Ariel (Uranın peyki)

Ariel — Uranın məlum olan 27 peykinin dördüncüsüdür. Ariel öz oxu ətrafında fırlanır və Uranın ekvatorial sahəsində dolanır, belə ki onun orbiti Uranın orbitinə demək olar ki perpendikulyardır və bu səbəblə həddindən artıq mövsümi dəyişikliyə malikdir.

O, 1851-ci ilin oktyabrında William Lassell tərəfindən kəşf edilmişdir və ədəbiyyatında iki ayrı ədəd ilə xarakterizə edilir. 2017-ci ilə qədər, Ariel haqqında məlumatlarının əksəriyyəti Uranın 1986-cı ildə "Voyager 2" kosmik aparatı vasitəsiləalçaqdan uçuşlarından əldə edilmişdi və peykin səthinin təxminən 35% -nə təsvir edilmişdir. Uranın orbitləri və zoldlanması kimi müxtəlif konsepsiyalar zaman-zaman təklif olunmasına baxmayaraq, bu peykin müşahidə etmək üçün hələ də aktiv plan yoxdur.

Mirandadan sonra, Ariel Uranın beş əsas dairəvi peykinin ikinci ən kiçiyi və öz planetinə ən yaxın ikinci peykdir. Günəş sisteminin 19 ən məşhur dairəvi peyklərindən biri olub (diametr üzrə 14 sıradadır) təxminən bərabər hissələrdə buz və qayalı materiallardan ibarətdir. Onun kütləsi təxminən Yerin hidrosferinə bərabərdir.

Bütün Uran peykləri kimi, Ariel, ehtimal ki, planetin meydana gəlməsindən qısa müddət sonra onu əhatə edən akkresiya diskindən formalaşmışdır və digər böyük peyklərə oxşardır, ancaq buzlu mantiya ilə əhatələnmiş sərt nüvəyə malik olması ilə fərqlənir. Ariel qoruqlar, kanyonlar və silsilələr sistemi ilə çarpaz kəsilmiş geniş krateri ərazilərdən ibarət olan mürəkkəb səthə malikdir. Peykin səthində digər Uran peyklərinə nisbətən daha çox yeni geoloji aktivliyin əlamətləri nəzərə çarpır, çox güman ki bunun səbəbi gelit isitmədir.

 Kəşfi və adlandırılması 
Bu peyk 24 oktyabr 1851-ci ildə William Lassell tərəfindən kəşf edilmiş, Şekspirin Qapalı Rəqib və Fırtına əsərlərində yer verilən İskəndər Papanın səma ruhuna görə adlandırılmışdır

Həm Ariel, həm də Uranın bir qədər daha böyük peyki Ambriel 24 oktyabr 1851-ci ildə William Lassell tərəfindən aşkar edilmişdir.Lassell, W. (1851). "On the interior satellites of Uranus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 12: 15–17. Bibcode:1851MNRAS..12…15L. doi:10.1093/mnras/12.1.15.Lassell, William (December 1851). "Letter from William Lassell, Esq., to the Editor". Astronomical Journal. 2(33): 70. Bibcode:1851AJ……2…70L. doi:10.1086/100198. Uranın 1787-ci ildə iki böyük peyki olan Titan və Oberonu aşkar edən Villiam Hersşel, dörd əlavə peyk də kəşf etdiyini iddia etmişHerschel, William, Sr. (1 January 1798). "On the Discovery of Four Additional Satellites of the Georgium Sidus. The Retrograde Motion of Its Old Satellites Announced; And the Cause of Their Disappearance at Certain Distances from the Planet Explained". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. 88: 47–79. Bibcode:1798RSPT…88…47H. doi:10.1098/rstl.1798.0005., ancaq bunun öz təsdiqini əsla tapmaması dolayısıyla hal-hazırda bu dörd obyektin yalançı olduğu hesab edilir.Struve, O. (1848). "Note on the Satellites of Uranus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 8(3): 44–47. Bibcode:1848MNRAS…8…43.. doi:10.1093/mnras/8.3.43.Holden, E. S. (1874). "On the inner satellites of Uranus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 35: 16–22. Bibcode:1874MNRAS..35…16H. doi:10.1093/mnras/35.1.16.Lassell, W. (1874). "Letter on Prof. Holden's Paper on the inner satellites of Uranus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 35: 22–27. Bibcode:1874MNRAS..35…22L. doi:10.1093/mnras/35.1.22.

Uranın peyklərinin hamısı Uilyam Şekspir və ya Aleksandr Papanın "Qapalı Rəqib" əsərlərindəki obrazlara əsasən adlanırılmışdır. Daha sonra Uranın Con Herşel tərəfindən 1852-ci ildə kəşf edilən məlum dörd peyki Lassellin tələbi adlandırılmışdır.Lassell, W. (1852). "Beobachtungen der Uranus-Satelliten". Astronomische Nachrichten (in German). 34: 325. Ariel yuxarıda qeyd edilən əsərdəki aparıcı obraz olan səmanın xəyali ruhunun adını daşıyır.Harrington, Phillip S. (2011). Cosmic Challenge: The Ultimate Observing List for Amateurs. Cambridge University Press. p. 364. ISBN 978-0-521-89936-9. Həm də Şekspirin "Fırtına" əsərindəki mülayimliyə xidmət edən ruhun adıdır.Kuiper, G. P. (1949). "The Fifth Satellite of Uranus". Publications of the Astronomical Society of the Pacific. 61 (360): 129. Bibcode:1949PASP…61..129K. doi:10.1086/126146. Həmçinin bu peyk Uran I olaraq da qeyd olunur.Lassell, William (December 1851). "Letter from William Lassell, Esq., to the Editor". Astronomical Journal. 2(33): 70.

