Heydər Almazovun Türbəsi

Heydər Almazovun Türbəsi (Pirətavan) — Yerli camaatın Pirətavan adlandırdığı bu türbənin adı Piri-taun (taun xəstəliyinə şəfa verən yer) söz birləşməsinin təhrif olunmuş şəklidir. 
Bu türbədə iki məzar var. Onlardan biri Soltan digəri isə Mirkəlaməddin adlı şəxslərə məxsusdur. Heydər Almazov adlı imkanlı şəxs 1894-cü ildə bu qəbirlərin üzərində gördüyümüz bu türbəni tikdirir və türbə rəsmi tarixi sənədlərə onun adı ilə, yəni "Heydər Almazov türbəsi" kimi qeyd olunur.
 Tarixi 
Akademik D.Born "Bibiheybət" məqbərələrində tədqiqat işi apararkən bu kompleksin Səfəvilər dövlətinin, xüsusilə I Şah Abbasın  dövrünə təsadüf olduğunu sübut etmişdir. Məhz bu tədqiqatlara əsaslanaraq bu ziyarətgahın XVII əsrdən çox əvvələ aid olduğunu görə bilərik. 

Türbənin inşası hicri tarixi ilə 1311-ci ildə (miladi təqvimlə 1893-1894-cü illərdə) başa çatmışdır.
 Yerləşməsi 
Türbə Neftçalanın təxminən 3 km. qərbində salınıb. Vaxtilə qəbristanlığın yeri dəniz sahili olmuşdur. Dəniz çəkildikdən sonra ərazi İsmilli kəndi adlandırılıb. Hazırda İsmilli kəndi yoxdur. 
 Yaranması 
1853-cü ildə Bakının Mərdəkan kəndində anadan olmuş Heydər ömrünü xeyriyyəçiliklə keçirmiş, var-dövlətini el-oba yolunda sərf edən alicənab şəxs olmuşdur. Neftçalada - Xəzər sahilindəki Qoltuq kəndində balıq vətəgəsi yaratmış, o vaxtlar yerli camaatın axın-axın ziyarətə gəldiyi məzar daşları üzərində türbə inşa etmək qərarına gəlmişdir.Türbənin Heydər Almazov tərəfindən tikilməsinin sübutu kimi giriş portalındakı kitabə üzərindəki yazıları göstərmək olar. Bakıdan gəmilərlə gətirilən ağ daşları araba ilə o vaxtkı İsmilli kəndinə daşıyan yerli camaat hicri tarixi ilə 1311-ci ildə xüsusi memarın şifahi layihəsi əsasında indi də əzəmətini qoruyan Pirətavanın (Piri-taunun) inşasını başa çatdırmışlar.

 Əhvalatlar 
Türbə inşa edilmədən öncə orda olan qəbirlər haqqında bir çox rəvayətlər mövcuddur. 

Bu daş günümüzə qədər gəlib çatmamışdır.Bəzi fikirlərə görə həmin qara çarşablı qadın Hökümə xanım orada dəfn olunan isə qardaşı şiələrin 8-ci imamı 
İmam Rzadır. Türbənin yaranması haqqında ən maraqlı əhvalat budur:

 Memarlıq xüsusiyyətləri 
Böyük əraziyə malik qəbristanlıqla əhatə olunmuş Heydər Almazov türbəsi düzbucaqlı plana malik üzəri dairəvi günbəzlə örtülü olan türbə binasından ibarətdir.
Türbənin qərb tərəfində bir neçə baş daşı abidələri vardır. Lakin üzəriləri suvandığından onların kitabəsini oxumaq mümkün deyil.

 Fasadı 
Giriş portalındakı kitabədə(0,59x0,36m) nəsx xəttilə ərəbcə bu sözlər yazılmışdır:
"Bu pirətavanın memarı Heydərdir. Üsta Məhəmməd. 1311". Hicri 1311-ci il miladi 1893-1894-cü illəri əhatə edir. 
Türbə binası şərq və qərb tərəfdən 5,40 metr, arxa və ön tərəfdən 7,80 metrdir. Binanın ümumi hündürlüyü 4,80 metrə bərabərdir. Pirin üzərində dairəvi formaya malik günbəzin hündürlüyü 3,0 metr, diametri isə 9,50 metrə yaxındır. 
 İnteryer 
Türbə daxildən də xaricdən olduğu kimi düzbucaqlı plana malikdir. Belə ki, şərq və qərb tərəfdən dərin çatma tağla, cənub və şimal tərəfdən isə qabarıq üslublu tağla tikilmişdir. Daxildən günbəzdə cənub, şərq və qərb tərəflərdən pəncərə qoyulmuşdur. Bəzən bunu günəş simvolu kimi də səciyyələndirmək olar. Çünki günəş şərqdən doğur, cənubdan hərəkət edərək qərbdə batır. Çox güman ki, bu açıq səmadan içəriyə işıq düşməsini asanlaşdıran bir memarlıq xüsusiyyətidir. Biz bu cür xüsusiyyətlərə Abşerov-Şirvan memarlıq məktəblərinin İçərişəhərdəki nümunələri olan "Qız qalası", "Sınıq qala" (Məhəhmməd məscidi) və s. abidələrində rast gəlirik.

İçəriyə daxil olarkən giriş qapısından sağ tərəfdə düzbucaqlı və dördtərəfli sənduqə formalı qəbir daşı yerləşir. Sənduqənin uzunluğu 1.70 metr, eni 0.60 metr, hündürlüyü isə yer ilə eyni səviyyədə 1.20 metrə bərabərdir. Sinə daşının üzərində baş tərəfdə üç sətirdən ibarət gözəl nəsx xəttilə kitabə həkk olunmuşdur. Kitabə süls elementli və çox nəfis işlənmiş nəbati ornamentlərlə bəzədilmişdir. 
 Qeyd 
Son zamanlar "Soltan Pirətavan" türbəsində aparılan təmir bərpa işləri onun memarlıq xüsusiyyətinə bir-sıra ziyan vurmuşdur. Belə ki, türbənin günbəz hissəsinin mozaika üslubunda bəzədilməsi onu Abşeron-Şirvan memarlıq nümunələrindən ciddi sürətdə ayırmışdır.
 İstinadlar