Erməni soyqırımı

Erməni soyqırımı (,  Hayots tseğaspanutyun; ), Ermənilərin köçürülməsi () və ya ermənilər arasında adətən Mets Yeğern (, "Böyük cinayət") — Osmanlı hökuməti tərəfindən əksərən Osmanlı imperiyası vətəndaşı olan etnik erməni əhalinin qətli barədə iddialar. Hadisələrin başlanğıcı olaraq, Osmanlı hökumətinin Konstantinopol (indiki İstanbul) və Anqorda (indiki Ankara) yekun nəticədə əksəri qətlə yetirilmiş 235–270 arası erməni intellektualı və icma rəhbərlərini toplaması, həbs və deportasiya etməsi tarixi olan 24 aprel 1915-ci il hesab edilir. İddialara görə, Birinci Dünya müharibəsi zamanı və sonrası baş vermiş soyqırım iki mərhələrdə həyata keçirilmişdir: birinci mərhələdə əmək qabiliyyətli kişi əhali qətlə yetirilmiş, yetkinlik yaşına çatmışlar isə hərbi xidmətə aparılmış və ya məcburi əməyə sövq edilmiş, ikinci mərhələdə isə qadınlar, uşaqlar və yaşlılar Suriya səhrasına köçürülmə qərarı ilə ölüm yürüşünə çıxarılmışdır.İddiaların daha cəzbedici görünməsi məqsədilə irəli sürülən fikirlərə görə, hərbi qüvvələr tərəfindən müşahidə olunan deportasiya edilən əhali, müntəzəm olaraq soyğunçuluq, cinsi təcavüz və qırğınlara məruz qalmışdır. Həmin dövrə Osmanlı imperiyası ərazisində yaşayan assuriyalılar və yunanlar da qırğınlara məruz qalmışlar ki, bəzi tarixçilər bu qırğınları da eyni soyqırım siyasətinin tərkib hissəsi hesab edirlər. Dünyanın bir çox hissələrdində Erməni diasporu birbaşa bu soyqırım siyasətinin nəticəsi olaraq meydana gəlmişdir.

Etnik erməni əhalisinin sistematik şəkildə və bilərəkdən məhv edilməsindən təsirlənən Rafael Lemkin, bu hadisələri ifadə etmək üçün 1943-cü ildə soyqırım ifadəsi () və anlayışını ixtira etmişdir.The Armenian Genocide (1915–16): Overview , United States Holocaust Memorial Museum Erməni soyqırımı ən erkən müasir soyqırımlardan biri kimi qəbul edilmişdir. O, Holokostdan sonra ikinci ən çox öyrənilmiş və tədqiq edilmiş soyqırımı iddiasıdır.

Türkiyə hökuməti baş vermiş hadisələri ifadə etmək üçün "soyqırım" ifadəsini düzgün hesab etmir, lakin, son illərdə ölkə daxilində hadisələri bu adla qəbul etməyə daha çox çağırışlar səslənməkdədir. 2019-cu ildə Amerika Birləşmiş Ştatları, Braziliya, Kanada, Fransa, Almaniya, İtaliya və Rusiya da daxil olmaqla ümumilikdə 30 ölkə və ABŞ-nin 50 ştatından 49-u iddiaları dövlət və parlament səviyyəsində soyqırım hadisəsi olaraq qəbul etmişdir.

 Terminologiya 

Erməni soyqırımı hadisəsi "soyqırım" terminin kəşf olunmasından əvvəl baş vermişdir. Bu hadisəni xarakterizə etmək üçün müasir ingilisdilli hesabatlarda "kütləvi qırğın", "vəhşilik", "annihilyasiya", "holokost", "millətin qətli", "irqin məhv edilməsi" və "insanlığa qarşı cinayət" ifadələrindən istifadə olunur. Erməni soyqırımı hadisələrindən təsirlənən Rafael Lemkin "soyqırım" terminini 1943-cü ildə kəşf etmişdir; sonradan o fikirlərini izah edərək deyirdi "bu o qədər çox baş verib…Ermənilərin başına gəlib, bundan sonra isə Hitler hərəkətə keçib."

Soyqırımından sonra sağ qalmış ermənilər, bu hadisələri ifadə etmək üçün erməni dilində müxtəlif terminlərdən istifadə edirdilər. Xaçik Muradyan yazır ki, "Yeğern" (Cinayət/Faciə) və ya onun "Medz Yeğern" (Böyük Cinayət) və "Abrillian Yeğern" (Aprel Cinayəti) variantları daha çox istifadə edilirdi.Khatchig Mouradian, Explaining the Unexplainable: The Terminology Employed by the Armenian Media when Referring to 1915 , The Armenian Weekly, 23 September 2006. Qriqor Bələdiyan isə qeyd edir ki, Erməni ədəbiyyatında bu hadisələri ifadə etmək üçün, adətən "faciə" kimi tərcümə edilən "ağed" sözündən istifadə edilir.Krikor Beledian, "L'expérience de la catastrophe dans la littérature arménienne", Revue d'histoire arménienne contemporaine, no. 1, 1995, p. 131.Martine Hovanessian, "Exil et catastrophe arménienne: le difficile travail de deuil," in William Berthomière and Christine Chivallon (eds.), Les diasporas dans le monde contemporain, Paris: Karthala-MSHA, 2006, p. 231. Soyqırım anlamını ifadə edən "genosid" (genocide) sözünün kəşf edilməsindən sonra isə Erməni soyqırımını ifadə etmək üçün həm də "armenosid" termini istifadə edilmişdir.

