Xeybər döyüşü

Xeybər döyüşü — () Məhəmməd peyğəmbərin Xeybər yəhudiləri ilə etdiyi döyüşdür ki, hicrətin 7-ci ili Məhərrəm ayında başlayıb və Səfər ayında Müsəlmanların qələbəsi ilə nəticələnmişdir. Xeybər yəhudilərinin Mədinədən qovulmuş yəhudilərə sığınacaq vermələri və bir sıra ərəb qəbilələrini müsəlmanların əleyhinə təhrik etmələri müharibəyə səbəb oldu. Bu müharibədə də müsəlmanlar qələbə çaldılar və bağlanmış müqaviləyə əsasən döyüşdə iştirak edən yəhudilər ailələri ilə birlikdə Xeybər ərazisini tərk etməli idilər, amma yəhudilər bu şəhərdə qalmaları üçün peyğəmbərdən xahiş etdilər, o isə əkdikləri məhsulun yarısını müsəlmanlara vermələri şərti ilə buna razılaşdı.

 Xeybər ərazisi 
Xeybər bölgəsi müasir dövrddə Mədinədən 165 km şimalda, Şam yolunun üstündə yerləşir və mərkəzi Şureyf şəhəridir. Dəniz səviyyəsindən 854 m yüksəklikdə olan bu bölgə, bir sıra kənd və yaşıllıq əraziləri əhatə edir ki, o vahəni Xeybər adlandırıblar. Böyük əhali sayına sahib olan Xeybər, geniş vadi və dərələr, su və kənd təsərrüfatı sahələrinə malikdir. Burada istehsal edilən əsas məhsul xurmadır. "Sureyr" və "Qaras" vadisində yaşayan Xeybər sakinlərinin əksəriyyəti Ənəzə qəbiləsindəndirبلادی، ص ۱۷۰-۱۷۱؛ حافظ وهبه، ص ۲۱؛ حربی، ص ۴۱۳ / Biladi, s,170–171; Hafiz VƏhbi, s,21; Hərbi, s,413.

 Döyüşün səbəbləri 
Hicrətin 4-cü ili, Hz, Peyğəmbərinin Bəni Nadir Yəhudilərini xəyanətlərinə görə Mədinədən qovduqdan sonra, Hüyey ibn Əxtəb, Səllam ibn Əbil Huqəyq və Kənanə ibn Rəbi ibn Əbil Huqəyq kimi bəzi yəhudilər xeybərə getdilər. Növbəti il Məkkəyə getdilər və Qureyşliləri Müsəlmanlara qarşı vuruşmağa təhrik etdilərواقدی، ج ۲، ص ۴۴۱-۴۴۲؛ ابن هشام ، ج ۳، ص ۲۰۱، ۲۲۵؛ بلاذری، ۱۹۹۶-۲۰۰، ج ۱، ص ۴۰۹؛ نیز: صلاح تجانی، ص ۵۶-۵۷، ۹۲؛ / Vaqidi, c,2, s,441–442; İbn Hişam, c,3, s,201,225; Bəlazuri,1996–2000, c,1, s,409; Salah Ticani, s,56–57,92. Beləliklə, Xeybər yeni yaranan İslam Ümmətinə qarşı təhlükə mərkəzinə çevrildiصلاح تجانی، ص ۹۳-۹۴؛ وات، ص ۲۱۲ / Salah Ticani, s,93–94;Wat, s,212. Məhəmməd peyğəmbər hicrətinin altıncı ilində, Şaban ayında, Xeybərin ərəb qonşularından biri Bəni Səd ibn Bəkr qəbiləsinin Xeybər Yəhudilərinə kömək üçün toplandığını eşitdikdə Hz. Əlini bir dəstə ilə onlara tərəf göndərdi. Hz. Əlinin hücumu nəticəsində düşmənlər qaçdı və müsəlmanlar qənimət əldə etdilər. Həmçinin, eyni ilin Ramazan ayında da Abdullah ibn Ətiq döyüşündə (səriyyəsində) Səllam ibn Əbil Huqəyq, müsəlmanlara və Hz. Məhəmmədə qarşı bəzi qrupları təhrik etmək ittihamı ilə öldürüldü. Bu vaxt Hz. Məhəməddin əmri ilə Abdullah ibn Rəvaha Xayberə göndərildi və Ona yəhudilərin vəziyyətini araşdırmaq tapşırıldıواقدی، ج ۲، ص ۵۲۶-۵۶۳؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۲۸۶-۲۸۸ / Vaqidi, c,2, s,526–563; İbn Hişam, c,3, s,286–288. Daha sonra xeybər yəhudiləri Useyr ibn Zarmini (və ya Yuseyr ibn Rizamı) özlərinə lider seçdilər və O da, Qətfan tayfası kimi ərəb qəbilələrini Hz. Peyğəmbərlə döyüşmək üçün təhrik etməyə çalışırdı ki, onlarla birlikdə Mədinəyə hücum etsin. Buna görə də Məhəmməd Peyğəmbər hicrətin altıncı ilində, Şəvval ayında Abdullah ibn Rəvahanı yenidən bir qrupla Xeybərə göndərdi və bunun nəticəsində Useyr və bir qrup yəhudi öldürüldü واقدی، ج ۲، ص ۵۶۶-۵۶۸؛ ابن هشام، ج ۴، ص ۲۶۶-۲۶۷؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۹۲؛ وات، ص ۲۱۲، ۲۱۳ / İbn Səd, c,2, s,92; Wat, s,212–213; İbn Hişam, c,4, s,266–267; Vaqidi, c,2, s,566–568. Bundan əlavə, Bəni Qureyzə yəhudilərinin Mədinədən qovulması, şəhərdə əminamanlığın təmin olunması və Hz. Peyğəmbərlə digər Mədinə yəhudiləri arasındakı razılaşmadan sonra, Bəni Nadir liderlərinin də aralarında yaşadığı Xeybər yəhudiləri Hz.Məhəmməddən qisas almaq istəyirdilər. Onlar müsəlmanlara qarşı birləşmək üçün öz var-dövlətlərini qonşu ərəb qəbilələrinə o cümlədən, güclü qətəfan qəbiləsinə xərcləyirdilər. Bu səbəb kifayət idi ki, Hz. Peyğəmbər Hüdeybiyyə sülhündən az bir müddət sonra Xeybərə hücum etsinوات ص ۲۱۶-۲۱۸ / Wat, s,216–218.

