Türkiyə–Yaponiya münasibətləri

Türkiyə–Yaponiya münasibətləri (; ) — Türkiyə ilə Yaponiya arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

Türkiyənin Yaponiya ilə münasibətləri Osmanlı dövrünə qədər uzanır. 1890-cı ildə Yaponiyada baş vermiş Ərtuğrul faciəsi iki ölkə arasındakı münasibətlərin inkişafında vacib məqam olmuşdur. Türkiyə Respublikası müstəqillik əldə etdikdən sonra 1924-cü ildə ölkələr arasında diplomatik əlaqələr qurulmuş və səfirliklər açılmışdır. İkinci dünya müharibəsi zamanı 1945-ci ildə Türkiyə Yaponiyaya qarşı formal müharibə elan etsə də, 1952-ci ildə imzalanmış San-Fransisko müqaviləsindən sonra ölkələr arasında münasibət əvvəlki halına qayıtmışdır.

 Tarix 

 Osmanlı dövrü 
Osmanlı ilə Yaponiya arasında beynəlxalq münasibətlər XIX əsrdə başlamışdır. 1873-cü ildə Yaponiyadan xariciölkələrə göndərilmiş İvakura missiyasının iki iştirakçısı Qeniçiro Fukuçi və Mokuray Şimaci 11–23 aprel 1873-cü ildə İstanbulda olmuşdular. Onlar müasir Türkiyə ərazisinə gəlmiş ilk yaponlar hesab olunurlar.

1875-ci ilin iyulunda Yaponiya Osmanlı ilə diplomatik əlaqələr qurmaq qərarına gəlmişdir. Yaponiyanın xarici işlər naziri Teracima Munenori nazir Sanco Sanetomiyə verdiyi təklif əsasında Londonda görüşlər başlamışdır. Yaponiyanın Londondakı nümayəndəliyinin katibi Hiroşi Nakay və Vatanabe Hiromoto 1876-cı ilin fevralında İstanbula gələrək Raşid Paşa daxil olmaqla bir çox Osmanlı məmuru ilə görüşmüşdür. Görüşlər zamanı Osmanlı tərəfi Yaponiya ilə diplomatik əlaqələr qurmaq istədiyini bildirmiş və Nakay bu təklifi hökumətə çatdırmışdır. Onlar hədiyyə kimi verilən Osmanlı hüquq kitablarını qəbul etmişdirlər. Nakay Yaponiyaya qayıtdıqdan 1 il sonra İstanbul barədə olan xatirələrini nəşr etdirmişdir. 1878-ci ilin noyabrında Yaponiya donanmasına məxsus hərbi təlim gəmilərindən ibarət eskadra İstanbulda olmuş və II Əbdülhəmid tərəfindən qəbul edilmişdir. Nakaydan sonra gələn digər yapon ziyarətçilər 12 mart 1881-ci ildə II Əbdülhəmid tərəfindən Yıldız sarayında qəbul edilən Yaponiya DİN-in məmuru Yoşida Masaharu ilə Furukava Nobuyoşi olmuşdurlar. Bu qəbulda iki tərəf də diplomatik əlaqələrin qurulması və Yaponiya-Osmanlı Dostluq Müqaviləsinin imzalanması üçün görüşlərin davam etdirilməsi barədə qərar qəbul etmişdir. 1887-ci ilin oktyabrında isə Yaponiya şahzadəsi Komatsu İstanbulu ziyarət etmişdir.

