Qəzet nəşrinin tarixi

Müasir qəzetin birbaşa əcdadları 1566-cı ilin əvvəlində Venesiyada geniş yayılmış, əl ilə yazılmış xəbər vərəqləri idi. Bu həftəlik xəbər vərəqələri İtaliya və Avropadakı müharibələr və siyasət haqqında məlumatlarla dolu idi. İlk çap qəzetləri Almaniyada 1609-cu ildən həftəlik nəşr olunurdu. Ümumiyyətlə, bu qəzetlər hökumət tərəfindən ciddi şəkildə senzuraya məruz qalır və yalnız xarici xəbərlər, mövcud qiymətlər barədə məlumat verirdi. 1695-ci ildə İngilis hökuməti senzuranı rahatlatdıqdan sonra Londonda, Boston və Filadelfiya da daxil olmaqla bir neçə başqa şəhərdə qəzetlər inkişaf etdi. 1830-cu ilə qədər yüksək sürətli preslər minlərlə qəzetləri ucuz gündəlik çap edə bilər, bu da gündəlik aşağı xərclərə imkan verirdi.

 16-cı əsrdən 1800-cü ilə qədər 
Avvisi, ya da qəzetlər, 16-cı əsrin ortalarında Venesiya fenomeni idi. Tək vərəq olsa da, dörd səhifə düzəltmək üçün qatlanırdı və həftəlik olaraq yayınlanırdı. Bu nəşrlər Romada xəbərlərdən daha böyük bir auditoriyaya çatmışdı. Həftəlik və əl ilə yazılmış yeni məqalə ideyası İtaliyadan Almaniyaya, daha sonra Hollandiyaya yayıldı.

İlk qəzetlər

Qəzet termini 17-ci əsrdə məşhurlaşmışdı. Bununla belə, Almaniyada 16-cı əsrin əvvəllərində ortaya çıxmışdı. Qəzet; çap edilirdi, tarixlənirdi, müntəzəm və tez-tez nəşr olunan fasilələrlə çıxırdı və ona müxtəlif xəbərlər daxil edilirdi.

Fransada ilk qəzet 1631-ci ildə "La Gazette" (əvvəlcə Gazette de France olaraq nəşr olundu) nəşr olundu.

Portuqaliyada ilk qəzet, "A Gazeta da Restauração" 1641-ci ildə Lissabonda nəşr olundu. İlk İspan qəzeti "Gaceta de Madrid" 1661-ci ildə nəşr olundu.

Post-och İnrikes Tidningar ilk dəfə İsveçdə 1645-ci ildə nəşr olunmuş və hələ də yalnız internetdə yayımlanmasına baxmayaraq mövcud olan ən qədim qəzetdir.

"Merkuriusz Polski Ordynaryjny" 1661-ci ildə Polşanın Krakov şəhərində nəşr olundu.

İlk uğurlu gündəlik ingilis qəzeti "The Daily Courant" 1702-dən 1735-ə qədər nəşr olundu. İlk redaktor, 1702-ci ilin mart ayında 10 gün ərzində mərhum ərinin çap işini idarə edən Elizabeth Mallet idi.

Xəbərlər yüksək seçici və tez-tez təbliğat xarakteri daşıyırdı. Oxucular sehrli, ictimai edam və fəlakət hadisələri kimi sensasiyaya can atırdılar.

İngilis qəzetləri

7 Noyabr 1665-ci ildə London qəzeti (əvvəlcə The Oxford Gazette adlanırdı) dərc olunmağa başladı. Həftədə iki dəfə nəşr olunurdu. Digər İngilis qəzetləri həftədə üç dəfə nəşr olunmağa başladı və daha sonra ilk gündəlik qəzetlər meydana gəldi.

Qəzetlərdə adətən qısa məqalələr, efemer mövzular, bəzi təsvirlər və xidmət məqalələri (təsniflər) yer alırdı. Müəlliflərin şəxsiyyətləri tez-tez gizli olmasına baxmayaraq, onlar çox vaxt bir neçə müəllif tərəfindən yazılmışdır. Müəyyən zaman aralığından sonra elanlar verməyə başladılar və  bölmələrə daxil etmədilər. Kütləvi bazar qəzetləri, işçilərin asudə vaxtlarında oxumaları üçün ortaya çıxdı. "The Times" yeni texnologiyalar tətbiq etdi və digər qəzetlərə standartlar təyin etdi. Bu qəzet digər böyük hadisələr arasında böyük müharibələri də işıqlandırırdı.

