Sosial rol

Sosial rol —  cəmiyyətin bu status sahibinə uyğun olaraq tanıdığı insan davranış modelidir.

 Haqqında 
Sosial rol, müəyyən bir statusu olan bir şəxs tərəfindən icra edilməli olan hərəkətlər toplusudur. İnsan sosial sistemdə müəyyən maddi dəyərləri yerinə yetirməlidir.

Bu, fərdin sosial, sosial və şəxsi münasibətlər sistemindəki sosial mövqeyi ilə obyektiv olaraq təyin olunan insan davranış modelidir. Başqa sözlə,  sosial rol  "müəyyən statusa sahib olan insandan gözlənilən davranışdır"  Громов И. А., Мацкевич И. А., Семёнов В. А. Западная социология. — СПб.: ООО «Издательство ДНК», 2003. — С. 537.  Müasir cəmiyyət, müəyyən rolları yerinə yetirmək üçün bir insanın davranış modelinin daim dəyişməsini tələb edir. Bu baxımdan, Teodor Adorno, Karen Horni və başqaları kimi neo-marksistlər və neo-Freydlər əsərlərində paradoksal bir nəticə çıxardılar: müasir cəmiyyətin "normal" şəxsiyyəti əsəbidir. Üstəlik, müasir cəmiyyətdə müəyyən fərdin eyni zamanda bir-birinə zidd tələbləri olan bir neçə rolu yerinə yetirməsi lazım olduğu vəziyyətlərdə meydana gələn rol münaqişələri geniş yayılmışdır.

İrvinq Hofman, qarşılıqlı əlaqə rituallarını araşdırarkən, onlara passiv riayət etməyə deyil, həm də "quruluşun" aktiv qurulması və saxlanılması proseslərinə, ünsiyyət kursu, qarşılıqlı əlaqədəki qeyri-müəyyənliyə və tərəfdaşların davranışındakı səhvlərə diqqət yetirmişdir.

"Sosial rol" anlayışı 1930 -cu illərdə amerikalı sosioloqlar Ralf Linton və Corc Mid tərəfindən bir-birindən asılı olmayaraq istifadə edilmişdir və birincisi "sosial rol" anlayışını ictimai bir quruluş vahidi olaraq şərh etmişdir: bir insana verilən normalar sistemi; insanların birbaşa qarşılıqlı əlaqələr planı, "rol oyunu", bir insanın özünü başqasının rolunda təqdim etməsi səbəbindən sosial normaların mənimsənilməsi baş verir. Lintonun "statusun dinamik bir tərəfi" olaraq sosial rola verdiyi tərif, struktur funksionalizmdə kök salmış və Talkot Parsons, Alfred Radklif-Braun, Robert Kinq Merton tərəfindən hazırlanmışdır. Midin fikirləri qarşılıqlı sosiologiya və psixologiyada inkişaf etmişdir. Fərqlərinə  baxmayaraq, bu yanaşmaların hər ikisi, fərdin və cəmiyyətin birləşdiyi, fərdi davranışın şəxsiyyətin sosial halına çevrildiyi, insanların fərdi xüsusiyyətləri və meyilləri ilə müqayisə edildiyi bir uzlaşma nöqtəsi olaraq sosial rol ideyası ilə birləşir. 
 Cəmiyyətdəki sosial rolların növləri 
Sosial rolların növləri fərdin daxil olduğu müxtəlif sosial qruplar, fəaliyyətlər və əlaqələr ilə müəyyən edilir. Sosial münasibətlərdən asılı olaraq sosial və şəxsiyyətlərarası sosial rollar fərqləndirilir.

 Sosial rollar sosial status, peşə və ya fəaliyyət növü ilə əlaqəlidir (müəllim, tələbə, tələbə, satıcı). Bu rolları kimin oynadığından asılı olmayaraq, hüquq və vəzifələrə əsaslanan standart şəxsiyyət rollarıdır. Sosial-demoqrafik rollar fərqlənir: ər, arvad, qızı, oğlu, nəvəsi ... Kişi və qadın eyni zamanda sosial normalarda və adətlərdə təsbit edilmiş xüsusi davranış tərzlərini nəzərdə tutan sosial rollardır.
 Şəxsiyyətlərarası rollar, emosional səviyyədə tənzimlənən şəxsiyyətlərarası münasibətlərlə əlaqələndirilir (lider,  laqeyd, ailənin kumiri, sevilən və s.).
Həm insanın özü, həm də ətrafdakı insanların qavrayışı üçün tanış görüntünü dəyişdirmək son dərəcə çətindir. Məsələn, insanların birgə fəaliyyət göstərdiyi qrup nə qədər uzunmüddətli olursa, qrupun hər bir üzvünün dominant sosial rolları ətrafdakılar üçün bir o qədər tanışdır. Bu zaman ətrafdakıların vərdiş etdiyi davranış stereotipini dəyişdirmək də çətin olur.

