Kutun mühasirəsi

Qut-ül Amarə mühasirəsi və ya Küt-ül Amarə mühasirəsi (; ), həmçinin Birinci Küt müharibəsi (; ) — Birinci Dünya müharibəsinin Mesopotamiya cəbhəsində, Osmanlı ilə Antanta qüvvələri arasında olan bir mühasirə döyüşüdür. 8.000 nəfərdən ibarət İngilis-Hind qarnizonu Bağdadın 160 km cənubunda Küt qəsəbəsində Osmanlı ordusu tərəfindən mühasirəyə alınır. 1915-ci ildə bu qəsəbənin əhalisi təxminən 6.500 nəfər təşkil etmişdir. 29 aprel, 1916-cı ildə qarnizonun təslim olmasından sonra mühasirə zamanı sağ qalanlar əsir olaraq Hələbə aparılmışdır.


 Başlanğıc 
General-leytenant Çarlz Tounshend komandanlığındakı ingilis VI Poona birləşməsi (Hind qrupu) Bağdada irəliləməyə çalışarkən 22-23 noyabr, 1915-ci ildə Salmani-Pak (Ktesifon) döyüşündə Saqqallı Nurəddin Paşa tərəfindən məğlub edilərək geri çəkildi və 3 dekabrda Əl-Küt qəsəbəsinə yerləşdilər.

 Mühasirə 
Yeni qurulan Osmanlı ordusu VI Ordusunun komandanlığına təyin edilərək 5 dekabrda Bağdada çatan marşal Kolmar Von der Qoltz Paşanın əmri ilə İraq valisi və komandanı Saqqallı Nurəddin Paşanın hərbi qüvvələri Kütü mühasirəyə aldı.

 Kömək cəhdləri 
İlk kömək cəhdi general-mayor Fenton Aylmer komandanlığındakı 19 min nəfərlik ordu tərəfindən oldu. Bu ordu 1916-cı ilin yanvarında, Əli Qərbi çayının mənsəbinə çatdılar.

 Şeyx Səəd döyüşü 
İngilislər Kütü mühasirəsini ləğv etmək üçün general-mayor Fenton Aylmer komandanlığındakı "Dəclə" ordu hissələri ilə hücuma keçsə də, Şeyx Səəd döyüşündə  4.262 nəfər itki verərək, geri çəkildi.Edward J. Erickson, Ottoman Army Effectiveness in World War I: A comparative study, Routledge, 2007, ISBN 978-0-415-77099-6, s. 93. Bu döyüşdə geri çəkilmə əmrini verən IX Ordu Korpusu komandanı Saqqallı Nurəddin Paşa vəzifəsindən alındı və yerinə Ənvər Paşanın özündən bir yaş kiçik olan əmisi genral-leytenant Xəlil Kut təyin edildi.

 Vadi döyüşü 
19 minlik ingilis ordusu 13 yanvar, 1916-ci ildəkı Vadi döyüşündə 1600 nəfər itki verərək  yenidən geri çəkildi.

 Fəlahiyyə döyüşü 
Osmanlı ordusu Vadi döyüşündən sonra Fəlahiyyədə möhkəmləndi. Bura Dəclə çayı və Suvaikiyyə bataqlığı arasında quru bir keçid idi. 21 yanvarda 20 min nəfərlik ingilis qoşunları Fəlahiyyə döyüşündə 2.741 nəfər itki verərək, yenidən geri çəkildilər. Bu Kütdə mühasirədə olan qarnizon üçün çox pis nəticələndi.

 Sabis döyüşü 
İngilislər mühasirəni sonandırmaq üçün mart ayında  general Fenton Aylmer rəhbərliyində yenidən hücuma başladılar. Ancaq 8 mart 1916-cı ildə Sabisdə general Əli İhsan bəyin komandanlığındakı XIII Orduya  hücum etsələr də, 3.500 nəfər itki verərək geri çəkildilər. Sabis döyüşünda məğlubiyyət səbəbilə 12 mart 1916-cı ildə general Aylmer vəzifəsindən çıxardılaraq, general Georg Frederik Qorrinqlə əvəz edildi.

