Sosialist iqtisadiyyat

Sosialist iqtisadiyyata iqtisadi nəzəriyyələr, təcrübələr, fərziyyə və mövcud sosialist iqtisadi sistemlər normaları daxildir. Sosialist iqtisadi sistem, istehsalın birbaşa istifadə üçün həyata keçirildiyi muxtar kooperativlər və ya birbaşa ictimai mülkiyyət şəklində ola bilən istehsal vasitələrinəArnold, N. Scott (1998). The Philosophy and Economics of Market Socialism: A Critical Study. Oxford: Oxford University Press. p. 8. "What else does a socialist economic system involve? Those who favor socialism generally speak of social ownership, social control, or socialization of the means of production as the distinctive positive feature of a socialist economic system." ictimai mülkiyyət və istifadə ilə xarakterizə olunur, mənfəət üçün deyil.Arneson, Richard J. (April 1992). "Is Socialism Dead? A Comment on Market Socialism and Basic Income Capitalism". Ethics. 102 (3) pp. 485–511.Lawler, James; Ollman, Bertell; Schweickart, David; Ticktin, Hillel (1998). "The Difference Between Marxism and Market Socialism". Market Socialism: The Debate Among Socialists. New York; London: Routledge. pp. 61–63. . "More fundamentally, a socialist society must be one in which the economy is run on the principle of the direct satisfaction of human needs. […] Exchange-value, prices and so money are goals in themselves in a capitalist society or in any market. There is no necessary connection between the accumulation of capital or sums of money and human welfare. Under conditions of backwardness, the spur of money and the accumulation of wealth has led to a massive growth in industry and technology. […] It seems an odd argument to say that a capitalist will only be efficient in producing use-value of a good quality when trying to make more money than the next capitalist. It would seem easier to rely on the planning of use-values in a rational way, which because there is no duplication, would be produced more cheaply and be of a higher quality. […] Although money, and so monetary calculation, will disappear in socialism this does not mean that there will no longer be any need to make choices, evaluations and calculations. […] Wealth will be produced and distributed in its natural form of useful things, of objects that can serve to satisfy some human need or other. Not being produced for sale on a market, items of wealth will not acquire an exchange-value in addition to their use-value. In socialism their value, in the normal non-economic sense of the word, will not be their selling price nor the time needed to produce them but their usefulness. It is for this that they will be appreciated, evaluated, wanted and produced."" Kapital mallarını və istehsal amillərini iqtisadi vahidlər arasında bölüşdürmək üçün bazarlardan istifadə edən sosialist sistemlərə bazar sosializmi deyilir. Planlaşdırma istifadə edildikdə, iqtisadi sistemə sosialist planlı iqtisadiyyat deyilir. Sosializmin bazar olmayan formaları ümumiyyətlə resurslara və mallara dəyər vermək üçün fiziki uçot sistemini əhatə edirLawler, James; Ollman, Bertell; Schweickart, David; Ticktin, Hillel (1998). "The Difference Between Marxism and Market Socialism". Market Socialism: The Debate Among Socialists. New York; London: Routledge. pp. 60–64. ..

Sosialist iqtisadiyyatı müxtəlif iqtisadi düşüncə məktəbləri ilə əlaqələndirilirdi. Marksist iqtisadiyyat kapitalizmin analizinə əsaslanaraq sosializmin əsasını qoymuşdur, neoklasik iqtisadiyyat və təkamül iqtisadiyyatı isə sosializmin geniş modellərini təmin etmişdir. XX əsrdə həm sosialist planlı həm də bazar iqtisadiyyatları üçün təkliflər və modellər böyük ölçüdə neoklasik iqtisadiyyata və ya neoklassik iqtisadiyyatın marksist və ya institusional iqtisadiyyata sintezinə əsaslanırdıEnrico Barone, "Il Ministro della Produzione nello Stato Collettivista", Giornale degli Economisti, 2, pp. 267–93, trans. as "The Ministry of Production in the Collectivist State", in F. A. Hayek, ed. (1935), Collectivist Economic Planning,  pp. 245–90.F. Caffé (1987), "Barone, Enrico", The New Palgrave: A Dictionary of Economics, , v. 1, p. 195.János Kornai (1992), The Socialist System: the political economy of communism, Oxford University Press, , p. 476.Mark Skousen (2001), Making Modern Economics, M. E. Sharpe, , pp. 414–15.Robin Hahnel (2005), Economic Justice and Democracy, Routledge, , p. 170 .

