Kordova məscid-kafedralı

Kordova məscidi-kafedralı() — Kordova əmiri I Əbdürrəhmanın xanımının şərəfinə tikdirdiyi məscid () İspaniyanın Əndəlüs bölgəsində yerləşən daha sonra Müqəddəs Məryəm Kafedralı kilsəsi adlanan Kordova Yeparxiyasının Katolik Kafedralı. Quruluşca Mavritaniya memarlığının qazanılmış abidələrindən biri olaraq qəbul edilir.

Ənənəvi hesaba görə,daha öncə,kiçik bir Vestqot krallığı kilsəsi,Bazilika memarlıq üslubundakı Müqəddəs Vikent Lerinski Katolik kilsəsi olmuşdur .784-cü ildə I Əbdülrəhman, sonrakı müsəlman hökmdarları tərəfindən xeyli genişləndirilən Böyük Məscidin inşasını əmr edir. Kordova, Rekonkista dövründə 1236-cı ildə xristianlar tərəfindən ələ keçirilir və bina Roma Katolik Kilsəsinə çevrilir, daxili interyerinin bazilika memarlıq planına uyğunlaşması ilə XVI əsrdə tam olaraq İntibah dövrünün tələblərinə uyğun xristian kilsəsinə məbədinə çevrilməsi yekunlaşır.

2000-ci illərin əvvəllərindən bəri Kordova Kafedralındakı müsəlman icmasına burada namaz qılmaları üçün icazə verdilərThomson, Muslims ask Pope to OK worship in ex-mosque, Reuters, (2011),  . Bu müsəlman icması həm İspaniyadakı, həm də Vatikandakı kilsə rəhbərliyi tərəfindən dəfələrlə rədd edilmişdi.

 Mənşəyi 
Ümumiyyətlə inanılır ki,Məscid-Kafedral əvvəlcə Müqəddəs Vikentiy Lerinski monastrı olmuş, Pireney yarımadasının ərəblər tərəfindən fəthindən sonra, müsəlmanlar və xristianlar tərəfindən bölüşdürüldü. Tikilinin bucürə paylaşmasının təşkili 784-cü ilə qədər davam etdi,tikilinin xristianlara aid hissəsinin I Əbdürrəhman tərəfindən satın alındıqdan, sonra orijinal quruluş sökülməyə və yerində Kordovanın möhtəşəm məscidini tikilməyə başladı. X əsr tarixçisi ər-Raziyə qayıdan bu povest, Suriyanın ərəblər tərəfindən fəthinə bənzər povestləri ,xüsusən də Əməvi məscidinin qurulması ilə bağlı hekayəni əks etdirirdi . Orta əsr müsəlman tarixçiləri,bu paralellərdə Əməvilər sülaləsinin İspaniyanı fəth etməsini və Vestqot Kordovasının mənimsənilməsini vurğuladı . Arxeoloji sübutlar az olduğu üçün bu hekayənin tarixiliyi şübhə altına düşür, və bu hekayələr I Əbdürrəhmanın Əndəlüsə ilk gəlişindən sonrakı hadisələrlə çağdaş hesablarda öz təsdiqini tapmır. X əsrə aid digər mənbədə, hər hansı əlavə məlumat verilmədən məscidin yerində daha öncədən var olan kilsədən bəhs edilir. Ancaq demək olar ki, oradakı məscidin yerləşdiyi binanın Böyük Məscidin ilk versiyasını tikmək üçün dağıldığı bildirilir. Kordova məscidi-kafedralından tapılan bir arxeoloji eksponat,kompleksin əsl xristian təbiətini vurğulamyan,Vestqot binasının fraqmentlərini əks etdirirdi . Məscid-Katedral tarixini öyrənən mütəxəssis Suzana Kalvo Kapillanın sözlərinə görə, Məscid-Katedral kompleksinin ərazisində kilsəyə bənzər bir çox binaların qalıqları olsa da, Müqəddəs Vikentiy lerinski kilsəsinin və ya ilk məscid tikilinin harada yerləşdiyi barədə heç bir arxeoloji dəlil tapılmadı,daha sonra binanın yeni tikili ehtimalıda irəli sürülmüşdü. Dəlillər bunun,əvvəlcə müsəlmanlarla xristianlar arasında bölünmüş xüsusi bir kilsə deyil, bir yepiskop kompleksinin əsasları ola biləcəyini göstərir.