 Sosial rolların xüsusiyyətləri 
Sosial rolun əsas xüsusiyyətlərini amerikalı sosioloq Talkot Parsons xarakterizə etmişdir. O, rolun 5 xüsusiyyətini fərqləndirir:

 Miqyasına görə. Rolların bəziləri ciddi şəkildə məhdudlaşdırıla bilər, digərləri isə qarışıqdır.
 Emosionallığına görə. Bəzi rollar emosionallığına görə fərqlənir (cərrah və uşağın anası)
 Qəbul formasına görə. Müəyyən edilmiş və əldə edilən rollar var.
 Formalaşma dərəcəsinə görə. Fəaliyyət həm ciddi şəkildə qurulmuş qaydalar əsasında, həm də özbaşına davam edə bilər.
 Motivasiya növlərinə görə. Motivasiya, şəxsi mənfəət, ictimai mənfəət və s.

Rolun miqyası şəxsiyyətlərarası münasibətlərin diapazonundan asılıdır. Diapazon nə qədər böyükdürsə, miqyası da o qədər böyükdür. Məsələn, ər-arvad arasında geniş əlaqələr qurulduğundan, həyat yoldaşlarının sosial rolları çox böyükdür. Bir tərəfdən, bunlar hisslərə və  və duyğulara əsaslanan şəxslərarası münasibətlərdir; digər tərəfdən, münasibətlər normativ aktlarla tənzimlənir və müəyyən mənada formal xarakter daşıyır. Bu sosial qarşılıqlı əlaqənin iştirakçıları bir-birinin həyatının ən müxtəlif cəhətləri ilə maraqlanır, əlaqələri praktiki olaraq məhdud deyil. Digər hallarda, əlaqələr sosial rollarla (məsələn, satıcı ilə alıcı arasındakı münasibətlər) ciddi şəkildə müəyyən edildikdə, qarşılıqlı əlaqə yalnız müəyyən bir vəziyyətdə baş verə bilər (alış zamanı). Burada rolun miqyası məhdud dairədədir.

Rol almaq yolu, verilən rolun insan üçün nə qədər qaçılmaz olmasından asılıdır. Beləliklə, bir gəncin, qocanın, kişinin, qadının rolları avtomatik olaraq insanın yaşına və cinsinə görə təyin olunur və onları əldə etmək xüsusi səy tələb etmir. Yalnız verilmiş rola uyğunlaşma problemi ola bilər. Digər rollar insanın həyatı prosesində və məqsədyönlü xüsusi səylər nəticəsində əldə edilir və ya qazanılır. Məsələn, tələbə, tədqiqatçı, professor və s. rolları. Bu, praktiki olaraq müəyyən insanın peşəsi və ya hər hansı bir uğuru ilə əlaqəli rollardır.

Sosial rolun formalaşması, bu, rolu daşıyanın şəxsiyyətlərarası münasibətlərinin xüsusiyyətləri ilə müəyyən edilir. Bəzi rollar, davranış qaydalarını sərt şəkildə tənzimləyən insanlar arasında yalnız rəsmi əlaqələrin qurulmasını nəzərdə tutur; bəziləri əksinə, yalnız qeyri-rəsmi; digərləri həm rəsmi, həm də qeyri-rəsmi əlaqələri birləşdirə bilər. Yol polisi nümayəndəsinin yol hərəkəti qaydalarını pozan şəxslə münasibətinin formal qaydalarla, yaxınlarınız arasındakı münasibətlərin isə hisslərlə müəyyən edilməli olduğu aydındır. Rəsmi əlaqələr çox zaman emosionallığın təzahür etdiyi qeyri-rəsmi münasibətlərlə müşayiət olunur, çünki bir insan başqasını qəbul edib qiymətləndirərək ona qarşı simpatiya və ya antipatiya göstərir. Bu, insanlar bir müddət ünsiyyət qurduqda və münasibətlər nisbətən sabitləşəndə ​​baş verir.

Motivasiya insanın tələbat və ehtiyaclarından asılıdır. Fərqli rollar fərqli motivlərlə idarə olunur. Uşağının rifahı üçün qayğı göstərən valideynlər, ilk növbədə sevgi və qayğı hissini rəhbər tuturlar; lider səbəb naminə işləyir və s.

 Rol münaqişələri 
Rol münaqişələri subyektiv səbəblərə görə (istəməmək, qabiliyyətsizlik) rolun vəzifələrini yerinə yetirmədikdə yaranır.

 Həmçinin bax 
 Stereotip
 Gender rolu

 İstinadlar 

 Biblioqrafiya 
 «Игры, в которые играют люди» Э. Берн

Kateqoriya:Şəxslərarası münasibətlər
Kateqoriya:Rol statusu
Kateqoriya:Şəxsiyyət (sosiologiya)