Qarabağ münaqişəsi zamanı dağıdılmış tarix-memarlıq abidələri və muzeylərin siyahısı

Qarabağ münaqişəsi zamanı dağıdılmış tarix-memarlıq abidələri və muzeylərin siyahısı — Qarabağ, eyni zamanda onun ətrafında yerləşən Azərbaycan ərazilərində Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri zamanı qismən və ya tamamilə dağıdılmış talan edilmiş və ya hər hansı bir şəkildə zərər çəkmiş tarix-memarlıq abidələrini əks etdirən siyahı.

Siyahının hazırlanması zamanı Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş dövlət qeydiyyatına alınmış daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısından istifadə edilmişdir.Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarına 1 nömrəli əlavə , Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, İstifadə tarixi:9 yanvar 2015 Tarix və memarlıq abidələri qeydiyyata alınma prinsipinə uyğun olaraq, dünya, ölkə və yerli əhəmiyyətliyinə görə üç başlıqda göstərilmişdir.

Cədvəllərdə abidələrinin sıralanma nömrəsi, adı, ünvanı ilə yanaşı qısa təsvir bölməsində tarixi və müvafiq mənbələr əsasında dağıdılması haqqında məlumatlar, mümkün şəkli (dağıdıldıqdan sonra və ya əvvəl) və dəqiq koordinantları qeyd edilmişdir.

Eyni zamanda, siyahıya müharibələr zamanı yuxarıda qeyd edilmiş ərazilərdə dağıdılmış və ya ziyan görmüş monumental-heykəltəraşlıq nümunələri və muzeylər də daxil edilmişdir.

 Zəmin 

Erməni komandiri Arkadi Ter-Tadevosyanın dediyinə görə, 1992-ci ildə Şuşa işğal edildikdən sonra şəhər yaxınlıqdakı Xankəndindən olan ermənilər tərəfindən talan və məhv edilmişdir. Ter-Tadevosyan demişdir ki, Qarabağ erməniləri azərbaycanlıların geri dönməməsi üçün evləri yandırmışdır. 2002-ci ildə, şəhərin erməni qüvvələri tərəfindən işğal edilməsindən on il sonra, şəhərin təxminən 80%-i xarabalıq halında idi. Ermənilər Şuşadan olan üç azərbaycanlı musiqiçi və şairin tarixi büstlərini də söküb satmışdır.de Waal, Thomas (2003, 2013). Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace And War. New York University Press, pp. 196-197.

Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) araşdırma missiyası 2005-ci ildə Füzuli şəhərinə səyahət etmiş və şəhərin xarabalıq olduğunu bildirmişdir.OSCE Minsk Group, 31 January-5 February 2005, Report of the OSCE Fact-Finding Mission (FFM) to the Occupied Territories of Azerbaijan Surrounding Nagorno-Karabakh (NK) (April 2005), pp. 7–8.

Ağdam şəhəri erməni qüvvələrinin hücum əməliyyatı əsnasında və sonrasında dağıdılmışdır. Ermənilər geridə qoyulan xarabalıqları belə yağmalamışdır.P. Osterlund, “After the war: Touring Azerbaijan’s reclaimed territories”, Eurasianet (22 December 2020), available at https://eurasianet.org/after-the-war-touring-azerbaijans-reclaimedterritories.

 İslam Konfransı Təşkilatı 

İslam Konfransı Təşkilatının 10/11 saylı qətnaməsində üzv dövlətlərin "işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində arxeoloji, mədəni və dini abidələrin (İslam abidələri də daxil olmaqla) talan və məhv edilməsindən" narahat olduqları bildirilir.

