Adadovşanı

Adadovşanı, evdovşanı və ya sadəcə dovşan () — məməlilər cinsindən və dovşanlar fəsiləsindən olan ev heyvanı.

 Xüsusiyyətləri 

 Dovşanlardan fərqi 
Adadovşanı dovşanlardan aydın şəkildə fərqlənirlər — onlar kor doğulurlar, kürk örtüyündən məhrum olurlar və yuvada böyüyürlər. Dovşanlar isə əksinə açıqgözlü doğulurlar və xəz örtükləri olur. Amerikan dovşanı istisna olmaqla bütün ev dovşanları yeraltı yuvalarda yaşayırlar. Yerüstü yerlərdə yaşadıqda isə, çox zaman dərin və mürəkkəb yerlər seçirlər. Ev dovşanları adətən qruplardan kənarda yaşamır. Adadovşanı ümumiyyətlə digər dovşanlardan daha böyükdür, qulaqları daha uzundur və onların kürklərində qara nöqtələr var. Həmçinin digər dovşanlar hələ də tam əhliləşdirilməmişdir — onlar tez-digər vəhşi heyvanlar kimi çıxış edirlər.

 Anatomik xüsusiyyətləri 
Adadovşanlarının böyük, oval bədənləri var. Uzunluğu 10 sm-dən artıq olan böyük qulaqları yırtıcılar kimi uyğunlaşmasına misal ola bilər. Ev dovşanlarının uzunluğu və çəkisi 20 sm uzunluğundan və 0.4 kq ağırlığından və 50 sm-dək və çəkisi 2 kq-dək olur. Ev dovşanlarının kürkü, ümumiyyətlə, uzun və yumşaq, qəhvəyi, boz və tünd rəngli rənglərlə işlənir. Qısa quyruq böyük miqdarda qəhvəyi kürk (Amerika dovşanlarının üstündə ağ) ilə örtülmüşdür.

Adadovşanlarının böyük, güclü arxa ayaqları var. Ön ayaqları üzərində beş barmaq, arxa ayaqlarında dörd barmaq vardır. Barmaqlar pəncələrlə sona çatır. Ev dovşanları — barmaqla hərəkət edən heyvanlardır; barmaqlarının uclarına dirənirlər.

Adadovşanlarının yumşaq damağının üstündə yerləşən bir qırtlaq qapağı olduğundan (udduqları istisna olmaqla), burunla nəfəs almaları məcburidir. Adadovşanlarının bir-birinin ardınca bir araya gələrək iki ədəd incisor dəsti var. Bu əsasda onlar gəmiricilərdən fərqlənə bilərlər. Karl Linney əvvəlcə gəmiricilər sinfinə dovşan və gəmiriciləri birləşdirdi. Sonradan ayrıldılar, əksinə, çoxlu oxşarlıqlar konvergent təkamülün nəticəsidir. Ancaq son DNT testləri və ortaq bir atanın kəşf edilməsi, dovşan və gəmiricilərin ortaq mənşəli olduğuna dair fikirlərini təsdiqlədi, buna görə də indi tez-tez ümumi takson olan Gəmiricilərdə birləşdiFerrets, Rabbits, and Rodents: Clinical Medicine and Surgery.

Adadovşanları bağırsaq həzminə sahibdirlər. Həzm prosesinin çox vaxt yoğun və kor bağırsaqda baş verir. Ev dovşanlarının kor bağırsağı mədəsinin təxminən 10 qatından ibarətdir və yoğun bağırsaq ilə birlikdə onların mədə-bağırsaq traktının təxminən 40% -ni təşkil edir. Kor bağırsağın unikal muskulturası ev dovşanlarının bağırsaq traktının elyaflı materialı daha asan digestible maddənin ayırmalarına imkan verir; lifli maddə nəcis kimi çıxır, daha çox qidalanma isə mükəmməl zəncirlə doludur və cecotroph kimi çıxır. Sekotrof dovşanların sağlamlığı üçün zəruri olan böyük miqdarda minerallar, vitaminlər və zülallar ehtiva edir. Onlar qidalanma ehtiyaclarını təmin etmək üçün sekotrof yemək; mükəmməl membran bağırsaqlarda daha çox həzm üçün qida maddələrinin mədənin asidik mühitindən keçməsinə imkan verir. Bu proses dovşanların ehtiyac duyduqları qidaları öz qidalarından çıxarırDr. Byron de la Navarre’s "Care of Rabbits" Susan A. Brown, DVM’s "Overview of Common Rabbit Diseases: Diseases Related to Diet".

