Tıva Muxtar Sovet Sosialist Respublikası

Tıva Muxtar Sovet Sosialist Respublikası və ya TMSSR () — 10 oktyabr 1961-ci il — 28 avqust 1991-ci illərdə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası tərkibində mövcud olan türkdilli muxtar respublika. 10 oktyabr 1961-ci ildə Tıva Muxtar Vilayəti əsasında yaradılmışdır.Keesing's Contemporary Archives Volume 7, (October 1961) p. 18377 İnzibati mərkəzi və paytaxtı Kızıl şəhəri olmuşdur.Тыва́ / Самойлова Г. С., Горячко М. Д., Кызласов И. Л., Доржу З. Ю // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 591–598. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004–2017, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9. Ərazisi 170.5 min. km² təşkil etmişdir. Respublika cənubda Monqolustan, şərqdə Buryatiya ASSR, qərbdə Altay diyarı və şimalda Krasnoyarsk diyarı ilə həmsərhəd olmuşdur.Mongush, Mergen. "The Annexation of Tannu‐Tuva and the Formation of the Tuva ASSR." Central Asian Survey 12, no. 1 (1993): 81–85. https://doi.org/10.1080/02634939308400802. 
p.81 Tıva MSSR Sovet İttifaqına daxil olmasının 20-ci ildönümü münasibətilə 9 oktyabr 1964-cü ildə Lenin ordeni ilə, habelə SSRİ-nin 50 illiyini yubileyində 29 dekabr 1972-ci ildə "Xalqlar Dostluğu" ordeni ordeni ilə təltif edilmişdir. Tıva MSSR-də ən yüksək idarəetmə orqanı, beş illik müddətdə 130 millət vəkilindən ibarət Tıva MSSR Ali Soveti idi.The Great Soviet Encyclopedia, 3rd Edition. S.v. "Tuva Autonomous Soviet Socialist Republic."ibid.

28 avqust 1991-ci ildə Avqust qiyamından sonra, Tıva MSSR adı respublikanın Ali Soveti tərəfindən dəyişdirilərək Tıva Respublikası adlandırılmışdır.

 Tarixi 
250px|thumb|right|Tuva Respublikasının, əvvəllər Tuva Xalq Respublikasının xəritəsi.
Tıva Muxtar Sovet Sosialist Respublikası 9 oktyabr 1961-ci ildə RSFSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Tuva Muxtar Vilayətinin əsasında yaradılmışdır.Указ Президиума Верховного Совета СССР от 10 октября 1961 года "О преобразовании Тувинской автономной области в Тувинскую Автономную Советскую Социалистическую Республику"  // Правда коммунизма. 1961. № 123 Bu qərar oktyabrın 10-da SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti tərəfindən təsdiq olundu. Dekabrın 8-də isə SSRİ Ali Soveti qərarı təsdiq etdi.

12 dekabr 1990-cı ildə, yeddinci çağırış Tuva ASSR Ali Sovetinin (1990–1993) sessiyasında, Respublikanın Dövlət Suverenliyi haqqında Bəyannamə qəbul edildi. Bəyannamə ilə Tıva Respublikası elan edildi.

24 may 1991-ci ildə RSFSR Xalq Deputatları yığıncağı Tıva MSSR-nın adında dəyişiklik edərək Tıva SSR-ə çevirdi. RSFSR Konstitusiyasının 71-i maddəsində görə 28 avqust 1991-ci ildə Tıva Ali Şurası respublikanın Tıva Respublikası adlandırılmasına qərar verdi.

21 aprel 1992-ci ildə yeni ad Rusiya Xalq Deputatları Yığıncağı tərəfindən təsdiq edildi.Закон Российской Федерации от 21 апреля 1992 года № 2708-I "Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Российской Советской Федеративной Социалистической Республики". Данный закон вступил в силу с момента опубликования в Российской газете 16 мая 1992 года.

