Katabatik külək

Katabatik külək (, katabasis - enmə, eniş), həmçinin düşmə - yer səthinin yamaclarına (dağ keçidlərindən) aşağı yönəlmiş sıx və soyuq hava axını, həmçinin kumulonimbus buludlarında enən soyuq hava axınları.

Bütün enmə küləkləri katabatik deyildir. Məsələn, fön, şinuk və ya berqvind kimi küləklər yağış kölgələrinin küləkləridir, burada dağ silsiləsinin küləkli tərəfindən qalxdıqda hava nəmini itirir və quru və isti tərəfdən enir. Katabatik külək dağların ətəyinə soyutma gətirir ki, bu da hava kütlələri endikdə adiabatik proses ilə kompensasiya olunmur. Katabatik küləklər qasırğa sürətinə çata bilər - Mak-Murdonun quru vadilərində saatda 320 km-ə qədər sürətlənir.

Enən küləklər bir çox dağlıq ölkələrdə və sahillərdə də bilinir. Norveçdə belə küləklər elvequst, Rio-de-Janeyroda terre-altos, Yaponiyada iros, Kaliforniyanın cənubunda Santa-Ana küləyi adlanır. Ən çox ifadə vasitələri isə bora, buzlaq küləyi, katabatik külək, mistral və başqalarıdır.
 Nəzəriyyə 
Katabatik külək havanın yaylada, dağda, buzlaqda və hətta bir təpədə radiasiya ilə soyumasından qaynaqlanır. Havanın sıxlığı temperaturla tərs mütənasib olduğundan hava aşağıya doğru axacaq və endikcə təxminən adiabatik istiləşəcəkdir. Havanın temperaturu mənbə bölgəsindəki istiliyə və enmə miqdarına bağlıdır. Məsələn, Santa Ana məsələsində, külək dəniz səviyyəsinə çatana qədər istiləşə bilər (lakin həmişə belə olmur). Antarktidada isə əksinə, külək hələ də kəskin şəkildə soyuqdur.

Antarktida üzərindəki səthə yaxın bütün külək sahələri, əsasən fırtınaların öz külək sahələrini tətbiq edə biləcəyi sahil bölgələri xaricində, yay mövsümü xaricində katabatik küləklər tərəfindən müəyyən edilir.

 Təsirləri 
Katabatik küləklərə ən çox Antarktida və Qrenlandiyanın böyük və yüksək buz təbəqələrindən əsən təsadüf olunur. Buz təbəqələri üzərində yüksək sıxlıqlı soyuq havanın yığılması və buz təbəqələrinin hündürlüyü çox böyük cazibə enerjisini oyuna gətirir. Bu küləklər sahil vadilərindəki məhdud ərazilərdə cəmləşdiyi yerlərdə,Climate: The South Pole   Stanford Humanities Lab , Retrieved 2008-10-01 küləklər qasırğa qüvvəsi üzərində yaxşı əsir və təxminən 300 km / saata (190 mil / saat) çatır.Trewby, M. (Ed., 2002): Antarctica. An encyclopedia from Abbott Ice Shelf to Zooplankton Firefly Books Ltd.  Qrenlandiyada bu küləklərə piteraq deyilir və aşağı təzyiq sahəsi sahilə yaxınlaşdıqda daha güclü olur.

Kontinental Antarktidanın bir neçə bölgəsində, katabatik küləklərin qüvvəsi ilə qar yuyulur və Mak-Merdo quru vadiləri kimi "quru vadilərə" (və ya "Antarktika vahələri") aparılır. Katabatik küləklər azaldığından, bölgəni qurudan aşağı nisbi rütubətə sahibdirlər. Digər bölgələr oxşar, lakin daha az təsir göstərə bilən və qarın təmizləndiyi və səthdəki buzun sublimasiya olunduğu, lakin yuxarıdan buzlaq axını ilə doldurulduğu "mavi buz" sahələrinə səbəb ola bilər.

Cənubi Amerikadakı Odlu Torpaq arxipelaqı () ilə Şimali Amerikadakı Alyaskada villivo olaraq bilinən külək gəmilərə sığınmaları üçün xüsusi təhlükədir. Villivo, sahil dağlarının qar və buz sahələrindən qaynaqlanır və 120 düyündən (140 mil / saat; 220 km / saat) daha sürətli ola bilər.Williwaw  weatheronline.co.uk. Accessed 2013-04-29.

Kaliforniyada güclü katabatik külək hadisələri 2018 Camp Fire və 2020 North Complex də daxil olmaqla bir çox meşə yanğınlarının sürətli böyüməsinə məsul olmuşdur.

 İstinadlar 

 Həmçinin bax 
 Fön
 Bora
 Qərb küləkləri
 Musson
 Ədəbiyyat 
Giles, Bill. Weather A-Z - Katabatic Winds By Bill Giles OBE , BBC, Retrieved 2008-10-14
McKnight, TL & Hess, Darrel (2000). Katabatic Winds. In Physical Geography: A Landscape Appreciation, pp. 131–2. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. 

 Xarici keçidlər 
 KÜLƏKLƏR VƏ TƏZYİQ GRADYAN GÜCÜ


Kateqoriya:Antarktika iqlimi
Kateqoriya:Küləklər