 Xeybər qəzvəsinin tarixi 
Hicrətin yeddinci ili Məhərrəm ayının əvvəlində Xeybərə tərəf hərəkət edən Hz. Məhəmməd, Səfər ayında Xeybəri fəth etdi və Hicrətin yeddinci ili Rəbiüssani ayının ilk günü Mədinəyə qayıtdıابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۲، ۳۵۵؛ ابن حبیب، ص ۱۱۵ / İbn Kişam, c,3, s,342,355; İbn Həbib, s,115.

 Peyğəmbərin mədinədəki canişini 
Hz. Peyğəmbər, Səbba ibn Ərəfdə Qəffari və ya Əbuzər Ğəffariniواقدی، ج ۲، ص ۶۳۶-۶۳۷؛ برخی منابع اشخاص دیگری را نام برده‌اند؛ از جمله: ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۲: نمیله بن عبدالله لیثی؛ ابن حبیب، ص ۱۲۷: ابورهم غفاری کلثوم بن حصین / Vaqidi, c,2, s,636–637; bəzi mənbələrdə başqa səhabələrin adı qeyd elunub;məsələn: İbn Hişam, c,3, s,342:Numeylə ibn Abdullah Leysi; İbn Həbib, s,127:Əburəhm Ğəffari, Külsüm ibn Hsin canişini olaraq mədinəyə təyin etdi. Ağ rəngli döyüş bayrağını Hz. Əli ibn Əbu Talibə verdiابن هشام، همانجا؛ قس واقدی، ج ۲، ص ۶۴۹؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۱۰۶؛ عاملی، ج ۱۷، ص ۱۵۳-۱۵۴ / İbn Hişam, c,3, s,342; Vaqidi, c,2, s,106; Amuli, c,17, s,153–154 və onu ordunun əsas dəstəsinin komandiri təyin etdiابن اثیر، ج ۳، ص ۴۵ / İbn Əsir, c,3, s,45.

 Müsəlman ordusunun sayı 
Tarixi mənbələr Xeybər qəzvəsində iştirak edən müsəlmanların sayını 1400 nəfərواقدی، ج ۲، ص ۶۸۹ / Vaqidi, c,2, s,689; və ya Hüdeybiyyə qəzvəsində iştirak edən 1500 nəfər ابن زنجویه، ج ۱، ص ۱۹۰ / İbn Zəncəveyh, c,1, s,190 və ya 1540 nəfərبلاذری، ص ۲۸ / Bəlazuri, s,28 olduqları qeyd edir. Bu döyüşdə İslam ordusundan biri Hz. Məhəmmədin həyat yoldaşı Ümmü Sələmə olmaqla iyirmi qadın iştirak etmişdir. Bəni Ğəffarlı bəzi qadınlar da Hz. Peyğəmbərin icazəsi ilə müsəlmanlara kömək etmək və yaralıları müalicə etmək üçün bu müharibəyə qatıldılarواقدی، ج ۲، ص ۶۸۵-۶۸۷؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۷ / Vaqidi, c,2, s,685–687; İbn Hişam, c,3, s,375. Mədinə yəhudilərindən on nəfər və cəmiyyətdə mövqe sahibi olan bir neçə nəfər də Hz. Peyğəmbərin yanında idiواقدی ج ۲، ص ۶۸۴-۶۸۵ / Vaqidi, c,2, s,684–685.

 Xeybər əhalisinin sayı 
Xeybər əhalisinin döyüşçülərinin sayı şişirdilərək on min واقدی ج ۲، ص ۶۳۴، ۶۴۰ / Vaqidi, c,2, s,634,640 və ya iyirmi minیعقوبی، ج ۲، ص ۵۶ /Yəqubi, c,2, s,56  nəfər olduğu qeyd olunub. Hz. Məhəmmədin onlara qarşı müharibə aparacaqlarını düşünməyən yəhudilər, yüksək və güclü qalalarına, silahlarına, əhalisinə və daimi su qaynaqlarına güvənərək bir neçə il müqavimət göstərə biləcəklərini düşünürdülər. Mədinədən olan bəzi yəhudilər, Xeybər əhalisi ilə qarşılaşa bilməyəcəklərini və qalalarının öhdəsindən gələ bilməyəcəklərini söyləyərək müsəlmanları qorxudurdular. Hətta Xeybərə -Kənanə ibn əbi Həqiqə- Müsəlmanların saylarının və silahlarının az olduğunu söyləmək üçün birini göndərdilər. Qureyş kafirləri Xeybər xalqının müharibə vəziyyətində müsəlmanlar üzərində qələbə çalacağına ümid edərək, bu mövzuda iddiaya girdilərواقدی، ج ۲، ص ۶۳۴، ۶۳۷، ۶۴۰-۶۴۱، ۷۰۱-۷۰۳ / Vaqidi, c,2, s,634,637,640–641,701–703 .

 Mədinədən Xeybərə kimi İslam ordusunun marşrutu 
Hz. Peyğəmbər Əşcə qəbiləsindən olan iki bələdçi ilə birlikdə xeybərə tərəf yola düşdü. Hz. Peyğəmbərin Əsr kimi bəzi bölgələrdə düşərgə saldığına görə orada məscid inşa etdirdilər. Hz. Məhəmməd bələdçilərdən birinə Xeybər əhalisinin müttəfiqi olan Ətfan qəbiləsindən kömək ala bilməmələri üçün İslam ordusunu elə bir yolla aparmasını əmr etdi ki, Şam və xeybər yolunu tutsunlar. İslam Peyğəmbəri xeybərə aparan bir neçə yolladan "Mərhəb" yolu adıyla məşhur olan yolu seçdiابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۴ واقدی، ج، ۲، ص ۶۳۹-۶۴۰؛ / İbn Hişam, c,3, s,344; Vaqidi, c,2, s,639–640. İslam ordusunun komandirlərindən olan Abbad ibn Bişr, Əşcə qəbiləsindən olan Yəhudi casuslarından birini tutdu və onu sorğu-sual etdi. O Qətfan qəbiləsinin Xeybər qalalarında olduğunu və yəhudilərlə birləşərək Peyğəmbərlə döyüşmək istədiklərini deyərək, müsəlmanları qorxutmaq istədi. Ancaq Abbadın onu təhdid etməsindən sonra Xeybər yəhudilərinin Müsəlmanların hücumundan çox qorxduqlarını etiraf etdiواقدی، ج ۲، ص ۶۴۰-۶۴۲ / Vaqidi, c,2, s,640–642