Sosialist iqtisadiyyatı termin olaraq sosialist dövlətlərdə tətbiq olunan keçmiş və mövcud iqtisadi sistemlərin analizinə də tətbiq edilə bilər, məsələn, Macarıstan iqtisadçısı Yanoş Kornainin əsərlərindəKornai, János: The Socialist System. The Political Economy of Communism. Princeton: Princeton University Press and Oxford: Oxford University Press 1992; Kornai, János: Economics of Shortage. Munich: Elsevier 1980. A concise summary of Kornai's analysis can be found in Verdery, Katherine: Anthropology of Socialist Societies. In: International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, ed. Neil Smelser and Paul B. Baltes. Amsterdam: Pergamon Press 2002, available for download. Adam Smit və rikardiyalı sosialistlərin klassik iqtisadiyyatını, həm də Pyer-Jozef Prudon, Karl Marks və Cozai Uorren iqtisadiyyatlarını sosializmlə əlaqələndirən XIX əsrdə amerikalı anarxist Benjamin Tucker, iki sosialist düşüncə məktəbinin, yəni anarxist sosializm və dövlətin olduğuna , sosial əmək dəyər dəyərinin nəzəriyyəsi ilə birləşdiklərini iddia edərək nəzəriyyəyə inanırdı.Brown, Susan Love (1997). "The Free Market as Salvation from Government". In Carrier, James G., ed. Meanings of the Market: The Free Market in Western Culture. Berg Publishers. p. 107. . Sosialistlər, iqtisadiyyatın sosial nəzarəti və ya tənzimlənməsinin nə dərəcədə lazım olduğu barədə fikir ayrılığı; cəmiyyətin nə qədər müdaxilə etməsi və hökumətin, xüsusilə mövcud hökumətin, dəyişiklik üçün doğru vasitə olub-olmaması mübahisələrə səbəb olurDocherty, James C.; Lamb, Peter, eds. (2006). Historical Dictionary of Socialism (2nd ed.). Historical Dictionaries of Religions, Philosophies, and Movements. 73. Lanham, Maryland: Scarecrow Press. pp. 1–3. ..

 Sosialist iqtisadiyyat fikrinin tarixi 
Karl Marx və Fridrix Engels, ovçular və yığıcılar cəmiyyətlərin və bəzi ibtidai kənd təsərrüfatı cəmiyyətlərinin icma olduğuna inanaraq bu ibtidai kommunizm adlandırdılar. Engels, bu barədə Marksın Lewis Henry Morgan'ın əsərləri haqqında nəşr olunmamış qeydlərinə əsaslanaraq Ailənin, Xüsusi Mülkiyyətin və Dövlətin Mənşəyi adlı kitabında ətraflı yazmışdır.

Sosializmin dəyərləri orta əsrlərdəki Avropadakı dini kommunalar, qarşılıqlı öhdəliklər və ictimai xeyriyyəçilik kimi kapitalizm öncəsi qurumlarda kök salmışdır, iqtisadi nəzəriyyəsinin inkişafı ilk növbədə feodalizmin süqut etməsi və xüsusilə kapitalist ictimai münasibətlərin meydana çıxması ilə meydana gələn monumental dəyişiklikləri əks etdirir və buna cavab verir.Chomsky, Noam Perspectives on Power Beləliklə, ümumiyyətlə müasir dövrə aid bir hərəkət hesab olunur. Bir çox sosialist, müdafiə etmələrini Maarifçilik doktrinasında ifadə olunan radikal humanist fikirləri, məsələn Jan Jak Russonun bərabərsizlik haqqında söylədikləri, Vilhelm fon Humboldtun dövlət fəaliyyətinin məhdudiyyətləri və ya İmmanuel Kantın Fransız İnqilabını qorumaqda davamlılığı kimi qorumaq və genişləndirmək kimi qəbul etdilər.Wallerstein, Immanuel Historical Capitalism

Kapitalizm uzunmüddətli investisiyalar tələb edən və müvafiq riskləri tələb edən sənaye müəssisələri sisteminin beynəlmiləlləşdirilmiş ticari (merkantilist) quruluşa daxil olması ilə ortaya çıxan problemlər nəticəsində yetkin bir şəkildə ortaya çıxdı. Tarixən bu yeni sistemin ən aktual ehtiyacları sənaye elementlərinin (torpaq, inkişaf etmiş texnika və işçi qüvvəsi) zəmanətli təchizatı idi və ən vacibi bu elementlərin əmtəəyə çevrilməsinə səbəb olduKarl Polani Primitive, Archaic and Modern Economies..

Sosialist iqtisadiyyatının nüfuzlu tarixçisi Karl Polaninin klassik görüşünə görə, torpağın, pulun və xüsusən əməyin muxtar bazar mexanizmi vasitəsilə paylanacaq əmtəələrə şiddətlə çevrilməsi əvvəldən mövcud olan sosial quruluşun yad və qeyri-insani bir parçalanması idi. Marks bu prosesə bənzər bir baxışda baxaraq onu "ilkin yığılma" prosesinin bir hissəsi adlandırdı və kapitalist istehsalın başlanğıcı üçün kifayət qədər ilkin kapitalın toplandığını bildirdi. Polani və başqalarının təsvir etdiyi dislokasiya, iqtisadiyyatı yenidən cəmiyyətə gətirmək cəhdlərində təbii əks hərəkətlərə səbəb oldu. Məsələn, Ludit üsyanlarını da əhatə edən bu əks hərəkatlar, yeni yaranan sosialist hərəkatlardır. Vaxt keçdikcə bu cür hərəkatlar fikirlərini nəzəri cəhətdən inkişaf etdirməyə çalışan bir çox intellektual vəkil əldə etdi.

 İstinadlar 

Kateqoriya:İqtisadiyyat