İki dövlət arasında əlaqələrin inkişafında Ərtuğrul faciəsi vacib rol oynamışdır. Uzaq Şərqlə əlaqələri inkişaf etdirmək istəyən II Əbdülhəmid 1889-cu ildə Yaponiyaya "Ərtuğrul" gəmisini yollamışdır. 14 iyul 1889-cu ildə İstanbuldan Yokohamaya yola düşən gəmi geri qayıdarkən 16 sentyabr 1890-cı ildə Kaşinozaki mayakı yaxınlığında qayalara çırpılaraq batmışdır. Qəzada ölənlərin dənizdən çıxarılması, basdırılması, abidə tikilməsi, yaralılara kömək edilməsi, xilas edilən əşyaların və insanların İstanbula göndərilməsi kimi hadisələr iki ölkə arasındakı münasibətlərin inkişafına təkan vermişdir. Yaponiyaya məxsus Hiei və Kongo döyüş gəmiləri qəzada yaralanları 1891-ci ildə İstanbula gətirmiş və Yaponiyaya qayıtmışdır. Gəmi ilə gələn və Yaponiyada yığılmış maddi yardımı gətirən iki yapon — Şotaro Noda və Yamada Toraciro İstanbulda qalmışdır. II Əbdülhəmidin xahişi ilə hərbi məktəbdə yapon dili dərsi verən Noda xəstələndiyi üçün Yaponiyaya qayıtmış və 1892-ci ildə ölmüşdür. Toraciro isə Birinci Dünya müharibəsinə qədər İstabulda yaşamış, 1910-cu ildə Türkiyə haqqında yaponca kitab yazmışdır. Yaponiyaya qayıtdıqdan sonra Osaka Ticarət Gildiyasının fəal üzvü olmuş və Türkiyə–Yaponiya ticarət əlaqələrinin inkişafı üçün səylər göstərmişdir.

1893-cü ilin mayında Yaponiyanın Almaniyadakı səfiri Şuzo Aoki II Əbdülhəmid tərəfindən qəbul edilərək Yaponiya–Osmanlı Dostluq Müqaviləsinin imzalanması üçün müzakirələr aparmışdır. Həmin ilin 21 dekabrında Yaponiya hökuməti müqavilənin qaralama halını hazırlamışdır. Lakin həmin dövrdə iki ölkənin qatıldığı müharibələr də diplomatik görüşlərin baş tutmasına mane olurdu.

Balkan müharibələrində Osmanlı ordusunun tərəfindən iştirak edən xarici müşahidəçilər arasında Avropa ölkələrinin xaricində təmsil edilən yeganə Asiya ölkəsi Yaponiya idi. Yaponiyanın Osmanlıdakı hərbi ataşesi 1907-ci ilin fevralında bu vəzifəyə təyin olunan Moriaka Morişiqe olmuşdur. Moriaka Osmanlıdakı həyatı barədə xatirələrini "Yosei Zuihitsu" adlı əsərdə paylaşmışdır. 1911-ci ildə onun vəzifəsini Muraoka Çotaro tutmuş və Balkan müharibələri zamanı Osmanlı ordusuna hərbi müşahidəçi kimi qatılmışdır.

1910–14-cü illərdə İstanbulda Əbdürrəşid İbrahim tərəfindən "Alem-i İslam ve Japonyaʼda İntişar-ı İslamiyet" adı altında Yaponiya haqqında səyahət kitabı yayımlamışdır. Əbdürrəşid İbrahim Birinci Dünya müharibəsindən öncə İstanbuldan Yaponiyaya köçmüş və 1944-cü ildə Tokiodakı ölümünə qədər orada yaşamışdır.