Erməni soyqırımını təkzib edən mənbələrdə bu adın qarşısına adətən "qondarma", "uydurma" və ya "mübahisəli" kimi təyinedici sözlər də artırılır, Erməni soyqırımı hadisələri "Erməni iddiaları"Erdoğan tells Germany to look at own 'genocide' history, Yeni Şafak, 6 June 2016. "…Armenian claims of "genocide" during the 1915 events", "Turkey denies the alleged Armenian "genocide",  , "Erməni yalanları" adlandırılır və ya "soyqırım" terminin istifadəsindən qaçmaq üçün evfimizmlər istifadə edilərək hadisələr "hər iki tərəf üçün faciə" və ya "1915-ci il hadisələri" adlandırılır. ABŞ Prezidenti Barak Obama tərəfindən "Medz Yeghern" ifadəsinin istifadə olunması isə "soyqırım sözündən qaçmaq vasitəsi" kimi izah edilir.Ayda Erbal, "Mea Culpas, Negotiations, Apologias: Revisiting the 'Apology' of Turkish Intellectuals," in Birgit Schwelling (ed.), Reconciliation, Civil Society, and the Politics of Memory: Transnational Initiatives in the 20th Century, Bielefeld: Transcript, 2012, p. 88: "Seemingly unaware that any term used to refer to a historical crime of this nature is necessarily always already 'politicized,' when used in this context, just as when President Obama used the same term as a means of avoiding the word "genocide", Medz Yeghern ceases to be a private term of communal mourning for Armenians, it becomes something else: a political instrument in the hands of others."

Hadisələri tədqiq edən bir neçə beynəlxalq təşkilat, "soyqırım" termininin "1915–1916-cı illərdə Osmanlı imperiyasında ermənilərə qarşı törədilmiş qırğınları" düzgün ifadə etdiyi qərarına gəlmişdir. Bu qərara tərəfdar olan təşkilatlar Beynəlxalq Keçid dövrü Ədliyyəsi Mərkəzi, Beynəlxalq Soyqırım Araşdırmaçıları Assosasiyası və BMT-nin İnsan Haqqlarının Qorunması və Genişləndirilməsi Alt Komissiyasıdır.

Beynəlxalq Soyqırım Araşdırmaçıları Assosasiyası 2005-ci ildə "Osmanlı imperiyasının Gənc türklər hökumətinin sistematik şəkildə silahsız xristian kütlələrdən ibarət olan erməni vətəndaşlarına qarşı soyqırım aktı həyata keçirdiyini" təsdiq etmiş və "bu hadisələr zamanı bir milyondan çox erməninin birbaşa, aclıqdan və ya məcburi ölüm yürüşü zamanı öldürüldüyü"nü qeyd etmişdir. BSAA həm də Türkiyə Cümhuriyyətinin Erməni soyqırımını təkzib etmək cəhdlərini tənqid etmişdir. 2007-ci ildə Eli Vizel adına İnsanlıq Fondu tərəfindən hazırlanmış və 53 Nobel mükafatı laureatı tərəfindən imzalanmış məktubda soyqırım tədqiqatçıları 1915-ci ildə ermənilərə qarşı törədilmiş qırğınların soyqırım xarakteri daşıdığını təsdiq edirlər.

Tədqiqatçı Bat Yeor "Erməni soyqırımının cihad xarakterli qırğın olması"nı ehtimal edir. Erməniilərin köçürülməsinin şahidi olmuş bədəvi Faiz əl-Heseyn isə 1918-ci ildə yazılmış traktatında bu ehtimalı təkzib edərək bildirir ki, "…bu onların milli fanatizmi və ermənilərə paxıllığı ilə bağlı olmaqla və ancaq onlara aid idi; İslam inancının bu işlərə aidiyyatı yox idi." Arnold Toynbi yazır ki, "Qarşıya qoyulmuş məqsədə çatmaq üçün Gənc türklər Pan-İslamizm və Türk millətçiliyini birlikdə işləməyə məcbur etsələr də, sonların siyasəti inkişaf etdikcə İslam elementi geri qalmağa, milliyətçilik isə daha da yerini möhkəmləndirməyə başlamışdır."Toynbee, Arnold Joseph. Turkey: a Past and a Future. 1917, pp. 22–23. Toynbi və başqa tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, türk qızı ilə ailə qurmuş və İslamı qəbul etmiş bir çox ermənilər ölümdən xilas ola bilmişdilər. Qərb ölkələrinin "ermənilərin qırılması"nı İslam tarixində qara ləkə kimi qəbul etməsindən çəkinən əl-Hüseyn də qeyd edir ki, bir çox yeni dinini dəyişmiş ermənilər də edam edilmişdir. Əl-Hüseyn qeyd edir ki, İslam lideri dinini dəyişmiş ermənilərin əfv edilməsi üçün müraciət etdikdə ona, "siyasətin dini yoxdur" cavabı verilmişdir.

 Zəmin 

 Osmanlı hakimiyyəti altında olan ermənilər 
1555-ci ildə Səfəvilər və Osmanlılar arasında imzalanmış Amasya sülh müqaviləsinin şərtlərinə görə əhalisinin əksər hissəsini ermənilər təşkil edən Şərqi Anadolunun böyük bir hissəsi Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altına keçir, 1639-cu ildə imzalanmış Qəsri-Şirin sülh müqaviləsi isə həmin ərazilərin hüquqi statusunu birdəfəlik dəqiqləşdirir. Həmin dövrdən sonra erməni dilli mənbələrdə Qərbi Ermənistan adı ilə yanaşı həm də "Türk Ermənistanı" və "Osmanlı Ermənistanı" adlandrmaları işlədilir. Osmanlı imperiyası tərkibində həmin ərazilərdə yaşayan ermənilər Erməni Qriqoryan Kilsəsinin Konstantinopol Patriarxı tərəfindən idarə edilən bir millət kimi qruplaşdırılır. Osmanlı imperiyasında ermənilər əsasən ölkənin şərq əyalətlərində məskunlaşsalar da, qərb əyalətlərində, o cümlədən paytaxt Konstantinopolda da böyük erməni icması yaşayırdı.

