Litva yəhudiləri

Litva yəhudiləri (  dilindən Litvak və ya litvek) — Aşkenazi Yəhudilərinin ərazi və linqvistik alt qrupudur və onlarla tarixi bağlılığı olan Ortodoks iudaizmi Böyük Litva knyazlığı ərazisində meydana gəlmişdir.

 Fərqli xüsusiyyətlər 

 Dil 
Litva yəhudiləri aşkenazi yııhudilərinin ərazi linqvistik altqrupu kimi şimal-şərq və ya litva (var  litvish) İdiş dili dialektində danışırlar. Bu dialekt tarixən müasir Belarusiya, Latviya, Litva, Rusiya, Ukrayna və Polşanın bəzi bitişik bölgələrində yayılmışdır . Polşa-Litva Birliyinin dövründən bəri, Polşa-Litva dövlətinin daxili ərazi bölgüsü ilə əlaqədar olaraq, Yəhudi mənbələrində bu şimal-şərq dialekti ərazisi "Litva" (  . lite) paytaxtı və bölgədəki Yəhudi mədəniyyət mərkəzi isə Vilnüs — "Litvanın Qüdsü" ( Ashkenazi Aramaic ירושלים דליטא, erusholayim d'lito) adlandırılır.

 Ənənələr 
Litvak Yəhudiləri etnolinqvistik bir alt qrup olaraq, özlərinin Yəhudi ləhcəsi və İvrit dili və Arami dilinin uyğun tələffüzünə əlavə olaraq həm də ənənəvi mətbəxin bəzi özünəməxsus xüsusiyyətlərinə də malikdirlər.

Aşkenazi Yəhudilərinin yaşayış yerinin şimal bölgələrində (yəni Yəhudi Litvasında, yuxarıya bax) Hasidizmin çiçəkləndiyi dövrdə, əsasən Vilna Gaonun (Litva ənənəsində: Rabbi Eliyohu ben Shleime Zalmena) təsiri sayəsində geniş yayıla bilmədi, əksinə tərəfdarları. Hasidizmin tərəfdarlarına misnagdim ("etirazçılar") adlanan deyildi . Sonradan, bütün misnagdim (Vilna Gaonun ardıcılları, Hasidizmin əleyhdarları) yerləşməsindən və icma mənşəyindən asılı olmayaraq Litvaks adlandırılmağa başladılar.

 Tarix 
XIX əsrin ortalarından etibarən, yeşiva adlanan mərkəzləri Vilna Gaon ardıcılları tərəfindən Dünya Yeşivası, Voloj və Ponejeva olan dini təhsil üzrə öz sistemlərini inkişaf etdirdilər. Artıq XX əsrin əvvəllərində Amerikada bu təhsil müəssisələrinin filialları meydana çıxmağa başladı, Litva Yəhudilərinin ənənəvi dini təhsil mərkəzləri məhv edildikdən sonra isə yeşivalar ABŞ-da ( Nyu-York və Nyu-Cersi ştatlarında ) və İsraildə ( Qüds və Bnei Brak ) yenidən yaradıldı. Bu yeşivaları XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində hazırlanmış Tövratı öyrənən ənənəvi Litva metodu birləşdirir.

 Əlaqəli soyadlar 
Aşkenaz soyadı Litvak (variant: Litvakov ) ümumiyyətlə tarixi ərazisindən kənarda yaşayan Ukraynanın şimal-şərq yəhudi ləhcəsi sahiblərinə verilirdi .

 Çağdaş mənəvi liderlər və dini rəhbərlər 
 Hazon İş
 Eliezer Menachem Şah
 Yosef Shalom Elyashiv
 Aaron Yehuda Leib Steinman
 Chaim Kanevsky

 Həmçinin bax 
 Vilna Gaon
 Misnagdim

 Ədəbiyyat 
 Dov Levin, Adam Teller . Litvaklar: Litva Yəhudilərinin Qisa Tarixi. Berghahn Kitabları, 2001.
 Alvydas Nikžentaitis, Stefan Schreiner, Darius Staliūnas, Leonidas Donskis . Litva Yəhudilərinin İtən Dünyası. Rodopi, 2004.
 Dovid Katz . Litva Yəhudi Mədəniyyəti. Vilnüs : Baltos lankos, 2004.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Aşkenazi yəhudiləri
Kateqoriya:Litvada yaşayan etnik qruplar
Kateqoriya:Yəhudi dini hərəkatları