Ənənəvi bir hesabatlara görə, sürgün olunan Əməvi şahzadəsi I Əbdülrəhman İspaniyaya qaçaraq Əl-Əndəlüs valisi Yusuf əl-Fəxrini məğlub edərək, Kordovanın Qnostisizm, Priskilliantizm,Donatizm,Lusiferizm də daxil olmaqla müxtəlif təriqətlərə bölündüyünü tapdı. Məqsəd Bağdad, Qüds və Şamdakı məbədlər ilə rəqabət edəcək bir məbəd tikmək və Məkkənin şöhrətinə yaxınlaşmaq idi.Müqəddəs Vinkentə həsr olunmuş bir xristian kilsəsinin üzərində, I Əbdürrəhman böyük bir məscid ucaltmaq qərarına gəldi.Kilsə və onun əhatə etdiyi torpaq sahəsini satın almağı təklif etdi. Satış üçün tərtib olunmuş danışıqlar Sultanın sevimli katibi Üməyyə ibn Yezidin əlinə keçdi. Köçürmə şərtlərinə əsasən, əvvəllər dərin hörmət etdikləri üç müqəddəs xristian şəhidi olan Faustus, Yanuarius və Markellusa həsr edilmiş Kordova kilsəsinin yenidən qurulmasına icazə verildi.

I Əbdürrəhman xristianlara xarabalığa çevrilmiş kilsələrini yenidən qurmağa icazə verdi və satış şərtlərində razılaşdırıldığı kimi Müqəddəs Vinkent kilsəsinin yarısını satın aldıJosef W. Meri and Jere L. Bacharach, Medieval Islamic Civilization, Routledge, (2005), p. 176 ff.. Əmirlik çox zəngin idi. Son müharibələr zamanı qotlardan əldə olunan xəzinədən başqa,
o, torpaq məhsullarından və istehsaldan alınan onda bir vergisi ilədə xeyli qazanc əldə etmişdi. Əndəlüsdəki bütün bacarıqlı müsəlmanlardan zəkat ödəmələri istənildi. Cizyə kimi tanınan məcburi vergi, Əndəlüs hökuməti tərəfindən can və mal mülkiyyətinin qorunması qarşılığında qeyri müsəlmanlardan,mühafizə xidmətlərində özləri iştirak etmədikləri halda vergi alınırdı. Cizyə, zəkatdan az idi və hər ikisi də İslam qəbilələri tərəfindən işğal edilmiş, lakin xristianlar tərəfindən məskunlaşan torpaqlarda müsəlman hökmdarların əsas gəlir mənbələrindən biri idi. Bundan başqa Mavritaniya padşahları İberiyanın qiymətli mədənlərini, mərmər ocaqları və digər sərvət mənbələrini əldə etməklə zənginləşdilər. Bu gəlirlərdən I Əbdülrəhman və və onun varisi Hişam II Əbdürrəhman sülalənin ən böyüyü və xəttin üçüncüsü,ekstravaqant Əl- Mənsur,məscid dizaynı, inşası və bahalı bəzəyinə çoxlu pul xərclədilər. I Əbdürrəhman I və onun ardıcılları 784-cü ildən başlayaraq binanı məscid halına gətirmək üçün iki əsr ərzində xeyli iş gördülər. Bundan əlavə I Əbdürrəhman məsciddən (əvvəlcə Ayxama Məscidi adlanırdı) sarayına əlavə bir vasitə kimi istifadə etdi və həyat yoldaşının şərəfinə adlandırdı. Ənənəvi olaraq, məscidin mehrabı (və ya apsida) Məkkə istiqamətində idi; ibadət edənlər mehraba baxaraq Məkkəyə tərəf dua edirdilər. Məkkə məscidin cənub-şərqindədir,fərqliliyi onda idi ki,məscidin mehrabı şərqə yox,cənuba baxırdı.