İslam Konfransı Təşkilatı Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 10/37 saylı qətnaməsinin üçüncü hissəsində Azərbaycan ərazisində tarixi İslam abidələrinin məhv edilməsini pislənir. İslami müqəddəs yerlərin qorunması haqqında 2/37-C saylı qətnamənin İşğal altında olan Azərbaycan ərazilərində İslam tarixi və mədəni reliktlərinin və ziyarətgahlarının məhv edilməsi və ləkənməsi bölməsi altında üzv dövlətlərin Xarici İşlər Nazirləri Şurası Azərbaycan tarixinin, mədəniyyətinin, arxeologiyasının və etnoqrafiyasının İslam irsinin tərkib hissəsi olan qisminin Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş ərazilərdə qalan nümunələrinin məhvi ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə etmişdir. Həmçinin, burada Azərbaycan ərazisində etnik təmizləmə məqsədi ilə Azərbaycan məscidlərinin və digər İslam ziyarətgahlarının tamamilə və vəhşicəsinə məhv edilməsinin insanlığa qarşı cinayət olduğu bir daha təsdiqlənmişdir. Qətnamədə Ermənistan Respublikasının işğal etdiyi Azərbaycan ərazilərində Ermənistanın İslam irsinə təcavüzü nəticəsində, o cümlədən nadir qədim əsərlərin və İslam sivilizasiyasının, tarix və memarlıq abidələrinin, məscidlər, türbələr, məzarlar, arxeoloji qazıntılar, muzeylər, kitabxanalar, rəsm sərgi salonları və hökumət teatrları və konservatoriyalar, çoxlu miqdarda qiymətli xəzinələrin və milyonlarla kitabın və tarixi əlyazmanın məhv edilməsi və qaçaqmalçılıq yolu ilə ölkədən çıxarılması işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində İslam irsini tamamilə məhv etmək cəhdi kimi tanınmış və Azərbaycanın özünə vurulan ziyana görə adekvat təzminat almaq hüququ təsdiqlənmişdir. Burada həmçinin, Ermənistan Respublikasının bu cür əməllərə görə təzminat ödəmək məsuliyyəti olduğu qeyd edilmişdir.

 Azərbaycan Ermənistana qarşı 
2020-ci ilin sonunda həm Azərbaycan, həm də Ermənistan İkinci Qarabağ müharibəsi ilə əlaqədar bir-birinə qarşı məhkəmə işi açmışdır. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Böyük Palatası hər iki işə baxacaq.

Azərbaycan Ermənistana qarşı məhkəmə işində iddiaçı olan Azərbaycan tərəfi 2020-ci ilə qədər məscidlər, kitabxanalar, tarixi abidələr də daxil olmaqla Azərbaycan irsinə daxil olan abidələrin erməni tərəfi tərəfindən məhv edildiyini irəli sürmüşdür. Bura Şuşa qəbiristanlıqları və mövcud olmuş 67 məsciddən (və ya İslam ziyarətgahları) 65-i daxildir. Qalan iki məscid zədələnmişdir.INTERNATIONAL COURT OF JUSTICE INTERPRETATION AND APPLICATION OF THE INTERNATIONAL CONVENTION ON THE ELIMINATION OF ALL FORMS OF RACIAL DISCRIMINATION (REPUBLIC OF AZERBAIJAN v. REPUBLIC OF ARMENIA) . APPLICATION INSTITUTING PROCEEDINGS filed in the Registry of the Court on 23 September 2021

 Tarix-Memarlıq abidələri 
 Dünya əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri 
Dünya əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri arasında ən çox ziyan çəkəni e.ə. II minilliyin sonlarına aid olan və Orta Tunc dövrü insanlarının yaşayış izlərini daşıyan Üzərliktəpə arxeoloji abidəsidir. 1993-cü ildən ermənilərin işğalı altında olan abidə ərazisi 2019-cu ilə kimi mütəmmadi olaraq hər il ermənilər tərəfindən yandırılmışdır.

Ağdam rayonu ərazisindəki Qutlu Musa türbəsi baxımsızlıqdan qəzalı vəziyyətə düşmüş, türbənin fasadlarını bəzəyən unikal divar rəsmləri boyanaraq məhv edilmiş, interyerindəki oyma naxışlı daş plitələri isə dağıdılmışdır. Şuşa şəhərinin tarixi mərkəzində yerləşən abidələr şəhərin 90-cı illərdə ermənilər tərəfindən bombardman edilməsi zamanı ciddi zədə almışdır. 1992-ci ildə şəhərin ermənilər tərəfindən işğal edilməsindən sonra burda olan İslam memarlıq nümunələrinin hamısı tamamilə və ya qismən dağıdılmışdır.

