəkildə izah edilmişdir.

SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının dialektoloji ekspedisiyası 1934-cü ildə Quba bölgəsində tədqiqatlar aparmışdır. Daha sonra filologiya elmləri doktoru, professor Rəsul Rüstəmov 1947–1948-ci illərdə Quba dialektini sistemli şəkildə tədqiq etmiş, dialektin fonetik, leksik və qrammatik xüsusiyyətlərini elmi əsərlərində əks etdirmişdir.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 




Kateqoriya:Azərbaycan dilinin şərq dialektləri