Qaraçay (tarixi ərazi)

Qaraçay () — Böyük Qafqazın şimal hissəsindəki dağlarda türkdilli Qaraçayların yerləşib, yaşadığı tarixi ərazi.

Qaraçaylar Qafqaz dağlarında və dağətəyində, indiki Qaraçay-Çərkəz Respublikasının ərazisində yaşayırlar.
 Etimologiyası 
Adın ümumiyyətlə qəbul edilmiş etimologiyası türkcəsində kara - "qara" və çay - "çay" mənasını verir. Lakin bu toponimin dəqiq lokasiyası müəyyən edilməyib. Qaraçay-Balkar dilinin özündə, son söz saxlanılmayıb, lakin bəzi digər türk dillərində (Krım-tatar, Türk, Azərbaycan) mövcuddur.

 Coğrafiyası 
Qaraçayın əsl ərazisi, Uçkulan, Ullu-Kam, Daut (Duut) və digər kiçik qolları daxil olmaqla və Teberda çayının Kuban ilə birləşməsindən əvvəl Kuban çayının yuxarı hissəsindəki vadidir. 1860-cı illərdən sonra Qaraçaylar həm qərbdə çay vadilərinə - Teberda, Aksaut, Maruxa, Böyük Zelençuk və daha sonra şərqə, birbaşa Balkariyaya bitişik olan dağ çayları vadilərinə (Xasaut, Kiçmalka, Podkumok, Eshkakon) yerləşdilər. Müasir genişlənmiş mənada Qaraçay, Qaraçayların məskunlaşma ərazilərinin hamısını, o cümlədən XX əsrdə Qaraçayların yaşadığı Qaraçay-Çərkəs Respublikasının düz şimal-şərq hissəsini (Prikuban və Ust-Cequtinski rayonları) əhatə edir.

 Tarixi 
Qafqaz müharibəsi zamanı, 1828-ci ildə Xasaukin döyüşündən sonra Qaraçay Çar Rusiyasının nəzarətinə düşdü. Kuban bölgəsinin Batalpaşinski uezdi inzibati mərkəz olaraq ləğv edildi.

1918-ci il aprelin 1-dən Kuban Sovet Respublikasının, 28 may 1918-ci ildən Kuban-Qara dəniz Sovet Respublikasının, 5 iyul 1918-ci ildən 1918-ci ilin dekabrınadək - Şimali Qafqaz Sovet Respublikasının, 20 yanvar 1921-ci ildən - Dağlıq Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının, 12 yanvar 1922-ci ildən  Qaraçay-Çərkəs Muxtar Vilayətinin (KCAO) cənub-şərq ərazisinin (1924-cü ildən - Şimali Qafqaz) tərkibində idi.

26 aprel 1926-cı ildə Qaraçay-Çərkəz Respublikası Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin fərmanı Mikoyan-Şahar şəhəri olan (o zaman Kluxori, indiki Qaraçayevsk) Qaraçay Muxtar Vilayəti quruldu.

SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Qaraçay Muxtar Vilayəti 12 oktyabr 1943-cü ildə ləğv edildi və qaraçaylar Alman işğalçıları ilə əlbirlikdə təqsirləndirilərək 2 noyabr 1943-cü ildə Orta Asiya və Qazaxıstana sürgün edildi. Qaraçayın cənub hissəsində yaşayanlar Gürcüstana (Klukhor bölgəsi olaraq) göndərildi, çox hissəsi Stavropol diyarında məskunlaşdı.

9 yanvar 1957-ci ildə, qaraçayların bəraət alması ilə, Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayəti Stavropol diyarı daxilində yenidən yaradıldı.

30 noyabr 1990-cı ildə suverenlik paradında SSRİ-nin dağılması zamanı Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayəti Stavropol diyarından ayrıldı və RSFSR Ali Sovetinin 3 iyul 1991-ci il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş RSFSR-in tərkibində Qaraçay-Çərkəz Sovet Sosialist Respublikası oldu.

1989-1990-cı illərdə Qaraçay milli hərəkat rəhbərləri Qaraçayda ayrıca muxtariyyətin bərpası tələbi ilə RSFSR rəhbərliyinə müraciət etdi.

18 noyabr 1990-cı ildə Qaraçay millət vəkillərinin qurultayında Qaraçay Sovet Sosialist Respublikası (17 oktyabr 1991-ci ildən - Qaraçay Respublikası) RSFSR rəhbərliyi tərəfindən tanınmayaraq RSFSR-in tərkib hissəsi elan edildi.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 


Kateqoriya:Rusiyanın tarixi vilayətləri
Kateqoriya:Şimali Qafqaz tarixi
Kateqoriya:Qaraçay-Çerkesiya Respublikası
Kateqoriya:Rusiyanın coğrafi tarixi
Kateqoriya:Türk tarixi