Qazaxıstan Rusiya imperiyasının tərkibində

Qazaxıstanın rus müstəmləkəçiliyi 1731-ci ildə Rusiyanın Gənc Kiçik Xan Əbülxairi ilhaq etməsi ilə başladı. Bu proses 130 ildən çox davam etdi və 1960-cı illərin ortalarında başa çatdı. 1731-1860-cı illərdə Qazaxıstan Rusiyaya, yalnız formal olaraq tabe idi, qəbilə və qəbilələrin hökmdarları müstəqil bir siyasət yürüdürdülər. Çar hökuməti xalq üsyanlarını vəhşicəsinə yatırsa da, ölkənin daxili işlərinə qarışmırdı (məhkəmə, qəbilələrarası məsələlər). Nüfuzlu insanlara və qəbilə rəhbərlərinə maaş və rütbələr verməklə, inzibati islahatlar aparmaqla və yerinə yetirməyənləri cəzalandırmaqla hakimiyyətini gücləndirdi. 1822 "Sibir qazaxlarının nizamnaməsi", 1824 "Orenburq Qazaxlarının Nizamnaməsi" Qazaxıstan torpaqlarının idarəetmə qaydasını müəyyənləşdirdi. Bu qanunlara görə Orta və Kiçik Juz xanlıqları ləğv edildi. Kiçik Juz xanlığını Rusiyadakına bənzər bir inzibati sistem əvəzlədi. Orta Juzda "böyük sultan" ın hakim vəzifəsi gətirildi. Daxili rayonlar yaradıldı. Mahallar dairələrə, dairələr kəndlərə bölündü. XIX əsrin əvvəllərində Xivə və Kokand xanları Cənubi Qazaxıstan üzərində nəzarətlərini qurdular. Qazaxlar tez-tez Kokand və Xivə hökmdarlarına qarşı üsyan qaldırırdılar. Müstəmləkə zülmünün güclənməsi, bərəkətli torpaqların ələ keçirilməsi və istehkamların tikilməsi Kenesar Kasımoviçin (1837-47) rəhbərlik etdiyi qazax xalqının milli azadlıq hərəkatına səbəb oldu. 1 Avqustda Rusiyanın 1-ci Dünya Müharibəsindəki iştirakı Qazaxıstan xalqına ağır zərbə vurdu. Kütləvi etirazlar nəticəsində 1916-cı il qiyamı başladı. Üsyan, çarın Qazaxıstan və Türküstan bölgələrindən və qismən Sibirdən olan 19 ilə 43 yaş arasındakı kişiləri cəbhədə ağır işlər görməyə çağırdığı 25 iyun 1916-cı il tarixli fərmanı ilə başladıldı. Qiyamın ən böyük mərkəzləri Zetisu və Torqayda idi. Çarı devirən Fevral İnqilabı hadisələri qısa müddətdə Qazaxıstana çatdı. 1-ci Qazaxıstan Konqresi 21-28 iyul tarixlərində Orenburqda keçirildi. Nümayəndələr milli muxtariyyət, torpaq və su və s. məsələlərin həllinə, Təsis Məclisinə hazırlığa və Qazaxıstan siyasi partiyasının yaradılmasına xüsusi diqqət yetirdi. Əlixan Bukeykxanov, Muhammedcan Tinişbayev, Mirzakip Dulatov, Ahmet Baytursinov, Zanşa Dosmuhammedoviç, Xəlil Dosmuhamedoviç, Magzan Jumabayev və başqaları. aktivistlər müstəmləkəçilik əleyhinə partiyanı qurdular. Qazax xalqını müstəmləkə istibdadından qurtarmaq şüarı ətrafında birləşdilər və Alaşorda müstəqil, demokratik bir Qazax dövləti qurmağa başladılar. Tezliklə Sovet hakimiyyəti bütün Rusiyada olduğu kimi Qazaxıstanda da quruldu.

 İstinadlar