Şimali Amerika

Bostonda 1690-cı ildə Benjamin Harris həm Forreign, həm də Domestick'in Publick Hadisələrini nəşr etdi. Bu, Amerika koloniyalarında ilk qəzet hesab olunur.

1704-cü ildə qubernator həftəlik Boston Xəbər-Məktubunun nəşr olunmasına icazə verdi və koloniyalarda ilk davamlı olaraq nəşr olunan qəzet oldu. Tezliklə həftəlik qəzetlər Nyu-York və Filadelfiyada nəşr olunmağa başladı. Amerikadakı ikinci İngilis dilli qəzet Həftəlik Yamayka Courantı idi. Bu ilk qəzetlər İngilis formatına uyğun idi və ümumiyyətlə dörd səhifə uzun idi. Əsasən, İngiltərədən xəbərlər aparırdılar və məzmun redaktorun maraqlarından asılı idi. 1783-cü ildə "Pennsylvania Evening Post" Amerikada gündəlik qəzeti oldu.

1751-ci ildə John Bushell, Kanadanın ilk qəzeti olan "Halifax Gazette" nəşr etdi.

Almaniya
849-cu ildən Çində çap mövcud olub və orada mətbəə ixtira olunsa da, Almaniya Avropada istifadəsini qəbul edən ilk ölkə idi və ilk qəzetlər də orada istehsal olunurdu. Ancaq, Almaniya o qədər rəqabətçi dövlətlərə bölündü ki, 1871-ci ildə birləşmədən əvvəl heç bir qəzet dominant rol oynamırdı. 16-cı əsr Alman maliyyəçisi Fugger təkcə müxbirlərindən iş xəbərləri deyil, həm də sensasiyalı, dedi-qodu xəbərləri də aldı. Fuggerin şəbəkəsi ilə yazışmalarından bəllidir ki, uydurma və həqiqət, erkən xəbər nəşrlərinin hər iki mühüm hissəsi idi. 16-cı əsr Almaniyası da abunə əsaslı, əl ilə yazılmış xəbərlər gördü. Bu nəşrlərə abunə olanlar tacirlər idi.

1617-ci ildə Berlində yeni qəzetlər işıq üzü görür. Almaniyada 1609-1700-cü illərdə 200-ə yaxın qəzet çıxırdı. Almaniyada ilk jurnal 1685-ci ildə nəşr edilən "Monabarauç"dur. 1689-cu ilə kimi nəşr olunan bu jurnal bir sıra başqa jurnalların da çıxmasına təkan verdi.

Hindistan

1766-cı ildə Hollandiyalı bir macəraçı William Bolts, İngilis tamaşaçıları üçün Kəlküttədə bir qəzet açmağı təklif etdi. Planları yerinə yetməzdən əvvəl, Şərqi Hindistan Şirkəti tərəfindən deportasiya edildi.

1780-ci ilin yanvar ayında James Augustus Hicky, Hindistanın ilk qəzeti olan "Hicky'nin Bengal Gazette"ni nəşr etdi. Həmin dörd səhifəli qəzetin ölçüsü 12 "x8" idi. Hicky, General Vali Warren Hastings də daxil olmaqla Şərqi Hindistan Şirkətinin üzvlərini korrupsiyada ittiham etdi. Cavab olaraq Hastings poçt şöbəsinə Hicky’nin Bengal Gazette’nin daşınmasını qadağan etdi və daha sonra Hicky'i yalan iddiası ilə məhkəməyə verdi. 1780-ci ilin noyabrında Hindistan qəzeti çıxdı; Şirkət hökumətini dəstəklədi.

 1800-cü ildən bəri müasir qəzetlər 
Texnologiya

1814-cü ildə "The Times" saatda 1100 təəssürat yaratmağa qadir olan bir mətbəə aldı. Tezliklə bir səhifənin hər iki tərəfinə çap etmək üçün uyğunlaşdırıldı. Bu yenilik qəzetləri ucuzlaşdırdı və bununla da əhalinin daha çox hissəsi üçün əlçatan oldu. 1830-cu ildə bazara ilk qəpik mətbuat qəzeti çıxdı: Lynde M. Walter-in Boston Transcript. Qəzet redaktorları nüsxə mübadiləsi aparırdı və sərbəst şəkildə materialı yenidən çap edirdi. 1840-cı illərin sonlarına qədər teleqraf şəbəkələri böyük və kiçik şəhərləri birləşdirdi və bir gecədə xəbərlərin yayımlanmasına icazə verildi. 1840-cı illərdə ağac pulpa kağız istehsalının ixtirası qəzet buraxılışının qiymətini xeyli azaltdı. 19-cu əsrdə savadlılığın artması qəzet oxucularının sayını da artırdı.

