Abxaziya çarlığı

Abxaziya çarlığı ( Apkhazta samepo) — əvvəlcə Anakopiyada,Грузия }}Ново-Афонский монастырь }} sonra 806-cı ildən Kutaisidə mövcud olmuş mərkəzləşmiş orta əsr dövləti. 786-787-ci illərin qovşağında Xəzər xaqanlığının köməyi ilə II Leonun başçılıq etdiyi Bizansdan asılı olmayan Abxaz krallığı elan edildi.Абхазия }} Krallığın çiçəklənmə dövrü 850-950-ci illərə təsadüf edir. X əsrin əvvəllərində krallıq Abxaziya və Şərqi Gürcüstanın bir hissəsini, bugünkü Qərbi Gürcüstanı əhatə edirdi. X əsrin ortalarında Kaxetiyanın bir hissəsini və Tao-Klarjetinin şimal əraziləri də onun tərkibində idi. "Böyük Rus Ensiklopediyası" na görə, Abxaziya krallığının gücü zəifləməyə başladı və 975-ci ildə (ədəbiyyatda fərqli şəkildə adlandırılan "Abxaz və Kartvellər çarlığı", "Baqratilər çarlığı", "Abxaz-Kartli çarlığı") vahid gürcü çarlığının bir hissəsi oldu.Абхазское царство }}, 978-ci ildə taxt Kartli və Quranduxt kralı Qurgenin oğlu Baqrata və abxaz çarı III Teodosinin bacısına keçdi. 1008-ci ildə Baqrat, Kartlini atası Qurgendən miras aldı və Abxaziya və Kartli taclarını birləşdirərək vahid bir Gürcüstan krallığını qurdu.Toumanoff, Cyril. Studies in Christian Caucasian history. — Washington : Georgetown University Press, 1963..
 Adı 
Abxaziya çarlığı sözündən yalnız erkən gürcü mənbələrində istifadə olunur. X əsrə qədər Bizanslılar çarlığı Abazqiya-Abxaziya (Yunan Αβαζγια) vassal knyazlıqları hesab edirdilər. Amma əslində VIII əsrin sonlarında rəsmi Konstantinopol burda hakimiyyətini tam itirmişdi.История Абхазии . Учебное пособие. Издательство «Алашара», 1991, Сухум. Редакционная коллегия: кандидат исторических наук С. З. Лакоба (главный редактор), доктора исторических наук Ю. Н. Воронов, Б. Е. Сагария, кандидаты исторических наук Т. А. Ачугба, О. Х. Бгажба, В. Ф. Бутба, историки Р. Х. Гожба, Р. П. Шамба. Рецензенты: кандидат исторических наук Ю. Д. Анчабадзе, кандидат исторических наук С. М. Шамба.— Разлел II. С. 73: 

Tarixçi Zurab Ançabadze qeyd edir ki, 770-ci illərdən Abxaziya dövlətinin (əvvəlcə knyazlıq, sonra isə çarlıq) yaranması ilə əlaqədar olaraq “Abxaziya” termini tədricən öz mənasını Qərbi Gürcüstanın bütün ərazisini əhatə edir və onunla birlikdə istifadə olunur. "Egrisi" termini , sonradan XII əsrdə yaranan yeni "İmereti" termini ilə əvəz edilmişdir. Z.V.Ançabadze həmçinin “abxaz” anlayışının müəyyən etnik icmadan (abazqların tayfası və kiçik etnik qrupu, sonra isə vahid abxaz milləti) bütün çoxmillətli əhalini ifadə edən kollektiv terminə qədər tədricən genişlənməsindən danışır.Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, cтр. 351—352 

 Tarixi 
250px|thumb|left|Abxaziya çarlığının paytaxtının yerləşdiyi Anakopiya qalası
VII əsrdə Bizans imperiyası Abxazyanı Eqrisidən (Lazika) aldı və ona qərb apşıllar, saniq və misimiyalıların torpaqlarının bir hissəsini verdi. Həmin vaxt bölgənin mərkəzi Anakopiya qalası idi.

X əsrin ortalarında. Abxaziya çarlığı sərhədlərinin ən böyük genişlənməsi dövrünə çatdı: bütün Qərbi və Şərqi Gürcüstanın əhəmiyyətli bir hissəsini əhatə etdi və şimalda Qara dəniz sahili boyunca müasir Anapa ərazisinə qədər uzandı. Aşağı Kartlidə Samşvilde şəhərinə çatdı, həmçinin Tao-Klarjetinin cənub hissəsini fəth etdi. Abxaziya çarlığının zəifləməsi III Demetrinin (967-975) dövründə baş verdi.