 Qətfan qəbiləsi Xeybər yəhudiləri ilə əməkdaşlıq etməməsi 
Qətfan qəbiləsi İslam peyğəmbərinin Xeybərə çatması xəbərini aldıqdan sonra yəhudilərə kömək etmək üçün bir mənzil(düşərgə) getdilər, lakin sonra öz ailələrinə və mallarına görə qorxdular və Xeybər qalalarına çatmadan geri qayıtdılar ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۴ واقدی، ج ۲، ص ۶۵۰ / İbn Hişam, c,3, s,344; Vaqidi, c,2, s,650. Başqa bir rəvayətə görə isə, Xayber müharibəsindən əvvəl Kinanə Qətfan qəbiləsinin yanına getdi və onlara bir illik(başqa bir görüşə görə yaısını) xurma məhsulu verəcəyini vəd edərək, Onları Hz. Peyğəmbərlə döyüşməyə təhrik etdi və bununla da onlarla müttəfiq oldu. Bu hadisədən sonra Qətfanlılar, Üyeynə ibn Hisni lider olaraq seçdilər və Hz. Peyğəmbərin gəlişindən üç gün əvvəl Xeybərə getdilər və Netat (Netah) qalasına girdilər. Hz. Məhəmməd Səd ibn Übadəni Üyeynənin yanına göndərərək Allahın Xeybərin fəth olunacağını bildirdiyini və Qətfanlıların geri dönəcəkləri təqirdə Xeybərin bir illik xurma məhsulunu (başqa bir görüşə görə yaısını) ona verəcəyini bildirdi. Üyeynə bu təklifi qəbul etmədi. Ancaq Müsəlmanların Xeybərə hücumundan bir gecə əvvəl, Qətfalılar, Hayfadakı (Mədinəyə bağlı) qohumlarına və əmlaklarına hücum edildiyi barədə bir xəbər eşitdilər. Buna görə də, Xeybəri tez tərk etdilərواقدی، ج ۲، ص ۶۵۰-۶۵۲ / Vaqidi, c,2, s,650–652.

 Xeybər yəhudilərinin döyüş strategiyası 
Digər tərəfdən də Müsəlmanların onlara tərəf gəldiyini bilən Xeybər yəhudiləri ixtilafa düşdülər. Haris ibn Əbuzeynəb adlı bir yəhudi qalanların xaricində qərargah qurmağı və qalalar xaricində müsəlmanlarla döyüşməyi tövsiyə etdi. Ancaq onlar qalaların möhkəm olduğuna güvənərək qalalarda qalmağı seçdilərواقدی، ج ۲، ص ۶۳۷-۶۳۸ / Vaqidi, c,2, s,637–638.

 İslam ordusunun Xeybərə daxil olması 
Allah-Taala İslam ordusunun çıxış vaxtını Xeybər əhalisindən gizlətdi. Beləliklə, Hz. Məhəmməd, Şiqq və Netat (Netah) qalalar arasından keçdikdən sonra gecə Xeybərin yaxınlığına çatdılar. Hz. Məhəmməd əvvəlcə bir dua oxudu və müsəlmanlardan onu oxumasını istədi. Daha sonra yollarına davam edərək, Mənzələ bölgəsinə çatdılar. Hz. Peyğəmbər Mənzilədə bir yeri məscid olaraq təyin etdi və orada namaz qıldı və daha sonra həmin her Xeybər məscidi olaraq tanındı. Sübüh vaxtı Hz. Peyğəmbərin bu bölgəyə girməsindən xəbərsiz olan xeybər yəhudiləri qaçıb öz qalalarına sığındılarبکری، ج۲، ص۵۲۲ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۳-۳۴۴؛واقدی،ج ۲، ص ۶۳۷ / Bəkri, c,2, s,522;İbn Hişam, c,3, s,343–344;Vaqidi, c,2, s,637. Hz. Peyğəmbər səhabələrinə qadın və uşaqları öldürməmələrini əmr etdiابن ابی شیبه، ج ۸، ص ۵۲۶ / İbn əbi Şeybə, c,8, s,526. Həmin gün axşamadək Netat (Netah) qalasının əhalisi ilə döyüşdülər. Daha sonra Hz. Peyğəmbər rütubətli və düşmən oxunun çatdığı düşərgələrini Rəciyə adlanan başqa bir bölgəyə daşımalarını əmr etdi. Həmçinin Xeybər xurmalıqlarının bir hissəsini (yəqin müharibə zərurətindən qaynaqlanıb) kəsmələrini əmr etdiقس عاملی، ج ۱۷، ص۱۳۹-۱۴۱؛ واقدی، ج۲، ص۶۴۳-۶۴۵ / Qis Amuli, c,17, s,139–141;Vaqidi, c,2, s,643–645.

 Döyüşün Hesabatı 
Döyüşün birinci günü müsəlmanlardan əlli nəfər yarlandı. Rəciyə bölgəsində yeddi gün qalan Hz. Məhəmməd hər gününü hər birinin öz bayrağı olan müsəlman qruplar ilə birlikdə yəhudilərlə döyüşərək keçirdi. Altıncı günün axşamı Netat (Netah) bölgəsinin sakinlərindən olan Səmmak adlı yəhudi biri Hz. Peyğəmbərin yanına gəldi və Müsəlmanları qalaya aparmaq şərti ilə aman istədi. O, Yəhudilərin yemək və müxtəlif döyüş alətlərinin olduğu deponun Netat (Netah)qalasında olduğunu və əhalinin qorxaraq qalanı tərk etmək üzrə olduğunu bildirdi. Müsəlmanlar sonrakı gün Netatı (Netah) fəth etdilər və həmin yəhudi daha sonra müsəlman olduواقدی، ج ۲، ص ۶۴۴-۶۴۸ / Vaqidi, c,2, s,644–648.

 Naim qalasının fəthi 
Hz. Peyğəmbərin ilk fəth etdiyi qalanın "Naim qalası" olduğu nəql edilir. Naim qalasının özü bir neçə qaladan ibarət idi. Hz. Peyğəmbər onlara hücum etmək üçün öz səhabələrini döyüşə hazırladı. Yəhudilər müsəlmanları ox yaxışına tutdular və səhabələr özlərini Hz. Peyğəmərə sipər etdilər. Həmin günü Hz. Peyğəmbər öz ağ bayrağını mühacirlərdən iki nəfərə (İbn İshaqın rəvayətində: Əbu Bəkr və Ömər) və daha sonra ənsardan bir nəfərə verdi, amma onlar heç bir müvəffəqiyyət qazanmadan geri qayıtdılar. Peyğəmbər buyurdu:"Sabah bayrağı elə bir şəxsə verəcəm ki, Allah və Rəsulu onu sevir və Allah onun əli ilə müsəlmanlara fəthi nəsib edəcəkdir. O heç vaxt (düşmənə arxa çevirib) qaçmaz". Növbəti səhər Hz. Əlinin göz ağrısını möcüzə ilə müalicə etdikdən sonra bayrağı ona verdiواقدی،چ ۲، ص۶۴۸-۶۴۹، ۶۵۲-۶۵۴؛ ابن هشام، ج ۳، ص۳۴۹؛ بلاذریف ج ۲، ص۸۶، ۹۲-۹۳؛ ابن حزم، ص۲۱۳ / Vaqidi, c,2, s,648–649,652–654;İbn Hişam, c,3, s,349;Bəlazuri, c,2, s,86,92–93;İbn Hazım, s,213.