 Orbit 
Uranın beş əsas peykləri (Miranda, Ariel, Ambriel, Titan və Oberon) arasında, Ariel planetə ən yaxın olandır, təxminən 190.000 km məsafədə dolanır. Onun orbitinin eksentristeti çox kiçikdir Uran ekvatoruna çox az nisbətdə meyil edir."Planetary Satellite Mean Orbital Parameters" . Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology. Onun orbital periodu təxminən 2,5 Yer gününə bərabərdir, firlanma periodu ilə təsadüf edir. Yəni peykin planetə həmişə eyni bir üzü dönükdür, bu sinxiron fırlanma adlanır.Smith, B. A.; Soderblom, L. A.; Beebe, A.; Bliss, D.; Boyce, J. M.; Brahic, A.; Briggs, G. A.; Brown, R. H.; Collins, S. A. (4 July 1986). "Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results". Science. 233 (4759): 43–64. Arielin orbiti Uran magnetosferinin içərisində yerləşir.Grundy, W. M.; Young, L. A.; Spencer, J. R.; Johnson, R. E.; Young, E. F.; Buie, M. W. (October 2006). "Distributions of H2O and CO2 ices on Ariel, Umbriel, Titania, and Oberon from IRTF/SpeX observations". Icarus. 184 (2): 543–555 Ariel kimi bir magnetosfer içərisində orbitə çıxan havasız peyklərin ardınca gedən yarımkürələr (planetin öz istiqamətlərindən üz döndərənlər) planetlə birlikdə fırlanan magnetosfer plazma ilə vurulur. Bu bombardman, Oberon istisna olmaqla, bütün Uran peykləri üçün müşahidə olunan yarımkürələrin qarışıqlığına səbəb ola bilər (aşağıda bax). Ariel, həmçinin 1986-cı ildə Voyager 2 tərəfindən müşahidə edilən peykin orbitinin yaxınlığında enerjili parçacıq sayında müəyyən bir dip meydana gətirən magnetosferik ittiham parçacıqlarını tutur.

Çünki Ariel, Uran kimi, rotasını nisbətən Günəşə doğru yörünür, çünki şimal və cənub yarımkürələri günəşdən günəşdən doğrudan ya da doğrudan da uzaqlaşır. Bu, həddindən artıq mövsümi dövrü əhatə edir; Yerin dirəkləri solstices ətrafında daimi gecə və ya gündüz baxdığından, Arielin dirəkləri yarım Uranlı il (42 Earth il) üçün gecə və ya gündüz qalıcı görünür, Günəş isə günəşin hər tərəfindəki dirəklərdən birinə zenit yaxınlaşır. Voyager 2 kosmik gəmisi, təxminən bütün şimal yarımkürəsinin qaranlıq olduğu 1986 cənub yaz gündönümü ilə üst-üstə düşdü. Uranın bir bərabər vəziyyəti və onun ekvatorial düzəldiyi Yer üzündən kəsdiyi hər 42 ildən birində, Uran peyklərinin qarşılıqlı oxları mümkün olur. 2007–2008-ci illərdə bir sıra belə hadisələr, o cümlədən, Arielin Ambriel tərəfindən 19-cu avqust 2007-ci ildə oxunması baş vermişdir.

Hal-hazırda Ariel digər Uran peyklər ilə hər hansı bir orbital rezonansa cəlb edilmir, lakin keçmişdə Miranda ilə 5: 3 rezonansı ola bilərdi ki, bu ayın isidilməsi üçün qismən məsuliyyətə gələ biləcəkdi (baxmayaraq ki, Ambriel-in Miranda ilə köhnə 1: 3 rezonansına səbəb olan maksimal istilik təxminən üç dəfə çoxdur). Ariel, bir zamanlar Titan ilə 4: 1 rezonansda kilidlənmiş ola bilərdi, daha sonra qaçdı. Uranın az miqdarda zəiflik səbəbi ilə, Yupiter və ya Saturn üçün olanlardan çox, Uran peyki üçün orta hərəkət rezonansından qaçmaq çox asandır. Bu ehtimal 3,8 milyard il əvvəl qarşılaşdıqları bu rezonans Arielin orbital eksantrikliyini artırmış olardı, bu da Uranusdan gələn vaxt dəyişən güzəşt qüvvələri səbəbiylə gəlget sürtünməsinə gətirib çıxardı. Bu, ayın içərisini 20 K qədər qədər istiləşməyə səbəb olardı.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Uranın peykləri