Yusif İzzəddin Əfəndi

Yusif İzzəddin Əfəndi () — 33. Osmanlı sultanı Əbdüləzizin böyük oğlu, Osmanlı şahzadəsi.Bedî ŞEHSUVAROĞLU, “Veliahd Yusuf İzzeddin Efendi”, Hayat Tarih Mecmuası, Doğan Kardeş Matbaacılık Basımevi, İstanbul 1974, c. 1, sayı 6, s. 13

 Həyatı 

 İlk illəri 
Şahzadə Yusif İzzəddin Əfəndi 1857-ci ildə Dolmabağça sarayında doğuldu.ÖRİK, Bilinmeyen Yaşamlarıyla Saraylılar, s.194Jamil ADRA, Genealogy Of The Imperial Ottoman Family, Paris 2005, s. 15 Atası Osmanlı şahzadəsi Şahzadə Əbdüləziz (Sultan Əbdüləziz), anası isə onun ilk xanımı Dürrünəv xanım idi.Cemal KUTAY, “Babasına Benzeyen Kanlı Ölümü İçinde Veliaht Yusuf İzzeddin Efendi”, Tarih Konuşuyor, Halk Basımevi, İstanbul 1968, c. 8, sayı 55, s. 3842Cemal KUTAY, “İttihad ve Terakki’nin Vahidüddin Efendi’yi Veliahd Yapmamak İçin Teşebbüsü ve Sonrası”, Tarih Konuşuyor, Halk Basımevi, İstanbul, 1967, c. 7, sayı 37, s. 3029 Dünyaya gəldiyi əsnada əmisi Sultan Əbdülməcid taxtda idi və şahzadələrin övlad sahibi olması qadağan olduğu üçün Məkkə mollası Mehmed Qədri bəyin Əyyubsultandakı evində gizlicə böyüdüldü. 4 yaşına gəldikdə isə atası taxta çıxmış, bundan sonra ictimaiyyətə təqdim olunmuşdur.Ahmed Cevdet Paşa, Tezâkir, yay. haz. Cavid BAYSUN, TTK Basımevi, Ankara 1991, c. 2, s. 146-147 26 sentyabr 1862-ci ildə atasının İzmit səyahətində, 3 aprel 1863-cü ildə isə Misir səyahətində iştirak etdi. Bu səyahətlərə onunla yanaşı əmisi oğlanları Murad, Əbdülhəmid və Rəşad da qatıldı.MERCAN, “Osmanlı Padişahlarının İzmit ve Hereke’ye Yaptığı Geziler”, s. 694-695
İlk təhsilini uşaqlıq illərində gizlədildiyi Mehmed Qədri bəyin köşkündə onun övladlarıyla birlikdə aldı. 10 yaşında ikən 21 iyun 1867-ci ildə atasıyla birlikdə Avropa səyahətinə çıxdı. Fransa, Belçika, Prusiya, Avstriya-Macarıstan üzərindən davam edən və 7 avqustda başa çatan səyahətin ardından atasının istəyilə fransızca dərsləri aldı və vəliəhdlik dövründə də bu təhsilini davam etdirdi.Cemal KUTAY, Avrupa’da Sultan Aziz, Geçmişten Günümüze Türk Kitaplığı, İstanbul 1970, s. 43 Atasının tələbiylə Fransa imperatoru III Napoleon tərəfindən bir müəllim göndərildi və fransız dilini miralay Nökedən öyrəndi. 20 iyun 1870-ci ildə Dolmabağça sarayında keçirilən mərasimlə Süleyman Əfəndi, Vahidəddin Əfəndi, Səlahəddin Əfəndi, Cəlaləddin Əfəndi və Münirə Sultanın oğlu Sultanzadə Ələddin bəylə birlikdə sünnət edildi.

Bir çox saray və dövlət mərasimlərində iştirak edən İzzəddin Əfəndi bu mərasimlərə atası və ya nənəsi Pərtəvniyal Validə Sultanla birlikdə qatılırdı. Bu ziyarətlərinə 12 mart 1863-cü ildə Sultanəhməd meydanında keçirilən sərgi ziyarətini və 5 aprel 1872-ci ildə Pərtəvniyal Validə Sultan məscidinin açılış mərasimini nümunə göstərmək olar.