 Mərhəbin qardaşı Harisin öldürülməsi 
Mərhəbin qardaşı Harisin (qalanın lideri) bir qrupla döyüşə girdikdə müsəlmanlar pərakəndə oldular, amma Hz. Əli Harislə döyüşdə qalib gəldi və Harisin dəstəsi qorxaraq qalaya qaçdılar və qapını bağladılar واقدی، ج ۲، ص ۶۵۴ / Vaqidi, c,2, s,654. Bunun üzərinə Mərhəb rəcəz (Döyüş meydanında qarşı tərəfə gözdağı vermək üçün oxunan şeir) oxuyaraq meydana girdi.

 Mərhəbin öldürülməsi 
Bəzi rəvayətlərdə Məhəmməd ibn Məsləmənin Hz. Peyğəmbərdən icazə alaraq Mərhəblə təkbə-tək döyüşə girərək onu oldürdüyüخلیفه بن خیاط، ص ۳۸؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۸ / Xəlifə ibn Xəyyat, s,38; İbn Hişam, c,3, s,348 və ya ağır bir şəkildə yaraladığını və Hz. Əlinin də onu öldürdüyü qeyd olunurواقدی، ج ۲، ص ۶۵۵-۶۵۶ / Vaqidi, c,2, s,655–656. Ancaq bir çox rəvayətlərdə Hz. Əli ibn Əbu Talibin təkbə-tək döyüşdə Mərhəbi öldürdüyü və bu hadisədən sonra qalanın fəth edildiyi qeyd olununrاحمد بن حنبل، ج ۴، ص ۵۲؛ مسلم بن حجاج، ج ۵، ص ۱۹۴-۱۹۵؛ طبری، تاریخ، ج ۳، ص ۱۲-۱۳؛ مفید، ج ۲، ص ۱۲-۱۳؛ مفید، ج ۲، ص ۱۲۶-۱۲۷؛ صالحی شامی، ج ۵، ص ۱۲۶-۱۲۷ / Əhməd ibn Hənbəl, c,4, s,52; Mülim ibn Həccac, c,5, s,194–195; Təbəri, Tarix, c,3, s,12–13; Müfid, c,2, s,12–13; Müfid, c,2, s,126–127; Salihi Şami, c,5, s,126–127. Əhli-Sünnənin görkəmli tarixçilərindən bəzilri ikinci rəvayətin doğru olduğunu qeyd edirlərنور الدین حلبی، ج ۳، ص ۵۵ / Nurəddin Hələbi, c,3, s,55.

 Qamus qalasının fəthi 
Mənbələrdə qeyd olunduğuna görə, Xeybər qalalarının ən böyük və möhkəm qalası Qamus qalası idi. Hz. Peyğəmbər "Mərhəb qalası" kimi də tanınan bu qalanın fəth bayrağını Hz. Əli ibn Əbu Talibə verdi. Hz. Əli Mərhəbi qətlə yetirməklə həmin qalanı fəth etdi
یعقوبی، ج ۲، ص ۵۶؛ بکری، ج ۲، ص ۵۲۲ / Yəqubi, c,2, s,56;Bəkri, c,2, s,522. Əbu Rəfi nəql edir: Qala qapısının yanında bir şəxs Hz. Əlini vurdu və zərbənin təsirindən qalxanı əlindən düşdü. Məcburən Qalanın yaxınlığında olan bir qapını götürərək özünə qalxan edərək döyüşə davam etdi və sonda qalanı (Mərhəb qalasını) fəth etdiمقدسی، ص ۸۳؛ واقدی، ج ۲، ص ۶۵۵؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۹-۳۵۰ / Məqdisi, s,83;Vaqidi, c,2, s,655;İbn Hişam, c,3, s,349–350. Başqa bir rəvayətdə həmin Yəhudi şəxsin Mərhəb olduğu qeyd olunurمقریزی، ج ۱، ص ۳۱۰ / Məqrizi, c,1, s,310. Mənbələrdə qeyd olunub ki, döyüşdən sonra həmin qapını qirx və ya yetmiş nəfər qaldıra bildi
مفید، ج ۲، ص ۱۲۸-۱۲۹؛ بیهقی، ج ۴، ص ۲۱۲؛ ابن شهر آشوب، ج ۲، ص ۷۸، ۱۲۵-۱۲۸؛ عاملی، ج ۱۸، ص ۷-۲۷ / Müfid, c,2, s,128–129;Beyhəqi, c,4, s,212;ibn Şəhr Aşub, c,2, s,78,125–128;Amuli, c,18, s,7–27. Yəhudilərin bu iki Qəhrəmanının (Haris və Mərhəb) və Naim qalasında olan digər pəhləvanlardan bir neçəsini öldürdükdən sonra Xeybərin bütünlüklə fəth edilməsi asanlaşdıواقدی، ج ۲، ص ۶۵۴، ۶۵۷-۶۵۸ / Vaqidi, c,2, s,654,657–658.

 Nətat qalasının fəthi 
İçərisində qida, məhsul, heyvan və beş yüz nəfər döyüşcu olan Sab ibn Muaz qalası, Nətat qalasında yerləşirdi. Müsəlmanlar on gün ərzində Nətat qalasını mühasirəyə alıb vuruşdular. Müsəlmanların məxsusən Bəni Əsləmin aclığa dözə bilmədiyini görən Hz. Peyğəmbər, qalalardan ən böyük və zəngin olan birinin fəth edilməsini Allahdan istədi. Bundan sonra Sab ibn Məaz qalası iki gün davam edən şiddətli müharibədən sonra üçüncü günün səhərində Allahın lütfü ilə fəth edildi. Bunun ardınca Yəhudilər Nətat və Naim qalalarını da tərk edərək ən hündür və möhkəm olan əz-Zübeyr qalasına sığındılarابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۵-۳۴۶؛ واقدی، ج ۲، ص ۶۶۲ / İbn Hişam, c,3, s,345–346;Vaqidi, c,2, s,662. əz-Zübeyr qalası da üç gün mühasirədə qaldı. Yəhudilərdən biri təslim olaraq Hz. Peyğəmbərdən amannamə aldı. Onun rəhbərliyi altında ağır bir döyüşdən sonra, Müsəlmanlar Nətat qalasının sonuncu qalasını da fəth etdilər واقدی، ج ۲، ص ۶۶۶-۶۶۷ / Vaqidi, c,2, s,666–667.