 Sonrakı hadisələr 
Xəlil Kut 20-30 min nəfərlik əlavə qüvvələrin cəbhəyə qatılmasını təmin etdi. Yeni təyin edilən general Qorrinq 5 aprel tarixində Fəlahiyyə, Beit Asiya və Sanniyyət bölgələrinə doğru hücuma keçdi. Hər iki tərəfin mövcud qüvvələri təxminən 30 min nəfər idi. 22 aprel tarixinə qədər  müddətdə  1200 nəfər itki verən ingilislər geri çəkilməyə məcbur oldular.

Bu hücum əsnasında ingilislər tarixdə ilk dəfə havadan  ərzaq və döyüş ləvazimatlarını mühasirədəkilərə ötürdülər. Lakin bu ləvazimatlar daha çox ya Osmanlı mövqelərinə, ya da Dəclə çayına düşürdü.Spooner, Reverend H. Private Papers; Imperial War Museum Documents 7308. Entry for the 16th April 1916 (quoted by Rogan 2016 s.263)

19 aprel 1916-cı ildə, VI Ordu komandanı marşal Von der Qoltz Paşa Bağdadda olan qərargahında tifus xəstəliyindən öləndən sonra, yerinə Xəlil Kut gətirilir.

 İngilis/Hind qarnizonunun təslim olması 
29 aprel 1916-ci ildə, general Tounshend Kütdə olan açlığında təsiriylə digər 5 general, 481 zabit və 13.300 əsgər ilə birlikdə Osmanlı qüvvələrinə təslim oldu. Xəlil Kut Əl-Küt qələbəsindən sonra VI Orduya yayımladığı məktubda bunları dedi:

İngilis qüvvələri 23 min ölü və yaralı itirmiş, Osmanlı qüvvələri isə 10 min ölü və yaralı vermişdir. 13 min ingilis və hind əsgəri əsir alınmışdır.

 Nəticə 
İngilis tarixçisi Ceyms Morris, Küt itkisini "Britaniya (İngiltərə) hərbi tarixindəki ən alcaldıcı şərtlərlə təslim" olaraq ifadə etmişdir. Bu məğlubiyyət ingilis mətbuatında və ictimamiyyətində çox böyük bir hay-küy salmışdır. Bu səbəbdən  general Lake və general Qorrinq vəzifələrindən azad edilmiş və yerlərinə general Frederik Maud təyin edilmişdir. Bu döyüşün hərbi tarix baxımından əhəmiyyəti də  odur ki, burada  bilinən ilk hava yoluyla ordu təminatı həyata keçirilmişdir. Lakin bu kifayət etməmiş və nəticəni dəyişməmişdir. Xəlil Kut bu zəfərə görə Küt (Kut) soyadını götürmüşdür.
Dəstək qüvvələrinin gəlməsi ilə Küt şəhərinə irəliləyən general Frederik Maud rəhbərliyindəki Britaniya qüvvələri İkinci Küt müharibəsində 23 fevral 1917-ci ildə Küt şəhərini geri almışdır.

 Bayram olaraq qeyd edilməsi 
Qut-ül Amarə qələbəsi sadəcə Türk ordusu içərisində bayram olaraq qeyd olunurdu. 1952-ci ildə, Türkiyənin Adnan Menderes iqtidarı dönəmində NATO-ya üzv olmasının ardından bayramın qeyd edilməsi ləğv edildi.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsi
Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsinin Mesopatamiya cəbhəsində döyüşlər
Kateqoriya:Osmanlı imperiyasının döyüşləri
Kateqoriya:Birləşmiş Krallığın döyüşləri
Kateqoriya:Müharibə
Kateqoriya:Türkiyə tarixi
Kateqoriya:İraqın hərb tarixi
Kateqoriya:İraq tarixi