Möhtəşəm Meskitanın qurulması işinə minlərlə sənətkar və fəhlə cəlb edilmişdi və bu qədər böyük bir iş rayonda digər işlərin inkişafına kömək oldu. Siyerra Morenadan və şəhərin ətraf rayonlarından sərt daşlar və gözəl mərmər daşlar gətirildi. Torpaqdan müxtəlif növ metallar qazıldı və və oyanan bir sənaye enerjisinin nəticəsində fabriklər qarışıqlıq dövründə Kordovada meydana gəldi. Məşhur suriyalı memar məscid planlarını hazırladı. Kordova kənarındakı öz evindən ayrılan Əmir, bu proseslərə şəxsən nəzarət etmək və dizaynların yaxşılaşdırılması üçün təkliflər vermək üçün şəhərdə yaşamağa gəldi. I Əbdürrəhman işçilərin arasında gəzirdi, hər günün bir neçə saatı onları istiqamətləndirirdi.

Məscid bir çox sonrakı dəyişikliklərə məruz qaldı: II Əbdürrəhman yeni bir minarəyə sifariş verdi, 961-ci ildə II Əl-Hakim binanı genişləndirdi və mehrabı zənginləşdirdi. Bu cür islahatların sonuncusu 987-ci ildə Əl-Mənsur tərəfindən həyata keçirildi. Saraylardakı məscidlərin əvvəlki İslam hökmdarları üçün ənənə halına gəlməsi — saraylarını kilsələrə bitişik tikən xristian padşahlar ilə bağlı idi. Meskitanın mövcud ölçülərinə xarici bazilika və ətraf sahələrinin genişləndirilib,tamamlanması 987-ci ildə başa çatdı.

 Dizaynı 
Məscidi planlaşdırarkən memarlar bir sıra Roma sütunlarını da seçərək paytaxta daxil etdilər. Bəzi sütunlar Qotik quruluşunda idi; digərləri vilayət qubernatorlarının hədiyyələri olaraq İberiyanın müxtəlif bölgələrindən göndərildi. Dekorasiyada fil sümüyü, kalsedon, porfir, qızıl, gümüş, mis və sarı misdən istifadə olunurdu. Ecazkar mozaika və azuleju ilə dizayn edilmişdir. Panellərə qızıl sütunlarla bəzədildi, qırmızı mərmər sütunların isə Allahın işi olduğu deyilirdi. I Əbdürrəhman rəhbərliyi ilə tikilən binanın təməl hissəsi,Portağal Məhkəməsi ilə həmsərhəd idi. Daha sonra böyük məbəd Morisko memarlığının bütün üslublarını bir kompozisiya halına gətirdi.

Böyük Kordova məscidi üç əsr boyu Əl-Əndəlüs İslam icması arasında əhəmiyyətli bir yer tutduJayyusi, Salma Khadra, ed. The Legacy of Muslim Spain, 2 Vols.. Leiden: BRILL, p.599.. Paytaxt Kordovada Məscid şəhərin mərkəzi mərkəzi olaraq görülürdüMuhammad Iqbal, The Mosque of Córdoba . Məhəmməd İqbal məscidin çoxlu sütunlu,bazilika üslublu salonunu "Suriyanın oazisindəki xurma ağacları kimi saysız-hesabsız" təsvir edirdiAnwar, G. Chejne, Muslim Spain: Its History and Culture, MINNE ed. Minnesota: University Of Minnesota Press, p.364..

Məscidin əsas salonu müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunurdu. İbadət üçün üçün: beş günlük namaz və xüsusi cümə namazı mərkəzi namaz salonu kimi xidmət edirdi. I Əbdürrəhman və onun ardıcıllarının hakimiyyəti dövründə tədris və şəriət hüququ işləri üçün də bir salon fəaliyyət göstərirdi. Məscid Əməvi məscidi (Şam Cümə məscidinə) memarlıq xüsusiyyətlərinə görə çox oxşayır.