 Vəliəhdlik illəri 
Atası saray çevrilişi ilə taxtdan endirilib, bir neçə gün sonra da şübhəli olaraq öləndə 19 yaşı vardı. Digər qardaşları kimi, o əsnada birinci ordu müşiri olan İzzəddin Əfəndinin də bütün hərbi rütbələri ləğv edildi və hərbi karyerasına son qoyuldu. Atasının vəfatından sonra Osmanlı sülaləsinə mənsub şahzadələr arasında ən böyüyü olan əmisi oğlanları V Murad, II Əbdülhəmid və V Mehmed Rəşad taxta çıxdı. Bu dövrdə elmlə məşğul olan İzzəddin Əfəndi tarix, hüquq, iqtisad, musiqi, rəsm və sufizmlə maraqlandı.AKSÜT, “Yusuf İzzeddin’e Dair Yeni Vesikalar”, s. 62

V Mehmed Rəşadın 27 aprel 1909-cu ildə taxta çıxmasıyla taxt namizədliyində birinci yerə gələn İzzəddin Əfəndi Vəliəhd-i Səltənət ünvanıyla ölkə daxilində və xaricində bir çox dövlət mərasimində iştirak etdi. Bunlara 1 sentyabr 1909-cu ildə baş tutan və 4 gün davam edən Bursa səyahəti,“Seyahat-i Şahane”, Tanin Gazetesi, 2 Eylül 1909, no: 360, s. 1.“Seyahat-i Şahane ve Burusa’ca Merasim-i İstikbaliye”, Tanin Gazetesi, 29 Ağustos 1909, no: 356, s. 2. 27 oktyabrında baş tutan və 2 gün davam edən İzmit səyahəti,Haluk SELVİ, “Sultan V. Mehmed Reşad’ın İzmit Seyahati (27-28 Ekim 1909)”, Uluslararası Kara Mürsel Alp ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu-II Bildirileri, Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı Yayınları, Kocaeli 2016, s. 926, 932.“İzmid’e Seyahat-i Padişahi”, Tanin Gazetesi, 26 Ekim 1909, no: 412, s. 2 26 oktyabr 1910-cu ildə baş tutan və 1 həftə davam edən Ədirnə,“Seyahat-i Padişahi: Azimet-i Şehriyari”, Tanin Gazetesi, 27 Ekim 1910 Perşembe, no: 773, s. 2 4 noyabr 1912-ci ildə baş tutan Çatalca,“Çatalca’ya Azimet”, Sabah Gazetesi, 5 Kasım 1912 Salı, no: 8308, s. 2 28 iyul 1913-cü ildə ikinci dəfə Ədirnə,Tayyib GÖKBİLGİN, “Edirne”, DİA, İstanbul 1994, c. 10, s. 427“Veliahd Hazretleri İle Ziyaeddin Efendi Hazretleri”, Tanin Gazetesi, 27 Temmuz 1913 Pazar, no: 1673, s. 1 17 iyul 1915-ci ildə baş tutan Çanaqqala,“Veliahd Hazretleri Saha-i Harbde”, Sabah Gazetesi, 18 Temmuz 1915 Pazar, no: 9283 s. 3 22 iyul 1915-ci ildə baş tutan üçüncü dəfə Ədirnə“Veliahd Hazretleri Edirne’de”, Sabah Gazetesi, 24 Temmuz 1915 Cumartesi, no: 9289, s. 4“Veliahd-ı Saltanat Hazretlerinin Avdetleri - Edirne’de Resm-i Geçid”, Tanin Gazetesi, 24 Temmuz 1915 Cumartesi, no: 2370, s. 3 səyahətləri nümunə göstərilə bilər. Bir çoxunda Sultan Rəşadın şəxsən iştirak etdiyi bu səyahətlərə vəliəhd İzzəddin Əfəndiylə yanaşı bəzi hallarda taxt sıralamasındakı digər şahzadələr - Vahidəddin, Ziyaəddin, Nəcməddin, Ömər Hilmi də qatıldı. Ölkə xaricinə etdiyi səyahətlər isə 20 may 1910-cu ildə Londonda baş tutan VII Eduardın cənazə mərasimi, 22 iyun 1911-ci ildə Londonda baş tutan V Corcun tacqoyma mərasimi, həmin ilin sentyabrında hərbi məqsədlərlə göndərildiyi Almaniya səfəri, 1912-ci ildə müalicə məqsədilə getdiyi Avstriya-Macarıstan səfəridir.