Gürcüstanın siyasi birləşməsində Abxaziya çarlığının prioritetliyi ilə bağlı mühüm arqument dolayısı ilə Georgi Melikişvili tərəfindən tərtib edilmişdir. Vahid Gürcüstanın çarları adında həmişə birinci yeri tutan Abxaziyanın adı çəkilir və birləşmiş Gürcüstan krallığının kralları çox vaxt yalnız “Abxaz kralları” adlandırılır. Belə ki, 1008-ildə meydana gələn Vahid Gürcüstan dövləti Abxaziyz çarlığının ərazilərini də əhatə edirdi. XI əsrdən XIII əsrlərə qədər çar IV David və çariça Tamaranın hakimiyyəti dövründə siyasi və iqtisadi gücünün Qızıl çağına çatdı. Gürcüstan Qüdsdəki xaç monastırı və Yunanıstandakı Iviron Monastırı kimi, Şərqi xristianlıqdan və Şimali Qafqazdan İran və Anadolunun şərqinə qədər uzanan və eyni  zamanda xarici dini mülkləri qorumaqla, ən böyük ölçüdə Şərqi Avropadan ve Şimali Qafqazdan uzanan Pan-Qafqaz imperatorluğunun aparıcı millətlərindən biri oldu.Bu, indiki Gürcüstanın əsas tarixi müqəddiməsi idi.

Bir neçə əsr davam edən səltənət XIII əsrdə monqol istilalarının altına düşdü, lakin 1340-cı illərə qədər yenidən suverenliyini təmin etdi. Sonrakı onilliklərdə Qara Ölümlə yanaşı ölkənin iqtisadiyyatını, əhalisini və şəhər mərkəzlərini viran edən Timurun rəhbərliyi ilə çoxsaylı istilalarla yadda qaldı. Bizansın, sonra Trebizond imperiyasının süqutundan sonra çarlığın geosiyasi vəziyyəti daha da pisləşdi. Bu proseslər nəticəsində XV əsrin sonlarında Gürcüstan sınıq bir varlığa çevrildi. 1386-cı ildən etibarən Timur tərəfindən edilən hücumlarla yanaşı, Qara Qoyunlular və Ağ Qoyunluların sonrakı istilaları 1466-cı ilədək çarlığın son anarxiyaya uğramasına və Kartli, Kaxeti və İmereti'nin quruluşlu səltənətlərinin 1490-cı ilə 1495-ci arasında müstəqil çarlıq olaraq  tanınmasına gətirib çıxardı. 1493-cü ildə hər biri Baqrationi sülaləsinin rəqib bir qolu olmaqla  Odishi, Guria, Abxaziya, Svaneti və Samtsxe adlanan beş  feodal klanlar quruldu..

K.D.Kudryavtsevin fikrincə, III Baqratın hakimiyyətinin əvvəlindən “XIII əsrə qədər, yəni Gürcüstanın “qızıl dövrü”nə qədər Baqratidlər özlərini abxazlar və gürcülərin, kartvellərin, kaxetlərin və s xalqların “Abxaz və Kartlların çarları”  adlandırırdılar.

 Əhalisi 
250px|thumb|right|1000-ci ildə Tao-Kalarceti çarlığı ilə birləşməsindən sonra yaranan Vahid Gürcüstan çarlığının ərazisi
Abxaziya çarlığının əhalinin əsasını abxazlar, meqrellər, svanlar və adıqlar təşkil edirdi. Z.V.Ançabadzeyə görə gürcü tayfaları əhəmiyyətli çoxluq təşkil edirdi.