 Xüsusiyyətləri 
Bina 856 sütunlu kalsedon, oniks, mərmər, qranit və porfirdən ibarət çoxlu sütunlu,bazilika üslublu salonu ilə ən çox diqqət çəkəndir. Bunlar əvvəllər ərazini var olan Roma məbədinin, eləcə də digər Roma binalarının, məsələn, Merida amfiteatrının parçalarından hazırlanmışdı. İkiqat tağlar bir yenilik idi, aşağı sütunlara mümkün olduqca nisbətən yüksək tavanlar birləşdirilmişdir. İkiqat tağlar nisbətən alçaq və hündür yarımdairəvi tağlardan ibarət idi. Tağların qurulmasında məşhur Qübbətüs-Səhranın tikintisində istifadə olunan qırmızı və ağ daşlardan da istifadə olunmuşdu və həmçinin, eyni vaxtda tikilmiş Aaxen kafedralına da bənzəyir. Bu tağlar,Priney yarımadasında III əsrdə "Estela de los Flavios" da, indi Leonun arxeoloji muzeyində göründüyü kimi Antik dövrdən bəri bilinirdi. Bir mərkəzdə yerləşən günbəzdə ulduzlarla bəzədilmiş mavi plitələr var.

Bina zəngin zərli bəzəkləri ilə məşhur mehraba malikdir. Mehrab həndəsi və özünəməxsus dizaynı ilə memarlıq sənətinin şah əsəridir. Digər özünəməxsus xüsusiyyətləri tağlar,minarələr,rəngli mozaika,rəngli şüşəli pəncərələrlə əhatə olunmuş açıq məhkəmələrin (sahn) olması idi . Məscidin divarlarında Qurani-Kərimdən yazılar var idi. İslam dini inanclarında heykəltaraşlıq və təsvir qəbul edilmədiyindən,kafedralın bütün dekorasiyası əsasən mozaika işi, xəttatlıq və memarlıq formaları ilə həyata keçirilirdi. Ərəb yazıçısı Arrazi, məscidin mehrab və gümbəzlərini bəzəmək üçün ətraf ərazilərin dağlarından əldə edilən qiymətli şərab rəngli mərmərdən çox istifadə olunduğundan bəhs edir.

 Tərtibatı 
Binanın döşəmə planının İslam tarixinin ilk günlərindən inşa edilmiş ən qədim məscidlərə paralel olduğu görülür. Orada üzü qibləyə tərəf baxan,düzbucaqlı formada bir salonun olduğu verilir. Namaz qılmaq üçün olan zal böyük və düz idi, taxta tavanlar at nalına bənzər görünüşlü tağlarla qurulmuşdu.

Hişam məscidi 460 ilə 280 fut (140 m × 85 m) bir ərazini əhatə edirdi. Doqquz xarici qapı və on bir daxili qapı var idi. Hər qapı məscidin içərisinə çıxırdı. Məhkəmənin şimal, qərb və şərq tərəfində geniş qapıları və dindarların dəstəmaz almaqları üçün bulaqlar var idi. Şimaldan cənuba on bir şərqdən qərbə doğru uzanan iyirmi bir dar keçid keçirdi.

Məscid yarandıqdan yüz əlli il sonra, məscidin özünün cənub tərəfinə genişlənməsi ilə bərabər damına bir pilləkən əlavə edildi. Namaz salonunu Xəlifə sarayı ilə birləşdirən körpü inşa edildi. Məscid,sonradan onu əhatə edən həyətlə birgə cənuba doğru genişləndirildi. Məscid dörd mərhələdə inşa edilmiş, hər hökmdar və elitası buna töhfə vermişdir.

XI əsrə qədər həyət sitrus və xurma ağacları olan — əvvəlcə yağış suyu suları, daha sonra isə su kanalları ilə suvarılan bir yer idi. Qazıntı, ağacların səthi suvarma kanalları ilə bir sırada əkildiyini göstərir.Bugün görünən daş kanallar orijinal deyil.

III Əbdürrəhman bura yeni bir qüllə əlavə etdi. Minarədə qalaya ayrıca qalxıb,enmək üçün iki pilləkən var idi. Zirvədə iki qızıl və biri gümüş üç alma ,altı ləçəkli zanbaqlar var idi. Minarənin dörd üzü, on dörd pəncərəsi var idi, kalsedon sütunlarında tağları şəbəkə naxışları ilə bəzədilmişdir.

