Qacarlar sülaləsi

Qacarlar sülaləsi ( və ya قَجَرلَر, ) — Azərbaycan və indiki İran ərazisində XVIII əsrin sonu — XX əsrin 20-ci illərinə qədər hakimiyyətdə olmuş azərbaycanlıCyrus Ghani. Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, ISBN 1-86064-629-8, p. 1- türk mənşəli sülalə.Cyrus Ghani. Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I. B. Tauris, 2000, , p. 1William Bayne Fisher. Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, Dr Parviz Kambin, A History of the Iranian Plateau: Rise and Fall of an Empire, Universe, 2011, p.36, online edition .Jamie Stokes and Anthony Gorman, Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, 2010, p.707, Online Edition : "The Safavid and Qajar dynasties, rulers in Iran from 1501 to 1722 and from 1795 to 1925 respectively, were Turkic in origin."

 Sülalənin mənşəyi 
Oğuz türklərinin Bayat boyuna mənsub oymağı (qəbiləsi)Persia: Webster’s Quotations, Facts and Phrases. Icon Group International, Inc. — ICON Group International, Inc., 2008 — ISBN 0-546-66019-3. "Agha Muhammad Khan (1742 — June 17, 1797) was the chief of a Turkic tribe, the Qajars. He became shah of Persia in 1794 and established the Qajar dynasty".Encyclopædia Iranica: Iran II. Iranian History. Islamic Period (651–1979). The Qajar dynasty (1779–1924). The Qajar were a Turkmen tribe who first settled during the Mongol period in the vicinity of Armenia and were among the seven Qezelbāš tribes that supported the Safavids.Britannica: Qajar-dynasty "In 1779, following the death of Moḥammad Karīm Khān Zand, the Zand dynasty ruler of southern Iran, Āghā Moḥammad Khān (reigned 1779–97), a leader of the Turkmen Qājār tribe, set out to reunify Iran."Энциклопедическій словарь: подъ ред И. Е. Андреевскаго, том 23, с.383 olan Qacarlar, Monqol işğalı zamanlarında İrəvan ətrafında kök salmışlar və Səfəvi sülaləsini Azərbaycanda və İranda hakimiyyətə gətirən yeddi Qızılbaş-Türk tayfalarından biri olmuşlar. XVI əsrin əvvəllərində Azərbaycanda və İranda hakimiyyəti ələ keçirən Səfəvilər indiki Azərbaycan Respublikasının ərazisini yerli türk xanlarına buraxmışlardırK. M. Röhrborn, Provinzen und Zentralgewalt Persiens im 16. und 17. Jahrhundert, Berlin, 1966, p. 4 və 1554-cü ildə Gəncə şəhərinin Şahverdi Soltan Ziyadoğlu Qacar tərəfindən idarə edildiyi haqda tarixi məlumatlar mövcuddur. Ziyadoğlular sülaləsi sonralar Qarabağa da hökmdarlıq etmişdir. 16–17-ci əsrlərdə Qacarlar Səfəvi dövlətində bir sıra rəsmi vəzifələr tutmuşlar. I Şah Abbas Səfəvi dövründə Şahsevən türk tayfaları kimi tanınan Qacarları İranın müxtəlif bölgələrinə yerləşdirmişdir və bunların bir çoxu Astarabad (hal-hazırda Qorqan) ərazisində qoyulmuşdur.

