Siyər

Siyer-i Nəbi; (ərəbcə ː Sira ən-Nəbəviyyə ), qısaca sirah. Ənənəvi İslam ədəbiyyatında Məhəmmədin tərcümeyi-hallarına verilən addır. Quran və hədislərlə yanaşı, Məhəmmədin həyatı və İslamın ilk dövrləri haqqında ən çox tarixi məlumatların mənbəyidir.

Məhəmmədin həyatı və ilk İslam tarixi ilə bağlı ən diqqət çəkən məsələ, məlumatların, şifahi hekayə mədəniyyətinin nizamsız məhsulu kimi meydana çıxması və təfərrüatların əsrlər boyu artan tərəqqisidir. Hekayələr Məhəmmədin həyatından 150-200 illik fasilədən sonra toplanır, çeşidlənir, düzülür və bioqrafik mətnlərə çevrilir. Bu rəvayətlər qeyri-islami mənbələr tərəfindən dəstəklənmir və öz daxilində ziddiyyətlər ehtiva edir. Hekayələr zaman keçdikcə dəyişir və bir neçə nəsildən sonra tarixi reallıqdan tamamilə uzaqlaşır. Hədis və sira mənbələrində Məhəmmədin həyatı ilə heç bir əlaqəsi olmayan əhvalatların bəzi dəyişikliklər edilərək Məhəmmədin hekayətinə əlavə olunabilər. Sami Ezzib, Xeybərin fəthi və Qureyza qırğını kimi mövzuların yəhudilərin müqəddəs kitabında yer aldığını, lakin bu mənbəyə görə yəhudilərin qeyri-yəhudiləri qətlə yetirdikləri məlumatını verir. 

Rəvayət (Qıssa) çi  ənənəyə əsaslanır əsərlərdən başqa İslamın ilkin tarixi, tarix baxımından nə vaxt meydana çıxdığı, hansı coğrafiyada doğulub dünyaya yayıldığı bu gün də qeyri-müəyyən olaraq qalır.   Müzakirələrdə Petranın şimalındakı bölgə olan Petra və Kufə və Hira (Cənubi İraq) bölgələri ön plana çıxır. Bizans salnamələri və xristian din xadimlərinin qeydləri, Abbasilər dövründə İslam hekayəsinin yazılması prosesində iştirak etmiş hədis və tarixçilərin çap pulları və yaşayış yerləri, Hire, Yəsrib kimi bəzi qədim şəhərlərin adları və digər tapıntılar buna səbəb olmuşdur. Məhəmmədin və erkən İslam coğrafiyasının Cənubi İraq bölgəsi ilə əlaqələndirilməsi və Məhəmmədin həyat hekayəsi birdən çox insanın hekayələrinin birləşməsindən ibarət ola bilər.       

 Etimologiya 
Ərəbcə sīra və ya sirat sözü səyahət etmək və ya səfərdə olmaq mənasını verən sāra felindən gəlir . İnsanın sirəsi onun doğumunu, həyatında baş verən hadisələri, ədəb və xüsusiyyətlərini və ölümünü əhatə edən həyat yolu və ya tərcümeyi -halı deməkdir. (Əksər) İslam ədəbiyyatında Siyer müharibəyə və qeyri-müsəlmanlarla əlaqələrə də istinad edə bilər.

Sirət rəsulullah və ya -sira əl-nəbaviyyə ifadəsi Məhəmmədin həyatının öyrənilməsinə aiddir. İslam tarixinin ilk iki əsrində siyer sözü megāzī (Məhəmmədin hərbi yürüşləri  ) idi və bu deyim indi siyerin bir alt qolunu ifadə edir.

Bu termin ilk dəfə İbn Şihab əz -Zuhri tərəfindən Məhəmmədin tərcümeyi-halı ilə əlaqələndirilmiş və İbn Hişam tərəfindən məşhur olmuşdur.

İlk sira əsərləri xəbər adlanan tarixi lətifələrdən (mul, əxbar') ibarət idi.  Xəbər əvəzinə rəvayət və ya hədis sözü də işlənmişdir.

 İçindəkilər 
Sirah ədəbiyyatı müxtəlif mürəkkəb materiallardan, ilk növbədə Məhəmmədin və onun yoldaşlarının başçılıq etdiyi hərbi yürüşlərin hekayələrindən ibarət idi. Bu hekayələr tarixi izahatlar və ya tərif üçün hekayələr idi. Siyer həmçinin siyasi müqavilələri (məs. Hudeybiyyə müqaviləsi və ya Mədinə Konstitusiyası ) həmçinin bir sıra yazılı sənədləri, məsələn, hərbi xidmətə çağırışlar, məmurların təyinatı, xarici hökmdarlara məktublar və bu kimi sənədləri ehtiva edir. O, həmçinin Məhəmmədin bəzi çıxışlarını və moizələrini, məsələn, Vida Həccindəki çıxışını qeyd edir. Siyer qeydlərinin bəzilərində konkret hadisələri və döyüşləri xatırladan şeir beytləri var.