XIII əsrə aid Gəncəsər monastırı 1990-cı illərdə erməni silahlı birləşmələri tərəfindən məşvərət yeri və silah anbarı kimi istifadə edildiyinə görə dəfələrlə Azərbaycanlı hərbi birləşmələrin hücumuna məruz qalmış, monastırın fasadına qismən zərər dəymişdir. 2000–2002-ci illərdə monastırın dam örtüyü və interyerlərində ciddi təmir işləri aparılmış və ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinə uyğun olmayan elementlər əlavə edilmişdir. 2011-ci ildən etibarən monastırın fasadlarının memarlığına müdaxilə edilmiş, kompleksi əhatə edən qala divarları müasir daşlarla üzlənmişdir.

1992-ci ildə Laçın rayonunun işğal edilməsi ilə ermənilərin nəzarəti altına keçən Sisərnəvəng monastırı 1999–2000-ci illərdə əsaslı təmir edilmiş, bu zaman abidənin dam örtüyü, fasadları və interyerinə ciddi dəyişikliklər edilmişdir. 2020-ci il Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatına əsasən Laçın rayonu ərazisini tərk edən ermənilərin monasıtın həyətində yerləşən VI–IX əsrlər və sonrakı dövrlərə aid bədii təsvirli daşlar və xaç daşları aparmalarını əks etdirən fotolar sosial mediada yayımlanmışdır.
 № Abidə Ünvan Qısa təsvir Şəkil Koordinantları 1 Qutlu Musa türbəsi Ağdam, Xaçındərbətli Hülakülərin hakimiyyəti dövründə — 1314-cü ildə Şahbənzər adlı yerli memar tərəfindən inşa edilmiş Qutlu Musa türbəsi türbəsi aktiv döyüş mərkəzlərindən uzaq olsa da, əraziyə nəzarət edən erməni əhali tərəfindən ciddi dağıntıya məruz qalmışdır. Ümumilikdə türbənin dam örtüyü və divarları saxlansa da, dekorativ elementlərinə, xüsusilə unikal fasad rəsmlərinə zərər vurulmuşdur. Belə ki, türbənin fasad rəsmləri üzərinə sprey boya ilə xaç rəsmləri çəkilmiş və müxtəlif adlar yazılmış, interyeri bəzəyən dekorativ daşyonma sənəti nümunələri isə dağıdılmışdır. 100px|  2 Gəncəsər monastırı Kəlbəcər, Vəngli 1216–1261-ci illərdə inşa edilmiş Gəncəsər monastırı 1990-cı illərdə erməni silahlı birləşmələri tərəfindən məşvərət yeri və silah anbarı kimi istifadə edildiyinə görə dəfələrlə Azərbaycanlı hərbi birləşmələrin hücumuna məruz qalmış, monastırın fasadına qismən zərər dəymişdir.Отчёт лорда Хилтона о посещении Нагорного Карабаха  Gandsazar Monastery: deliberately bombed by Azeri aircraft. A monastic building was destroyed but the Church was fortunately missed 2000–2002-ci illərdə monastırın dam örtüyü və interyerlərində ciddi təmir işləri aparılmış və ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinə uyğun olmayan elementlər əlavə edilmişdir. 2011-ci ildən etibarən monastırın fasadlarının memarlığına müdaxilə edilmiş, kompleksi əhatə edən qala divarları müasir daşlarla üzlənmişdir. 100px|  3 Üzərliktəpə Ağdam, XındırıstanOrta Tunc dövrünə aid Üzərliktəpə yaşayış yeri Qafqazda ilk şəhər tipli yaşayış məskəni hesab edilir. 1993-cü ildən ermənilərin nəzarəti altında olan Üzərliktəpə abidəsi ərazisində tədqiq edilmiş kurqanlar məhv edilib, ərazi hərbi məqsədlərlə istifadə olunub və dəfələrlə yandırılıb.  4 Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu Şuşa 100px|  5 Sisərnəvəng monastırı Laçın, Hüsülü Hüsülü kənd ərazisini tərk edən ermənilər monastır ərazisindəki VI–XIII əsrlərə aid bədii tərtibatlı və oyma naxışlı qəbir daşlarını Ermənistana aparıblar. 100px| 

