Fotoperiodizm

Fotoperoidizim — Təbiətdə canlı orqanizmlərin əksəriyyətində mövsüm dəyişikliyini temperatur dəyişmələri zamanı müşahidə edirik. Ancaq mövsüm hadisələrinin əsas tənzimləyicisi günün uzunluğudur. Orqanizmlərin günün uzunluğuna qarşı olan reaksiyası fotoperiodizm adlanır.

 Fotoperiodizim haqqında 
Bitkilərin bir qismi uzun yaz və yay günlərində çiçəkləyir. Bunlar uzungünlü bitkilər, payızda çiçəkləyən bitkilər isə qısagünlü bitkilər adlanır.
 Uzungünlü bitkilər  Qısagünlü bitkilər Fındıq, vələs, palıd, ağ akasiya, söyüd, buğda, çovdar, darı, arpa, kənaf və s.  Payızgülü, zəfəran, soğangülü və s.
Mövsüm hadisələrinin tənzim edilməsində günün uzunluğunun əsas rol oynadığını bilməklə insanlar bir çox canlıların inkişafını idarə edə bilirlər. Mülayim iqlim qurşağında süni işıqlanma şəraitində bitkilər yarpaqlarını tökmür, həşəratlar inkişaflarını davam etdirir. Toyuqlarda yumurtavermə çoxalır .
İlin dörd fəslinin əlamətləri müxtəlifdir. Planetimizin coğrafi ərazilərində fəsil dəyişmələri bir-birindən fərqlənir. Ölkəmizdə də aran və dağ rayonlarında bu sahədə fərqlər olduğunu müşahidə etmək mümkündür. Hər bir coğrafi ərazidə yaşayan canlılar yaşadıqları ərazilərdə mövsümlərə məxsus uyğunlaşmalar qazanmışlar.
Kəskin mövsüm dəyişkənliyi zamanı canlıların davranışlarında və fizioloji proseslərində müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur. Temperatur və günün uzunluğu artdıqca canlılarda fizioloji proseslər sürətlənir, temperatur azalıb günün uzunluğu qısaldıqca fizioloji proseslər zəifləyir .
 Yazda
 bitkilər yarpaq və çiçək açır;
 bitkilərdə şirə hərəkəti başlayır;
 bəzi bitkilər (fındıq, qızılağac, söyüd) yarpaqlamamış çiçək açır;
 köçəri quşlar gəlir;
 həşəratlar görünür;
 quşlar yuva qurmağa başlayır.
 Yayda
 bitkilərdə böyümə prosesi zəifləyir;
 quşlarda balavermə dayanır;
 yayın ikinci yarısında meyvə və toxumlarda ehtiyat qida maddələri toplanır.
 Payızda
 meyvələr yetişir;
 xəzan baş verir;
 həşəratların sayı azalır;
 qış tumurcuqları yaranır;
 meyvə və toxumlar yetişir;
 köçəri quşlar uçub gedir.
 Qışda
 əksər canlılarda maddələr mübadiləsi zəifləyir;
 qış sükunət halı başlayır;
 fizioloji sakitlik yaranır.

 Bitkilərdə qışa hazırlıq və qışlama 
Bu dövrdə bitkilərdə suyun miqdarı azalır, şəkərin miqdarı çoxalır. Bu onların domnasının qarşısını alırNelson Randy J. (2005) An Introduction to Behavioral Endocrinology (p.189). Sunderland, MA: Sinauer Associates.. Maddələr mübadiləsi çox aşağı düşür. Bu zaman bitkilər toplanmış yağlardan və karbohidratlardan istifadə edir. Ehtiyat qida maddələri birillik bitkilərdə, meyvə və toxumlarda, çoxillik ot bitkilərində isə həm də kökümsov, gövdə yumrusu, soğanaqlarda və s. toplanır. Bu səbəbdən də birillik ot bitkiləri — toxum; ikiillik ot bitkiləri birinci il, əsasən, meyvəköklər; çoxillik ot, kol və ağaclar isə, demək olar ki, özünəməxsus vegetativ və generativ orqanlarla qışlayır.

 Soyuqqanlı heyvanlarda qışa hazırlıq və qışlama 
Həşəratlar sinfinin nümayəndələri inkişaflarının müxtəlif mərhələlərində qışlayır.
Kəpənəyin inkişaf mərhələləri
 yetkin fərd ▶ yumurta ▶ tırtıl ▶ pup
Bu canlıların hüceyrələrində qliserinin qatılığı artır və onlar donmur.
Suda-quruda yaşayanlar və sürünənlər soyuqqanlı olduqları üçün fəaliyyətlərini dayandırır və qışı anabioz (həyatın geriyə dönə biləcəyi) vəziyyətdə keçirir.

 İstiqanlı heyvanlarda qışa hazırlıq və qışlama 
Quşlarda qışı keçirmək üçün lələk örtüyü qalınlaşır, bəzən rəngləri dəyişir. Onların bir çoxu qışlama miqrasiyası keçirir..
Məməlilərdə də qışa hazırlıq zamanı tük örtüyü qalınlaşır. Bəzi məməlilərin rəngi dəyişir. Bəzi məməlilər (ayılar, porsuqlar, yarasalar, bir qism gəmiricilər və s.) qış yuxusuna gedir. Yuxuda olduqları müddətdə onlarda maddələr mübadiləsi zəifləyir. Suya olan tələbatlarını isə piy toxumasının parçalanması nəticəsində ayrılan su ödəyir. Bir qram piy parçalandıqda 1,1 q su alınır. Aktiv həyat tərzi keçirən məməlilərin bir qismində miqrasiyalar həyata keçirilir.
Bir çox hallarda yazda və payızda temperatur eyni olsa da, canlılarda gedən proseslər fərqli olur.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Bitki fiziologiyası
Kateqoriya:Botanika
Kateqoriya:Heyvan fiziologiyası
Kateqoriya:Zoologiya
Kateqoriya:Biologiya terminləri