Türklərdə dövlətçilik ənənəsi

Türklərdə dövlətçilik ənənəsi  — Türklərdə dövlətçilik ənənəsi və ya türklərdə dövlət qurma ənənəsi müxtəlif tarixi mərhələlərdə türklərin müxtəlif coğrafiyalarda, müxtəlif zamanlarda və müxtəlif xüsusiyyətlərdə dövlət qurma ənənəsi kimi başa düşülür. Dünya tarixində 6000-ə qədər etnik birliyin olduğu və onların 200-ə yaxın olan dövlətlərin sərhədləri daxilində tarix səhnəsinə çıxmaları düşünülür. Bu birliklərdən çox azı dövlət qurmağa müvəffəq olmuşdur. Türk tarixinə ümumi olaraq yanaşdıqda türk  birliklərinin etnik kökləri baxımından eyni olan dövlətlər ilə mövcudluqlarını davam etdirdikləri nəzərə çarpır. Bu davamlılıq bunu bir ənənə olaraq görməyə gətirib çıxarmış və ən ümumi anlamda türklərdəki azadlıq qavramına əsaslanmışdır.

Tarixi proses
Türk dövlətlərinin tarixi quruluşu və dövlətə qarşı düşüncələri Oğuz xan əfsanəsi ilə ilk təəssüratlarını ortaya qoymuşdur. Bu əfsanələrdə aydın şəkildə Dünya hakimliyi və Dünya dövləti qurma utopiyası yer almışdır. II Göytürklərdən qalan Orxon Yazıları da bu kontekstdə çox önəmli yer alır. Bu yazılara görə dövlət tanrının türk kağanlarına bir hədiyyəsidir və ümumi davamlılığın olması dövlətlə bağlıdır. Həmin yazılarda azadlıq şüuru vurğulanmış, türk kağanlarına nəsihətlər verilmiş, dövlətin paytaxtının Ötükən olmasının vacibliyi vurğulanmış və Çinin intriqalarından uzaq dayanmaq lazım olduğuna işarə edilmişdir. Yazıların Türklərdə dövlət qurma və müstəqillik məsələsindəki yerə də önəmlidir çünki, yazılarda azadlıqlarından məhrum olan toplumları ölmüş qəbul edən ifadələr mövcuddur və Çin əsarətində olan müddət bu çərçivədə dəyərləndirilir. Çiller, Yavuz (2016): Türk Siyaset Hayatında Devlet ve Hikmet-i Hükümet Geleneği, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c.13, say.16, s. 416-430
Törə anlayışı Orxon Yazılarında da keçməkdədir və ümumi mənada törə ədalət anlayışı dövlətin əsasını təşkil edir. Bu anlayış türklərin İslamiyyəti qəbul etməsindən sonra xüsusilə Qaraxanlılar və Səlcuqlar başda olmaqla digər türk birliklərində də davam etmişdir. Bu əsirlərin önəmli əsas əsərlərindən olan Qutadqu-bilik və Nizamülmülk Siyasətnaməsində dövlətlərin daha da güclənməsi məsələsində məsləhətlər sıralanmışdır. Osmanlı İmperatorluğuna gələn zaman dövlət anlayışının daha da güclənməsi və dövlət mənafeyi üçün bəzi fərqli tətbiqlər gerçəkləşdirilmişdir. I Səlimdən sonra Osmanlı padşahlarının dini xarakter daşıyan xəlifəlik ünvanını alması dövlətin dindən daha önəmli olması ənənəsinə kölgə salmışdır. Osmanlıya görə dövlət ağılla hərəkət etməli və hədəflərinə uyğun formada idarə olunmalıdır.Türköne, M. (1997). Derin devlet. Doğu Batı Dergisi, c.1, s.1, s.47

Həmçinin bax
Türk tarixi
Türküstan

İstinadlar

Kateqoriya:Türk tarixi