 İbadətgahlar(kiçik kilsələr) 

Şimaldan cənuba Qərb divarı:
 San Ambrosio ibadətgahı
 San Agustin ibadətgahı
 Nuestra Senora de las Nieves və San Vikente Martir ibadətgahları
 Santos Simon və Judas de la Meskita-kafedral de Kordova ibadətgahları
 Konsepşın de Salizanes o del Santisimo Sakramento ibadətgahları
 San Antonio Abad ibadətgahı
 Trinidad ibadətgahı
 San Akasio ibadətgahı
 San Pedro və San Lorenzo ibadətgahları
 San Vikente muzeyi

Qərbdən şərqə Cənub divarı:
 San Bartolome ibadətgahı
 Maqsura mehrabı
 Santa Teresa ibadətgahı
 Santa Ines ibadətgahı
 Saqrario ibadətgahı

Şimaldan cənuba Şərq divarı:
 San Antonio de Padua ibadətgahı
 San Markos, Santa Ana y San Juan Bautista ibadətgahı
 San Mateo və Limpia Concepción de Nuestra Señora ibadətgahı
 San Xuan Batista ibadətgahı
 Santa Marina, de San Matías y del Baptisterio ibadətgahı
 San Nikolas de Bari ibadətgahı
 Ekspekkəşın ibadətgahı
 Espiritu Santo ibadətgahı
 Konsepşın Antigua ibadətgahı
 San Xose ibadətgahı
 Natividad de Nuestra Senyora ibadətgahı
 Santa Mariya Maqdalena ibadətgahı

Qərbdən şərqə Şimal divarı:
 San Eulogio ibadətgahı
 San Esteban ibadətgahı
 Nuestra Senyora del Mayor Dolor ibadətgahı
 Virgen de la Antiqua ibadətgahı
 San Andrés ibadətgahı
 Epifaniya ibadətgahı
 Nuestra Senyora del Rosario ibadətgahı
 Benditas Animas del Purqatorio ibadətgahı
 Santos Varones ibadətgahı
 Santa Fransiska Romana və Santa Ursula ibadətgahı

 Qapılar 

 Rekonkista 


1236-cı ildə Kordova Kastiliyanın kralı III Ferdinand tərəfindən fəth edildi və məscidin mərkəzi katolik kilsəsinə çevrildi. X Alfonso məscidin daxilində Kral ibadətgahının inşaasına nəzarət etdi. Ardınca gələn padşahlarda xristianlara xass olan əlavələrin artırılmasını davam etdirdilər, Kral II Henri XIV əsrdə ibadətgahını yenidən qurdu. Məscidin minarəsi də kafedralın zəng qülləsinə çevrildi. Santiyeqo de Kompostela kafedralından götürülmüş kilsə zəngləri ilə bəzədildiChris, Lowney A Vanished World: Muslims, Christians, and Jews in Medieval Spain. New York: Oxford University Press, USA, 11. Following a windstorm in 1589, the former minaret was further reinforced by encasing it within a new structure. 1589-cu ildə bir külək fırtınasından sonra köhnə minarə dağıldı,sonradan yeni bir quruluşla daha da gücləndirildi.

Ən əhəmiyyətli dəyişiklik, bazilika memarlıq quruluşuna malik İntibah kilsəsinin qurulması idi. Kilsədəki haşiyə və yenidənqurmalar Kastiliya və Araqon kralı V Karlın icazəsi ilə inşa edilmişdi. Ancaq V Karl tamamlanmış kafedralı ziyarət edərkən nəticədən narazı qaldı və məşhur ifadəni işlətdi: "Bu cürə kilsə istənilən yerdə tikilə bilərdi,amma dünyada unikal olan abidəni dağıtdınız."

XVIII əsrin sonlarına qədər sənətkarlar və memarlar mövcud quruluşa əlavə etməyə davam etdilər.