 Müsəlmanların rahatlanması və qərargahlarını dəyişməsi 
Nətat əhalisi Xeybər Yəhudilərinin ən şücaətlisi idi. Bu qalanın fəthindən sonra Hz. Peyğəmbər, yəhudilərin müharibə və basqın etməyəcəyindən arxayın oldu və qərargahın Rəcidən ilk yerə, Mənziləyə köçürməyi əmr etdi. Daha sonra bir neçə qaladan ibarət olan Şiqq qalasını mühasirə etdilər. Ağır bir müharbədən sonra Müsəlmanlar birinci Sumran və daha sonra Nizar qalasını fəth edərək, əhalisini də əsir götürdülərواقدی، ج ۲، ص ۶۴۸، ۶۶۸ / Vaqidi, c,2, s,648,668.

 Yəhudilərin sülh təklifi 
Nizar, Xeybərin axırıncı qalası idi. Nizarın fəthindən sonra oradan qaçan yəhudilər (Kətibə qalasındakı) daha möhkəm olan Qamus, Vətih və Sulalim qalalarəna sığındılar və qapıları möhkəm bağladılar. Buna görə də Müsəlmanlar mancanaqdan istifadə etməyə qərar verdilər. Ondörd günlük mühasirədən sonra Yəhudilər Hz. Peyğəmbərə sülh təklifi etdilər. Sulalim qalasının lideri olan Kənanə ibn Əbil Həqiq baxmayaraq ki, mahir oxçu idi öz adamlarına ox atmamağı əmr etdi. Az sonra Kənanə və bir neçə yəhudi, Kətibə qalasının əhalisi (iki mindən çox əhalisi vardı) tərəfindən bəzi şərtlər əsasında Hz. Peyğımbər onlarla sülh bağladı. Hz. Peyğəmbər onlara amannamə verdi və onlar da sərvətlərini (qızıllarını, gümüşlərini və zirehlərini) verdilər. Vətih və Sulalim Xeybərin axırıncı qalaları idi ki, fəth olundu. Bu sülh müqaviləsinə görə, qaladakı döyüşçülərin öldürülməməsi və mallarını, torpaqlarını, silahlarını, paltarlarını və silahlarını Hz. Peyğəmbərə təhvil verərək qadınları və uşaqları ilə birlikdə Xeybari tərk etmələri qərara alındıبلاذری، ج ۱، ص ۴۲۱ابن هشام، ج ۳، ص ۳۴۷، ۳۵۱-۳۵۲؛واقدی،ج ۲، ص ۶۶۹-۶۷۱.

 Xəzinənin tapılması 
Hz. Peyğəmbər, Kənanə və qardaşının kətibə qalasında gizlətdikləri xəzinəni tapdı. Hz. Peyğəmbər Kinanə və qardaşı belə bir xəzinənin mövcudluğunu inkar etdikləri üçün onları iki müsəlmana təslim etdi ki, qohumlarının qisasını alsın. Həmçinin müqavilənin şərtini pozduqlarına görə, müqavilənin şərtinə uyğun olaraq əmlaklarını qənimət olaraq və ailələrini də əsir götürdü واقدی، ج ۲، ص ۶۷۱-۶۷۳؛ قس ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۱؛ بلاذری، ص ۲۳-۲۴ / Vaqidi, c,2, s,671–673;Qas ibn Hişam, c,3, s,351;Bəlazuri, s,23–24.

 Hz. Peyğəmbər və səhabələrin Yəhudi qadını tərəfindən zəhərlənməsi 
Xeybərin fəthindən sonra Zeynəb bint Haris (Səllam ibn Meşkinin həyat yoldaşı) döyüşdə öldürülmüş atasının, əmisinin və həyat yoldaşının intiqamını almaq üçün Hz. Peyğəmbərə zəhərli ət verdi. Hz. Peyğəmbər və Buşr ibn Bəra kimi bəzi səhabələri həmin ətdən bir neçə tikə yedikdən sonra Peyğəmbərin göstərişi ilə həmin ətdən yemədilər. Buşr ibn Bəra həmin an (və ya bir il xəstə yatdıqdan sonra) vəfat etdi. Həmçinin bəziləri Hz. Peyğəmbərin vəfatına həmin zəhərlənməin səbəb olduğunu qeyd edirlər واقدی، ج ۲، ص ۶۷۷-۶۷۸؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۲-۳۵۳؛ بلاذری، ج ۱، ص ۶۳۹؛ یعقوبی، ج ۲، ص ۵۶-۵۷ / Vaqidi, c,2, s,677–678;İbn Hişam, c,3, s,352–353;Bəlazuri, c,1, s,639;Yəqubi, c,2, s,56–57;.

 Statistika 
İlkin ehtimalların əksinə olarq Xebər yəudiləri məğlub oldu. Bu, yəhudilərin təxminən bir aylıq müharibə və mühasirədən sonraبلاذری، ص ۲۳، قس ص ۲۶: بیست تا سی شب؛ مفید، ج ۱، ص ۱۲۵: بیست شب و اندی / Bəlazuri, s,23, Qas, s,26:iyirmi- otuz gecə;Muufid, c,1, s,125:Yanlız iyirmi gecə ikinci məğlubiyyətiواقدی، ج ۲، ص ۶۷۶ / Vaqidi, c,2, s,676 idi. Bu səbələ hicrətin yeddinci ilini İstiğlab (qələbə) ili adlandırıblarمسعودی، ص ۲۵۶ / Məsudi, s,256. Xeybər qəzvəsində 15 və ya 18 nəfər Müsəlman şəhid oldu. Yəhudilərdən isə 93 nəfər öldürülmüşdür واقدی، ج ۲، ص ۷۰۰؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۷-۳۵۸؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۱۰۷ / Vaqidi, c,2, s,700;İbn Hişam, c,3, s,357–358;İbn Səd, c,2, s,107. Hz. Peyğəmbər və müsəlmanların Xaybərdəki qələbəsi Qureyş və müttəfiqləri olan tayfaların hərbi gücünün azalmasına müsəlmanların hərbi və iqtisadi güclərinin isə artmasına səbəb olduصلاح تجانی، ص ۶۰-۶۱، ۹۴ / Səlah Ticani, s,60–61,94.

