Hüseynqulu xan (Bakı xanı)

Hüseynqulu xan — 1792-1806-cı illərdə Bakı xanı.

 Həyatı 
Hüseynqulu xan I Mirzə Məhəmməd xanın nəvəsidir. Hüseynqulu xan 1792-ci ildə əmisi Məhəmmədqulu xanın vəfatından sonra taxta çıxmışdır. O, yeznəsi— Qasım bəy Mansurxan bəy oğlunun və digər yaxın bəylərin köməyi ilə hakimiyyətə gəlib, 14 il—1806-cı ildə ruslar Bakını alanadək burada hakimlik edib

1792-1806-cı illərdə hakimiyyətdə olmuş Hüseynqulu xan olduqca mürəkkəb beynəlxalq şəraitdə Rusiya və Qacarların idarə etdiyi İran arasında manevr etməli olur. Rusiya imperatriçəsi II Yekaterinanın fərmanı ilə Rusiyanın himayəsinə keçən Hüseynqulu xan, rus ordusunun Azərbaycanı tərk etməsindən sonra Ağa Məhəmməd şah Qacarın tərəfinə yönəlir . Qacarın qətlindən sonra Bakı xanlığı yenidən müstəqilliyini bərpa edir. XIX əsrin əvvəlində Bakı xanlığı uğrunda dövlətlərarası mübarizə yenidən kəskinləşir. 1803-cü ildə yenidən Rusiyadan asılılığı qəbul edən Hüseynqulu xan, az sonra bu asılılıqdan imtina edir.

Bakı xanı Hüseynqulu xan qaçandan 20 il sonra yenidən qoşun yığıb Abşeronu ruslardan azad edir. Amma İçərişəhəri ala bilmir və rus qarnizonunu mühasirədə saxlamağı bacarır. Buradakı döyüşdə hər iki tərəfin silah-sursatı qurtarır və ruslar Dağıstana xəbər göndərərək Hacı Tərxandan əlavə kömək alırlar.

 Sisyanovun öldürülməsi 

1805-ci ildə general Pavel Sisyanov Bakı xanlığına hücum edir. İlk hücum uğurlu alınmasa da, ikinci hücum zamanı Sisyanov Bakını mühasirəyə alır. Bakı xanı Hüseynqulu xan danışıqlar aparmaq üçün onu Qala qapısının yanına çağırır. 8 fevral 1806-cı ildə general Pavel Sisyanov Bakının Qala qapısının yanına gəlir. Burada o, Hüseynqulu xanın əmisi oğlu İbrahim bəy tərəfindən öldürülür. Sisyanovun ölümündən sonra rus qoşunlarının hücumları xüsusilə amansızlaşdı. 1806-cı ilin oktyabrında Bakı işğal edildi, 1813-cü ildə isə Gülüstan müqaviləsi ilə Bakı xanlığının Rusiyaya birləşdirilməsi rəsmiləşdi. 1811-ci ildə Sisyanovun cəsədi Tbilisiyə aparılaraq, orada kilsə qəbiristanlığında basdırıldı.

 Ailəsi 
Əmin Abid Gültəkinin böyük qardaşı və yolgöstərəni Əliabbas Müznib haqqında dəyərli araşdırmaların müəllifi professor İslam Ağayev bu ailənin soykökü haqqında olduqca maraqlı bilgilər vermişdir. O, AMEA Əlyazmalar İnstititu arxivinin 23-cü fondunda olan 9/146-cı qovluqdakı Əliabbas Müznibin özkeçmişindən bir parçanı kitabına daxil etmişdir.(Ağayev İslam, 2000:5) Əliabbas Müznib, Gəncənin müsəlman əhalisinə qəddarlıqla divan tutmuş rus generalı Sisyanovun Bakının Qoşa qala qapısı yaxınlığında qılıncla vurulandan sonra baş verən hadisələrdən söz açarkən yazır:"…Hüseynqulu xan Bakıdan çəkildikdə xanın əqvam və əqrabasına rus qoşunları tərəfindən şiddətli cəzalar verilmişdir. Həbs, sürgün, edam edilməkdən müzayiqə olunmamışdır… Qətliyam şəhərdə həftələrlə davam etmişdir. Colum-cocuqlar qılıncdan keçirilmişdir. "Yeddi ev bir küvəcə möhtac oldu"- zərbül-məsəli bu tarıcı hadisənin şahidi idi". (Ağayev İslam, 2000:5)

Əliabbas Müznibin arxivi ilə yaxından tanış olan professor İslam Ağayev yazır: "Bu faciəli hadisələr dövründə Ə. Müznibin bütün nəsli çar qoşunları tərəfindən şiddətli cəzalara düçar olur. Bütün nəsil qırılır. Təkcə altı aylıq Novruz babası sağ qalır". (Ağayev İslam, 2000:5)

 Mənbə 
 Акты, собранные Кавказской археографической комиссией / Под ред. Ад. Берже. — Тифлис: Типография Главного Управления Наместника Кавказского, 1873. — Т. V. — С. 1119.

 İstinadlar 

 Həmçinin bax 
 Azərbaycan xanlarının siyahısı
 Bakı xanlarının siyahısı

 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:Bakı xanlığı
Kateqoriya:Bakı xanları
Kateqoriya:Bakıda doğulanlar