 2000-ci illər Kordova Kafedralındakı müsəlman icması 
İspaniyadakı müsəlmanlar, Roma Katolik Kilsəsinin kompleksdə namaz qılmalarına icazə vermələri üçün lobbiçilik etdilər, İspaniya İslam Şurası Vatikana rəsmi bir müraciət etdi. Ancaq İspaniya kilsə rəhbərliyi və Vatikan bu hərəkətə qarşı çıxdı. Bu katedral üzərində döyüşlər İspan tarixini və İspan kimliyini yaradan mübahisəli mənzərəni əks etdirir. Müxtəlif dinlərin iddia etdiyi müqəddəs yerlər uğrunda döyüşlər Qüdsdə;İstanbul,Türkiyə;islahat əvvəli / İslahatdan sonrakı Avropada və ən son Ukraynada 2018-ci ildə orada "qiymətli kilsə əmlakının bölüşdürülməsi" ilə əlaqədar də özünü göstərir. Bu yaxınlarda Kordova yeparxiyası bir şərhdə dedi: "Biz siyasətçiləri və qurumları məsuliyyət göstərməyə və sadəcə yanacaq bölünməsinə səbəb olan bu saxta mübahisəni bəsləməməyə çağırırıqNeil MacFarquhar, "Ukraine Church Moves to Break With Moscow," NEW YORK TIMES, Dec. 16, 2018, 10.James Marson, "New Ukraine Church Is Rebuff to Russia," THE WALL STREET JOURNAL, 12/17/18, A 11. The article warns of "bloodshed" if the Ukraine government tries to "take control of religious buildings" that another group is using. The worse tensions regarding use of religious sites is in Jerusalem, especially in regard to the Dome of the Rock.." 2019-cu ilin iyul ayında Kordovanın yeni meri Xose Mario Bellido, keçmiş məscid olan Vestqot kafedral kilsəsinin mülkiyyət hüquqlarını araşdıran bir komissiyanı bağladı,bunun katolik ibadəti üçün ayrılması lazım olduğunu söylədi. O, qeyd etdi: "Bu komissiyadan irəli gələn heç bir inzibati vəzifə yoxdur və bunu yenidən aktivləşdirmək fikrində deyiləmRose Gamble, "News Briefing: Church in the World " in THE TABLET, 1 August, 2019, 23."

 2010-cu il hadisəsi 
2010-cu ilin aprelində iki müsəlman turist iki təhlükəsizlik işçisinə şiddətlə hücum etdikdən sonra Kafedralda tutuldu. Hadisə, Müqəddəs Həftə ərzində binanın kafedralı ziyarətə gələn turistlərlə dolu olduğu zamanda baş verib
.

Kafedralı ziyarətə gələn, Gənc Avropa müsəlmanları üçün mütəşəkkil bir turda 118 nəfərdən ibarət bir qrupdan olan Avstriya müsəlmanı eyni vaxtda namaz qılmaq üçün diz çökəndə təhlükəsizlik işçiləri içəri girib "turlarını davam etdirməyə və ya binanı tərk etməyə dəvət etdilər". Turistlərdən ikisi ilə təhlükəsizlik işçiləri arasında dava baş verib. Təhlükəsizlik işçiləri ciddi xəsarətlər aldılar və xəstəxanaya yerləşdirilməli oldu və həmin iki müsəlman tutuldu A fight took place between two of the tourists and the security guards. The security guards suffered serious injuries and had to be hospitalised and two Muslim men were detained..

 Məşhur mədəniyyət 
 Pakistan hərəkatından ilham almış Cənubi Asiya filosofu və şairi Məhəmməd İqbal 1931–1932-ci illərdə Böyük Kordova Kafedralını ziyarət etdi. Rəsmilərdən kafedralda azan oxunmasını xahiş etdi və hətta orada ona namaz qılmağa icazə verildi. Məscidin ona qatdığı dərin emosional hisslər onun "Kordova məscidi" adlı şeirində öz əksini tapdı. İqbal bunu İslamın mədəni əlaməti olaraq gördü və belə izah etdi:
<poem>Sənət həvəskarları üçün müqəddəs, imanın izzəti,
Əndəlüsü müqəddəs bir torpaq kimi təmizlədin!!</poem>

 Luis Amor Walking Drum əsərində, XII əsrdəki Portağal ibadətgahının ətraflı təsvirini təqdim edir.

 Həmçinin bax 
 Əndəlüs
 Əməvi məscidi
 Kordova
 İslam memarlığı
 I Əbdürrəhman

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 



 Xarici keçidlər 


 Kordova məscidi necə kilsəyə çevrildi?
 Kordova Məscidinin adı rəsmi olaraq tanındı Mənbə: https://eastnews.org/news/477
 Meskita,Kordova
 Meskita məscid və kafedralı
 Böyük Kordova məscidi

Kateqoriya:VII əsrə aid kilsələr
Kateqoriya:VIII əsrə aid kilsələr
Kateqoriya:IX əsrə aid kilsələr
Kateqoriya:VII əsrdə yarananlar
Kateqoriya:VIII əsr məscidləri