 Qənimətlər 
Hz. Məhəmməd Xeybər müharbəsindən əldə olunan qənimətləri (Şiqq, Nətat və Kətibə qalaları) qorunmasını Fərvə ibn Əmr Bəyaziyə tapşırdı və buyurdu kim nə götürübsə geri qaytarsın hətta iynə və ya sap olsa belə. Hz. Məhəmməd bu qəniməti beş hissəyə böldü. Bir hissəsini Xums olaraq Özü götürdü və ondan bir qismini həyat yoldaşlarına, Əhli-beytinə (Əli və Fatimə), Bəni Əbdulmuttəlib ibn Haşim ibn Əbdumənaf və Bəni Əbdulmuttəlib ibn Əbdumənafa, bəzi [[Səhabə|səhabələrə]], yetimlərə və ehtiyaclı ailələrə verdi. Digər dörd hissəni isə satdı واقدی، ج ۲، ص ۶۸۰-۶۸۲، ۶۹۰، ۶۹۳-۶۹۶؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۳، ۳۶۵-۳۶۶؛ ابن سعد، ج ۲، ص ۱۰۷-۱۰۸؛ ابن زنجویه، ج ۱، ص ۱۸۷ / Vaqidi, c,2, s,680–682,690,693–696;İbn Hişam, c,3, s,363,365–366;İbn Səd, c,2, s,107–108;İbn Zəcəveyh, c,1, s,187. Xeybərin sülh yolu ilə fəth edilən digər qalaları (Vətih və Sulalim kimi) isə Fey olaraq Hz. Peyğəmbərə çatdıصالحی شامی، ج ۵، ص ۱۴۳؛ واقدی، ج ۲، ص ۶۷۰-۶۷۱؛ ابن فراء، ص ۲۰۰-۲۰۱؛ سهمودی، ج ۴، ص ۱۲۰۹-۱۲۱۰ / Salih Şami, c,5, s,143;Vaqidi, c,2, s,670–671;İbn Fərra, s,200–201;Səhmudi, c,4, s,1209–1210.

 Qənimət alanlar 
Xeybər qəzvəsindən əldə olunan qənimətlərdən Allahın payı (Xums) ayrıldıqdan sonra Xeybər qəzvəsində iştirak edib-etməməsindan aslı olmayaraq Hüdeybiyyə qəzvəsində iştirak edənlər arasında bölüşdürüldüصنعانی، ج ۵، ص ۳۷۲؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۴ / Sənani, c,5, s,372;İbn Hişam, c,3, s,364, amma Vaqidiyəج ۲، ص ۶۸۴ / c.2, s,684 görə isə Hüdeybiyyədə iştirak etməyib Xeybər qəzvəsində iştirak edənlərə verildi. Satılan qənimətlərin gəliri də onların arasında paylanıldı. Ümumilikdə 1800 hissə olan paylar, 18 yerə bölündü və hər yüz səhm üçün bir cavabdeh təyin edildi /ابویوسف، ص ۲۳؛ واقدی، ج ۲، ص ۶۸۹؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۴؛ قس ابن آدم، ص ۳۷-۳۹؛ ابن زنجویه، ج ۱، ص ۱۸۸-۱۹۰؛ بلاذری، ص ۲۶-۲۸؛ درباره نحوه تقسیم سهام و طوایف مسلمانان و سرپرستان آن‌ها: ابن هشام، ج ۳، ص ۳۶۴-۳۶۵؛ بلاذری، ج ۲، ص ۶۸۹-۶۹۰؛ درباره رفتار ابوبکر، عمر و عثمان درباره حق وراث سهام غنایم: واقدی، ج ۲، ص ۶۹۷-۶۹۹ / Əbu Yusif, s,23;Vaqidi, c,2, s,689;İbn Hişam, c,3, s,364;Qas ibn Adəm, s,37–39;İbn Zəncəveyh, c,1, s,188–190;Bəlazuri, s,26–28; Səhmlərin paylnaması və Müsəlman qəbilələri və onların cavabdehləri barədə: İbn Hişam, c,3, s,364–365;Bəlazuri, c,2, s,689–690; Xəlifə Əbu Bəkr, Ömər və Osmanın səhmlərin varislərinin haqqı barəsindəki fikirləri: Vaqidi, c,2, s,697–699. Hz. Peyğəmbər Xeybərin Fəthindən sonra Əbu Hüreyrə, Tufeyl ibn Əmr və Əşca qəbiləsindən bir qrupla birlikdə gələn Dəvs qəbiləsindən bir qrupa da qənimətdən pay verdi واقدی، ج ۲، ص ۶۸۳؛ قس عاملی، ج ۱۸، ص ۹۵-۹۸ / Vaqidi, c,2, s,683;Qas Amuli, c,18, s,95–98. Hz. Peyğəmbər Yəhudilərə, Kölələrə və bu qəzvədə iştirak edən qadınlara da qənimətdən bir pay verdi və ya bağışladıواقدی، ج ۲، ص ۶۸۴-۶۸۷؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۶-۳۵۷ / Vaqidi, c,2, s,684–687;İbn Hişam, c,3, s,356–357.

 Yəhudilərin Xeybərdə əkinçilik etmək istəyi 
Xeybərin fəthindən sonra İslam Peyğəmbəri, oradakı yəhudilərin istəklərini nəzərə alaraq Xeybər torpağında xurma ağacları əkmələrinə və Bunun müqabilində xurma və kənd təsərrüfatı məhsullarından yarısını da özlərinə götürmələrinə icazə verdi. Hz. Peyğəmbər onlarla bir müqavilə bağlayaraq can, mal və namuslarının amanda olduğunu bildirdiابویوسف، ص ۵۰-۵۱؛ صنعانی، ج ۸، ص ۹۹؛ ابن هشام، ج ۲، ص۳۳۷؛ ابوعبید، ص ۹۷-۹۸؛ ابن زنجویه، ج ۳، ص ۱۰۶۶-۱۰۶۸ / Əbu Yusif, s,50–51;Sənani, c,8, s,99;İbn Hişam, c,2, s,337;Əbu Ubeyd, s,97–98;İbn zəcəveyh, c,3, s,1066–1068.

 Fədək bağının Peyğəmbərə verilməsi 
Xeybərin fəthi və Yəhudilərin təslim olma xəbərini eşidən digər qalalarda və Fədək xurmalığında yaşayan yəhudilər qorxuya düşdülər. İslam ordusunun onların üzərinə də yürüş etmələrindən qorxuya düşərək Hz. Peyğəmbərin yanına nümayəndə göndərərək təsim olduqlarını bildirib sülh müqaviləsi bağladılar. Müqavilənin mahiyyəti bundan ibarət idi ki, Fədək bağlarının məhsulunun və ərazisinin yarısını Hz. Peyğəmbərə verərək burada qalsınlar və həmçinin onların digər kənd və qəsbələrdəki mülkləri də amanda olsunامتاع الاسماع، ج۱، ص۳۲۵ / Əmtəul Əsma, c,1, s,325.