Tarixçi Ələskər Şəmim yazır: "Səfəviyyə dövründə yazılan tarixdən belə görünür ki, Səfəviyyə şahlarının anaları Qacar elindən olublar. Bu el Araz çayının sahillərində yaşayıb. Səfəvilər İran sərhədlərini özbəklərdən qorumaq üçün bunları Astrabada köçürüblər. Bu köçürülmə və seçim onu göstərir ki, el döyüşkən olub. Qacar eli Səfəviyyə şahlarına həmişə vəfalı qalıb. Qacar eli tərəfindən heç vaxt Səfəvi şahlarına qarşı etiraz, üsyan, yağılıq olmayıb. Səfəvi dövrünün bütün əhmiyyətli savaşlarında, qərbdə, şərqdə baş verən osmanlı və özbəklərə qarşı müharibələrdə Qacar elinin başçıları və döyüşçüləri iştirak ediblər. O elin səfəvilərə bağlılığının iki səbəbi vardı. Birincisi yazdığımız kimi qohumluq əlaqələri, ikincisi elin arasında olan ikitirəlik idi. Hər tirə özünü dövlətə yaxın göstərmək istədiyindən savaşlarda can-başla iştirak edirdi. Qacar eli İranın şərq hissəsində yerləşəndən sonra, heyvandarlıqla məşğul olduğundan Gürgan və Ətrək çaylarının sahillərini seçdi. Bu yer onların sabiq yurdlarına çox bənzəyirdi. Orda otlaqlar bol idi. Bu çayların kənarında hansı tarixdən yaşadıqları dəqiq deyil, amma belə məlum olur ki, Qacar elinin qrupları arasında ixtilaflar baş verib. Bu ixtilafların ilkin səbəbi yerləşmə üstündə əmələ gəlmişdi. Onlar Gürgan çayının aşağı və yuxarı başına əyləşmişdilər. Yuxarı başda əyləşənlərə yuxarıbaşlılar, aşağı başda əyləşənlərə aşağıbaşlılar deyiblər. Türklər arasında yuxarıbaşlılar dəvəli, aşağıbaşlılar qoyunlu adlanıblar".Ə. Şəmim, Iran dər dövreyi-səltənəti-Qacar, "Elm" nəşriyyatı, II çapı, 1370 hicri, səh.20–21.(farsca).

Tarixçi Nasir Nəcmi kitabında qacarların Qarabağ bölgəsindən, Araz kənarından köçürülməsi haqqında yazır: "Türk irqinin bir qolu kimi sayılan Qacar tayfası tarixi hadisələrin və şahların siyasəti nəticəsində bir yerdən başqa yerə köçürülmüşdür. Səfəviyyə şahları zamanında Qacar tayfası birdəfəlik Araz çayının ətrafından Gürgan çayı dərəsinə köçürülmüş orada Iran hüdudlarını, sərhəd şəhərlərini qorumaq işilə məşğul olmuşdu. Get-gedə tayfa içərisində ixtilaf törənmiş, bu isə tayfanın iki hissəyə parçalanmasına səbəb olmuşdur. Beləliklə, tayfanın bir hissəsi Qoyunlu, yaxud "Aşağıbaş" qacarları, ikinci hissəsi isə "Yuxarıbaş" qacarları adını almışdır".N. Nəcmi, Abbas mirzə, Bakı, "Yazıçı", 1993, səh.5–6.

I Şah Abbas Qarabağ qacarlarının bir hissəsini, əsasən Qovanlı, Dəvəli, Şambayatı, Ziyadlı oymaqlarını Astrabada köçürmüşdü. Onlar Gürgançay boyunca məskunlaşmışdılar. Bu oymaqlar yerləşdikləri əraziyə görə, iki qola ayrılırdı. Yuxarıbaşlı və Aşağıbaşlı qruplarına. Ayrıldılar:

Yuxarıbaşlı qolu: dəvəli, köhnəli, xəzinədarlı, qıyaxlı, kürlü, sepanlı.

Aşağıbaşlı qolu: qovanlı, izzətdinli, şambayatı, ziyadlı, qaradonlu, qaramusanlı, daşlı.