Xəbər agentlikləri

Yalnız bir neçə böyük qəzet öz şəhərlərindən kənarda bürolara pul ödəyə bilərdi. Təxminən, 1859-cu ildə qurulan xəbər agentliklərinə, xüsusilə Fransadakı Havas və ABŞ-dəki Associated Pressə etibar edirdilər. Keçmiş Havas işçiləri İngiltərədə Reuters və Almaniyada Wolff şirkətlərini təsis etdilər. Havas indi "Agence France-Presse"dir (AFP).

Britaniya

1900-cü ilə qədər İngiltərədəki işçi sinfi də ən böyük auditoriyaya yönəlmiş populyar jurnalistikaya müvəffəq olduğunu sübut edib reklamdan qazanc əldə etdi. 1912-ci ildə Həmkarlar ittifaqı və əmək hərəkatının ilk gündəlik qəzeti olaraq "Daily Herald" nəşr olundu.

Birinci Dünya müharibəsi illərində qəzetlər ən yüksək həddə çatdılar. 1914-cü ilə Northcliffe İngiltərədəki səhər qəzet tirajının 40 faizini, axşam 45 faizini, bazar günü tirajının 15 faizini idarə edirdi.

Savadlılıq kəskin şəkildə artdıqca, xəbərlərə sürətlə artan tələbat, fiziki ölçüdə dəyişikliklərə, vizual cazibə, müharibə hesabatlarının ağır istifadəsi, sürətli yazı tərzi və teleqraf sayəsində sürətli bir şəkildə yayımlanmasına diqqəti artırdı. Yeni xəbər yazma tərzi ilk dəfə 1900-cü ildə Midland Daily Telegraph vasitəsilə əyalət mətbuatına yayıldı.

19-cu əsrin əvvəllərinə qədər 52 London qəzeti və 100-dən çox başqa kitab var idi. 1802 və 1815-ci illərdə qəzetlərə vergi üç, sonra dörd pensiyaya qaldırıldı. Bu haqqı ödəmək istəyən və ya istəməyən, 1831 ilə 1835 arasında yüzlərlə qəzet meydana çıxdı. Onların əksəriyyətinin siyasi tonu inqilabçı idi. Onların nəşrçiləri cinayət məsuliyyətinə cəlb edildi, lakin bu, onlardan qurtula bilmədi. İlk olaraq 1836-cı ildə və 1855-ci ildə qəzetlərdə verginin tamamilə ləğv edilməsini parlamentdəki işi müdafiə edən Milner Gibson və Richard Cobden idi. 1836-cı ildə möhür vergisi bir qəpiyə endirildikdən sonra 1854-cü ilə qədər ingilis qəzetlərinin tirajı 39.000.000-dən 122.000.000-ə yüksəldi; Dəmir yolu nəqliyyatında və teleqraf rabitəsində texnoloji irəliləyişlər artan savadla birlikdə daha da çoxaldı.

 "The Times" qəzeti 
1788-ci ildə The Times adlandırılıan qəzetin baş redaktoru kimi 1817-ci ildə Tomas Barnestəyin təyin edildi; o, siyasi radikal, parlament riyakarlığının kəskin tənqidçisi və mətbuat azadlığının çempionu idi. 1841-ci ildə Barnes və onun varisi John Thadeus Delane'nin nəzdində The Times'ın nüfuzu, xüsusilə siyasətdə və London şəhəri arasında böyük zirvələrə yüksəldi.

The Times müharibələri işıqlandırmaq üçün müharibə ərazisinə müxbirlərini göndərən ilk qəzet idi. 1850-ci illərin ortalarındakı Krım müharibəsində qəzetin müxbiri W. H. Russell, olduqca təsirli göndərişlər yazdı; ictimaiyyət ilk dəfə müharibə gerçəkliyi haqqında oxuya bildi. Xüsusilə, 20 sentyabr 1854-cü ildə Russell, cərrahların "insani vəhşiliklərini" və yaralı qoşunlara təcili tibbi yardımın olmamasını vurğulayan bir döyüş haqqında bir xatirəsi yazdı. Qəzəblənən, ictimaiyyətin geri çəkilməsi böyük islahatlara səbəb oldu. Times nüfuzlu liderləri (redaktorları) ilə məşhurlaşdı. Məsələn, Robert Lowe 1851-1868-ci illər arasında sərbəst ticarət kimi geniş iqtisadi mövzularda yazdı.

