Qazəsgər

Qazəsgər (Osmanlı türkcəsi: قاضيعسكر; Kazasker) — Bir çox müsəlman ölkələrində əsgərlər arasında yaranan anlaşmazlıqlara nəzarət edən ordu qazısı, Osmanlılarda divan-ı hümayun üzvü.

 Etimologiyası 
Qazı və əsgər sözlərindən törəyən qazəsgər ifadəsi mənbələrdə qazeyi-əsgər, qazilcünd, qazeyi-leşkər kimi də qeyd edilir. Ancaq kəlmə Osmanlılarda qazəsgər halını almış və bu şəkildə geniş yayılmışdır. Osmanlı mənbələrində qazəsgərlər bəzən “sədreyn əfəndilər, sədr-i Rumeli, sədr-i Anadolu” olaraq da ifadə edilir. Bu ifadələr isə, şübhəsiz ki, onların divan üzvü olmalarıyla bağlıdır.

 İslam və Türk Dövlətləri 
Hz. Məhəmməd (s.ə.s) ordu mənsubları arasında yaranan anlaşmazlıqları və onlar tərəfindən törədilən cinayətlərlə şəxsən özü məşğul olur, hərbi birliklərin hər birinə bu məsələylə bağlı bir nəfər təyin edir, beləcə ordu daxilindəki əsgərlər arasında çıxan anlaşmazlıqlar da bu şəxslər tərəfindən həll edilirdi. Qazəsgərlik vəzifəsi təşkilat olaraq ilk dəfə Hz. Ömər tərəfindən yaradılmışdır. Belə ki, Hz. Ömər səhabələrdən Əbu Dərdanı Suriyada yerləşən hərbi birliyə qazəgər (qazilcünd) rütbəsiylə göndərmiş, Əbu Dərda da bu vəzifəsini Hz. Osman səltənətinə qədər davam etdirmişdir. Qadsiyyə döyüşü əsnasında Hz. Ömər ordu qazılığına Əbdürrəhman ibn Rəbiə əl-Bahilini gətirmiş, Əmir ibn Asın Misir hakimliyi illərində isə Süleyman ibn Anz qazilcünd olaraq xidmət emtişdir.Ramazan Şeşen, Salâhaddîn Devrinde Eyyûbîler Devleti, İstanbul 1983, s. 128, 133, 295.

Əməvilər dönəmində davam edən bu struktur Əndəlus Əməvilərində də özünü göstərdi. Ardından Abbasi xilafəti, Qaraxanilər, Qəznəvilər, Səlcuqlular, Zəngilər, Xarəzmşahlar, Qaramanoğulları, Ağqoyunlular və Qaraqoyunlular kimi bəzi orta əsr Türk-İslam dövlətlərində qazəsgərlik rütbəsi mövcudluğunu qorumuşdur.Müntecebüddin Bedî‘, ʿAtebetü’l-ketebe (nşr. Muhammed Kazvînî – Abbas İkbâl), Tahran 1329 hş., s. 59, 79. Bunlardan fərqli olaraq, Səlcuqlularda hökmdarın şəxsi tabeliyindəki hərbi birliyinin ayrıca bir qazəsgəri fəaliyyət göstərirdi. Böyük Səlcuq sultanı Sultan Səncərin Məcdəddin adlı birini qazəsgər təyin etdiyi, beləcə həmin şəxsi ordunun və əsgərlərin qazısı olaraq vəzifələndirildiyi bilinir. Anadolu Səlcuqlularında isə qazəsgərlik nadir hallarda müstəqil vəzifə olsa da, adətən Konya qazılığı ilə birlikdə verilirdi.S. Haluk Kortel, Delhi Türk Sultanlığında Teşkilât: 1204-1414 (doktora tezi, 2001), İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 307.İbn Bîbî, el-Evâmirü’l-Alâiyye: Selçukname (trc. Mürsel Öztürk), Ankara 1996, II, 164.

Məmlüklərdə də hərbi zümrənin hüquq və məhkəmə işləriylə qazəsgərlər məşğul olurdu. Divan üzvü olan bu şəxslər hökmdarla birlikdə səfərə çıxır, hənəfi, maliki və şafi məzhəblərindən seçilirdilər. Vilayətlərin vəziyyətinə görə bura bəzən üç, bəzən iki, bəzən isə yalnız bir qazəsgər təyin edilirdi. Bir əsgərlə sadə bir vətəndaş arasında yaranan anlaşmazlıqlarda təqsirləndirilən şəxs əgər əsgərdirsə, məsələyə qazəsgər baxmalı idi.İsmail Yiğit, Siyasî-Dinî-Kültürel-Sosyal İslâm Tarihi: Memlûkler, İstanbul 1991, s. 200-201.