İmperiyada ermənilər üç dini konfessiyanı təmsil edirdilər: katolik ermənilər, protestant ermənilər və qriqoryan ermənilər. Sonuncu konfessiya fərdləri böyük əksəriyyəti təşkil edirdi. Millət sisteminə əsasən erməni icması Osmanlı hökumətinin cüzi müdaxilələri ilə daxili idarə sisteminə malik idilər. Ermənilərin böyük hissəsi – təxminən 70%-i kasıb kənd şəraitində yaşayır, aralarında Duziyanlar (İmperator sikkəxanasının direktorları), Balyanlar (İmperiyanın baş memarları) və Dadiyanlar (Barıt və Silah İstehsalı fabriklərinin direktoru) kimi məşhur ailələr olan qalan hissəsi isə şəhərlərdə yaşayırdı. Osmanlı imperiyasının siyahıyaalma məlumatları ilə Erməni Patriarxının say qeydiyyatı məlumatı uyğun gəlmir. İkincinin qeydlərinə əsasən 1878-ci ildə imperiya ərazisində 3 milyona yaxın (400.000 Konstantinopol və Balkanlarda, 600.000 Kiçik Asiya və Kilikiyada, 670.000 Kiçik Ermənistan və Kayseridə, 1.300.000 isə Qərbi Ermənistanda) erməni əhali yaşayırdı.

Şərq əyalətlərində ermənilər tez-tez qonşuluqda yaşadıqları kürdlər və türklərin təsiri altına düşür, onlar tərəfindən qoyulmuş qeyri-rəsmi vergiləri ödəməyə və İslamı qəbul etməyə məcbur edilir, mərkəzi hakimiyyətin müdaxiləsi olmadan incidilirdilər. Digər İslam ölkələrində olduğu kimi, Osmanlı imperiyasında da zimmi sisteminə uyğun olaraq xristianlar və yəhudilərə müəyyən azadlıqlar verilmişdi. Osmanlı imperiyasında zimmi sistemi Umar müqaviləsinə əsaslanmaqla qeyri-müsəlmanların əmlak hüququnu müəyyənləşdirsə də, faktiki olaraq imperiyada müsəlman olmayanlara ikinci növ vətəndaşlar kimi baxılmış və onlar "gavur" adlandırıldışlar. Umar müqaviləsinin qeyri-müsəlmanlara yeni ibadət yerləri inşa etməyi qadağan edən bəndi, Osmanlı imperiyasında bəzi icmalara münasibətdə dəqiq izlənsə də, bəzi hallarda yerli hakimiyyət nümayəndələri tərəfindən görməzdən gəlinmişdir. Dini gettolar yaradılmasına əsas verən qanun olmamasına baxmayaraq, yaradılmış bu şərait, azlıqların mövcud dini məbədlər ətrafında qruplaşmasına səbəb olmuşdur.

Hüquqi məhdudiyyətlərlə yanaşı, imperiyada yaşayanlar xristianlar müsəlmanlarla bərabər hüquqlu sayılmır və müxtəlif qadağalarla üzləşməli olurdular. Müsəlman təqsirləndirilənə qarşı xristian və yəhudilərin məhkəmədə ifadə vermək hüququ yox idi; bu o anlama gəlirdi ki, onların ifadəsinə yalnız ticari məqsədli məsələlərdə baxıla bilərdi. Müsəlman olmayanlara silah daşımaq, həmçinin dəvə və ata toxunmaq qadağan edilmişdi. Müsəlman olmayanların evləri qonşuluqdakı müsəlmanların evlərindən daha yaxşı görünə bilməzdi; xristian olmayanların dini ayinləri də ciddi şəkildə məhdudlaşdırılırdı, məsələn, Osmanlı imperiyasında kilsə zəngləri bütünlüklə qadağan edilmişdi.

 Torpaq münaqişəsi və islahatlar 

Osmanlı dövlərinin şərq vilayətlərində, ermənilər yarı-feodal şəraitdə yaşamağa davam edir, tez-tez məcburi əməyə cəlb edilir, qanunsuz vergitutma ilə üzləşir və onlara qarşı törədilən cinayətlər — o cümlədən quldurluq, qətl və cinsi zorakılıq halları — cəzasız qalırdı. 1839-cu ildən etibarən Osmanlı hökuməti mərkəzləşməni gücləndirmək və dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün təbəələrin hüquqi statusunu bərabərləşdirmək məqsədilə bir sıra islahatlar elan etdi. Lakin qeyri-müsəlmanların statusunun bərabərləşdirilməsinə yönəlmiş bu tədbirlər islam ruhani təbəqəsi və geniş müsəlman ictimaiyyəti tərəfindən ciddi müqavimətlə qarşılandı və əsasən nəzəri xarakter daşıdı.

XIX əsrin ortalarında kürd əmirliklərinin ləğvindən sonra Osmanlı hökuməti əvvəllər yalnız kürd torpaq sahiblərinə vergi ödəyən erməni kəndlilərindən birbaşa vergi toplamağa başladı. Bununla yanaşı, keçmiş feodal zümrələri də qeyri-qanuni yığımlarını davam etdirirdi. Eyni dövrdə kürd tayfalarının məskunlaşdırılması və xüsusilə Rusiya-Çərkəz müharibəsindən sonra müsəlman qaçqın və köçkünlərin (əsasən çərkəzlərin) bölgəyə yerləşdirilməsi nəticəsində ermənilər geniş miqyaslı torpaq müsadirəsi ilə üzləşdilər.