 Xəstəliyi və ölümü 
Durmadan xərçəng xəstəliyinə tutulduğunu və bunun ondan gizlədildiyini deyən İzzəddin Əfəndi saray həkimlərinə inanmadı və səhhətinin pisləşməsinin ardından 20 avqust 1912-ci ildə Sultan Rəşadın xüsusi icazəsiylə müalicə üçün İsveçrəyə yollandı. İki gün sonra Vyanaya çatan İzzəddin Əfəndi burada Avstriya-Macarıstan imperatoru I Frans İosifin xüsusi həkimi professor Herman Schlesinger tərəfindən müayinə edildi. Ancaq bu həkim də vəliəhdin xərçəng olmadığını, narahatçılığının səbəbinin əsəb sistemiylə bağlı olduğunu bildirdi. Üstəlik müalicəsi üçün Vyana yaxınlığındakı Edlah sanatoriyasını məsləhət gördü. Həkimin tövsiyəsiylə səyahət proqramında dəyişiklik edən İzzəddin Əfəndi 11 oktyabra qədər bu sanatoriyada müalicə aldı və 16 oktyabrda İstanbula döndü.

Vyanadakı 3 aylıq müalicə vəliəhdin səhhətində yaxşı nəticə verdi. Ancaq gərgin siyasi mühit və Birinci Dünya müharibəsinin hər an çıxa bilmə ehtimalı səbəbilə, Sultan Rəşad vəliəhdin əcnəbi ölkədən dərhal dönməsini istəmişdi. Üstəlik həkimlərin ən az 6 ay olaraq planladıqları bu müalicə prosesi 3 ay da tamamlanmış, bu səbəblə İzzəddin Əfəndi tam olaraq sağalmadığına inanmışdı. Bu səbəblə, əsəb sistemi tamamilə alt-üst olan İzzəddin Əfəndi müayinəsindən keçdiyi bütün həkimlərin dilindən kağız alaraq, xəstə olmadığına dair təminat istəmiş, hətta bəzi hallarda onların Quran-ı kərim üzərinə and içmələrini istəmişdir.
Ancaq xərçəng olduğuna inanan və bu səbəblə, taxtdan məhrum edilməkdən qorxan İzzəddin Əfəndinin sonunu da elə bu qorxuları gətirdi. Belə ki, 1 fevral 1916-cı ildə Zəncirliquyu səmtindəki köşkündə biləyini kəsərək intihar etdi. Cənazəsi ertəsi gün Dolmabağça sarayına gətirildi və burada keçirilən cənazə mərasiminin ardından Sultan Mahmud türbəsində atasının yanına dəfn olundu. Ölüm səbəbi intihar nəticəsindəki qan itkisi olaraq göstərilsə də, İttihadçılar tərəfindən qətlə yetirilməsi haqqında fərziyyələr də var.

 Hərbi karyerası 
Atasının istəyilə olduqca kiçik yaşlarında hərbi təhsil almağa başladı. Bundan şahzadə olmasının da mühüm rolu vardı. Hələ 4 yaşında ikən ordu sıralarına adı yazıldı. Hərb məktəbindəki ibtidai təhsilini tamamladıqdan sonra 7 fevral 1864-cü ildə əmisi oğlu Nurəddin Əfəndiylə birlikdə təhsilini davam etdirdi və həmin ilin mayında kapitan, 17 noyabr 1865-ci ildə qolağası, 2 iyul 1866-cı ildə mayor, 1867-ci ilin sentyabrında kaymakam, 15 iyul 1868-ci ildə miralay, 1870-ci ilin mayında mirliva, 2 noyabr 1871-ci ildə ferik, 14 aprel 1872-ci ildə Məcidiyyə ordeniylə birlikdə müşir rütbəsinə yüksəldildi. Beləcə, hələ 15 yaşında ikən Osmanlı tarixində ən yüksək hərbi rütbəyə yüksələn yeganə şahzadə olaraq adı tarixə düşdü.

