Qara dağlar (Qafqaz)

Qara dağlar () — Qafqazdakı dağların tarixi adıdır, oronim Böyük Qafqaz dağ sisteminin şimal yamacı boyunca uzanan dağ silsilələrini əhatə edir. Bunra Qafqaz silsiləsinin şimalına paralel olaraq, Kuban çayının mənsəbindən Sulak çayına qədər uzanan dağ silsilələri (qısa silsilələr), yaylalar, təpələr zənciri və ayrılmış zirvələr daxildir.

Elmi və publisistik ədəbiyyatda oronimlərin yayılma sərhədləri haqqında dəqiq fikir yoxdur. Rusiya imperiyası dövrünün oroqrafik sistematikasında Qara dağlar Böyük Qafqazın üç iri silsiləsi - Qayalı, Pastbiş və Lesisti kimi başa düşülürdü. Sovet dövründə Qara Dağlara yalnız iki oroqrafik vahid  - Pastbiş və Lesisti silsilələri aid edildi, Qara dağların sərhədləri qərbdə və xüsusən şərqdə qısalırdı. Bir sıra sovet və müasir tədqiqatçılar, eləcə də yerli əhali, ümumiyyətlə Qara dağlar adından yalnız Meşə silsiləsi üçün istifadə edir (bu xüsusən Çeçenistandakı Qara dağlar hissəsinə aiddir).

Bu gün "Qara dağlar" tarixi adının lokalizasiyası Rusiya əraziləri: Krasnodar diyarı, Adıge, Qaraçay-Çerkesiya, Stavropol, Kabarda-Balkariya, Şimali Osetiya, İnquşetiya, Çeçenistan və Dağıstan boyunca uzanan bir sıra silsilələri əhatə edir. Qara dağların sərhədlərinin fərqli anlaşılması səbəbindən bir çox qaynaq fərqli morfometrik xüsusiyyətlərini göstərə bilər.
 Adı
Qara dağların zirvələri, meşə sərhədi ilə məhdudlaşaraq, qar xəttinin və ya yüksək alp çəmənliklərinin səviyyəsinə çatmır. Bu ad qədim dövrlərdən bəri Qara dağları əhatə edən sıx yarpaqlı meşələrdən, dağlara qaranlıq rəng verən sıx meşəli silsilələrin tünd rəngindən yaranmışdır. "Rusiya imperatorluğunun Coğrafi-Statistik Lüğətin" də (1863-1885) Qara dağlar silsiləsi üçün aşağıdakı etimologiya verilir: "... və adını bütün uzunluğu boyunca qalın, çatılması çətin bir lusomla örtülmüş olması səbəbi ilə almışdır." Çeçenistanda Qara dağların təsviri və adlarının mənşəyinin eyni versiyasında (XIX əsrin II yarısı):

Şalaja çayının dərin və təlatümlü yatağının sağında və Valerikin solunda, orduların ölkənin dərinliklərinə keçməsinə maneə yaradan yüksək sıx meşələr başlanır.

"Rusiya imperatorluğunun Coğrafi və Statistik Lüğətin" də hər iki sözü böyük hərflə yazılmış Qara Dağlar üçün başqa bir ad  "Qara Meşə"  termini lüğətdə verilmişdir. "Brokkhaus və Yefron Ensiklopedik Lüğətin"də (1890-1907), dağların adı başqa cür verilmişdir - birinci hissə böyük hərflə, ikinci hissə isə kiçik hərflə - Qara dağlar. Rus coğrafiyaşünası Nikolay Dinnikin ESBE məqaləsində "Terek vilayətin"də Qara dağlar Baş silsilənin adı ilə paralel olaraq qeyd edilmişdir. Bəzən oronim Qara dağlar üçün Çernoqoriya və Karataunun eyni mənalı adlarına rast gəlmək olar.

Qara dağlarda yaşayan xalqların bəzi dillərində adı: İnquşlar arasında Arqaş ( [] — "alçaq dağların silsiləsi"), Çeçenlər arasında Arts (( [] — "meşəli dağ" kimi adlandırılır.

 Rusiya imperatorluğu dövrü 
Rusiya imperiyası dövründə Qara dağların sərhədi anlayışı Pastbiş və Lesisti silsilələrinin müasir müstəqil oroqrafik vahidlərini əhatə edirdi (imperiya dövründə oronimlərdən istifadə edilmirdi) və ehtimal ki, ümumiyyətlə, əsas Qafqaz silsiləsinin şimalındakı Kuban çayının mənsəbindən Sulak çayına qədər uzanan bütün dağları əhatə edirdi. "Rusiya imperatorluğunun Coğrafi və Statistik lüğəti" nə görə, Qara dağlar "sanki Baş Qafqazın dağətəyini meydana gətirən ikinci dərəcəli silsilədir, ondan 30-80 verst məsafədədir və Qara dağların ən yüksək zirvələri Kabarda da yerləşir.