1876-cı ildə II Əbdülhəmidin hakimiyyətə gəlməsindən sonra dövlət şərq vilayətlərində ermənilərə məxsus torpaqları sistemli şəkildə müsadirə edərək müsəlman köçkünlərə paylamağa başladı. Bu siyasət Birinci Dünya müharibəsinədək davam etmiş və həmin ərazilərdə erməni əhalisinin sayını azaltmağa yönəlmiş tədbirlər kompleksi kimi qiymətləndirilmişdi. Nəticədə erməni yaylasının demoqrafik göstəricilərində əhəmiyyətli azalma baş verdi: təxminən 300 min erməni imperiyanı tərk etdi, digərləri isə şəhərlərə köçdü. Ermənilərin bir qismi 1890-cı ildə yaradılmış və ən nüfuzlu təşkilatlardan biri sayılan Erməni İnqilabi Federasiyası (ARF) kimi siyasi qurumlara qoşuldu. Bu təşkilatlar əsasən imperiya daxilində islahatlara nail olmağı hədəfləyir və Osmanlı erməniləri arasında məhdud dəstək qazanırdı.

1877–1878-ci illər Rusiya-Osmanlı müharibəsində Rusiyanın qəti qələbəsi nəticəsində Osmanlı imperiyası Şərqi Anadolunun bir hissəsini, Balkan ərazilərini və Kipri itirdi. 1878-ci il Berlin Konqresində beynəlxalq təzyiq altında Osmanlı hökuməti erməni təbəələrinin təhlükəsizliyini təmin etmək və islahatlar aparmaq öhdəliyi götürdü, lakin bu öhdəliklərin icrası üçün effektiv nəzarət mexanizmi mövcud deyildi və vəziyyət pisləşməkdə davam etdi. Berlin Konqresi beynəlxalq diplomatiyada “erməni məsələsi”nin formalaşmasının başlanğıcı kimi qiymətləndirilir; belə ki, bundan sonra böyük dövlətlər ilk dəfə ermənilərdən Osmanlı siyasətinə təsir vasitəsi kimi istifadə etməyə başladılar.

Əvvəllər Osmanlı hakimiyyətinə meydan oxumuş yunanlar və digər xalqlardan fərqli olaraq “sadiq millət” kimi səciyyələndirilən ermənilər 1878-ci ildən sonra hakim dairələr tərəfindən potensial təhlükə kimi qəbul edilməyə başlandı. 1891-ci ildə II Əbdülhəmid kürd tayfalarından ibarət Həmidiyyə süvari alaylarını yaratdı və bu birləşmələrə ermənilərə qarşı cəzasız fəaliyyət imkanı verildi. 1895–1896-cı illərdə imperiyada genişmiqyaslı qırğınlar baş verdi; bu zaman ən azı 100 min erməni öldürüldü. Qətllər əsasən Osmanlı hərbi qüvvələri və hakimiyyət orqanlarının hərəkətə gətirdiyi kütlələr tərəfindən törədilirdi. Bu zaman bir çox erməni kəndi zorla islamlaşdırıldı.

Bu hadisələrə görə son məsuliyyət Osmanlı dövlətinin üzərinə düşürdü. Qırğınların məqsədi xristian əhalinin müsəlman üstünlüyünü qeyd-şərtsiz qəbul etdiyi əvvəlki sosial nizamı zorakı yolla bərpa etmək və eyni zamanda erməniləri mühacirətə məcbur etməklə onların sayını azaltmaq kimi dəyərləndirilir.

 Gənc türklər inqilabı 

II Əbdülhəmidin despotik idarəçiliyi ona qarşı müxalif hərəkatın — Gənc Türklərin — formalaşmasına səbəb oldu; bu hərəkat onu devirməyi və 1877-ci ildə qüvvədən düşmüş Osmanlı imperiyasının 1876-cı il Konstitusiyasını bərpa etməyi qarşıya məqsəd qoymuşdu. Gənc Türklərin fraksiyalarından biri Salonikidə fəaliyyət göstərən gizli və inqilabi “İttihad və Tərəqqi” Komitəsi (İTK) idi və burada sonradan Tələt Paşa kimi tanınacaq Mehmed Talaat aparıcı fiqurlardan biri kimi ön plana çıxmışdı.

Gənc Türk hərəkatında güclənən istisnaedici [[Türkiyə milliyyətçiliyi[|türk millətçiliyinə]] şübhə ilə yanaşmasına baxmayaraq, Erməni İnqilabi Federasiyası (EİF) 1907-ci ilin dekabrında İTK ilə ittifaq qurmağa qərar verdi. 1908-ci ildə Makedoniyada yüksək vəzifəli şəxslərə qarşı həyata keçirilən bir sıra sui-qəsdlərlə başlanan Gənc Türk inqilabı nəticəsində İTK hakimiyyətə gəldi. II Əbdülhəmid 1876-cı il konstitusiyasını yenidən qüvvəyə mindirməyə və Osmanlı parlamentini bərpa etməyə məcbur oldu; bu hadisə imperiyanın müxtəlif etnik və dini icmaları tərəfindən qeyd edildi.