 Osmanlı Dövləti 
Osmanlılar qazəsgərlik strukturunu ehtimal ki, Anadolu Səlcuqlularından almışdır. Bu strukturun rəsmi bir vəzifə olaraq meydana gəlişi isə I Murad dönəminin əvvəllərinə - 1361 vəya 1362-ci illərə təsadüf edir. Bu vəzifəyə gətirilən ilk şəxs isə Çandarlı Qara Xəlil Əfəndidir. Bursa qazılığından qazəsgərliyə, daha sonra isə vəzirliyə yüksələn Qara Xəlil Paşa o dönəmlərdə Çandarlı ailəsindən çıxan qazəsgərlərdən ilkidir.

Musa Çələbinin Ədirnədə taxta çıxmasından sonra (17 fevral 1411) saray əyanlarından Kor Məlikşah vəzirliyə, Mihaloğlu Mehmed Paşa bəylərbəyliyə, Şeyx Bədrəddin isə qazəsgərliyə gətirilmişdir. Bu hadisə qazəsgərliyin dövlətin 3 təməl rütbəsindən biri olduğunu, hüquqi baxımdan padşahın iradəsini təmsil etdiyini bir daha sübut edir. Fetrət dönəmində Amasyanı dövlət mərkəzinə çevirən Mehmed Çələbi isə Çandarlı İbrahimi qazəsgərliyə gətirmiş, beləcə qısa müddət də olsa Osmanlı torpaqlarında ikiq azəsgər eyni anda fəaliyyət göstərmişdir. Bu vəziyyət Mehmed Çələbinin hakimiyyəti tam olaraq ələ almasıyla (1413) başa çatmışdır.

Qazəsgərliyin Osmanlı mülkündəki inkişafı, eləcə də təşkilat halını alması Fateh Sultan Mehmed dönəminə təsadüf edir. Üstəlik səltənətinin son illərində sədrəzəm Qaraman Mehmed Paşanın təklifi ilə Rumeli və Anadolu qazəsgərlikləri ayrıldı.Fâtih’in Teşkilât Kanunnâmesi (nşr. Abdülkadir Özcan, TD, sy. 33 [1982] içinde), tür.yer. Yavuz Sultan Səlim dönəmində mərkəzi Diyarbəkir olan Ərəb və Əcəm qazəsgərliyi yaradılmış, ancaq dövlətin mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmə siyasətinə zidd olan bu qurum çox keçmədən ləğv edilmişdir. XVI əsrin sonlarına qədər qazəsgərlər sədrəzəmin tətəqdimatıyla təyin edilirdi. XVII əsrdən etibarən isə şeyxülislamların vəzifə öhdəliklərinin artmasıyla bu təyinat işi sədrəzəmin də təsdiqi almaq şərtiylə şeyxülislamlara həvalə edildi. Sədrəzəm təlxis adı verilən təyinat sənədini padşaha təqdim etməli və onun təsdiqini almalı idi.A. H. Lybyer, The Government of the Ottoman Empire in the Time of Suleiman the Magnificent, Cambridge 1913, s. 247, 265.

Qazəsgərlərin təyinatlarıyla yanaşı vəzifədən alınmalarında da padşahın mühüm rolu vardı. Xüsusilə XVI əsrin sonlarından etibarən digər mühüm dövlət vəzifələrində olduğu kimi qazəsgərlər arasında da vəzifədən alınanların sayı artmağa başladı. Bu vəziyyət dönəmin tarixi mənbələrində tənqid edilmiş, Selaniki, III Muradın vəfatının ardından mərhum sultanın səltənəti barədə yazdığı qeydlərində qazı və qazəsgərlərin səbəbsiz yerə tez-tez dəyişdirildiyindən şikayətlənmişdir.Cengiz Orhonlu, Osmanlı Tarihine Âid Belgeler, Telhîsler: 1597-1607, İstanbul 1970, s. XXI. Digər bir yazar Koçi bəy IV Murada hazırladığı bir məktubda keçmiş zamanlarda üləma zümrəsinin başında şeyxülislamın durduğunu, ondan sonra isə Rumeli qazəsgərinin gəldiyini, qazəsgərlərin 10-15 il vəzifədə qaldıqdan sonra təqaüdə ayrıldığını bildrimiş, öz dönəmində bütün bunların olmamasından şikayətlənmişdir. Qazəsgərlərin xəstəlik, sədrəzəmlə yaşadıqları anlaşmazlıqlar, elmi yetərsizlik, vəzifədə ehmalkarlıq, siyasi ayaqlanma, səltənət dəyişikliyi kimi səbəblərlə vəzifədən alınması da Osmanlı tarixində rast gəlinən vəziyyətlərdir.Lutfi Paşa, Âsafnâme (nşr. Mübahat S. Kütükoğlu, Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan içinde), İstanbul 1991, s. 17, 18, 27, 29.