Adadovşanlar qurban heyvanlardır, buna görə də həmişə ətraf mühitə baxırlar. Potensial bir təhlükə ilə qarşılaşdıqda, dovşan dondura bilər və araziyi araşdırmağa başlaya, sonra yer üzündə pəncələrlə sərt vuraraq özünə gələnləri xəbərdar edir. Adadovşanları çox geniş bir fikir sahəsinə sahibdir və bunun əhəmiyyətli bir hissəsi başlarının üstündəki yerin ümumi nəzərinə verilirSharon L. Crowell Davis, Behavior of Exotic Pets . Wiley Blackwell, 2010, p.70.

Adadovşanları yırtıcılardan qaçırlar, bir ziqzaq tərzində atlayaraq bir maneralar edirlər; dovşan tutulduğu halda, arxa ayaqları ilə güclü bir vuruş təmin edir. Dovşanların təsirli bir şəkildə əzilməsinə imkan verən güclü, güclü dişlər də qaçmağa kömək edirSusan E. Davis and Margo DeMello, Stories Rabbits Tell: A Natural And Cultural History of A Misunderstood Creature . Lantern Books, 2003, p.27..

 Taksonomiyası 
Adadovşanları və dovşanlar əvvəllər 1912-ci ilə qədər Rodentia (gəmiricilər) kimi, daha sonra yeni qaydada Lagomorpha (dovşankimilər) kimi təsnif olunmuşdular.

 Brachylagus cinsiMeet the World's Smallest Rabbit , October 14, 2009
 Brachylagus idahoensis
 Bunolagus cinsi Database entry includes justification for why this species is critically endangered
 Bushman rabbit, Bunolagus monticularis
 Lepus cinsi
 Nesolagus cinsi
 Nesolagus netscheri Listed as Vulnerable B1ab(i, ii, iii, iv, v) ver 3.1
 Nesolagus timminsi
 Ochoronidae
 Oryctolagus cinsi
 Oryctolagus cuniculus
 Pentalagus cinsi
 Amami rabbit / Ryūkyū rabbit, Pentalagus furnessi
 Poelagus cinsi
 Poelagus marjorita
 Prolagidae cinsi
 Romerolagus Listed as Endangered (EN A1abc+2bc, B1+2bcd+3abc, C1+2a v2.3)
 Romerolagus diazi
 Genus Sylvilagus
 Sylvilagus aquaticus
 Sylvilagus audubonii
 Sylvilagus bachmani
 Sylvilagus brasiliensis
 Sylvilagus cunicularis
 Sylvilagus dicei
 Sylvilagus floridanus
 Sylvilagus graysoni
 Sylvilagus insonus
 Sylvilagus mansuetus
 Sylvilagus nuttallii
 Sylvilagus palustris
 Sylvilagus transitionalis

 Yaşama yeri və yayılma arealı 
Adadovşanlarının yaşayış sahələri talalar, meşələr, çəmənliklər, çöllər və su-bataqlıq əraziləri əhatə edir. Adadovşanları qruplar şəklində yaşayır və ən məşhur növlər, yeraltı yuvalarda yaşayan və tez-tez böyük bir sistemə daxil olan vəhşi dovşan ("Avropa adadovşanı" kimi tanınır).