 Türkiyə dövrü 
1923-cü ildə imzalanmış Lozanna müqaviləsi nəticəsində Yaponiya yeni yaranmış Türkiyə Respublikasını 6 avqust 1924-cü ildə tanımış, qarşılıqlı səfirliklər açılmış və diplomatik nümayəndələr göndərilmişdir. Yaponiyanın Türkiyə səfirliyi 23 mart 1925-ci ildə İstanbulda açılmışdır, həmin ilin 17 oktyabrında Yaponiyanın Türkiyədəki ilk səfiri Yukiçi Obata vəzifəsini yerinə yetirməyə başlamışdır. 7 iyul 1925-ci ildə isə Türkiyənin Yaponiyadakı səfirliyi açılmışdır. 1928-ci ilin oktyabrında Tokioda Yaponiya-Türkiyə Dərnəyi qurulmuş və dərnək 1929-cu ilin fevralında Ərtuğrul abidəsi tikdirmişdir. İkinci dünya müharibəsinə qədər iki ölkə arasındakı münasibətlər mülayim qalmışdır. 11 oktyabr 1930-cu ildə Ankarada ölkələr arasında Ticarət və Dənizçilik müqaviləsi imzalanmışdır. 1931-ci ilin oktyabrında Yaponiya şahzadəsi Takamatsu Türkiyəyi ziyarət etmişdir. 27 oktyabr 1937-ci ildə Yaponiyanın Türkiyə səfirliyi İstanbuldan Ankaraya köçürülmüşdür.

İkinci dünya müharibəsində Türkiyə neytrallığını qorumağa çalışsa da, 6 yanvar 1945-ci ildə ABŞ-nin Türkiyədəki səfiri Lourens Şteynhartın Türkiyənin xarici işlər naziri Hasan Sakaya təkidindən və müttəfiqlərin təzyiqindən sonra Yaponiya ilə diplomatik əlaqələrini kəsərək 23 fevralda Yaponiyaya qarşı formal müharibə elan etmişdir. Bu hadisə, xüsusilə, Çin tərəfindən müsbət qarşılanmışdır. Diplomatik statusa malik 15 yapon İstanbulun Ayazpaşa bölgəsindəki konsulluq binasında həbs olunmuşdur. Buna baxmayaraq, həbs olunmuş yaponlara bəzən Yıldız parkında gəzməyə icazə verilirdi. Buna qarşılıq olaraq, Yaponiya hökuməti də Türkiyəyə müharibə elan edəcəyini bildirmişdir. Türkiyənin bu addımlarından sonra bəzi Türkiyə qəzetləri yaponlar haqqında irqçi məqalələr yayımlamışdır. Məsələn, "Cumhuriyet" qəzetində yaponların beyin və göz quruluşlarına görə heç vaxt amerikalılar kimi usta pilot olmayacaqları qeyd olunmuşdu.

1952-ci ildə imzalanan San-Fransisko müqaviləsindən sonra ölkələr arasında münasibətlər yenidən normallaşmışdır. 1952-ci ilin iyununda Türkiyənin Yaponiyadakı səfirliyi yenidən açılmış və müharibədən sonra ilk səfiri İzzet Aksular olmuşdur. 1953-cü ilin mayında isə Şiniçi Kamimura Yaponiyanın Türkiyədəki səfiri vəzifəsini yerinə yetirməyə başlamışdır. Koreya müharibəsi zamanı isə BMT güclərinin tərkibində vuruşan Türkiyə qüvvələrinin bir çox əsgəri Yaponiyada da olmuşdur. 1957-ci ildə iki ölkə arasında viza məhdudiyyəti ləğv olunmuşdur. 1958-ci ilin aprelində Türkiyə baş naziri Adnan Menderes Yaponiyaya rəsmi səfər etmişdir.

1984-cü ildən sonra iki ölkə arasında qarşılıqlı iqtisadi fəaliyyətlərlə çox güclü və sürətli artım yaşanmışdır. Bu dövrdə çoxsaylı iqtisadi heyət qarşılıqlı ziyarətlər həyata keçirulmiş və aviasiua müqaviləsi, kapitalların təşviqi müqaviləsi kimi yeniliklərə imza atılmışdır. 1985–88-ci illərdə tikilən Fateh Sultan Mehmet körpüsü Yaponiya şirkətlərinin əməkdaşlığı ilə istifadəyə verilmişdir. 19 mart 1985-ci ildə İran-İraq müharibəsi zamanı Tehranda qalan yaponların xilas edilməsində Türkiyə hökuməti aktiv iştirak etmişdir. 1989-cu ildə İmperator Hirohitonun dəfn mərasimində, həmçinin 1990-cı ilin noyabrında Akihitonun taxta çıxma mərasimində Türkiyə prezidenti Turqut Özal da iştirak etmişdir.