Jurnalistika tarixçisi Allan Nevins 1959-cu ildə Londonun hadisələrə elit baxışlarının formalaşmasında The Times’ın əhəmiyyətini təhlil etdi:

Bir əsrdən çoxdur ki, The Times Böyük Britaniyanın siyasi quruluşunun ayrılmaz və vacib bir hissəsi olmuşdur. Onun xəbərləri və redaksiya şərhi ümumiyyətlə diqqətlə əlaqələndirilmiş və çox vaxt ciddi məsuliyyət hissi ilə işlənmişdir. Kağız sütunlarında bəzi xırda məqamları etiraf etsə də, bütün diqqəti Britaniyanın ən yaxşı maraqlarını nəzərə alaraq vacib ictimai işlərə yönəldilmişdir.

Digər əsas qəzetlər

"Manchester Guardian" 1821-ci ildə Mançesterdə bir qrup qeyri-konformist iş adamı tərəfindən təsis edilmişdir. Ən məşhur redaktoru Charles Prestwich Scott, Guardian'ı 1890-cı illərdə dünyaca məşhur bir qəzet halına gətirdi. "Daily Telegraph" ilk dəfə 1855-ci il iyunun 29-da yayımlandı və növbəti il Cozef Musa Levi tərəfindən satın alındı. Levy Londonda ilk qəpik qəzeti olaraq çıxardı. Tezliklə oğlu Edward Lawson redaktor oldu. "Daily Telegraph" orta təbəqənin idi və 1890-cı ildə dünyanın ən böyük tirajına sahib ola bildi.

1890-cı illərin yeni qəzetçiliyi

Yeni Jurnalistika elitaya, populyar bir auditoriyaya çatdı. Xüsusilə nüfuzlu, mübahisəli jurnalist və təhqiqat jurnalistikası sənətini qabaqcıl tərtib edən William Thomas "Stead`in yeni jurnalistikası" müasir tabloid üçün yol açdı.

Metyu Arnold, 1887-ci ildə Yeni Jurnalistikanın "qabiliyyət, yenilik, müxtəliflik, duyğu, rəğbət, səxavətli instinktlərlə dolu olduğunu" elan etdi.

Danimarka

1666-cı ildə Danimarka jurnalistikasının atası Anders Bording bir dövlət qəzetinin əsasını qoydu. Qəzeti çıxarmaq üçün kral imtiyazı 1720-ci ildə Joachim Wielandt-a verildi. Universitet səlahiyyətliləri senzuranı ələ aldılar, amma 1770-ci ildə Danimarka, dünyada ilk olaraq mətbuat azadlığını təmin edən xalqlardan biri oldu.

1834-cü ildə fikirdən çox faktiki xəbər məzmununa əhəmiyyət verən ilk liberal qəzet çıxdı. Qəzetlər Danimarkada 1848-ci il inqilabına dəstək oldu. 1849-cu ilin yeni konstitusiyası Danimarka mətbuatını azad etdi. Qəzetlər 19-cu əsrin ikinci yarısında çiçəkləndi, ümumiyyətlə, bu və ya digər siyasi partiyaya və ya həmkarlar ittifaqına bağlandı. Yeni xüsusiyyətlər və mexaniki texnikalar gətirən modernləşmə 1900-cü ildən sonra ortaya çıxdı. 1901-ci ildə gündəlik tiraj 500 min, 1925-ci ildə 1,2 milyona çatdı. Alman işğalı qeyri-rəsmi senzura gətirdi; bəzi qəzəbli qəzet binaları nasistlər tərəfindən partladılmışdı. Müharibə illərində yeraltı təxribata və müqavimətə təşviq edən 550 qəzet - kiçik, gizli surətdə çap vərəqələri çıxardı.

Danimarka mətbuatının tarixşünaslığı elmi araşdırmalarla zəngindir. Tarixçilər ayrı-ayrı qəzetlərin mənbəyi, məzmunu, auditoriyası, mediası və təsiri baxımından öyrənilə bilən etibarlı analitik qurum olduğunu taparaq, Danimarkanın siyasi, sosial və mədəni tarixinə dair açıqlamalar verdilər.