Hərbi karyerası boyunca tez-tez kazarmalara ziyarət edib, burada əsgərləri təftiş edən İzzəddin Əfəndi bir çox dövlət mərasimlərində və hərbi paradlarda da iştirak etdi. Ancaq atasının taxtdan endirildiyi 1876-cı ildən etibarən bütün vəzifə və rütbələrindən azad olundu. Sultan Əbdülhəmid səltənətində isə hərbi karyerası müşir ünvanı saxlanılmaq şərtilə, rəsmi olaraq dayandırıldı.

 Mükafatları 

 Anonsiyad medalı — atasının səltənətində İtaliya kralı II Viktor Emanuel tərəfindən təqdim edilib;
 Akdes nişanı (sentyabr 1873) — İran şahı Nəsirəddin şah tərəfindən təqdim edilib;
 Saint Charles nişanı (15 may 1874) — Monako knyazı III Charles tərəfindən təqdim edilib;
 İftixar nişanı (14 sentyabr 1910);
 Kraliça Viktoriya nişanı (22 iyun 1911) — Böyük Britaniya kralı V Corc tərəfindən təqdim edilib;
 Hilal-i Ahmer qızıl medalı (31 may 1914);
 Müharibə İmtiyazı qızıl medalı (12 avqust 1915)
 Osmaniyə ordeni
 Məcidiyə ordeni
 Şəfqət nişanı

 Ailəsi 
İlk evliliyi əslən çərkəz olan Çeşmiahu xanımla (ö. noyabr 1912) baş tutdu. 1879-cu ildə evlənən cütlüyün bir oğlu doğuldu. 1912-ci ildə vəfat edən Çeşmiahu xanım Validə Pərtəvniyal Sultan türbəsinə dəfn edildi:

 Mehmed Bahəddin Əfəndi (Fevral 1883 - 8 noyabr 1883) — Validə Pərtəvniyal Sultan türbəsinə dəfn edilmişdir.

İkinci evliliyi əslən abxaz olan xalası Kəmalifər xanımla Ömər İzzət Paşanın qızı Əsma Sürəyya Cavidan xanımla (12 yanvar 1870, İstanbul - 21 sentyabr 1935, İstanbul) baş tutdu. 20 may 1885-ci ildə Çırağan sarayında evlənən cütlüyün övladı olmamışdır.

Üçüncü evliliyi Rümeysa Aredbanın bacısı, əslən abxaz olan Aliyə Nazikəda xanımla (30 may 1872, Suxumi - 18 mart 1945, Sivas) baş tutdu. 6 iyul 1886-cı ildə Dolmabağça sarayında evlənən cütlüyün övladı olmamışdır. 1934 tarixli Soyad qanunu ilə Avcı soyadını almışdır.

Dördüncü evliliyi əslən çərkəz olan Faiqə Tazəndə xanımla (10 oktyabr 1875, Poti - 17 iyun 1950, İstanbul) baş tutdu. 15 oktyabr 1892-ci ildə Çırağan sarayında evlənən cütlüyün övladı olmamışdır. 1934 tarixli Soyad qanunu ilə Yücesan soyadını almışdır.

Beşinci evliliyi isə Ləman xanımla (6 iyun 1888, Batumi - 3 avqust 1953, İstanbul) baş tutdu.  4 fevral 1902-ci ildə Çamlıca köşkündə evlənən cütlüyün 3 övladı doğuldu. 1934 tarixli Soyad qanunu ilə Ünlüsoy soyadını almışdır.

 Xədicə Şükriyə Sultan
 Mehmed Nizaməddin Əfəndi
 Mehriban Mehrişah Sultan

 Şəcərəsi 

 İstinadlar 

 Mənbə 
 Veliahd Yusuf Izzeddin Efendi (1857-1916). Yüksek Lisans Tezi. Hasan Ünlü. İstanbul 2019
 htt p://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~royalty/turkey/persons.html 
 http://tarihvemedeniyet.org/wp-content/uploads/2009/08/Hanedan-bu-g%C3%BCnk%C3%BC-Osmanoglu-ailesii.png
 http://www.e-tarih.org/biyografi.php?b=442 

Kateqoriya:Osmanlı şahzadələri