1908-ci ildən sonra şərq vilayətlərinin bəzi hissələrində təhlükəsizlik vəziyyəti nisbətən yaxşılaşdı və İTK yerli jandarma sistemində islahatlar aparmağa cəhd göstərdi, lakin gərginlik yüksək olaraq qalmaqda davam etdi. 1910-cu ildə Saloniki razılaşması çərçivəsində EİF ilə İTK arasında əvvəlki onilliklərdə baş vermiş torpaq müsadirələrinin geri qaytarılması barədə razılıq əldə olunsa da, İTK bu qərarın həyata keçirilməsi istiqamətində real addımlar atmadı.

1909-cu ilin əvvəlində İttihad və Tərəqqi Komitəsinin (İTK) getdikcə sərtləşən idarəçiliyinə qarşı çıxan mühafizəkarlar və bəzi liberallar tərəfindən uğursuz əks-çevriliş cəhdi həyata keçirildi. Bu hadisə barədə xəbər Adanaya çatdıqda silahlı müsəlman qrupları erməni məhəlləsinə hücum etdilər, ermənilər isə cavab atəşi açdılar. Osmanlı əsgərləri erməniləri müdafiə etmədi, əksinə iğtişaşçıları silahlandırdı. Adanada və ətraf yaşayış məntəqələrində, əsasən ermənilər olmaqla, 20–25 min nəfər öldürüldü.

1890-cı illərin qırğınlarından fərqli olaraq bu hadisələr mərkəzi hökumət tərəfindən təşkil edilməmiş, yerli məmurlar, ziyalılar və islam ruhani nümayəndələri — o cümlədən Adanadakı İTK tərəfdarları tərəfindən təşviq olunmuşdur. Qırğınlar cəzasız qalsa da, Erməni İnqilabi Federasiyası (EİF) təhlükəsizliyin yaxşılaşdırılması və torpaqların geri qaytarılması ilə bağlı islahatların həyata keçiriləcəyinə ümidini qoruyurdu; lakin 1912-ci ilin sonlarında EİF, İTK ilə münasibətləri kəsərək Avropa dövlətlərinə müraciət etdi.

1914-cü il 8 fevralda İTK Almaniyanın vasitəçiliyi ilə hazırlanmış islahatları istəksiz şəkildə qəbul etdi; bu sənəd Osmanlı şərq vilayətlərinə iki avropalı müfəttişin təyin edilməsini və Həmidiyyə alaylarının ehtiyata keçirilməsini nəzərdə tuturdu. Lakin həyata keçirilməyən bu islahatların imperiyanın bölünməsinə gətirib çıxara biləcəyindən ehtiyatlanan İTK rəhbərləri sonradan bunu 1915-ci ildə erməni əhalisinin aradan qaldırılması üçün səbəb kimi göstərmişdilər.

 Balkan müharibələri 

 Erməni üsyanları 
1890-cı ildən etibarən başlayan üsyanlar 1915-ci il Osmanlı hakimiyyətini radikal qərarlar almağa məcbur etmiş və sözü gedən soyqırım iddiası da bu dövrdən etibarən ortaya çıxmışdır.

Güclənən erməni millətçiliyi Anadolunun şərqində və Kilikya adlanan cənub bölgələrində kütləvi şəkildə yaşayan ermənilərdə separatçı meyli gücləndirdikcə üsyanlar da təbii hal almağa başlamışdı. İlk üsyan 1890-cı ildə Ərzurumda gerçəkləşmiş daha sonra Van, Sason, Adana üsyanları bir-birini izləmişdir. Bu hadisədən sonra 1905-ci ildə sultana sui-qəsd cəhdi olsa da uğursuzluqla nəticələndi. Bölgədə təşkilatlanan erməni komitələri mülki şəxslərə qarşı da xüsusi amansızlıq nümayiş etdirmişdir.

 Erməni köçü 
Gerçəkləşdirilən üsyanlar və Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində ruslara qoşulan ermənilərin türklərə qarşı savaşması nəticəsində Osmanlı Dövləti 27 may 1915-ci ildə "Köç" qərarı çıxartdı. Bu qərar öncəsində isə bu gün ermənilərin soyqırım günü kimi qəbul etdikləri 24 aprel günü 2345 erməni lider həbs edilmişdir. Bunların birçoxu kəndlərə hücum edərək silahsız əhalini qıran cinayətkarlar idi.

Köç qərarı Anadoluda yaşayan ermənilərin Osmanlının digər bölgələrinə dağıdılmasını nəzərdə tutsa da praktikada hər şey fərqli cərəyan etdi. Köç karvanlarına edilən hücumlarda ölən ermənilər bir kənara həm də yollarda aclıqdan və xəstəlikdən ölənlər kifayət qədər idi. Yola çıxanların yalnız bir qismi lazımi məntəqələrə yerləşdirilə bildi.

 Erməni soyqırımı tanıyanlar 

Erməni soyqırımı iddiaları 1965-ci ildən – yəni "soyqırım" ifadəsi gündəmə gəlib. Kilsənin irəli sürdüyü iddialar Amerika və Avropada erməni lobbisinin dəstəyilə böyük bir kampaniyaya çevrilib.

Ermənilər ilk soyqırım qərarının qəbuluna Uruqvayda nail olublar. 1965-ci il aprelin 20-də Uruqvay parlamenti 24 apreli "Erməni soyqırımını anma günü" kimi tanıyıb (Uruqvay parlamenti 2004 və 2005-ci illərdə daha iki bəyanatla qərarını yeniləyib).

