Butanol-1

Butanol-1 – (n-butanol, n-butil spirti) C4H9OH – biratomlu spirtlərin nümayəndəsidir.

 Fiziki  xassələri 
Rəngsiz, özlü, sivuş yağının xarakter iyini verən mayedir. Üzvi həlledicilərlə qarışır.  Metanol, etanoldan və propanoldan fərqli olaraq suda nisbətən həll olur – 100 q suda 7,6 q butanol. Su ilə 55,5% (kütlə) butanol 92,4oC-də qaynayan azeotrop qarışıq əmələ gətirir..
 Istehsalı 
Sənayedə butanol aşağıdakı üsullarla alınır:
 Nikel-kobalt katalizatorun iştirakı ilə 1,0-1,5 MPa təzyiqdə propilenin oksosintezindən (Reppe üsulu)  
 Asetaldehiddən (asetaldol və kroton aldehidi alınmaqla) mis, misxrom və ya nikel  katalizatorun iştirakı ilə hidrogenləşməsindən.
 Qida xammalının aseton-butil qicqirdılmasından.
 Tarixi arayış 
Butanolun istehsalına XX əsrin 10-cu illərində Clostridium acetobutylicum bakteiyasının iştirakı ilə başlanılmışdır. Istehsal üçün xammal kimi şəkər qamışı, şəkər çuğunduru, qarğıdalı, buğda, manioka (tropik bitki), sonralar isə sellülozadan istifadə olunmuşdur. 50-ci illərdən neftin qiyməti düşdükdən sonra neft məhsullarından alınmağa başlandı. Amerikada hər gün 1,39 mlrd litr butanol istehsal olunur.
 Təmizlənməsi və qurudulması 
Laboratoriyada butanolun bir necə təmizlənmə üsulu var:
 adi fraksiyalaşdırma ilə azeotrop hissənin  qovulması
 əvvəlcə təzə közərmiş yanmış əhəngin üzərində rütubətsiz şəraitdə 4 saat (30 q – 1litrə), sonra isə maqnezium qırıntıları üzərində qaynadılır. Daha sonra spirt qovularaq  117,70 ± 0,010o C-də qaynayan fraksiya yığılır
 bisulfid natrium məhlulu ilə yuyulur, sonra 10%-li natrium qələvisinin sulu məhlulu  ilə qaynadılır və ən nəhayət yanmış əhəng üzərində 3 saat qaynadılıraraq fraksiyalaşdırılmaqla qovulur.
 Tətbiqi 
Butanolu tətbiq edirlər:
 həlledici kimi lak-boya sənayəsində, qatran və  plastifikatorlar istehsalında
 sidik cövhəri- və melamin - formaldehid qatranının modifikatoru kimi
 dibutilftalat və tributilfosfat plastifikatorlarının alınmasında
 butilasetat, butilakrilat və qlikol efirlərinin alınmasında
 çoxlu üzvi birləşmələrin sintezində.
 Avtomobil yanacaqları kimi tətbiqi 
Ənənəvi yanacaqlara qarışdırmaq olar, lakin məcburi deyil. Butanolun enerjisi benzinin enerjisinə yaxındır.Butanol yanacaq elementi olan hidrogenin istehsalında xammal  kimi  istifadə  olunur.
2007- ci ildə Böyük Britaniyada biobutanolun benzinə əlavə kimi satışına başlanıldı.
 Təhlükəsizliyi  
Butanolun zəhərliliyi  o qədər  çox  deyil ( LD50 = 2290-4360mq/kq təşkil  edir). Ancaq aşağı spirtlərdən yüksəkdir. Daxilə qəbul olunmasının effekti etanolun qəbul olunması ilə eynidir. Butanol az miqdarda müxtəlif alkoqollu içkilərin tərkibində var. Bəzən  texniki  mayelərdən  alınan  butanol  suraqat  alkoqollu  içkilər kimi istifadə olunur. 
Havada qatılığı 0,01% olduqda orqanizmə təsir etmir, lakin qatılıq 0,02% olduqda gözün buynuz qişasının iltihabına səbəb olur.
Havada buraxıla bilən qatılıq həddi (BQH)  1,7-12%
 Qeydlər 
 3http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0076.html
 Mənbə  
 Химическая энциклопедия 1988, «Советская энциклопедия», Т1, стр. 336-337
 Вайсбергер «Органические растворители: Физические свойства и способы очистки», М., 1958, стр. 317-319.

Kateqoriya:Spirtlər