Bütün dünya yaşayan adadovşanlarının yarıdan çoxu Şimali Amerikada yaşayır. Adadovşanları həmçinin cənub-qərbi Avropa, Cənub-Şərqi Asiya, Sumatra, Yaponiyanınbəzi adalarıdır; eləcə də Afrika və Cənubi Amerikanın bəzi hissələrini əhatə edir. Adadovşanları müxtəlif növ quşların təmsil olunduğu Avrasiyanın əksər hissəsində tapılmır.

Cənubi Amerikada adadovşanları böyük amerikan mübadiləsi nəticəsində ortaya çıxdı. Bu qitənin əksər hissələrində yalnız bir növ adadovşanı təmsil olunur — tapetlər (onlara "Braziliya" və ya "meşə dovşanları" da deyilir). Eyni zamanda, Cənubi konusunun əksəriyyətində də adadovşanlarına rast gəlinmir.

 Ev dovşanı 
Ev dovşanı vəhşi (Avropa) adadovşanının əhliləşdirilmiş növüdür. İnsanıar həm ev heyvanları, həm də ət, dəri və yun formasında, eləcə də laboratoriya işlərində təcrübəli heyvanlardan istifadə edir. Dovşanların bir çox cinsi var. Dovşan yetişdirən heyvandarlıq sənayesi dovşan yetişdirilməsi adlanır.

 Adadovşanı laboratoriya heyvanı kimi 
Adadovşanı, eksperimental araşdırmada istifadə edilən ən çox istifadə edilən laboratoriya növlərindən biridirН. А. Балакирев, Е. А. Тинаева, Н. И. Тинаев, Н. Н. Шумилина; Под ред. Н. А. Балакирева. "Кролиководство". — М.: "КолосС", 2007. — 237 с.: ил. — (Учебники и учеб. пособия для студентов высш. учеб. заведений). ISBN 978-5-9532-0578—8. § "Кролик как объект, используемый при проведении научных исследований". Стр. 224–226.. Adadovşanının bədəni mikroblar, viruslar və fiziki amillər də daxil olmaqla bioloji maddələrin təsirinə çox həssasdır, buna görə də tibb və bioloji sənayedə terapevtik və profilaktik preparatlar hazırlamaq və sınaqdan keçirilir. Adadovşanlarında dərman və immunobioloji preparatların istehsalında pirojeniklik tədqiqatları aparılır.

Laboratoriya heyvanları, ağ siçan, siçovul və qvineya donuzcuqları ilə yanaşı, adadovşanı da antivirus vaksinlərin antigen fəaliyyətini göstərmək üçün istifadə olunur və quşlar oftalmik üsulların inkişafı və qiymətləndirilməsində eksperimental bir obyektdir.

 Adadovşanı incəsənətdə 

 Ədəbiyyatda 
 Adadovşanı qardaşı — Coel Çentler Harrisin "Rimus dayının nağılları"ndan personaj
 Amerikan yazıçısı Con Apdaykın "Dovşanlar haqqında roman" sikli
 Vinni-Pux nağılında adadovşanı seriyası
 Ağ dovşan — Luis Kerrollun "Alisa möcüzələr ölkəsində" nağılında personaj
 Fazil İsgəndərin "Adadovşanı və boalar" povesti
 Beatriks Potterin "Dovşan Piter" adı altında seriyası
 Riçard Adamsın "Gəmi təpəsi" romanı vəhşi adadovşanına həsr olunub.

 Həmçinin bax 
 Dovşanlar
 Avropa adadovşanı
 Evcil dovşan

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 American Rabbit Breeders Association 
 House Rabbit Society 
 RabbitShows.com 
 The (mostly) silent language of rabbits 
 World Rabbit Science Association 
 The Year of the Rabbit  – slideshow by Life magazine 
 House Rabbit Society- FAQ: Aggression 

Kateqoriya:Dovşanlar