Fransathumb|Paris 1848Fransadakı ilk qəzet "Gazette de France" 1632-ci ildə kralın həkimi Teofrast Renaudot (1586-1653) tərəfindən Louisin himayəsi ilə quruldu. Bütün qəzetlər əvvəlcədən nəşr olunan senzuraya məruz qaldı və monarxiya üçün təbliğat vasitəsi kimi xidmət etdi.

Antik rejim dövründə ən məşhur jurnallar elm adamları üçün 1665-ci ildə qurulan "Mercure de France" və 1631-ci ildə qurulan "Gazette de France" idi. Jean Loret Fransanın ilk jurnalistlərindən biri idi. La Muse tarixinin üç cildində (1650, 1660, 1665) toplanmış "burlesque" adlandırdığı əsərdə 1650-dən 1665-ci ilə qədər musiqi, rəqs və Paris cəmiyyətinin həftəlik xəbərlərini yaydı.

Dövri nəşrlər Parisdəki mərkəzi hökumət tərəfindən senzuraya məruz qaldı. Onlar tamamilə siyasi cəhətdən sakit deyildilər - tez-tez kilsələrin sui-istifadə və bürokratik inamsızlığını tənqid edirdilər. İnqilab dövründə yeni dövri nəşrlər müxtəlif fraksiyalar üçün təbliğat orqanı kimi mərkəzi rol oynayırdılar. Jean-Paul Marat (1743–1793) ən görkəmli redaktor idi. Onun L'Ami du peeple qrupu Marat'ın nifrət etdiyi düşmənlərə qarşı aşağı təbəqələrin hüquqları üçün çox səy göstərdi, sui-qəsdə uğradıqdan sonra bağlandı. 1800-cü ildən sonra Napoleon sərt senzuranı zorla qəbul etdirdi.

XX əsr

Paris qəzetləri müharibədən sonra son dərəcədə durğun idi; 1910-cu ildə gündə 5 milyondan 6 milyona qədər dövriyyə var idi. Müharibədən sonrakı uğur hekayəsində Paris Soir vardı; o, siyasi gündəmdən məhrum olan sensasion bir hesabat və nüfuz yaratmaq üçün ciddi məqalələr təqdim etməyə qərarlı idi. 1939-cu ildə onun tirajı ən yaxın rəqibi tabloid Le Petit Parisien’dən iki dəfə çox idi. Gündəlik qəzetinə əlavə olaraq Paris Soir yüksək müvəffəqiyyətli bir qadın jurnalına, Marie-Claire'a sponsorluq edirdi. Digər bir jurnal Match, Amerikanın Life jurnalının foto jurnalistikasından sonra modelləşdirildi.

John Gunther 1940-cı ildə Parisdəki 100-dən çox gündəlik qəzetdən ikisinin (L'Humanité və Action Française) dürüst olduğunu yazırdı. O, Bec et Ongles'in eyni vaxtda Fransa hökuməti, Alman hökuməti və Alexandre Stavisky tərəfindən subsidiya edildiyini və İtaliyanın 1935-ci ildə Fransız qəzetlərinə 65 milyon frank ödədiyini bildirdi. Fransa 1930-cu illərdə demokratik bir cəmiyyət idi, lakin xalqa xarici siyasətin kritik mövzuları qaranlıq qalırdı. Hökumət İtaliyanın və xüsusən də Nasist Almaniyasının təcavüzünə qarşı hökumətin xarici siyasətini dəstəkləmək, təbliğatı yaymaq üçün bütün medianı nəzarət altına almışdı. Hər biri ayrı-ayrılıqda 253 gündəlik qəzet var idi. Parisdə əsas götürülən beş böyük milli qəzetin hamısı xüsusi maraqların, xüsusilə də etirazları dəstəkləyən siyasi və iş maraqlarının nəzarəti altında idi. Hamısı venal idi, müxtəlif xüsusi maraqların siyasətini təşviq etmək üçün böyük gizli subsidiyalar alırdılar. Bir çox aparıcı jurnalist gizli şəkildə hökumətin əmək haqqı hesabında idi. Regional və yerli qəzetlər hökumət reklamlarından çox asılı idi. Beynəlxalq xəbərlərin əksəriyyəti əsasən hökumətin nəzarətində olan Havas agentliyi vasitəsilə yayılırdı.

 Həmçinin bax 

 Jurnalistika tarixi
 Radionun tarixi

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:Qəzetlər