Z.V.Ançabadze S.Canaşiyaya istinad edərək qeyd edirdi ki, artıq “...IX əsrin əvvəllərindən. (əgər əvvəllər olmasaydı) Abxaziya çarlığında çar idarəsinin və kilsənin kitab mədəniyyətinin dili gürcü dili idi”.С. Джанашиа, Из истории Абхазского царства, Труды, т. II, стр. 306. // Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с.  — С. 386 Ançabadzenin özü iddia edirdi ki, X əsrdə, Abxaziya çarlığının ərazisində gürcü dili əvvəlki dövrdə Qərbi Gürcü kilsəsində istifadə olunan yunan dilini sıxışdıraraq, artıq üstünlük təşkil edirdi.Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с.  — С. 386 Z.Ançabadze onu da qeyd edirdi ki, X əsrdə bu regionda hər kəs gürcü (“Kartli”) adlanırdı, “... gürcü dilində (Qafqazda və ya onun ətrafında) dini ibadətə qulaq asan hər kəs bu dildə danışırdı. “Gürcü” termininin bu cür başa düşülməsi bu və ya digər “gürcü xalqadonitinin”, məsələn, abxaz, adıq, osetin və ya dvalanın milliyyətinə görə gürcü olmayanın etnik fərdiliyini heç də istisna etmirdi. Gürcü dilinin Şimali Qafqazın qərb hissəsində yayılması xristianlığın Abxaziyadan Şimali Qafqaza daxil olması ilə bağlı idi (məsələn, X əsrin əvvəllərində Alanlar arasında)...”Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с.  — С. 387 Z.Ançabadze həm əhali, həm də ərazi baxımından Abxaziya çarlığında Kartvel elementinin aparıcı hissəsini, həm də gürcü dilinin burada əsas yazı və mədəniyyət dili kimi tədricən universal yayılması haqqında mübahisə edirdi.Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с.  — С. 340 X.S.Bqajba qeyd edir: “Təxminən IX əsrin sonlarından Abxaziyada, o cümlədən o vaxta qədər yazı və kilsə dilinin yunanca olduğu Qərbi Gürcüstanda gürcü yazısının yayılması başlandı. Lakin buna baxmayaraq, qədim kilsələrin divarlarında, məzar daşlarında və s. üzərində yunan yazılarına çox sonralar da rast gəlinir.

 Hökmdarları 
250px|thumb|right|Abxaziya çarı titulunu daşıyan III Baqrat
İoan və Adarnase Şavliani istisna olmaqla, Abxaz çarlarının əksəriyyəti Abazq sülaləsindəndir. Onların sülalə adı, müxtəlif müəlliflərin, o cümlədən K.Tumanovun fikrincə, Ançabadze olmuşdur.

Abxaz çarlarının nömrələnməsi Abxaz knyazlarının nömrələnməsinə uyğundur. məsələn, I Konstantin və II Konstantinin knyaz, III Konstantinin isə çar titulları var idi.

AdıİlSülalə1. II Leon 780 — 828 Ançabadze2. II Feodosi 828 — 855Ançabadze3. II Demetri 855 — 864Ançabadze4. I Georgi 864 — 871Ançabadze5. İoann (qəddar) 871 — 873 Şavliani6. Adarnese 887 — 893 Şavliani 8. I Baqrat 882 — 894Ançabadze9. III Konstantin 894 — 923Ançabadze10. II Georgi 923 — 957Ançabadze11. III Leon 957 — 967Ançabadze12. III Demetri 967 — 975Ançabadze13. III Feodosi 975 — 978Ançabadze14. III Baqrat 978 — 1008 Baqrationi
250px|thumb|right|Abxaz çarlığı dövründə əsası qoyulmuş Martvili monastır kompleksi
978-ci ildə Kartli/İberiya çarlığında taxt Qurgenin oğlu III Baqrata və III Teodosin bacısı Quranduxtla keçdi.

II Baqratın (III) varisləri birləşmiş Gürcüstanın hökmdarları idilər, ona görə də bu siyahıda onlar göstərilməyib.

 Memarlığı 
Abxaziya çarlığının mövcudluğunun ilkin dövründə Abxaziya ərazisində kilsə memarlığında Bizans memarlıq qanunlarının güclü təsiri hələ də hiss olunurdu (məsələn, IX-X əsrlərdə ildə tikilmiş Yeni Afonda tikilmiş kilsə). Z.V.Ançabadze qeyd edir ki, “ümumiyyətlə, Abxaziya çarlığında ucaldılan abidələr o dövrün gürcü memarlıq üslubuna xas görkəm alır”, məsələn, II Georginin Martvilidə (Sameqreloda) tikdirdiyi kilsəni və Kumurdo (Cavaxetidə) məbədini buna misal kimi gətirir.Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с.  — С. 388 Həmçinin N.P.Severova istinad edərək o, Mokvidəki kilsəni fərqləndirərək bildirir ki, onun xarici görünüşü Kiyev Rus dövlətinin abidələrinə yaxındır, xüsusən də Kiyevdə çox sonralar 1037-ci ildə Bizans üslubunda inşa edilmiş məşhur Müqəddəs Sofiya kafedralının planına bənzəyir.Северов Н. П. Памятники грузинского зодчества — Москва, 1947 г., — С. 186. // Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с.  — С. 387.

 Qalereya 

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 









Kateqoriya:Gürcüstan tarixi
Kateqoriya:Gürcüstan çarlığı
Kateqoriya:Abxaziya tarixi