Bundan 17 il sonra – 1982-ci il aprelin 29-da Kiprin yunan icması analoji qərar qəbul edib. "Erməni soyqırımı"nı tanımış bütün ölkələrin sıralaması isə belədir:

  Uruqvay – 20 aprel 1965, 2004, 2005
  Cənubi Kipr – 1982
  Argentina – 1993, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007
  Rusiya – 1995, 22 aprel 2005
  Yunanıstan – 25 aprel 1996
  Kanada – 1996, 2000 və ən son olaraq 21 aprel 2004
  Livan – 1997, 11 may 2000
  Belçika – 26 mart 1998
  Vatikan – 2000
  İtaliya – 17 noyabr 2000
  Fransa – 18 yanvar 2001
  İsveçrə – 16 dekabr 2003
  Slovakiya – 30 noyabr 2004
  Hollandiya – 21 dekabr 2004
  Slovakiya – 2004
  Polşa – 19 aprel 2005
  Almaniya – 1 iyun 2016
  Venesuela – 14 iyul 2005
  Litva – 15 dekabr 2005
  Çili – 2007
  Boliviya – 2014
  Braziliya – 2015
  Lüksemburq – 2015
  Bolqarıstan – 2015
  Avstriya – 2015
  Suriya – 2015
  Amerika Birləşmiş Ştatları — 2019

Beləliklə, 1950-ci illərdən kampaniya başladan, 1965-ci ildə ilk rəsmi qərarın qəbuluna nail olan ermənilər 45 il ərzində əsilsiz iddialarını 19 ölkədə qərar və ya bəyanat şəklində qəbul etdiriblər. Daha 2 dövlətin (İsveç və ABŞ-nin) Xarici Əlaqələr Komitəsi müvafiq qətnamə layihəsini təsdiqləyib.

"Erməni soyqırımı" iddialarının yayıldığı areal da maraqlıdı – Avropa və Amerika. Avropada qərar qəbul edən ölkələrin çoxu Türkiyənin qapısını döydüyü Avropa Birliyinin üzvüdü. Amerikada isə "soyqırım"ı tanıyan yalnız Kanada və üç Latın Amerikası ölkəsi deyil. Türkiyənin "strateji müttəfiqi" ABŞ-də "soyqırım"ı tanıyan ştatların sayı 30-a çatıb. ABŞ Konqresinin gündəliyində "soyqırım"la bağlı iki layihə durur. ABŞ prezidentləri isə hər il aprelin 24-də "soyqırım" sözünün yarım addımlığından keçirlər.

Amerika və Avropadan kənarda "soyqırım"ı tanıyan cəmi üç ölkə var: biri Rusiyadı, digəri isə Livand və Suriya. Livand və Suriya soyqırımı tanıyan yeganə müsəlman ölkəsidi.

"Erməni soyqırımı"nı tanıyan beynəlxalq təşkilat da var – Avropa Parlamenti. Yəni Avropa Birliyi ölkələrinin parlamenti. Bu qurum "erməni soyqırımı"nı hələ 1987-ci ildə tanıyıb. Həm də Fransanın səyləriylə. 1981-ci ildə fransalı parlamentar Jage "Erməni xalqının durumu" adlı layihə hazırlayaraq Avropa Parlamentinə təqdim edib. Sonra bu parlamentdəki sosialistlər qrupu adından fransalı parlamentari Duport və belçikalı deputat Qlinn qərar layihəsi hazırlayıblar. Layihədə ilk dəfə "erməni soyqırımı" iddiaları Avropa Parlamentinin gündəliyinə çıxarılıb. 1984-cü il seçkilərindən sonra Avropa Parlamentində sosialist qrupunu təmsil edən fransalı deputat Sabi həmin layihəni yeniləyib. Elə həmin il başqa bir fransalı parlamentar yəhudi lobbisinin təsiriylə "erməni soyqırımı" ilə bağlı məruzəçi olmaqdan imtina edib. Bu zaman fransızlar məruzəçiliyi belçikalı deputat Vandemelebroka həvalə ediblər. Qatı sağçı və irqçi kimi tanınan məruzəçi bir dəfə belə Türkiyədə olmadan, bir türk rəsmisi ilə görüşmədən hesabat hazırlayıb. Avropa Parlamentinin Siyasi Komitəsi buranın tarix qurumu olmadığını əsas gətirərək hesabatı qəbul etməyib. Fransızlar komitənin italiyalı başqanına yenidən səsvermə keçirməsi üçün təzyiq göstəriblər, amma o, rədd edib. Komitə sədrinin səlahiyyət müddəti bitdikdən sonra iş yenidən başlayıb və fransızlar istəklərinə nail olublar. 1987-ci il iyulun 18-də ermənilərin üzük qaşı kimi dövrəyə aldığı Avropa Parlamenti "erməni soyqırımı"nı faktiki tanıyan qərar qəbul edib. Bu, təxminən o ərəfəyə təsadüf edirdi ki, Türkiyə Avropa Birliyinə üzvlük niyyətini açıq ifadə eləməyə başlamışdı.

Avropa Parlamenti qərarını 2005-ci ildə təzələdi – Türkiyə Avropa Birliyinə üzvlüklə bağlı alayarımçıq müzakirə tarixi almazdan bir ay əvvəl. Həmin qərarda Türkiyənin 1915-ci ildə baş verənləri "soyqırım" kimi tanıması Avropa Birliyinə üzvlüyün əsas şərtlərindən biri olaraq göstərilir. Doğrudur, Türkiyə üçün direktiv Kopenhagen meyarlarıdır, Avropa Parlamentinin qərarları direktiv yox, tövsiyə xarakteri daşıyır. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, ən sonda Türkiyənin tam üzvlüyünə səs verəcək qurum Avropa Parlamentidir. Həmin səsvermədə, əğər Türkiyə bu səsverməyə qədər gedə biləcəksə, Avropa Parlamentinin qərarları gündəmə gələcək və Ankaranın bu şərtləri yerinə yetirməsi tələb ediləcək. Biz ha desək də ki, bu ədalətsizlikdir.