Başlanğıcda qazəsgərlərin gəlirləri onlara təsis edilən xas torpaqlarından təmin edilirdi. XVI əsrdə qazəsgərlərə xas torpaqlarının verilməsi ənənəsi davam etdi. Qazəsgərlərin ilk dönəmlərdə timar və xas mülklərlə yanaşı maaş almasına dair hansısa məlumat yoxdur. Bu qayda ilk dəfə Fateh Sultan Mehmed tərəfindən hazırlanan qanunnamədə qeyd edilmiş, bu qərara görə qazəsgərlərə günlük 500 axca məvacib təyin edilmişdir. 1567-1568-ci ilin dövlət büdcəsində Rumeli qazəsgərinə aylıq 17165, Anadolu qazəsgərinə isə 16918 axca məvacib ödəndiyi qeyd edilir. Bu miqdar 1660 və 1669-cu illərdin dövlət büdcələrində də dəyişməmişdir. Bundan başqa padşahların taxta çıxmasından sonra paylanan cülus bəxşişi və hədiyyələrdən qazəsgərlər də nəsibi alırdı. Buna misal olaraq, 1595-ci ildə III Mehmedin və 1648-ci ildə IV Mehmedin cüluslarında hər bir qazəsgərə 20 min axca cülus bəxşişi və ipək xələt hədiyyə edilmişdir. Vəzifədən alınan qazəsgərlərə XV əsrin sonlarında 75-100 axca, XVI əsrin sonlarında 150-200 axca, XVII əsrin əvvəllərində isə 250 axca ödəndiyi müəyyən edilir.Ömer Lutfi Barkan, “1070-1071 (1660-1661) Tarihli Osmanlı Bütçesi ve Bir Mukayesesi”, İFM, XVII/1-4 (1960), s. 316.a.mlf., “H. 974-975 (M. 1567-68) Mali Yılına Ait Bir Osmanlı Bütçesi”, a.e., XIX/1-4 (1961), s. 309.

Qazəsgərlərin divanda harda və necə oturduqları isə qanunnamələrlə müəyyən edilmişdir. Vəzirlər, qazəsgərlər və dəftərdarlar divan-ı hümayuna gəldikdə baş çavuş və qapıçılar kəndxudası tərəfindən qarşılanırdılar. Məclisin ardından divanxanada biri sədrəzəmə, biri digər vəzirlərə, biri isə qazəsgərlərə olmaqla 3 süfrə açılırdı. Padşahların cülus və qılınc qurşanma mərasimlərində qazəsgərlər mərasim geyimləriylə ilk sıralarda dururdular. Padşahlarla birlikdə səfərlərə qatılan qazəsgərlər, padşahların paytaxtda qalması hallarında öz yerlərinə başqa ordu qazılarını göndərirdilər. Bundan başqa Ramazan və Qurban bayramlarında, şahzadələrin sünnət mərasimi, sultanların toy mərasimi, cənazə mərasimləri və padşahların cənazə namazları, şahzadələrin sancağa göndərilməsi kimi əlamətdar günlərdə həm divan-ı hümayun üzvü olması, həm də üləmanın öndə gələnləri olaraq qazəsgərlər daim ön sıralarda iştirak edirdilər.