2003-cü il Yaponiyada Türkiyə ili elan olunmuşdur. İl çərçivəsində sərgilər, rəqs performansları, konsertlər, filmlər və teatr tamaşaları daxil olmaqla 150-dən çox rəsmi tədbir baş tutmuşdur. 2004-cü ilin iyulunda Yaponiya hökuməti Türkiyədə Kaman-Kalehöyük Anadolu Arxeoloji İnstitutunu açmış və açılış mərasimində Şahzadə Tomohito da iştirak etmişdir.

 Diplomatik missiyalar 
  Yaponiyanın Türkiyədəki missiya başçıları    Türkiyənin Yaponiyadakı missiya başçıları  Vəzifə tarixi Vəzifə Adı Vəzifə tarixi Vəzifə sonu Vəzifə Adı aprel 1921  diplomatik nümayəndə  Sadatsuçi Uçida  7 iyul 1925  25 mart 1929  müvəqqəti işlər vəkili  Hulusi Fuad Bəy yanvar 1923  səfir  Sadatsuçi Uçida  7 aprel 1929  31 iyul 1931  elçi  Cəvad Bəy iyul 1923  baş katib  Akio Kasama  1 avqust 1931  26 noyabr 1931  səfir  Cəvad Bəy yanvar 1925  müşavir  Şiro Hanaoka  27 noyabr 1931  16 dekabr 1931  müvəqqəti işlər vəkili  Talat Rauf Bəy mart 1925  müvəqqəti işlər vəkili  Şiro Hanaoka  17 dekabr 1931  13 fevral 1936  daimi işlər vəkili  Nebil Bəy noyabr 1925  səfir  Yukiçi Obata  22 dekabr 1936  19 iyun 1939  səfir  Husrev R. Gerede oktyabr 1928  baş katib  Hitoşi Aşida  19 iyun 1939  5 sentyabr 1939  müvəqqəti işlər vəkili  Nurəddin Fərruh Alkent noyabr 1929  müşavir  Hyoci Nihei  6 dekabr 1939  13 iyul 1943  səfir  Ferid Tek aprel 1930  səfir  İsaburo Yoşida  10 sentyabr 1944  6 yanvar 1945  səfir  Ali Müzaffer Göker yanvar 1932  müvəqqəti işlər vəkili  Yoşiatsu Murakami  6 iyun 1952  27 noyabr 1952  müşavir  Əbdül-Mennan Tebelen dekabr 1932  səfir  İsaburo Yoşida  27 noyabr 1952  1 iyul 1955  səfir  İzzət Aksular sentyabr 1933  səfir  Kintomo Muşanokoci  2 iyul 1952  29 may 1957  müvəqqəti işlər vəkili  Semih Baran mart 1935  səfir  İesama Tokuqava  30 may 1957  28 sentyabr 1959  səfir  Süreyya Anderiman fevral 1937  səfir  Toşihiko Taketomi  28 sentyabr 1959  25 aprel 1960  müvəqqəti işlər vəkili  Rasim Fenmen oktyabr 1940  səfir  Şo Kurihara  26 aprel 1960  21 sentyabr 1962  səfir  Nijad Kavur Kemal may 1953  səfir  Şiniçi Kamimura  22 sentyabr 1962  22 may 1963  müvəqqəti işlər vəkili  Orhan Çıray iyun 1957  səfir  Şiroci Yuki  25 may 1963  24 sentyabr 1963  müvəqqəti işlər vəkili  Bülent Ketselli aprel 1959  səfir  Takaciro İnoe  25 sentyabr 1963  2 dekabr 1966  səfir  Melih Esenbel dekabr 1962  səfir  Akira Miyazaki  6 yanvar 1967  24 noyabr 1970  səfir  Turqut Aytuğ yanvar 1968  səfir  Mitsuo Tanaka  30 noyabr 1970  23 avqust 1974  səfir  Şükrü Elekdağ dekabr 1970  səfir  Tatsuo Suyama  31 oktyabr 1974  23 avqust 1979  səfir  Celal Eyicioğlu may 1973  səfir  Tatsuo Hirose  4 oktyabr 1979  23 sentyabr 1983  səfir  Nazif Çuhruk sentyabr 1976  səfir  Şiqeto Nikay  1 oktyabr 1983  2 fevral 1987  səfir  Nurver Nureş fevral 1980  səfir  Nobuyasu Nişiyama  31 yanvar 1987  2 yanvar 1992  səfir  Umut Arık noyabr 1982  səfir  Şiniçi Suqihara  31 dekabr 1991  1 noyabr 1996  səfir  Necati Utkan avqust 1986  səfir  Kazuo Vaçi  23 oktyabr 1996  31 may 1998  səfir  Gündüz Suphi Atkan aprel 1989  səfir  Takaşi Senqoku  1 dekabr 1998  2 yanvar 2003  səfir  Yaman Başkut noyabr 1991  səfir  Yoiçi Yamaquçi  5 yanvar 2003  1 yanvar 2007  səfir  Solmaz Ünaydın mart 1994  səfir  Takehiro Toqo  1 yanvar 2007  3 aprel 2011  səfir  Selim Sermet Atacanlı avqust 1996  səfir  Atsuko Toyama  9 aprel 2011  22 oktyabr 2011  səfir  Abdurrahman Bilgiç oktyabr 1999  səfir  Şiqeo Takenaka  27 aprel 2012  16 aprel 2014  səfir  Serdar Kılıç avqust 2003  səfir  Tomoyuki Abe  16 aprel 2014  15 noyabr 2017  səfir  Ahmet Bülent Meriç    11 noyabr 2017  28 fevral 2021  səfir  Hasan Murat Mercan    15 mart 2021  hazırda  səfir  Korkut Güngen