Petruşevski qeyd edir ki, Qacar elinin soy-kökündə dayanan tayfalardan biri də Cəlairdir. Biz bilirik ki, Cəlair ulusu Azərbaycana monqol-tatarların fütuhatı dönəmində gəlmişdir. Cəlair ulusunun cadaran, cat, orlat, tukaraun, karavun və başqa oymaqları vardı. Cadaran oymağının Kumun kovan, Mukali kovan, Buğa kovan, Boqol kovan adlı noyonları Çingiz xanın silahdaşları, özləri isə ata-bala, qohum əqraba idilər. Monqol qurumunda kovan ünvan, rütbə sayılırdı. Ola bilsin ki, Qovanlı oymağı öz adını bu ünvandan alıb.

Qaçar ağa Sərtaq ağanın oğlu, Sapa ağanın nəvəsi idi. Onun noyon ünvanı, rütbəsi yoxudu. Cəlair ulusunun Karavun oymağından idi. Qacarların Yuxarıbaşlı qrupunda Sapanlı adlı oymağı ola bilsin ki, öz adını Sapa ağadan alıb. Tarixçi Ələskər Şəmim yazır: "Tarixdə qoyunlu adı ilə tanınan aşağıbaşlılar Səfəvi şahlarına xidmət etdikləri üçün çox gücləniblər və nüfuz sahibi olublar. Səfəvi şahları Qacar elinin arasında olan ixtilaflardan istifadə edirdilər. Onların birləşməyinə mane olurdular. Bilirdilər ki, birləşib güclənən el mərkəzi hakimiyyətə tabe olmaqdan boyun qaçıracaq. Beləliklə, hər qrup öz arasında canfəşanlıqla, şahlara vəfadarlıqla çalışdığından onların xətrini əziz tuturdular.

Aşağıbaşlılar Şah Süleyman Səfəvi zamanında İranın şimal hissəsindəki ellərin içində çox nüfuz qazandıqlarından hakimiyyətin hörmətinə səbəb olmuşdular. Elin bəzi başçıları həm məqam-mənsəb sahibi, həm də Gürgan və Dəşt ətrafında tiyul-soyurqal yiyəsi oldular. Bu şan-şöhrət yuxarıbaşlıların kin-küdurətinə səbəb oldu. Sonralar nifaın qızışmasına görə, tayfa-tirələrin arasında qanlı döyüşlər baş verdi".Ə. Şəmim, Iran dər dövreyi-səltənəti-Qacar, "Elm" nəşriyyatı, II çapı, 1370 hicri, səh.21.(farsca).
Oğuz türklərinin boyuBayat boyuQacarlarQovanlı oymağıQacarlar sülaləsinin şəcərəsiQacarlar sülaləsi