 Rumeli qazəsgərlərinin siyahısı 
SıraTəyin olunan qazəsgərVəzifə müddətiQeyd1.Həkimbaşızadə Yəhya Əfəndi12 mart 1690 - 24 sentyabr 16912.Ərzincanlı Seyid Əli Əfəndi24 sentyabr 1691 - 18 aprel 16923.Başmaqçızadə Əli Əfəndi18 aprel 1692 - 31 oktyabr 1693 -Həkimbaşızadə Yəhya Əfəndi31 oktyabr 1693 - 30 may 1694İkinci təyinatı4.Mehmed Sadiq Əfəndi30 may 1694 - 24 iyun 16945.İmam Mehmed Əfəndi24 iyun 1694 - 17 mart 1695İkinci təyinatı6.Mirzə Mustafa Əfəndi17 mart 1695 - 28 fevral 1696 -Ərzincanlı Seyid Əli Əfəndi28 fevral 1696 - 5 mart 1697İkinci təyinatı7.Əbəzadə Abdullah Əfəndi5 mart 1697 - 29 iyun 1698 -Mirzə Mustafa Əfəndi29 iyun 1698 - 19 iyun 1699İkinci təyinatı -Ərzincanlı Seyid Əli Əfəndi19 iyun 1699 - 2 dekabr 1700Üçüncü təyinatı -Başmaqçızadə Əli Əfəndi2 dekabr 1700 - 20 may 1702İkinci təyinatı8.Dədə Seyid Mehmed Əfəndi20 may 1702 - 27 iyul 17039.İmam Mahmud Əfəndi27 iyul 1703 - 5 sentyabr 170310.Tofiqzadə Mehmed Əfəndi5 sentyabr 1703 - 22 noyabr 170311.Əbdürrəhimzadə Yəhya Əfəndi22 noyabr 1703 - 2 oktyabr 1704 -Həkimbaşızadə Yəhya Əfəndi2 oktyabr 1704 - 30 may 1705Üçüncü təyinatı -Əbəzadə Abdullah Əfəndi30 may 1705 - 1 sentyabr 1706İkinci təyinatı12.Arif Əbdülbaki Əfəndi1 sentyabr 1706 - 1 dekabr 170613.Mehmed Ataullah Əfəndi1 dekabr 1706 - 14 noyabr 1707 -İmam Mahmud Əfəndi14 noyabr 1707 - 7 fevral 1709İkinci təyinatı -Mirzə Mustafa Əfəndi7 fevral 1709 - 2 mart 1710İkinci təyinatı -Arif Əbdülbaki Əfəndi2 mart 1710 - 5 may 1711İkinci təyinatı14.Mentəşzadə Əbdürrəhim Əfəndi5 may 1711 - 4 fevral 171215.Əbu İshaq İsmayıl Əfəndi4 fevral 1712 - 1 iyul 1712 -Mehmed Ataullah Əfəndi1 iyul 1712 - 20 mart 1713İkinci təyinatı -Mentəşzadə Əbdürrəhim Əfəndi20 mart 1713 - 19 aprel 1714İkinci təyinatı16.Kürəkənzadə Əhməd Əfəndi19 aprel 1714 - 16 iyun 1715 -Mentəşzadə Əbdürrəhim Əfəndi16 iyun 1715 - 26 iyun 1715Üçüncü təyinatı -Əbu İshaq İsmayıl Əfəndi26 iyun 1715 - 27 mart 1716İkinci təyinatı17.Şeyxizadə Seyid Mehmed Əfəndi27 mart 1716 - 22 fevral 171718.Mirzəzadə Şeyx Mehmed Əfəndi22 fevral 1717 - 27 fevral 1718 -Kürəkənzadə Əhməd Əfəndi27 fevral 1718 - 10 oktyabr 1719İkinci təyinatı19.Uşşakizadə Seyid Abdullah Əfəndi10 oktyabr 1719 - 15 sentyabr 1720 -Mirzəzadə Şeyx Mehmed Əfəndi15 sentyabr 1720 - 20 dekabr 1721İkinci təyinatı20.Kəvakibzadə Vəliüddin Əfəndi20 dekabr 1721 - 9 mart 172321.Rəisültibb Ömər Əfəndi9 mart 1723 - 26 fevral 1724 -Kürəkənzadə Əhməd Əfəndi26 fevral 1724 - 13 iyun 1725Üçüncü təyinatı22.Başmaqçızadə Abdullah Əfəndi13 iyun 1725 - 6 iyun 1726 -Uşşakizadə Seyid Abdullah Əfəndi6 iyun 1726 - 8 sentyabr 1726İkinci təyinatı23.Feyzullah Əfəndi8 sentyabr 1726 - 22 may 172824.Seyid Mehmed Zeynalabdin Əfəndi22 may 1728 - 18 may 1729 -Başmaqçızadə Abdullah Əfəndi18 may 1729 - 2 oktyabr 1730İkinci təyinatı25.Dürrizadə Şeyx Mehmed Əfəndi2 oktyabr 1730 - 4 avqust 1731 -Seyid Mehmed