Ümumiyyətlə ermənilərin və erməni lobbisinin hədəfi "4 T" adlanan tələblərinin yerinə yetirilməsidir:

 "Soyqırım"ın dünyada tanınması;
 Türkiyənin "soyqırım"ı tanıması;
 Türkiyənin "soyqırım"a uğramış adamların varislərinə təzminat ödəməsi;
 Türkiyənin Şərqində ermənilərə torpaq verilməsi;

Birinci hədəfə faktiki olaraq yaxınlaşıblar. Artıq demək olar ki, bütün Qərb mətbuatı və ictimaiyyəti "soyqırım" iddialarını qəbul edir. Qalır məsələnin hüquqi və siyasi tərəfi. Bunun üçün ABŞ Konqresinin qərarı həlledici əhəmiyyət daşıyır. Bu qətnamə başqa ölkələrin qərarlarına bənzəməyəcək. Həmin layihə keçsə, İngiltərə başda olmaqla Türkiyənin digər müttəfiqləri, beynəlxalq qurumlar da hərəkətə keçəcək, üstəlik, erməni lobbisinin Türkiyədən təzminat tələbləri ciddi bir əsasla gündəmə gələcək. Ermənilər bu qərarı qəbul etdirməyə çox yaxındırlar.

Ermənilər sadəcə tanınmayla kifayətlənməyiblər, adıçəkilən ölkələrin əksəriyyətində "soyqırım" abidələrinin qoyulmasına nail olublar, bədnam iddialarını təbliğ edən 45000 sayt yaradıblar, filmlər çəkdiriblər, bəzi ölkələrdə (Almaniyada) mövzunu dərsliklərə salıblar, kitablar yazdırıblar və indi də demokratik Avropa dövlətlərində "soyqırım yoxdu" deyənin cəzalandırılmasını qanuniləşdirirlər.

 1919–1920-ci illər İstanbul hərbi tribunalı 
Osmanlı imperiyası Birinci Dünya müharibəsində məğlub olduqndan sonra Mudros müqaviləsinə əsasən müttəfiq qoşunları İstanbula daxil oldular. Bu andan etibarən sultanın hakimiyyəti formal xarakter daşımağa başladı.

Birinci Dünya müharibəsi zamanı Osmanlı imperiyasına və türklərə qarşı apardıqları irqçi təbliğata bəraət qazandırmaq həm də müttəfiqlərə problem yarada biləcək insanları İstanbuldan uzaqlaşdırmaq üçün işğalçılar "hərbi tribunal" qurmaq fikrinə qəldilər. Formal olaraq bu tribunal hərbi cinayətlər törədmiş insanların (ingilis hərbi əsirləri ilə sərt rəftar və ermənilərin öldürülməsi) cəzalandırılması məqsədi güdürdü.

Müttəfiq qüvvələri tərəfindən çox sayda dövlət məmuru, hərbçi və siyasətçi həbs olunaraq Maltaya göndərildi. Lakin bir müddət sonra Maltaya aparılan insanların "günahını" sübut edə bilmədikləri üçün müttəfiqlər onları azad etməyə məcbur oldular.

İstanbulda fəaliyyət göstərən tribunal əsasən dövlət məmurlarının (kaymakamlar, valilər) və jandarmeriya və ordu zabitlərini istintaqa cəlb edirdi.
Osmanlı dövlətinin bütün arxivləri əllərində olmasına baxmayaraq, müttəfiqlər gənctürklərin "erməni soyqırımı" törədmək istədikləri barədə heç bir sübut əldə edə bilmədilər.

Bu şəraitdə tribunalın köməyinə "gənc türklər"i öz siyasi opponenti görən bəzi siyasi qüvvələr eləcə də erməni təşkilatları tribunalı "şahidlərlə" təmin etməyə başladılar.

Qeyd etmək lazımdır ki, bir sıra səbəblərdən dolayı bu tribunalda sultan və onun yaxın çevrəsi də maraqlı idi.

Məhkəmə zamanı Osmanlı dövlətinin cinayət hüququ və elementar hüquqi normalar kobud şəkildə pozulmasına, müttəhimlərin xeyrinə ifadə verən şahidlərin məhkəməyə buraxılmamasına baxmayaraq məhkəmə bir neçə nəfər barəsində ölüm hökmü çıxarır.

 Tələt paşanın teleqramları 
1920-ci illərdə Aram Andonyan adlı erməni tarixçi Londonda, Parisdə və Bostonda (ABŞ) "Naim bəyin xatirələri ermənlərin köçürülməsi və qətli haqda rəsmi türk sənədləri" (The Memoirs of Naim Bey: Turkish Official Documents Relating to the Deportation and the Massacres of Armenians) adlı kitablar dərc etdirir. Bu kitablarda Tələt paşaya aid olduğu iddia edilən və ermənilərin kütləvi qətlini əmr edən 50 teleqram və 2 məktub var. Andonyanın iddiasına görə bu "materialları" Hələbi tutmuş general Allenbinin ordusu aşkar etmişdir.
Bir sıra erməni və ermənipərəst tarixçilər bu materialların saxta olmadığını və erəmi soyqırımını sübut edən faktlardan biri olduğunu iddia edirlər.
Maraqlıdır ki, ingilis ordusu İstambulu işğal etdikdən sonra "gənc türklərin" "hərbi cinayətlər törədmiş" nümayəndələrinin məhkəmə qarşısına çıxarldığı "İstambul hərbi tribunalı" Andonyanın materiallarını saxta saymış və bunu sübut kimi qəbul etməmişdir. Bir qədər sonra Berlində Tələt paşanı qətlə yetirmiş Soqomon Teyleryanın məhkəməsi zamanı "erməni soyqırımının" sübütu kimi təqdim olunmuş "Tələt paşanın teleqramları" yenə də sübut kimi gəbul olunmur, sənədlərin ekspertizasını keçirən Berlin kriminalistika bürosunun ekspertləri sənədlərin saxta olduğu qənaətinə gəlirlər.
Baxmayaraq ki, Andonyanın materialları ciddi akademik çevrələrdə qəbul olunmur, erməni tarixçiləri onların saxta olmadıqlarını və "erməni soyqırımını" sübüt edən faktlardan biri olduğunu iddia edirlər.