 Ölkə əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri 
 № Abidə Ünvan Qısa təsvir Şəkil Koordinantları 1 Arğalı türbəsi Füzuli, Əhmədalılar  2 Şeyx Babı türbəsi Füzuli, Babı  3 Amaras monastırı Xocavənd, Sos 100px|frameless|none  4 Gürcülü türbəsi Qubadlı, Gürcülü 100px|  5 Məlik Əjdər türbəsi Laçın, Cicimli 100px|  6 Şuşa qalası Şuşa 100px|  7 Qarabağ xan sarayı Şuşa 100px|  8 Qaraböyük xanım sarayı Şuşa 100px|  9 Hacı Quluların mülkü Şuşa 100px|  10 Xan qızı Natəvanın sarayı Şuşa 100px|  11 Əsəd bəyin evi Şuşa 100px|  12 Yuxarı Gövhər ağa məscidi Şuşa 100px|  13 Aşağı Gövhər ağa məscidi Şuşa 100px|  14 İki mərtəbəli karvansara Şuşa  15 Mehmandarovların evi Şuşa 100px|  16 İbrahimxəlil xan sarayı Şuşa 100px|  17 İsa bulağı Şuşa  18 Üzeyir Hacıbəyovun evi Şuşa 100px|  19 Xanlıq Muxtar karvansarayı Şuşa Şəhər 1992-ci ildə ermənilər tərəfindən işğal edildikdən sonra karvansaradakı İslam elementləri və ərəb dilindəki yazılar erməni xaçı və yazısı ilə əvəzlənmişdir.  20 Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun karvansarayı Şuşa 100px|  21 Zülfüqar Hacıbəyovun evi Şuşa  22 Saatlı məscidi Şuşa Şəhər 1992-ci ildə ermənilər tərəfindən işğal edildikdən sonra məsciddəki İslam elementləri və ərəb dilindəki yazılar erməni xaçı və yazısı ilə əvəzlənmişdir. 100px|  23 Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin evi Şuşa  24 Qazançı kilsəsi Şuşa 100px|  25 Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin evi Şuşa  26 Yuxarı məscid mədrəsəsi Şuşa 27 Səfərov qardaşlarının karvansarayı Şuşa  28 Sadıqcanın evi Şuşa  29 Uğurlu bəyin evi Şuşa  30 Şirin su hamamı Şuşa 100px|  31 Seyid Şuşinskinin evi Şuşa  32 Vaqif türbəsi Şuşa 100px|  32 Qasım bəy Zakirin evi Şuşa  33 Behbudovların evi Şuşa  34 Firudin bəy Şuşinskinin evi Şuşa  35 Firudin bəy Köçərlinin evi Şuşa  36 Mir Möhsün Nəvvabın evi Şuşa 100px|  37 Bülbülün evi Şuşa 100px|  38 Hüseyn bəy Köçərlinin evi Şuşa  39 Keçəçi oğlu Məhəmmədin evi Şuşa  40 Karvansaray axırı Şuşa  41 Gəray Əsədovun evi Şuşa  42 Süleyman Sani Axundovun evi Şuşa  43 Cabbar Qaryağdıoğlunun evi Şuşa  44 Məmmədbəyli türbəsi Zəngilan, Məmmədbəyli 100px|  45 Dairəvi qüllə Zəngilan, Hacallı  46 Şərifan yaşayış yeri və sərdabələri Zəngilan, Şərifan  47 Mirəli türbəsi Füzuli, Aşağı Veysəlli 100px|  48 Qarğabazar karvansarası Füzuli, Qarğabazar 100px|  49 Katarovəng monastırı Xocavənd, Ziyarət dağının zirvəsi, Köhnə Tağlar və Susanlıq kəndlərinin arası 2000-ci illərdə ermənilər tərəfindən təmir edilən abidənin orijinal dam örtüyü və fasad elementləri dəyişdirilmişdir. İkinci Qarabağ müharibəsində Ziyarət dağının Azərbaycan Ordusu tərəfindən azad edilməsindən sonra abidəyə zərər yetirilmişdir. Sosial şəbəkədə naməlum Azərbaycan əsgəri tərəfindən yayımlanmış videoda monastırın dağıdılmış giriş qapısı və abidə ətrafında dağıdılmış xaç daşlar görünür. 100px| 