Zeynalabdin Əfəndi4 avqust 1731 - 3 avqust 1732İkinci təyinatı26.Feyzullahzadə Mustafa Əfəndi3 avqust 1732 - 16 avqust 173327.Biradərzadə Mustafa Əfəndi16 avqust 1733 - 1 avqust 1734 -Dürrizadə Şeyx Mehmed Əfəndi1 avqust 1734 - 31 oktyabr 1734İkinci təyinatı28.Seyid Mahmud Əfəndi31 oktyabr 1734 - 17 noyabr 173529.Mirzəzadə Mehmed Səlim Əfəndi17 noyabr 1735 - 27 may 173630.Seyid Zeynalabdin Əfəndi27 may 1736 - 23 may 173731.Pirizadə Mehmed Sahib Əfəndi23 may 1737 - 22 fevral 1739 -Seyid Mehmed Zeynalabdin Əfəndi22 fevral 1739 - 11 fevral 1740Üçüncü təyinatı32.Həyatizadə Mehmed Əmin Əfəndi11 fevral 1740 - 29 avqust 174133.Mirzəzadə Əhməd Neyli Əfəndi29 avqust 1741 - 13 dekabr 1742 -Seyid Zeynalabdin Əfəndi13 dekabr 1742 - 23 mart 1743İkinci təyinatı -Pirizadə Mehmed Sahib Əfəndi23 mart 1743 - 15 fevral 1744İkinci təyinatı34.İsmayılzadə Mehmed Əsad Əfəndi15 fevral 1744 - 15 avqust 174535.Ərəbzadə Əbdürrəhman Bahir Əfəndi15 avqust 1745 - 20 iyul 1746 -Seyid Mehmed Zeynalabdin Əfəndi20 iyul 1746 - 10 noyabr 1746Dördüncü təyinatı -İsmayılzadə Mehmed Əsad Əfəndi10 noyabr 1746 - 6 aprel 1747İkinci təyinatı -Mirzəzadə Əhməd Neyli Əfəndi6 aprel 1747 - 24 aprel 1748İkinci təyinatı36.Xəlilzadə Mehmed Səid Əfəndi24 aprel 1748 - 17 iyun 174937.Abdullah Vassaf Əfəndi17 iyun 1749 - 8 may 175038.Kürəkənzadə Feyzullah Əfəndi8 may 1750 - 28 iyun 175139.Dürrizadə Mustafa Əfəndi28 iyun 1751 - 17 iyun 1752 -Abdullah Vassaf Əfəndi17 iyun 1752 - 9 iyun 1753İkinci təyinatı40.Seretıbba Mehmed Səid Əfəndi9 iyun 1753 - 30 may 1754 -Kürəkənzadə Feyzullah Əfəndi30 may 1754 - 22 may 1755İkinci təyinatı41.x22 may 1755 - 10 may 1756 -Dürrizadə Mustafa Əfəndi10 may 1756 - 26 iyul 1756İkinci təyinatı42.Pirizadə Osman Sahib Əfəndi26 iyul 1756 - 24 noyabr 175643.Əbubəkrzadə Əhməd Əfəndi24 noyabr 1756 - 13 noyabr 175744.Mehmed Saleh Əfəndi13 noyabr 1757 - 26 yanvar 1758 -x26 yanvar 1758 - 28 aprel 1758İkinci təyinatı45.Vəliüddin Əfəndi28 aprel 1758 - 3 avqust 1758 -Əbubəkrzadə Əhməd Əfəndi3 avqust 1758 - 29 mart 1759İkinci təyinatı46.İsmayılzadə Şeyx Mehmed Əfəndi29 mart 1759 - 18 mart 176047.Mirzəzadə Seyid Mehmed Səid Əfəndi18 mart 1760 - 27 iyun 176148.Əbubəkrzadə Osman Əfəndi27 iyun 1761 - 20 mart 1762 -Pirizadə Osman Sahib Əfəndi20 mart 1762 - 23 oktyabr 1762İkinci təyinatı49.Katibzadə Mehmed Rafi Əfəndi23 oktyabr 1762 - 12 oktyabr 1763 -Mirzəzadə Seyid Mehmed Səid Əfəndi12 oktyabr 1763 - 1 oktyabr 1764İkinci təyinatı -Əbubəkrzadə Osman Əfəndi1 oktyabr 1764 - 20 sentyabr 1765İkinci təyinatı -Pirizadə Osman Sahib Əfəndi20 sentyabr 1765 - 9 sentyabr 1766 Üçüncü təyinatı50.