 Qacarlar sülaləsindən olan hökmdarlar 
ŞəkliAdıAtasıHökmranlığıQeydlərAstrabad və ətraf ərazilərdə yerli əmirlik dövrü (XVIII əsrin əvvəlləri-1747)Fətəli xan Qovanlı-QacarŞahqulu xanXVIII əsrin əvvəlləri-1726Astrabaddakı Mübarəkabad qalasının hakimi (XVIII əsrin əvvəlləri-1722)Mehman Süleymanov, Gülüstan müqaviləsi. I hissə. Bakı-2014. II–V fəsillər, səh.73–367., Astrabad və ətraf ərazilərin bəylərbəyi (1722–1726)T. Nəcəfli, G. Nəcəfli, XVI-XVIII-ci yüzilliklərdə Qacarların Azərbaycanın siyasi həyatında rolu (məqalə). 2013., Səfəvi İmperiyasının baş vəziri (1722–1726) olmuşdur.109x109pxMəhəmmədhəsən xan Qovanlı-QacarFətəli xan Qacar1726–1747Astrabad və ətraf ərazilərdə yaşayan Aşağıbaş (Qovanlı) qacarlarının başçısıTahirə Həsənzadə, XVIII–XIX əsr Əfşarlar və Qacarlar dövrünün görkəmli Azərbaycan türkləri. Bakı-2013. Səh. 71–116. olmuşdurMüstəqil xanlıq dövrü dövrü (1747–1759; 1770–1777; 1779–1789)109x109pxMəhəmmədhəsən xan Qovanlı-QacarFətəli xan Qacar1747–17591747-ci ildıə mərkəzi Astrabad olan ilk müstəqil Qacar dövlətini qurmuşdur.Hüseynqulu xan Qacar (Cahansuz şah)Məhəmmədhəsən xan Qovanlı-Qacar1770–17771770-ci ildə Zəndlərdən ayrılaraq Astrabadda Qacarların müstəqilliyini bərpa etmiş, "Cahansuz şah"adı ilə tanınmışdırƏdalət Tahirzadə, Ağa Məhəmməd şah Qacar (Tərcümeyi-hal oçerki). Bakı-2005.link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Mohammad_Khan_Qajar.jpg|105x105px|105x105pxAğa Məhəmməd xanMəhəmmədhəsən xan Qovanlı-Qacar1779–17891779-cu ildə Astrabadda yenidən Qacarların müstəqilliyini bərpa etmiş, 1785-ci ildə Tehran və Qumu, 1786-cı ildə İsfahanı ələ keçirmiş, 1786-cı ildə paytaxtı Tehrana köçürmüşdürQacarlar dövləti (şahlıq dövrü) (1789–1925)link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Mohammad_Khan_Qajar.jpg|105x105px|105x105pxAğa Məhəmməd şahMəhəmmədhəsən xan Qovanlı-Qacar1789–1797Tacqoyması mart 1796link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Fath_Ali_Shah(hermitage2).jpg|170x170px|170x170pxFətəli şahHüseynqulu xan Qovanlı-Qacar1797–1834link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Mohammadshah.jpg|113x113px|113x113pxMəhəmməd şahAbbas mirzə Qovanlı-Qacar1834–1848link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:N%C4%81ser_al-D%C4%ABn_Schah.jpg|129x129px|129x129pxNasirəddin şahMəhəmməd şah1848–1896link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Mozaffar-ed-Din Shah Qajar — 1.jpg|103x103pxMüzəffərəddin şahNasirəddin şah1896–1907link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Mohammad_Ali_Shah.jpg|101x101px|101x101pxMəhəmmədəli şahMüzəffərəddin şah1907–1909link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:AhmadShahQajar2.jpg|114x114px|114x114pxSultan Əhməd şah QacarMəhəmmədəli şah1909–1925

 Qacar imperator ailəsi 
Qacar İmperator Ailəsinə hal-hazırda Məhəmməd Əli şah Qacarın ən böyük nəsli Məhəmməd Həmzə Qacarın oğul nəticəsi rəhbərlik edir. Qacar taxt-tacının vəliəhd-şahzadəsi Hüseyn Mirzə Qacarın nəticəsi, Məmməd Qacarın sonuncu nəvəsi II Həmzə Qacardır.

Məhəmməd Həsən Mirzə 1943-cü ildə İngiltərədə vəfat etdi, Fransada qardaşının ölümündən sonra 1930-cu ildə sürgündə özünü şah elan etdi.

 Başlıqlar və üslublar 
Şah və onun həyat yoldaşı, İmperator Əlahəzrət adlanırdılar. Ən böyük oğlan şaqları Əlahəzrət adlanırdı. Uşaqların hamısı Şahzadə və ya Şahzadə Xanum titulu daşıyırdı.

 1925-ci ildən bəri Qacar sülaləsi 

 Qacar İmperator Ailəsinin başçıları 
İmperator Ailəsinin rəhbərliyi Məhəmməd Əli Şahın oğul nəslindən miras qalmışdır.

 Qacar xanədanının varisləri 
 Hüseyn Qacar (1887—1933)
 Məmməd Qacar (1935–2003)
 II Həmzə Qacar (2003–)

 Şəcərəsi 

 İstinadlar 

Kateqoriya:Sülalələr
Kateqoriya:Türk sülalələri
Kateqoriya:Azərbaycanlı sülalələr
Kateqoriya:İran sülalələri
Kateqoriya:Qacar şah ailəsi