 Alimlərin mövqeyi 
ABŞ Konqresinin Nümayəndələr Palatasının üzvü, Ohayo ştatından seçilmiş Jan Şmidt uydurma "erməni soyqırımı"nı tanımadığı üçün ermənilərin qəzəbinə tuş gəlmişdir. J. Smidt bildirib ki, 1915-ci il hadisələrini soyqırım kimi qiymətləndirmək doğru deyil: "Konqresin üzvü kimi heç vaxt "erməni soyqırımı" haqqında layihələrə səs verməmişəm. Hər zaman hesab etmişəm ki, bu məsələ Konqresin problemi deyil. Bu problemin birdəfəlik həlli üçün mütəxəssislərdən ibarət müstəqil beynəlxalq komissiyanın yaradılması fikrini dəstəkləyirəm".

J. Şmidt xatırladıb ki, ABŞ-nin bir sıra nüfuzlu alimləri də 1915-ci ildə baş vermiş faciəvi hadisələr üçün "soyqırım" ifadəsinin istifadəsinin doğru olmadığını bəyan ediblər. Bu alimlər arasında Prinston Universitetindən məşhur tarixçi Bernard Levis və Norman İtzkovits, Kaliforniya Universitetindən Stenford Şav, Lusvill Universitetindən Justin Makkarti, Massaçusets Universitetindən Günter Levi və Brayan Vilyams, Boston Universitetindən David Fromkin, Brandis Universitetindən Aviqdor Levi, Tennessi Texniki Universitetindən Maykl Günter, Corc Vaşinqton Universitetindən Roderik Davidson, "Hunter" Kollecindən Pyer Oberlinq, Xarici Siyasət Araşdırmaları İnstitutundan Maykl Radu və hərbi tarixçi Edvard Erikson kimi elm adamları var.

J. Şmidt onun seçki kampaniyasına dəstək vermiş şəxslərin Türkiyə hökuməti ilə əlaqəsinin olmadığını göstərən sənədləri də şikayətinə əlavə edərək D. Qriqoryanın seçki qanunlarını qəsdən pozduğunu bildirib və cəzalandırılmasını istəyibhttp://az.apa.az/xeber_ABSh_Konqresinin_uzvu:_"1915-ci__153230.html.

 Tanınması barədə qərarların ləğvi 
Ukraynanın Xarkov vilayətinin İzyum Şəhər Şurası 2010-cu ildə erməni soyqırımının tanınması haqqında qəbul etdiyi 2009-cu il tarixli qərarı ləğv edib. Bu barədə Şəhər Şurasının növbəti sessiyasında qərar qəbul olunub. İzyum meri Şəhər Şurasının qərarı ləğv etməsi ilə bağlı Krımın azərbaycanlı icmasının rəhbəri Rəhim Hümbətova və Ukrayna Azərbaycanlıları Konqresinin Krım təşkilatına müvafiq məktub göndərib. Rəhim Hümbətov bildirib ki, erməni soyqırımı nın tanınması haqqında qərarın ləğvinə uzunmüddətli əmək sərf edərək nail olublar: "Bu qərar Ukrayna qanunvericiliyinə zidd idi və yerli idarəetmə orqanının belə bir qərar qəbul etməyə səlahiyyəti yoxdur. Biz həmçinin Şəhər Şurasının qəbul etdiyi bu qərara hüquqi qiymət verilməsi üçün İzyum prokurorluğuna müraciət etmişdik. Uzunmüddətli mübarizədən sonra qanunsuz və ədalətsiz qərarın ləğvinə nail olduq. Artıq "erməni soyqırımı"nın tanınması ilə bağlı qərarların beynəlxalq səviyyədə ləğv olunması üçün mübarizə aparmaq vaxtı çatıb. Bunun üçün əsaslar lazım olduğundan da kifayət qədərdir". Xatırladaq ki, bu, bütün dünyada "erməni soyqırımı"nın tanınması barədə qərarın ləğvinə dair ilk haldır.

 Erməni silahlı dəstələri 

 Filmoqrafiya 
 Erməni soyqırımı. Türkün sözü (film, 2001)
 Qeydlər 

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 Гурко-Кряжин В.: Армянский вопрос (БСЭ. Изд. 1, т. 3. — М.: 1926, С.437–440.) , Баку : Коммунист, 1990. – 16 с. – 50000 экз. – На азерб. и рус. яз.

 Həmçinin bax 
 Erməni terrorizmi
 Azərbaycanlıların soyqırımı günü

 Şərhlər 

 Xarici keçidlər 

 Müsəlmanın sonrakı Soyqırımı, yaxud ermənilər "Soyqırımı" Dünyaya nə vaxtdan və nə cür qəbul etdirməyə başlayıblar? 
 Ermeni Soykırımı iddiası hakkında bilgi 
 AZƏRBAYCANLILARIN SOYQIRIMI VƏ DEPORTASİYASI
 Cəmil Həsənli, "Erməni soyqırımı", "Caucasus & Globalization" jurnalı


Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsi

Kateqoriya:Ermənistan–Türkiyə münasibətləri