İvazpaşazadə İbrahim Bəyəfəndi9 sentyabr 1766 - 30 avqust 176751.Feyzullah Nafiz Əfəndi30 avqust 1767 - 20 oktyabr 176752.Mustafazadə Seyid Abdullah Əfəndi20 oktyabr 1767 - 8 oktyabr 1768 -Mirzəzadə Seyid Mehmed Səid Əfəndi8 oktyabr 1768 - 2 oktyabr 1769Üçüncü təyinatı53.Başmaqçızadə Seyid Mehmed Əfəndi2 oktyabr 1769 - 13 fevral 177054.Seyid Mehmed Şərif Əfəndi13 fevral 1770 - 3 fevral 177155.Salehzadə Mehmed Əmin Əfəndi3 fevral 1771 - 23 yanvar 1772 -İvazpaşazadə İbrahim Bəyəfəndi23 yanvar 1772 - 11 yanvar 177356.Vassafzadə Əsad Əfəndi11 yanvar 1773 - 17 dekabr 177357.Kürəkənzadə Mehmed Murad Əfəndi17 dekabr 1773 - 6 dekabr 1774 -Salehzadə Mehmed Əmin Əfəndi6 dekabr 1774 - 29 iyul 1775İkinci təyinatı58.Mehmed Şərif Əfəndi29 iyul 1775 - 18 iyun 177659.Seyid İbrahim Əfəndi18 iyun 1776 - 7 iyul 1777 -Kürəkənzadə Mehmed Murad Əfəndi7 iyul 1777 - 15 mart 1778İkinci təyinatı60.Dürrizadə Mehmed Nurullah Əfəndi15 mart 1778 - 2 iyul 1778 -Mehmed Şərif Əfəndi2 iyul 1778 - 21 iyul 1778İkinci təyinatı61.Dürrizadə Mehmed Ataullah Əfəndi21 iyul 1778 - 15 iyul 1779 -Seyid İbrahim Əfəndi15 iyul 1779 - 3 iyul 1780İkinci təyinatı62.Mollazadə İshaq Əfəndi3 iyul 1780 - 23 iyun 178163.Şəhriyar Mehmed Arif Əfəndi23 iyun 1781 - 14 fevral 1782 -Dürrizadə Mehmed Ataullah Əfəndi14 fevral 1782 - 4 fevral 1783İkinci təyinatı -Şəhriyar Mehmed Arif Əfəndi4 fevral 1783 - 29 mart 1783İkinci təyinatı64.Ərəbzadə Əhməd Ataullah Əfəndi29 mart 1783 - 17 mart 178465.Seyid Mehmed Nafi Əfəndi17 mart 1784 - 1 sentyabr 1785 66.Dürrizadə Mehmed Arif Əfəndi67.Ərəbzadə Mehmed Sadiq Əfəndi1 sentyabr 1785 - 14 aprel 178668.Məkkəyi Mehmed Əfəndi14 aprel 1786 - 3 aprel 178769.Seyid Yəhya Tofiq Əfəndi3 aprel 1787 - 27 aprel 178870.Seyid Mehmed Dərviş Əfəndi27 aprel 1788 - 17 aprel 1789 -Seyid Yəhya Tofiq Əfəndi17 aprel 1789 - 18 oktyabr 1789İkinci təyinatı71.Mustafa Aşir Əfəndi18 oktyabr 1789 - 2 iyul 179072.İbrahimzadə Mustafa Əfəndi2 iyul 1790 - 29 mart 179173.Fətva əmini Osmanzadə Abdullah Əfəndi29 mart 1791 - 24 fevral 179274.Vəliüddinzadə Mehmed Emin Əfəndi24 fevral 1792 - 12 fevral 1793 -Mustafa Aşir Əfəndi12 fevral 1793 - 2 fevral 179475.Salehzadə Əhməd Əsad Əfəndi2 fevral 1794 - 22 yanvar 179576.Hafiz Xeyrullah Əfəndi22 yanvar 1795 - 11 yanvar 1796  -Fətva əmini Osmanzadə Abdullah Əfəndi11 yanvar 1796 - 31 dekabr 1796İkinci təyinatı -Vəliüddinzadə Mehmed Emin Əfəndi31 dekabr 1796 - 20 dekabr 1797İkinci təyinatı77.Samanizadə Ömər Hulusi Əfəndi20 dekabr 1797 - 9 dekabr 1798 -Salehzadə Əhməd Əsad Əfəndi9 dekabr 1798 - 29 noyabr 1799İkinci təyinatı78.Seyid İbrahim İsmət Əfəndi29 noyabr 1799 - 18 noyabr 180079.Ərəbzadə Mehmed Arif Əfəndi18 noyabr 1800 - 7 noyabr 1801 -Vəliüddinzadə Mehmed Emin Əfəndi7 noyabr 1801 - 28 oktyabr 1802Üçüncü təyinatı80.Çavuşzadə Əhməd Şəmsəddin Əfəndi28 oktyabr 1802 - 16 noyabr 1803 -Seyid İbrahim İsmət Əfəndi16 noyabr 1803 - 6 noyabr 1804İkinci təyinatı81Şərifzadə Ataullah Mehmed Əfəndi6 noyabr 1804 - 25 oktyabr 1805 -Ərəbzadə Mehmed Arif Əfəndi25 oktyabr 1805 - 14 oktyabr 1806İkinci təyinatı82.