"Brokhaus və Yefronun Ensiklopedik lüğətin"də onların relyefinin ən çox Kuban bölgəsinin Batalpaşinski dairəsində (Krasnodar ərazisinin müasir hissəsi, Qaraçay-Çerkesiya, Stavropol ərazisi) nəzərə çarodığını göstərən "Qara dağlar" məqaləsi var idi. Terek bölgəsinə müəllif (Stavropol ərazilərinin müasir hissəsi, Kabarda-Balkariya, Şimali Osetiya, İnquşetiya, Çeçenistan və Dağıstan), Ardon çayı hövzəsindəki ən yüksək zirvələri aid edir. Eyni ensiklopediyada rus coğrafiyaşünası V. M. Masalskinin "Qafqaz silsiləsi" məqaləsində Qara dağların relyefi daha ətraflı təsvir edilmişdir: Baş Qafqaz silsiləsindən şimalda 17-60 məsafədə keçdikləri bildirilmişdir (müəllif Urux çayı hövzəsini dağların ən yüksək nöqtələrinin hövzələrinə əlavə edib). Nikolay Dinnikin "Terek vilayəti" adlı məqaləsində, Kion-xok və Kariu-koxa əlavə olaraq, Mat-xox 9 855 fut, Sərdar-xox və Bermatut əhəmiyyətli zirvələr olaraq əlavə edilmişdi.

 Sovet dövrü 
Sovet dövründə Böyük Qafqaz sisteminin şimal silsilələri üç oronimik vahidə - Skalisti, Pastbiş və Lesisti silsilələrinə bölündü. Nədənsə, Qara dağlar yalnız iki silsilə kimi- Skalisti silsiləsi istisna olmaqla, Pastbiş və Lesisti kimi başa düşülməyə başlandı. BSE-nin ilk nəşri (1926-1947) Qara dağların "iki silsilədən ibarət olduğunu bildirir: Cənub (Pastbiş silsiləsi) ... və Şimal - Lesisto silsiləsi ...". Silsilələrin ən yüksək nöqtələri göstərildi: Pastbiş üçün Fethus dağı (1744 m) və Lesist üçün Lısaya dağı (1035 m -ə qədər). Həm də BSE-nin ilk nəşrinin "Qara dağlar" məqaləsində, bilinməyən bir səbəbdən, Çeçen Muxtar Vilayətindəki Qara dağlar anlayışı, Şimaldakı Qara dağların qalan hissəsindən nə ilə fərqləndikləri izah edilmədən ayrıca seçilmişdir.

BSE-nin ikinci nəşrində (1950-1958) Qara dağlar adı hələ də Pastbiş və Lesisti silsilələrini əhatə edirdi, yalnız Pastbiş üçün Qara dağlara qismən daxil edildiyinə dair aydınlıq gətirilirdi. İkinci nəşrdə oronimlərin Maykop şəhəri meridianından Arqun çayının vadisinə qədər qərb və şərqdəki sərhədləri indi göstərilirdi. Dağların yüksəklikləri haqqında məlumatlar ortaya çıxdı: 500-1500 m və ən yüksək nöqtəsi Cinal silsiləsi (1542 m) verilmişdi. Qara dağların eyni sərhədləri "Qısa Coğrafi Ensiklopediyasında" da (1960-1966) verilmişdir. BSE-nin üçüncü nəşrində (1969-1978) Qara dağlar Skalisti silsiləsinin şimalındakı silsilələr adlanırdı, lakin Qara dağların sərhədləri bir az fərqli şəkildə tərtib edilərək qərbdə Belaya çayı, şərqdə Arqun çayı olaraq göstərilmişdir. Dağların hündürlüyü 1500 m-ə qədər göstərilmişdir.

Oronimlərin bölünməsi zamanı yaranan bəzi qarışıqlıqları bir şəkildə izah etməyə çalışan "Coğrafi Ensiklopedik Lüğıti" (1989), "çəmənliklərin üstünlük təşkil etdiyi bölgələrdə Qara dağlara Pastbiş silsiləsi deyilir" ənənəvi formulasiyasına məlumatlar əlavə etdi. Qara dağları Lesisti silsiləsi ilə göstərən bir sıra müəlliflər, bu adların xüsusən İnquşetiya və Çeçenistandakı Qara dağların bölmələri üçün xarakterik olduğunu deyirlər (məsələn, "Çeçen-İnquş MSSR" əsərinin müəllifləri 1971, V.V.Aqibalova 1988). Əslində Sovet dövründə Qara dağlar Şimali Qafqazın dağətəyi zonasına aid edilmişdi.

 Müasir dövr 
Hal-hazırda, elmi və publisistik ədəbiyyatda, sovet dövrünün nəşrlərini təkrarlayan tədqiqatçılar Qara dağlara Pastbiş və Lesisti silsilələrini daxil edirlər (məsələn, "Böyük Qafqaz silsilələri və iqlimə təsiri" əsərinin müəllifləri 2001). Bəzən, bəzi sovet əsərlərində olduğu kimi, Qara dağlar da yalnız Lesisti kimi başa düşülə bilər, bu xüsusilə Çeçenistan Respublikasındakı Qara dağlar hissəsinə xasdır (məsələn, Z.M.Baqalova, Q.Z.Ançabadze ). Ancaq getdikcə daha çox istinadlı nəşrlər bu köhnə oronimləri sıradan çıxarır.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 










 Lüğətlər və ensiklopediyalar 













Kateqoriya:Dağ silsilələri
Kateqoriya:Dağlar
Kateqoriya:Asiya relyefi