 Yerli əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri 
 № Abidə Ünvan Qısa təsvir Şəkil Koordinantları 1 Pənah xanın imarəti Ağdam   2 Pənahəli xanın türbəsi Ağdam  3 Xanoğlu türbəsi Ağdam  4 Ağdam türbəsi Ağdam 5 Papravənd türbəsi Ağdam, Papravənd  6 Papravənd məscidi Ağdam, Papravənd  7 Maqsudlu türbəsi Ağdam, Maqsudlu  8 Maşallah məscidi Ağdam, Qiyaslı  9 Boyəhmədlilər məscidi Ağdam, Boyəhmədli  10 Kəngərli türbəsi Ağdam, Kəngərli  11 Sultan Allahverdi hamamı Cəbrayıl  12 Xudayarlı türbələri Cəbrayıl, Xudayarlı  13 Şıxlar türbəsi Cəbrayıl, Şıxlar  14 Çələbilər məscidi Cəbrayıl, Çələbilər  15 Papı məscidi Cəbrayıl, Papı  16 Daşkəsən Cəbrayıl, Daşkəsən  17 Qərb məscidi Cəbrayıl, Məzrə  18 Müəllimlər evi Füzuli  19 Füzuli şəhər İcra Hakimiyyətinin binası Füzuli  20 Pənahəli xan məscidi Füzuli, Qorqan  21 Hacı Ələkbər məscidi Füzuli  22 Arran məscidi Füzuli, Böyük Bəhmənli  23 Şah Abbas məscidi Füzuli, Qarğabazar  24 Qarğabazar türbəsi Füzuli, Qarğabazar  25 Xanlıq məscidi Füzuli, Dədəli  26 Qacar məscidi Füzuli, Qacar  27 Çayqırağı məscidi Füzuli, Merdinli  28 Gecəgözlü məscidi Füzuli, Gecəgözlü  29 Əzəmət məscidi Füzuli, Yuxarı Veysəlli  30 Şöləxanım məscidi Füzuli, Yuxarı Veysəlli  31 Camaat məscidi Füzuli, Araz Dilağarda  32 Ərənlər məscidi Füzuli, Qoçəhmədli  32 Qaradağlı məscidi Füzuli, Qaradağlı  33 Divanlılar türbəsi Füzuli, Divanalılar  34 Qaraxanbəyli məscidi Füzuli, Qaraxanbəyli  35 Xocavənd türbəsi Xocavənd  36 Həzrəti Əbülfəzl ağa məscidi Xocavənd  37 Albanberd kilsəsi Xocavənd, Qarakənd  38 Dəmirçilər məscidi Qubadlı, Dəmirçilər  39 Çöl məscidi Qubadlı, Dondarlı  40 Yusifbəyli məscidi Qubadlı, Yusifbəyli  41 Həzrəti Həvvaxanım türbəsi Qubadlı, Boyunəkər  42 Molla Mirzəxan məscidi Qubadlı, Mollalı  43 Həzrəti Mahmud məscidi Qubadlı, Mirlər  44 Cümə məscidi Qubadlı, Məmər  45 Böyüklər məscidi Qubadlı, Xələc  46 Mahruzlu məscidi Qubadlı, Mahruzlu  47 Mahruzlu məscidi Qubadlı, Mahruzlu  48 Güləbird türbəsi Laçın, Güləbird  49 Həmzə Sultan sarayı Laçın, Hüsülü Hüsülü kənd ərazisini tərk edən ermənilər saray ərazisindəki XIV–XV əsrlərə aid bədii tərtibatlı və oyma naxışlı qəbir daşlarını Ermənistana aparıblar. 100px|  50 Soltan Əhməd sarayı Laçın, Soltanlar  51 Soltan Baba türbəsi Laçın, Zeyvə  52 Şeyx Əhməd türbəsi Laçın, Zeyvə  53 Meşəkənarı məscidi Laçın, Qarıqışlaq  54 Xanlar məscidi Laçın, Piçənis  55 Piçənis məscidi Laçın, Piçənis  56 Abadxeyir türbəsi Laçın, Əhmədli  57 Realniy məktəbin binası Şuşa 100px|  58 Aslan Qaraşovun evi Şuşa  59 Çuxur məhlə məscidi Şuşa  60 Mərdinli məscidi Şuşa  61 Culfalar məscidi Şuşa  62 Bəhmən Mirzənin evi Şuşa  63 Turşsu bulağı Şuşa  64 Köçərli məscidi Şuşa  65 Mamayı məscidi Şuşa  66 Zöhrabbəyovların malikanəsi Şuşa  67 Quyuluq məscidi Şuşa  68 Xoca Mərcanlı bulağı Şuşa  69 Zəngilan Cümə məscidi Zəngilan  70 Yaylalar məscidi Zəngilan, Malatkeşin  71 Muş məscidi Zəngilan, Qıraq Müşlan 