 Mədəniyyət 
1986-cı ildən Türkiyənin Kırşəhər vilayətində davam edən Kaman-Kalehöyük arxeoloji qazıntı işləri Şahzadə Takahito Mikasanın tövsiyəsi ilə başlamışdır. Bu qazıntı işlərini aparan Yaponiya Anadolu Arxeoloji İnstitutunun fəaliyyətləri daha sonra oğlu Şahzadə Tomohito, ondan sonra da nəvəsi Şahzadə Akiko tərəfindən dəstəklənmişdir. Şahzadə Akiko Türkiyə-Yaponiya Dərnəyinin sədri vəzifəsini yerinə yetirir.

1993-cü ildə Ankara şəhərində Türk Yapon Fondu Mədəniyyət Mərkəzi qurulmuşdur.

Ərtuğrul faciəsindən bəhs edən, Yaponiya-Türkiyə istehsalı "Ərtuğrul 1890" filmi 2015-ci ildə buraxılmış və hər iki ölkədə 1 milyondan çox insan tərəfindən izlənmişdi.

2003-cü ildə Şimonoseki şəhərinin dəstəyi ilə İstanbulda yapon bağçası açılmış və 2015-ci ildə yenilənmişdir. Bundan əlavə, Türkiyənin Bursa, Konya, Kayseri, Əskişəhər kimi şəhərlərində də yapon bağçaları salınmışdır.

 İdman 
Cuniçi İnamoto, Hacime Hosoqay, Şinci Kaqava, Yuto Naqatomo, Takayuki Seto kimi Yaponiya futbolçuları Türkiyə çempionatında çıxış etmişdir. Alpay Özalan, Eren Albayrak, Fuat Usta, İlhan Mansız, Ömer Tokaç kimi Türkiyə futbolçuları isə Yaponiya çempionatında oynamışdılar.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat