Tibbin fəlsəfəsi

Tibbin fəlsəfəsi —  nəzəri və praktik insan fəaliyyətinin xüsusi sahəsi kimi tibb sahəsində ontoloji, qnoseoloji və etik məsələlərlə məşğul olan elm fəlsəfəsinin bir qolu. Tibb fəlsəfəsi təbabətin predmeti və metodu, digər elmlər və insan fəaliyyətinin sahələri arasında tibbin yeri, təbiətşünaslıq və humanitar biliklərin ayrılmaz bir sistemi kimi müasir cəmiyyətdə idrak və sosial rolu haqqında ümumiləşdirici fəlsəfi mülahizələr sistemidir.
Tibb və bioetika fəlsəfəsinin ən mühüm bölmələrindən biri həkimlə xəstənin qarşılıqlı əlaqəsi məsələlərini ön plana çıxaran tibbi etikadır.

 Təbabətin mövzusu və metodu 
Bir elm olaraq tibb "refeksiya və transformasiya fəaliyyətinin idrak və dəyər formalarının spesifik birliyidir". O, sağlamlıq və xəstəlik, müalicə və profilaktika, norma və patologiya haqqında, təbii, sosial və mənəvi amillərin insana təsiri haqqında biliklər toplayır. Tibb müəyyən bilik sahəsinin bütün əlamətlərinə malikdir. Öz mövzusuna əlavə olaraq, onun özünəməxsus öyrənmə metodları və praktik tətbiq dairəsi var, yəni: xəstəliklərin qarşısının alınması və müalicəsi, həmçinin sağlamlığın möhkəmləndirilməsi. “Tədqiqat mövzusu vasitəsilə tibb sosial fənlərlə bağlıdır. Təbabətin əmək gigiyenası, qidalanma, yaşayış və istirahət kimi sahələri bir sıra sosial fənlərlə sıx bağlıdır. Tibb insan orqanizmində baş verən bioloji prosesləri öyrəndiyi üçün biofizika, biokimya, genetika, fiziologiya, embriologiya, antropologiya, mikrobiologiya və s. kimi elmlərə yaxındır.

XIX əsrin ikinci yarısından etibarən tibb öz nəzəri prinsiplərində biologiyanın bir hissəsi hesab olunurdu, buna görə də müasir tibbin fəlsəfi məsələləri sahəsində ən ümumi baxışlar biologiya və tibbin nəzəri və metodoloji ümumiliyi prinsiplərindən irəli gəlir. Bununla belə, təbabətin fundamental anlayışları - sağlamlıq, norma, xəstəlik, etiologiya, patogenez, nozoloji vahid - bir sıra biologiya anlayışları ilə kəsişsə və ya birləşsə də, məzmununa görə onlara endirilmir və mənimsənilmir. Təbabətin digər elmlərlə şübhəsiz əlaqəsi əslində insanın təbabətin obyekti kimi ən yüksək birlik olması ilə müəyyən edilir.

 Xəstəlik və sağlamlıq 
Müasir tibb xəstəliyi orqanizmlə ətraf mühitin, orqanizmin daxili xüsusiyyətlərinin və ətraf mühitin xarici təsirlərinin "dialektik ziddiyyətli qarşılıqlı təsirinin" nəticəsi hesab edir. Xarici təsirlər əksər hallarda daxili əlverişli şəraitin olmaması - orqanizmin xəstəliyə "meylinin" olması halında xəstəliyə səbəb ola bilməz. Buna görə xəstəlik bədənin daxili substratının xarici etioloji amillərlə qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir. Bununla belə, böyük dozalarda bəzi xarici təsirlər (radiasiya, intoksikasiya və s.) orqanizmin xəstəliyə "meylinin" olmaması halında belə, müəyyən bir xəstəliyə səbəb ola bilər. Patologiyada xarici və daxili arasında əlaqə ətraf mühit faktorlarının orqanizmin fərdi vəziyyəti ilə qarşılıqlı əlaqə problemidir. Hər bir xəstəlik patoloji proseslərin mürəkkəb kompleksidir, lakin hər bir patoloji proses artıq xəstəlik deyil. Patoloji proses xəstəliyin yalnız bir hissəsidir, bu, xəstəliyin yerli təzahürüdür: birlikdə xəstəliyə səbəb olan toxuma və orqanlarda yerli dəyişikliklər. “Patoloji proses”, “xəstəlik” və “sağlamlıq” anlayışları arasındakı əlaqənin düzgün başa düşülməsi təkcə klinik deyil, həm də sosial və profilaktik tibb üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Sağlamlıq və xəstəlik halları arasında çox sayda keçid və ara mərhələlər tez-tez müşahidə olunur (həkimlər deyirlər: "artıq sağlam deyil, lakin hələ xəstə deyil"). Bu vəziyyət subklinik adlanır. Fiziolojidən patolojiyə, eləcə də patolojidən fiziolojiyə keçid formalarının olması “dərin dialektik prosesdir”. Eşik səviyyəsinə çatdıqda, bir əks digərinə çevrilir. Bu keçid keçici, birdəfəlik və ya uzun sürən formada baş verə bilər. Micro- və macrojump kimi anlayışların istifadəsi fizioloji və patoloji, xəstəlik və sağlamlıq arasındakı əlaqəni düzgün başa düşməyə kömək edir. “Normal, fizioloji vəziyyətdən ağrılı, patoloji vəziyyətə keçid bir keyfiyyət vəziyyətindən digərinə keçid və ya makro sıçrayışdır. Lakin bu makro tullanmanın daxilində bir neçə kiçik keyfiyyət dəyişikliyi və ya mikro tullanmalar ola bilər.”

Tibbi reallığın tərkibinə təkcə xəstəlik deyil, həm də sağlamlıq daxildir, ona görə də nəzəri tibb məhz sağlamlıq və xəstəlik nəzəriyyəsi kimi çıxış etməlidir. Bundan əlavə, "dünyagörüşün ən qədim anlayışlarında artıq rast gəldiyimiz sağlamlıq fenomeninə fəlsəfi münasibət" və fəlsəfi anlayışların nəzərdən keçirilməsi müasir tədqiqatçılara bu mövzuda daxili sağlamlıq konsepsiyasına bir nümunə verə bilər. 

 Tibbi diaqnostika 
Bilik nəzəriyyəsinin əsas müddəalarına uyğun olaraq tibbi diaqnostika eyni zamanda onun ümumi qanunauyğunluqlarının təzahür etdiyi biliyin spesifik forması kimi qəbul edilməlidir.

Ümumi nəzəri baxımdan diaqnostikanı “sırf idrak-tanıma”, alqoritmik (əvvəlcədən məlum olan qaydalara uyğun olaraq həyata keçirilən) proses hesab etmək olar. Eyni zamanda, diaqnostika həkimlər tərəfindən məlum, hazır, formalaşmış və bir qayda olaraq, ümumiyyətlə tanınan və artıq istifadə olunan klinik biliklər çərçivəsində axtarış kimi təqdim olunur. Bu yanaşmanın tərəfdarları, mahiyyət etibarilə, diaqnozu terminin hərfi mənasına ciddi uyğun olaraq başa düşürlər: diaqnoz tanınmadır. Tanınma artıq məlum olanın tanınmasına qədər azalır, hansı ki, o, obyekt haqqında heç bir yeni biliyi ehtiva etmir. Ancaq diaqnoz qoyarkən, həkim məlum olana güvənərək, eyni zamanda, müəyyən bir xəstə ilə əlaqəli bilinməyənləri öyrənir.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
rus dilində



















digər dillərdə











 Xarici keçidlər 
 Edmund D. Pellegrino Center for Clinical Bioethics Website.

Kateqoriya:Mövzularına görə fəlsəfə
Kateqoriya:Tibbi etika
Kateqoriya:Bioetika
Kateqoriya:Elmin fəlsəfəsi
Kateqoriya:Tibbin fəlsəfəsi