İshaqzadə Əhməd Muxtar Əfəndi14 oktyabr 1806 - 4 oktyabr 1807 -Çavuşzadə Əhməd Şəmsəddin Əfəndi4 oktyabr 1807 - 25 iyul 1808İkinci təyinatı83.Dərviş Hafiz Mehmed Əfəndi25 iyul 1808 - 16 fevral 180984.Kəndxudazadə Mehmed Sadiq Əfəndi16 fevral 1809 - 6 fevral 181085.Osmanzadə Seyid Mustafa İzzət Əfəndi6 fevral 1810 - 22 sentyabr 181086.İshaqzadə Mehmed Ataullah Əfəndi22 sentyabr 1810 - 11 sentyabr 181187.Aşirzadə Mehmed Hafid Əfəndi11 sentyabr 1811 - 22 dekabr 181188.Əlizadə Seyid Mehmed Nurəddin Əfəndi22 dekabr 1811 - 24 aprel 181289.İmam Əhməd Kamil Əfəndi24 aprel 1812 - 3 aprel 181390.Çərkəz Xəlil Əfəndi3 aprel 1813 - 23 mart 181491.Məkkəyizadə Mustafa Asım Əfəndi23 mart 1814 - 13 mart 1815 -Osmanzadə Seyid Mustafa İzzət Əfəndi13 mart 1815 - 13 mart 1816İkinci təyinatı -Kəndxudazadə Mehmed Sadiq Əfəndi13 mart 1816 - 23 sentyabr 1816İkinci təyinatı92.Əhməd Rəşid Əfəndi23 sentyabr 1816 - 12 sentyabr 1817 -İmam Əhməd Kamil Əfəndi12 sentyabr 1817 - 2 sentyabr 1818İkinci təyinatı -Çərkəz Xəlil Əfəndi2 sentyabr 1818 - 22 avqust 1819İkinci təyinatı93.Şərifzadə Seyid Mustafa Ədib Əfəndi22 avqust 1819 - 10 avqust 182094.Mir Mehmed Sadullah Əfəndi10 avqust 1820 - 31 iyul 1821 -Əhməd Rəşid Əfəndi31 iyul 1821 - 20 iyul 1822İkinci təyinatı95.Həmidzadə Mehmed Arif Əfəndi20 iyul 1822 - 20 iyul 182396.Pirizadə Mir Yəhya Əfəndi20 iyul 1823 - 28 iyun 182497.Seretıbba Mustafa Behcət Əfəndi28 iyun 1824 - 17 iyun 182598.Naqibüləşraf Seyid Mehmed Sadiq Əfəndi17 iyun 1825 - 7 iyun 1826 -Həmidzadə Mehmed Arif Əfəndi7 iyun 1826 - 27 may 1827İkinci təyinatı99.Naqibüləşraf Seyid Əhməd Rəşid Əfəndi27 may 1827 - 14 iyul 1828100.Mir Mehmed Rahmi Əfəndi14 iyul 1828 - 3 iyul 1829 -Pirizadə Mir Yəhya Əfəndi3 iyul 1829 - 22 iyun 1830İkinci təyinatı -Seretıbba Mustafa Behcət Əfəndi22 iyun 1830 - 9 sentyabr 1831İkinci təyinatı -Həmidzadə Mehmed Arif Əfəndi9 sentyabr 1831 - 24 noyabr 1832Üçüncü təyinatı101.Ərəbzadə Mehmed Sadullah Əfəndi24 noyabr 1832 - 11 fevral 1834102.İmam Seyid Mehmed Zeynalabdin Əfəndi11 fevral 1834 - 27 iyun 1835103.Ərəbzadə Mehmed Həmdullah Əfəndi27 iyun 1835 - 11 noyabr 1836104.Mələkzadə Mir Əbdülqadir Əfəndi11 noyabr 1836 - 27 mart 1838 -Həmidzadə Mehmed Arif Əfəndi27 mart 1838 - iyul 1839Dördüncü təyinatı -Ərəbzadə Mehmed Sadullah Əfəndiiyul 1839 - 28 sentyabr 1840İkinci təyinatı105.Məşrəfzadə Əbdürrəhman Əfəndi28 sentyabr 1840 - 14 yanvar 1842106.Seretıbba Əbdülhaq Əfəndi14 yanvar 1842 - 30 may 1843107.Naqibüləşraf Seyid Mehmed Əsad Əfəndi30 may 1843 -  -Ərəbzadə Mehmed Həmdullah Əfəndiİkinci təyinatı108.Yasarizadə Mustafa İzzət Əfəndi109.Keçəcizadə Əbdülhalim Əfəndi -Məşrəfzadə Əbdürrəhman Əfəndiİkinci təyinatı -Seretıbba Əbdülhaq Əfəndiİkinci təyinatı -Ərəbzadə Mehmed Həmdullah ƏfəndiÜçüncü təyinatı110.Fındıqzadə Seyid İbrahim Xəlil Əfəndi111.Məşrəfzadə Mehmed Arif Əfəndi112.Naqibüləşraf Seyid Həsən Tahsin Bəyəfəndi113.Ömərzadə Mir Mehmed Tofiq Əfəndi114.