 Monumental və xatirə abidələri 
 № Abidə Ünvan Qısa təsvir Şəkil Koordinantları 1 Xurşudbanu Natəvanın qəbirüstü abidəsi Ağdam Birinci Qarabağ müharibəsindən sonra abidə tamamən dağıdılmış, qəbr təhqir olunmuş, Xurşudbanu Natavanın sümükləri isə çıxarılmışdır. 100px|  2 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Ağdam 100px|  3 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Cəbrayıl 100px| 4 Məhəmməd Füzulinin heykəli Füzuli 100px| 5 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Füzuli 6 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Kəlbəcər 7 Qaçaq Nəbi və Həcərin heykəli Qubadlı 8 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Qubadlı 9 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Laçın 100px| 10 Molla Pənah Vaqifin büstü Şuşa 100px| 11 Üzeyir Hacıbəyovun heykəli Şuşa 100px| 12 Mir Möhsün Nəvvabın qəbirüstü abidəsi Şuşa 100px|  13 Molla Pənah Vaqifin heykəli Xankəndi 14 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Xankəndi 15 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Xocavənd 16 Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi Zəngilan

 Muzeylər 
 № Abidə Ünvan Qısa təsvir Şəkil Koordinantları 1 Qurban Pirimovun xatirə muzeyi Ağdam, Gülablı  2 Füzuli Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Füzuli  3 Sarı Aşığın xatirə muzeyi Laçın, Güləbird 4 Bülbülün ev-muzyi Şuşa 5 Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzyi Şuşa 6 Mir Möhsün Nəvvabın ev-muzeyi Şuşa 7 Zəngilan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Zəngilan 8 Zəngilan Daş Heykəllər Muzeyi Zəngilan 9 Laçın Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Laçın 10 Qubadlı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Qubadlı 100px| 11 Əsgəran Tarix - Diyarşünaslıq Muzeyi Əsgəran 12 Cəbrayıl Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Cəbrayıl 13 Ağdam Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Ağdam, Qaradağlı 14 Çörək muzeyi Ağdam 15 Xurşidbanu Natəvanın xatirə muzeyi Ağdam 16 Xurşidbanu Natəvanın ev-muzeyi Şuşa 17 Süleyman Sani Axundovun ev-muzeyi Ağdam, Seyidli 18 Şuşa Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Şuşa 19 Azərbaycan Dövlət Qarabağ Tarixi Muzeyi Şuşa 20 Hadrut Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Hadrut 21 Xocavənd Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Xocavənd 22 Ağdərə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Ağdərə 23 Laçın Dövlət Rəsm Qalereyası Laçın 24 Şuşa Dövlət Rəsm Qalereyası Şuşa 25 Qubadlı Dövlət Rəsm Qalereyası Qubadlı 26 Ağdam Dövlət Rəsm Qalereyası Ağdam

 Həmçinin bax 
 Birinci Qarabağ müharibəsi incəsənətdə
 Kamal Salayev. ERMƏNİLƏR DAĞLIQ QARABAĞ ƏRAZİSİNDƏKİ TARİXİ ABİDƏLƏRİ OĞURLAMAĞA CƏHD EDİR. Journal of “HISTORY OF SCIENCE” (ISSN: 2790-0029), 2021, Cild 2, Say 2, Sıra 4. ss.72-79

 İstinadlar 

Kateqoriya:Qarabağ münaqişəsi
Kateqoriya:Azərbaycanofobiya