 Peyğəmbərin Səfiyyə ilə evlənməsi 
Xeybərdə və ya Xeybərdən Mədinəyə qayıdarkən "Səhba" bölgəsində Hz. Peyğəmbər Huyey ibn Əxtab qızı Səfiyyəni İslama dəvət etdi o da İslamı qəbul etdi. Bundan sonra Hz. Peyğəmbər Səfiyyəni azad edərək onunla evləndiواقدی، ج ۲، ص ۶۷۳-۶۷۵؛ ۷۰۷-۷۰۸؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۴ / Vaqidi, c,2, s,673–675,707–708;İbn Hişam, c,3, s,354.

 Bəzi ayələrin Xeybər müharibəsinə dair təfsiri 
Allahın Qurani-Kərimdə müjdələdiyi (فَتْحًا قَرِیبًا -yaxın bir zəfərFəth, 48/18)-in Xeybərin fəthi olduğunu və "مغانم کثیره‌" çoxlu qənimətdən də məqsədin Xeybər qəzvəsindən əldə olunan gəlir və qənimətlər olduğu qeyd olunurواقدی، ج۲، ص۶۸۴؛ صنعانی، ج۵، ص۳۷۲؛ بلاذری، ج۱، ص۲۵۴ / Vaqidi, c,2, s,684;Sənani, c,5, s,372;Bəlazuri, c,1, s,254. Bəzi Müfəssirlər Fəth surəsi 1–15-ci ayələri və Əhzab surəsi 27-ci ayəsindəki "…وَأَرْضًا لَّمْ تَطَئُوهَا …"(ayaq basmadığınız yerləri) cümləsinin Xeybər qəzvəsi barəsində olduğunu bildirmişlərابن ابی شیبه، ج۸، ص۵۱۹؛ طبری، جامع، ذیل همین آیات / İbn Əbi Şeybə, c,8, s,519;Təbəri Cami, bu ayələrin təfsiri.

 İkinci xəlifənin dövründə Xeybər yəhudilərinin sürgün edilməsi 
İkinci xəlifə (Ömər) dövründə Xeybər yəhudiləri müsəlmanlardan birinin öldürülməsində iştirak etmiş və bundan əlavə xəlifə Ömər Hz. Peyğəmbərə nisbət veridyi "Ərəbistan yarımadasında iki din bir arada ola bilməz" hədisinə görə, Xeybər əhalisinin də aralarında olduğu Hicaz yəhudiləri Şama sürgün edilmişdir. Xeybər torpaqlarındakı tarla və xurmalıqları yenidən böldü. Bəziləri su və torpaq almağı seçərkən, bəziləri də zəmanətli məhsulu seçdiابویوسف، ص ۸۹، واقدی، ج ۲، ص ۶۵۴، ۶۹۵-۶۹۹یوسف، ص ۸۹. ابن هشام، ج ۳، ص ۳۷۱-۳۷۲؛ بلاذری، ص ۲۳-۲۶ / Əbu Yusif, s,89;Vaqidi, c,2, s,654,695–699,716–721;Yusif, s,89;İban Hişam, c,3, s,371–372;Bəlazuri, s,23–26. Sürgün edilən Xeybər yəhudilərindən bəziləri də İraq və Misirə getdilərجوادعلی، ج ۶، ص ۵۲۵ / Cəvad Əli, c,6, s,525.

 Xeybərin fəthinə dair şeirlər 
Xaybərin fəthindən sonra Həssan ibn Sabit kimi bəzi şairlər bu qəzvə haqqında şeirlər yazdılarواقدی، ج ۲، ص ۷۰۱؛ ابن هشام، ج ۳، ص ۳۵۵-۳۵۶ / Vaqidi, c,2, s,701;İbn Hişam, c,3, s,355–356.

Həssan ibn Sabitin xeybərin fatehi İmam Əli haqqındakı şeiri:
 "Əli göz xəstəliyindən əziyyət çəkirdi, onu müalicə etmək üçün bir vasitə axtararkən heç nə tapılmamışdır."
 "Allah Rəsulu onu ağzının suyu ilə yaxşılaşdıranadək. Nə mutlu sağaldana və nə mutlu sağalana."
 "Və dedi: Bu gün bayrağı Allahı sevən, çox igid və cəsarətli birinə verəcəyəm."
 "Allah da mən də onu sevirik. Allah onun əliylə açdı möhkəm qalaları." Mufid, əl-İrşad fi Mərifəti Hucəcullah ələl İbad, s,70

 Həmçinin bax 
 Qəzvə
 Bəni Qureyzə qəzvəsi
 Bəni Nadir qəzvəsi
 Bəni Qeynuqa qəzvəsi
 Bəni Mustəliq qəzvəsi