Sirədəki bəzi hekayə növləri sonrakı dövrlərdə öz ayrı-ayrı janrlarına çevrilmişdir. Onlardan biri “ əlam əl-nubuva ” (“peyğəmbərlik dəlilləri” – bəzən birinci söz əvəzinə əmərat və ya dalail istifadə olunur) adlı peyğəmbərlik möcüzələrindən bəhs edir. Fədail və Məthalib adlanan başqa bir növ, səhabələrin, düşmənlərin və Məhəmmədin digər mühüm müasirlərinin fəzilət və qüsurlarını göstərən nağıllar idi. Bəzi sirah əsərləri Məhəmmədin hekayəsini əvvəlki peyğəmbərlərin, Fars padşahlarının, İslamdan əvvəlki ərəb qəbilələrinin və Raşidun nağıllarını ehtiva edən povestin bir hissəsi kimi yerləşdirmişdir. 

Siranın bəzi hissələri Quranda qeyd olunan hadisələrdən ilhamlanmış və ya onlardan bəhs edilmişdir. Bu hissələr ümumiyyətlə təfsir və əsbab -ı nüzul müəllifləri tərəfindən müəyyən ayələrdə qeyd olunan hadisələrə dair məlumat vermək üçün istifadə edilir.

 Hədislə müqayisə 
Quruluş hədis və tarixi rəvayət ( xəbər ) baxımından çox oxşardır; hər ikisi isnad zəncirləri ehtiva edir. Hədisin xəbərlə əsas fərqi odur ki, hədis hadisəyə aid deyil və adətən vaxt və məkan göstərilmir. Daha doğrusu, hədisin məqsədi dini ehkamı İslam hüququnun mötəbər mənbəsi kimi qeyd etməkdir. Əksinə, xəbərlər bəzi hüquqi və ya teoloji təsirlər daşıya bilsə də, onun əsas məqsədi müəyyən bir hadisə haqqında məlumat verməkdir. 

8-9-cu əsrlərdən başlayaraq bir çox alimlər öz səylərini hər iki mətn növünə bərabər şəkildə sərf etmişlər.  Bəzi tarixçilər siyer və məğazi ədəbiyyatını hədisin bir alt toplusu hesab edirlər. 

 Qəbul 
Hekayə mədəniyyəti : Hekayə mədəniyyəti obyektiv həqiqətlərə deyil, rəvayətçilərin biliyinə və əqli yaradıcılığına əsaslanan ritorika və sosial təsir sənəti kimi görünür.   Cəmiyyətin din haqqında təsəvvürünün formalaşmasında məsəl və ya moizə ənənəsi dini elmlər baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Anekdotalizm İslamın ilk dövrlərindən başlayaraq geniş yayılmış bir quruma çevrilmiş, onu söyləyənlərə geniş ictimai-mənəvi imkanlar verən, xalqın dini hisslərini gücləndirən rəvayətlər geniş şəkildə axtarılır. Epik elementlərlə bəzədilmiş rəvayətlər siyer, meğazi, delail, scheil, fezail, metalib kimi kitablarda bir araya gətirilərək cəmiyyətə təqdim edilmişdir.

İslamın ilk əsrlərində sira ədəbiyyatına hədisdən daha az əhəmiyyət verilirdi. Əməvilər dövründə nağılçılar ( <i id="mwhQ">Kāss</i>, s. <i id="mwhg">Kussas</i> ) səlahiyyətlilərdən icazə aldıqları halda, şəxsi məclislərdə və məscidlərdə Məhəmməd və əvvəlki peyğəmbərlərin hekayətlərini danışardı. Bu hekayəçilərin çoxu artıq tanınmır. Əməvilər dövründən sonra mübaliğə və xəyal qurmağa meylli olduqları və İsrailliyə həddən artıq güvəndikləri üçün nüfuzdan düşmüş, məscidlərdə təbliğat aparmaq qadağan edilmişdir. Lakin sonrakı dövrlərdə "sirə" daha çox ön plana çıxdı. Bu yaxınlarda Qərbin tarixi tənqidi və sirənin müzakirəsi onun məzmununu müdafiə edən üzrxahlıq ədəbiyyatı yazan bəzi müsəlmanlarda müdafiə mövqeyi yaratdı. 

Süleyman Ateşin fikrincə, sirənin yazılması ilk dövrlərdən mütləq biliklərə çatmaq və yaymaq kimi obyektiv məqsədlər üçün edilməmişdir. İbn İshaqın timsalında göründüyü kimi, yəhudi-xristian əfsanələri lap əvvəldən sira rəvayətlərinə təsirli şəkildə daxil edilmişdir. 