 Mənbə 

 Buhârî, “Ḫumus”, 18, “Meġāzî”, 54.
 İbn Hişâm, es-Sîre, III-IV, 275-276.
 Taberî, Târîḫ (Ebü’l-Fazl), III, 397.
 İbnü’l-Cevzî, el-Muntaẓam, VII, 91-92.
 İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, II, 411.
 Aksarâyî, Müsâmeretü’l-ahbâr (trc. Mürsel Öztürk), Ankara 2000, s. 54, 69, 94.
 Niğdeli Kadı Ahmed, el-Veledü’ş-şefîk, Süleymaniye Ktp., Fâtih, nr. 4518, s. 264.
 Kalkaşendî, Ṣubḥu’l-aʿşâ, IV, 36, 92, 221; XI, 204-207.
 Zehebî, Aʿlâmü’n-nübelâʾ, V, 293.
 İbn Hacer, Tehẕîbü’t-Tehẕîb, II, 68.
 Âşıkpaşazâde, Târih (Atsız), s. 52.
 Anonim Tevârîh-i Âl-i Osmân (nşr. F. Giese), Breslau 1922, s. 20.
 Şükrullah Çelebi, Behcetü’t-tevârîh (trc. Nihal Atsız, Osmanlı Tarihleri içinde), İstanbul 1949, I, 56.
 Süyûtî, Ḥüsnü’l-muḥâḍara, Kahire 1321, I, 185, 199.
 İdrîs-i Bitlisî, Heşt Bihişt, Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3541, vr. 159a.
 İbn Kemal, Fetâvâ, İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Muallim Cevdet, nr. O. 44, vr. 148a.
 Celâlzâde, Tabakātü’l-memâlik, vr. 338b-340a.
 Mecdî, Şekāik Tercümesi, I, tür.yer.
 Selânikî, Târih (İpşirli), s. 105, 427-430.
 Hoca Sâdeddin, Tâcü’t-tevârîh, I, 69.
 Âlî Mustafa, Künhü’l-ahbâr, İÜ Ktp., TY, nr. 5959, vr. 87a, 91a.
 Lokmân b. Seyyid Hüseyin, Mücmelü’t-tomar, British Museum, Or. 1135, vr. 156b-157a.
 Ayn Ali, Risâle-i Vazîfehorân, s. 99.
 Koçi Bey, Risâle (Aksüt), s. 34.
 Teşrifatîzâde Mehmed, Defter-i Teşrîfât, İÜ Ktp., TY, nr. 9810, vr. 66a-b.
 Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmâniye (1314), s. 232-235.
 Hasan-ı Enverî, Iṣṭılâḥât-ı Dîvânî Devre-i Ġaznevî ve Selcûḳī, Tahran 2535 şş., s. 199.
 E. Tyan, Histoire de l’organisation judiciaire en pays d’Islam, Paris 1938, II, 289-306.
 Uzunçarşılı, Medhal, s. 122-123, 140, 155, 387.
 a.mlf., Merkez-Bahriye, s. 22-23, 151-160.
 a.mlf., İlmiye Teşkilâtı, s. 87, 151-160.
 U. Heyd, Studies in Criminal Law (ed. V. L. Ménage), Oxford 1973, s. 221, 256.
 Fahreddin Atar, İslâm Adliye Teşkilâtı, Ankara 1979, s. 179-182.
 Reşat Genç, Karahanlı Devlet Teşkilâtı, Ankara 1981, s. 267-268.
 İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, İstanbul 1983, s. 354.
 a.mlf., “Selçuklular”, İA, X, 400.
 Muhammed Hamîdullah, el-Ves̱âʾiḳu’s-siyâsiyye, Beyrut 1403/1983, s. 412.
 Oman Turan, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmî Vesikalar, Ankara 1988, s. 46-47.
 a.mlf., “Celaleddin Karatay Vakıfları ve Vakfiyeleri”, TTK Belleten, XII/45 (1948), s. 149.
 Mehmet İpşirli, “Osmanlı Devletinde Kazaskerlik”, TTK Belleten, LXI/232 (1998), s. 597-699.
 Cl. Huart, “Kazasker”, İA, VI, 522.
 Gy. Káldy-Nagy, “Ḳāḍī ʿAskar”, EI2 (İng.), IV, 375.
 Abdullah Aydınlı, “Ebü’d-Derdâ”, DİA, X, 310-311.0

 İstinadlar 


Kateqoriya:Türk dövlətləri