 Ədəbiyyat 
 Məhəmməd İbrahim Ayəti, Tarixe Peyəmbəri İslam, Çap: Əbulqasim Qorci, Tehran, 1366-ş.
 İbn Adəm, Kitabul Xərac, Çap:Əməd Məhəməd Şakir, Qahirə.
 İbn Əbi Şeybə, əl-Musənnəf fil Əhadis vəl asar, Çap:Səid Leham, Beyrut,1989/1409.
 İbn Əsir, Əli ibn Məhəmməd ibn Məhəmməd, Əsədul Ğabətifi Mərifətis Səhabəti, Tədqiq, Əli Məhəmməd Muəvviz və Adil Əhməd Əbdulmövcud, Beyrut, Darul Kutubul Elmiyyə,1415-q.
 İbn Babaveyh, Kitabul Xisal, nəşr, Əli Əkbər Ğəffari, Qum,1362-ş.
 İbn Hayik, Sifətu Cəzirətul Ərəb, Nəşir, Məhəmməd ibn Əli Əkva, Bağdad,1989.
 İbn Həbib, Kitabul Muhəbbər, İlse Lichtenstadter (ایلزه لیشتن اشتتر), Heydərabad, Nər, Ofost, Beyrut,1361/1942,
 İbn Hazm, Cəmhərətul İnsab əl-Ərəb, Beyrut,1403/1983.
 İbn Hordzəbih
 ibn Zəncəveyh, Kitabul Əmval, Nəşr, Şakir Zib Fəyyaz, ər-Riyad,1406,1986.
 ibn səd, Byrut
 İbn Şəhr Aşub, Mənaqib Ali Əbi Talib, Nəcəf,1956.
 İbn fərra, əl-Əhkamus Sultaniyyə, Nəşr, Məhəmməd Həmid Fəqi, Beyrut,1403/1983.
 İbn hişam, əs-Sirətun Nəbəviyyə, Nəşr, Mustafa Səqqa, İbrahim Abyari, Əbdul Həfiz Şələbi, Qahirə,1355/1936.
 Əbureyhan Biruni, əl-asarul Baqiyə.
 Qasib ibn Səlam, Əbu Ubeyd, Kitabul Əmval, Nəşr, Məhəmməd Xəlil Hərras, Beyrut,1408/1988.
 Yəqub ibn İbrahim Əbu Yusif, Kitabul Xərac, Beyrut,1399/1979.
 Əhməd ibn Hənmbəl, Musnədul İmam Əhməd ibn Hənbəl, Beyrut, Dar Sadir.
 Abdullah ibn Əbduləziz Bəkri, Mucəmu ma İstəcəmə min Əsmail Bilad vəl Məvazi, Nəşr, Mistafa
 Səqqa, Beyrut,1403/1983.
 Atiq Biladi, Mucəmul Məalimi əc-Coğrafiyyəti fi əs-Sirətin Nəbəviyyə, Məkkə,1402/1982.
 Atiq Biladi, Mucəmu Məalim əl-Hicaz, Məkkə,1398–1978/1402–1982.
 Əhməd ibn Yəhya Bəlazuri, Ənsabul Əşraf, Nəşr, Məhəmməd Firdovs Əzm, Dəməşq,1966–2000.
 Əhməd ibn Yəhya Bəlazuri, Kitabu Futuhil Buldan, Nəşr, Duxuviyyə, Lidən,1866, Nəşr, Ofost, Frankfurt,1413/1992.
 Əhməd ibn Hüseyn Beyhəqi, Dəlailun Nubuvvə, Nəşr, ƏbdulMuti Qaləci, Beyrut,1405/1985.
 Cavad Əli, əl-Mufəssəl fi Tərixil Ərəbi qabləl İslam, Beyrut,1976–1978.
 Məhəmməd ibn Musa Hazimi Həmədani, əl-Əməkin əv ma İttəfəqə Ləfzuhu və İftəraqa Məsəmməh minəl Əmkinəti, Nəşr, Həmid Casir, ər-Riyad.
 Hafiz Vəhbi, Cəzirətul Ərəb Fi Əl Qərnil İşrin, Qahirə,1375/1956.
 İbrahim ibn İshaq Hərəbi, Kitabul Mənasiq və Əmakin Turqul Həcci və Məalimil Cəzirəti, Nəşr, Həmid Casir, Ər-Riyad, 1401/1981
 Xəlifə ibn Xəyyat, Tərixu Xəlifə ibn Xəyyat, nəşr Mustafa Nəcib Fəvvaz və Hikmət Kəşli Fəvvaz, Beyrut,1415/1995
 Səlam Şafii Mahmud, Husnu Xeybər fi əl-Cahiliyyəti və Əsri ər-Rəsul (s), İsgəndəriyyə,1409/1989
 Əli ibn Səhmudi, Vəfaul Vəfa bi Əxbari Darul Mustafa, nəşr Məhəmməd Muhyiddin Əbdul Həmid, Beyrut 1404/1984
 Məhəmməd ibn Yusif Salihi Şami, Sublul Huda və Ər-Rəşadi fi Sirəti Xayril İbad, nəşr, Adil Əhməd Əbdul Məvcud və Əliməhəmməd Müavviz, Beyrut 1414/1993.
 Səlah Ticani, Ət-Tərtibatu Əl Maliyəti fi Tərixi Ğəzbəti Xeybər: Mutəciuhə və Bəva Usihə, Məcəllətul Muvərrixi Ərəbi, C,1, Nömrə,5, Mart,1997
 Əbdur-Rəzzaq ibn Həmman Sənani, Əl Musənnəf, nəşr, Həbib Ər-Rəhman ƏƏzəmi, Beyrut,1403/1983
 Təbəri, Tarix, Beyrut
 Təbəri, Cami.
 Məhəmməd ibn Həsən Tusi, Nısbahul Mutəhəccid, Beyrut,1411/1991
 Cəfər Murtəza Amuli, Əs-Səhih min Sirəti Ən-Nəbi Əl Əzəm(s), Qum,1385-Ş.
 Harry St John Bridger Philby, Ərzul Ənbiya:Mədain Salih, Tarib Ömər Dirsavi, Beyrut,1962
 Zəkəriyyə ibn Məhəmməd Qəzvini, Asarul Buldan və Əxbarul İbad, Beyrut,1404/1984
 Əhməd ibn Əli Qəl Qəşəndi, Nihayətul Ərb fi Mərifətil Ənsabil Ərəb, Beyrut,1405/1984
 Mucməlu Ət-Təvarixi və Əl Qasasi, Nəşr, Məhəmməd Təqi Bəhar, Tehran:Kəlalə Xavər,1318-ş
 Məsudi, Ət-Tənbih.
 Müslim ibn Xəccac, Əl Camius Səhih, Beyrut, Darul Fikr.
 Mufid, Məhəmməd ibn Məhəmməd, Əl İrşadu fi Mərifəti Hucəcilləhi aləl İbəd, Tərcümə, Əmirxan Bəluki, Təhzib, Qum,1388.ş
 Mufid Məhəmməd ibn Məhəmməd, Əl İrşad, Tərcümə Rəsuli Məhəllati, Çap2, Tehran, İslamiyyə
 Məqdisi.
 Məqrizi, İmtaul Əsma Bima Lin-Nəbiyyi minəl Əhvali və əl-Əmvali və Əl-Həfidəti vəl Mətə, Beyrut, Daru Əl-Kutubu Əl-elmiyyə,1420-q.
 Əhməd ibn Əli Məqrizi, İmtaul Əsma Bima Lin-Nəbiyyi minəl Əhvali və əl-Əmvali və Əl-Həfidəti vəl Mətə, nəşr, Məhəmməd Əbul həmid Nəmisi, Beyrut,1420/1999
 Əli ibn İbrahim Nurəddin Hələbi, Əs-Siratul Hələbiyyə, nəşr, Abdullah Məhəmməd Xəlili, Beyrut,1422/2002.
 Məhəmməd ibn Ömər Vaqidi, Kitabul Məğazi, Nəşr, Marsden Johannes, London,1966, Nəşr, Ofost, Qahirə
 Yaqut Həməvi.
 Yəqubi, Tarix.
 William Montgomery Watt, Muhammad at Madina, Karachi 1981

 Xarici keçidlər 
Daneş Nameye Cahane İslam

 İstinadlar 

Kateqoriya:İslam tarixi
Kateqoriya:Hicaz tarixi