 İqtisadiyyatı 
Tuvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının iqtisadiyyatı əsasən əkinçilik və faydalı qazıntı hasilatı kimi iki əsas sahədən ibarət olub. Kənd təsərrüfatı əsas məhsulları buğda və arpa idi.ibid. Həmçinin respublikada iri buynuzli maldarlıq və maralçılıq da kənd təsərrüfatının əsas sahələrindən olub. Yerli kənd təsərrüfatından fərqli olaraq, Tuva sənayesi böyük ölçüdə rus mühacir əməyi ilə təmin olunurdu.Alatalu, Toomas. "Tuva—A State Reawakens." Soviet Studies 44, no. 5 (1992): 881–95. https://doi.org/10.1080/09668139208412051. p.890

 Etnik vəziyyət 
Rusları köçürülmə siyasəti və həm orta, həm də orta məktəbdən sonrakı təhsil sistemi 1990-cı illərdə demək olar ki, yalnız rus dilində aparılmasına baxmayaraq, tıvalılar Tıvada ən böyük etnik qrup olaraq qalmışdılar. Belə ki, 1990-cı ildə respublikanın təxminən 206.000 sakini tıvalı, 98.000 isə etnik rus idi.Ibid.890 Tıva Muxtar Sovet Sosialist Respublikası dövründə respublika ərazisində xeyli sayda islah-əmək koloniyaları və həbsxana düşərgəsi mövcud olmuşdur.

1990-cı ildə respublikada azlıq ruslar ilə əksəriyyət tuvalılar arasında etnik toqquşmalar baş vermişdir. hərçənd Toomas Alataluya görə, bu münaqişə Rusiya mediası tərəfindən böyük ölçüdə şişirdilmişdir. Bu narazılıqlar hökumətin yerli əhali ilə ruslar arasında qoyulan fərqlərdən irəli gəlmişdi. Belə ki, yerli köçəri maldarlar məcburi şəkildə övladlarının rus dilli internatlara qəbul edilməsi siyasətinə qarşı qalxmışdılar.

 1990-cı il Tıva Seçkiləri və 1991-ci il Rusiya Federal Seçkiləri 
Estoniya siyasətçisi və yazıçısı Toomas Alatalunun sözlərinə görə, etnik gərginliyə baxmayaraq, Tıva kiçik respublikada böyüyən güclü partokratiyanın dəstəklədiyi Sovet mühafizəkarlığının qalasına çevrilmışdi. 1990-cı il Tıva seçkiləri, Tıvanın SSRİ-yə qoşulmasından bu yana respublikada əsas rəhbər üç vəzifənin etnik tıvalılar tərəfindən tutulduğu ilk hadisə idi. 1991-ci il Rusiyada keçirilən prezident seçkilərində, Tıva çox səslə Kommunist Partiyasının namizədi Nikolay Rıjkova səs verən az sayda muxtar respublikadan biri oldu. Səslərin 65%-i Rıjkova, cəmisi 15%-i Boris Yeltsinə verilmişdi. 1991-ci ildə tələbələr, gənclər təşkilatları və ziyalılar da daxil olmaqla demokratik qüvvələr koalisiyası 27 avqustda respublika rəhbərliyinin istefasını tələb edərək aclıq aksiyasına başladı. Avqustun 28-də o vaxt Ali Sovetin sədri olan Çimit-Dorju Ondarın istefa verdi və Kommunist Partiyasının bütün mülkiyyətini mənimsəyən yeni Parlament iclası çağrıldı.Ibid.893 Bu hərəkətlər Tıva Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının dağılmasına səbəb oldu. 31 mart 1992-ci ildə onun varisi olan Tıva Respublikası, Rusiya Federasiyasının qurucu üzvü oldu.

 İnzibati bölgüsü 
250px|thumb|right|alt=1962–1978-ci illərdə Tıva Respublikasının gerbi
Yarandığı dövrdə Tuva MSSR 11 inzibati vahiddən ibarət idi:
 Bay-Taiqinski
 Barun-Xemçikski
 Dzun-Xemçikski
 Kaa-Xem
 Ovyurski
 Piy-Xemski
 Tandinski
 Tes-Xemski
 Tojhinski
 Uluq-Xemski
 Erzinski.
 1963-cü ilin əvvəlində Bay-Taiyinski və Erzinski rayonları ləğv edildi.
 1965-ci ilin yanvarında Bay-Taiqinski və Erzinski rayonları yenidən quruldu.
 9 sentyabr 1968-ci ildə Monqun-Taiqinski rayonu yaradıldı.
 11 fevral 1975-ci ildə Qızıl rayonu yaradıldı.
 25 aprel 1983-cü ildə Sut-Xol rayonu yaradıldı.
 1992-ci ildə Çaa-Xol rayonu və 1993-cü ildə Çedi-Xol rayonu yaradıldı.
Bu tərkibdə (16 rayon) Tıva Respublikası mövcudluğuna başladı.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 


 Xarici keçidlər 


Kateqoriya:Tarixi türk dövlətləri
Kateqoriya:Türk tarixi
Kateqoriya:RSFSR-in muxtar respublikaları
Kateqoriya:Tuva tarixi