Əhməd Eminin şərhi: “Sirət kitabları, o cümlədən ən qədim və etibarlı kitablar xurafatdan və İsraildən xali deyil. Əksinə, xronoloji ardıcıllıqla birinci gələnlər israiliyatla ən çox dolu olanlardır. İlk və ən etibarlı mənbə hesab edilən İbn İshaqa nəzər salaq. Bu şəxsin əsas mənbələrindən biri də yəhudilikdən İslamı qəbul etmiş Vəhb İbn Münəbbihdir. Məlumdur ki, İbn İshaq da xristian və məcusi mənbələrindən çox faydalanmışdır”. Ahmed Emin, Duhaul İslam, 2. cilt

Möcüzələr : Prof. Dr. Mehmet Özdəmir bu kitab və risalələrdəki İbn Hişam nümunəsinə və zaman keçdikcə fövqəladə və möcüzəvi kimi təsvir edilən rəvayətlərin sayının artmasına diqqət çəkir. Bu təsbitlərdən biri də ilk yazılı sirə kitablarında rast gəlinməyən, lakin zamanla sira kitablarında geniş yer tutan irhasət rəvayətləri ilə bağlıdır. Siyer kitablarında Ayın yarılması və ya Möcüzə kimi rəvayətləri tarixi fakt kimi görmək mümkündür. 

Əhmədiyyə, Muhammediyye, Envar'ül Askin kimi məşhur sira kitablarında Məhəmmədin həyatını mistik-epik ünsürlərlə bəzəyərək təsvir edir və tarixi hadisələr bir-biri ilə qarışdırılır ki, bu da İslam mifologiyası kimi qəbul edilir. 

 Orijinallıq / Reallıq 

Əsrlər boyu müsəlman alimləri hədislərin səhihliyi məsələsini qəbul etmişlər. Bu səbəbdən onlar isnad və ya nəql zəncirlərini qiymətləndirmək üçün təkmil üsullar işləyib hazırlamışlar ki, bunu senat adlandırırlar (müq. hədis tədqiqatları ). Bu araşdırmalarla hədislər digər kateqoriyalardan əlavə, ehtimal ki, uydurma olanlar üçün “zəif”,  orijinal (möhkəm)  kimi siniflərə ayrılmışdır. 

Bir çox siyar rəvayətlərində də isnad məlumatı olduğu və bəzi siyar tərtibçiləri ( əxbarilər ) fiqh və mühəddislik vəzifələrini yerinə yetirdikləri üçün eyni hədis tənqidi üsullarını siyər rəvayətlərinə tətbiq etmişlər.  Bununla belə, bəzi sirah xəbərləri qeyri-dəqiq isnad formasından və ya müasir tarixçilərin “kollektiv isnad” və ya “birləşmiş rəvayətlər” adlandırdıqları formada yazılmışdır. Bu əminliyin olmaması bəzi hədis alimlərinin ümumi isnaddan istifadə edən hər hansı rəvayəti səhih hesab etmələrinə səbəb olmuşdur. 

Vim Ravenin fikrincə, tez-tez deyilir ki, həqiqiliyi və faktiki dəyəri bir sıra müxtəlif əsaslarla şübhə altına alınan sira ədəbiyyatından Məhəmmədin tutarlı obrazını qurmaq olmaz. O, sirənin həqiqiliyinə qarşı aşağıdakı arqumentləri sadalayır, ardınca isə əks arqumentlər gətirir:

 İslamın birinci əsrində sira əsərləri demək olar ki, tərtib edilməmişdir. Bununla belə, Fred Donner qeyd edir ki, İslamın mənşəyi ilə bağlı ən erkən tarixi yazılar ilk dəfə hicri 60-70-ci illərdə, yəni hicri birinci əsrdə meydana çıxmışdır (bax s . Məhəmmədin tərcümeyi-halı siyahısı ). Bundan əlavə, H. II, III və IV əsrlərə aid mövcud mənbələr, əsasən, əvvəlki mənbələrdən toplanmış materiallardan ibarətdir.  Raven, W., “Sīra”, in: Brill Encyclopaedia of Islam, Second Edition, v.9 p.662
 Siyerin əsərlərində tapılan müxtəlif rəvayətlərdə bir çox uyğunsuzluqlar sərgilənir. Bununla belə, İslamda vahid pravoslavlığın olmamasına baxmayaraq, ənənəvi mənşə hekayəsinin ən ümumi aspektləri ilə bağlı hələ də nəzərəçarpacaq razılıq mövcuddur.  
 Sonrakı mənbələr Məhəmmədin dövrü haqqında öz sələflərindən daha çox bildiklərini iddia edirlər. Alim Patricia Crone müəyyən etmişdir ki, təfsir nə qədər tarixən Məhəmmədin həyatından və Qurandakı hadisələrdən ibarətdirsə, o qədər çox məlumat verir (baxmayaraq ki, məzmunu əvvəlki mənbələrə əsaslanır). Crone bu hadisəni hekayəçilərin ornamentasiyası ilə əlaqələndirdi. Bir nağılçı basqın haqqında danışırdısa, növbəti hekayəçi bu basqının tarixini, üçüncüsü isə tamaşaçının eşitmək istədiyi hər şeyi biləcək.  İbn İshaqın işində onun və digər əvvəlki rəvayətçilər tərəfindən nə qədər tikmə tikmə olub-olmadığını öyrənmək üçün müraciət edə biləcəyimiz heç bir əvvəlki mənbələr yox idi. Kronun fikrincə, “İbn İshaqla Peyğəmbər arasında hər üç nəsildə xəyali detalların əlavə edildiyi qənaətinə gəlmək çətindir.   
 Qeyri-müsəlman mənbələri ilə müqayisədə uyğunsuzluqlar görünür. Amma geniş mənada həm Məhəmmədə  xas olan məlumatlarda, həm də ümumilikdə müsəlman hesablarında oxşarlıqlar və uyğunluqlar mövcuddur.  
 Sirənin hissələri və ya janrları, yəni möcüzələrdən bəhs edənlər, onun cəmiyyətinin inanclarını və doktrinalarını göstərməkdən başqa, Məhəmməd haqqında elmi tarixşünaslıq üçün mənbə təşkil etmir. 

Bununla belə, sirənin digər məzmunu, məsələn , Mədinə Konstitusiyası, ümumiyyətlə, səhih olaraq qəbul edilir.

 Sirahın ilk topluları 
Aşağıda sira və məğazi rəvayətlərinin toplanması və tərtib edilməsində ixtisaslaşmış ilk hədis toplayanların bəzilərinin siyahısı verilmişdir:

 Urvə bin Zübeyr (ö. 713). O, Əməvi xəlifələri Əbdülməlik bin Mərvan və I Vəlidin suallarını cavablandıran və Peyğəmbərin dövründə baş vermiş bəzi hadisələrlə bağlı sualları ehtiva edən məktublar yazırdı. Əbdülməlik meqazi ədəbiyyatını dəyərləndirmədiyi üçün bu məktublar hekayə şəklində yazılmadı. Onun bu mövzuda hər hansı bir kitab yazdığı məlum deyil. 
 Vəhb ibn Münəbbih (vəfatı 725-737). Bir neçə kitab ona aid edilib, lakin heç biri hazırda mövcud deyil. Onun bəzi əsərləri İbn İshaq, İbn Hişam, İbn Cərir ət-Təbəri və Əbu Nuaym əl-İsfahaninin əsərlərindən parçalar kimi dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır.
 İbn Şihab əl-Zuhri (vəfatı 737) sira ədəbiyyatında həm hədis, həm də əhbar toplayan mərkəzi şəxsdir. Onun əxbarında da nəql zəncirləri və ya isnad vardır. O, Əməvi sarayı tərəfindən dəstəkləndi və biri şəcərə, digəri isə meqazi haqqında iki kitab yazmağı xahiş etdi. Birincisi ləğv edilib, meğazi haqqında olanı isə ya günümüzə gəlib çatmayıb, ya da heç yazılmayıb.
 Musa ibn Ukbe Zührinin tələbəsidir. O, indi itmiş " Kitab əl-Məğazi "ni yazmışdır. Onun transplantasiyalarından bəziləri qorunub saxlansa da, bu transplantasiyaların ona aid edilməsi mübahisəlidir. 
 Məhəmməd ibn İshaq (ö. 767 və ya 761) "Siretu ibn İshaq" Peyğəmbərin mühüm tərcümeyi-halının əsasını təşkil edən şifahi rəvayətləri toplayan əz- Zuhrinin başqa bir şagirdidir. Onun ənənələri, ilk növbədə, İbn Hişam (Həza Kitabu Sireti Rəsulillah) və İbn Cərir ət-Təbəri (Tarix) olmaqla bir çox mənbələr vasitəsilə günümüzə qədər gəlib çatmışdır.

 Həmçinin bax 

 Bioqrafik qiymətləndirmə ('İlm əl-rical)
 hədis
 Erkən İslam Tarixşünaslığı
 Məhəmmədin tərcümeyi-hallarının siyahısı
 Hədis toplularının siyahısı
 sünnət

 Qalereya 

 İstinadlar 

Kateqoriya:Yoxlanılmamış tərcümə ehtiva edən səhifələr