Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti iqtisadiyyatı

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti iqtisadiyyatı — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin sosial-iqtisadi siyasətinin əsas məzmunu.Məmmədov X. Azərbaycan milli hərəkatı (1875- 1918). B„ 1996, 174 s
Məmmədzadə M.B. "Milli Azərbaycan hərəkatı". Bakı, 1992, səh. 246Zeynalov, İ. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə sosial mədəni quruculuq /Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 80 illiyinə həsr olunmuş elmi konfransın materialları. 27-29 may. II cild. Humanitar və sosial-siyasi elmlər.- B., 1998.- S. 167

 Fəaliyyəti 

250px|thumb|Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 manatlıq əskinası
1918-ci il mayın 28-dəAzərbaycan məclisi-məbusanında: [Azərbaycan xadimlərindən H. Ağayev, F. Xan Xoyskinin çıxışları] //Azərbaycan.- 1918.- 8 qanuni-əvvəl.- № 59.- S. 1. Müsəlman Şərqində ilk demokratik və yeganə par­la­men­tli respublika  olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldı. Keçmiş Rusiya İmperiyasının dağıntıları içərisindən yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Avropa tərəfindən tanınmış yeganə türk respublikası kimi tarixə daxil oldu. Cümhuriyyətin yaranması və onun fəaliyyəti xalqın dövlətçilik ənənələrinin bərpasına və milli mənlik şüurunun intişarına böyük təsir göstərmişdir. Həmin dövrdə ölkə həyatının bir çox sahələrində, o cümlədən müstəqil demokratik dövlət, milli mədəniyyət, milli  təhsil, ordu   quruculuğu, həmçinin ölkənin sosial-iqtisadi inkişafı və xarici  iqtisadi-ticarət əlaqələrinin yaradılması istiqamətlərində ilk mühüm müstəqil addımlar atılmışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tarixinə həmin  dövrdə ölkədə milli iqtisadiyyatın və xarici iqtisadi-ticarət əlaqələrinin  yaradılması istiqamətində ilk müstəqil addımlar atılmışdır.Kərimov Xosrov Şərafəddin oğlu - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə iqtisadi siyasət və vergi iş.Akif Aşırlı, 31 mart soyqırımı: 1918-1920-ci illər mətbuatında. Bakı, “Elm və təhsil”, 2011. - 100 səh

 İqtisadiyyat 

 Haqqında 
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində sosial ədalət istehsal vasitələri üzərində mülkiyyət formaları vasitəsi ilə bərqərar edildi. AXC öz iqtisadi platformasında mülkiyyət plüralizmini nəzərdə tuturdu. Burada dövlət mülkiyyəti, xüsusi, şəxsi, səhmdar, bələdiyyə mülkiyyəti formalarının və digər mülkiyyət formalarının inkişafı üçün bərabər imkanlar yaradılırdı. O zaman geniş yayılmış bolşevizm mövqeyindən fərqli olaraq AXC və onun liderləri fabrik, zavod, torpaq və digər əsas istehsal vasitələri üzərində xüsusi mülkiyyəti rədd etmirdilər. Əksinə, belə hesab edirdilər ki, “bu cür mülkiyyəti tamamilə aradan qaldırmaq indiki vəziyyətdə insanların şəxsi təşəbbüs qüvvətini zorakı olaraq aradan götürür”.Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. I cild, s. 32-33

Eyni zamanda, AXC-də xüsusi mülkiyyətin miqyası müəyyənləşdirilir, bu işdə ifrata varmağın zərərli olduğu göstərilirdi. Qeyri-məhdud mülkiyyət hüququ və mənimsəmədə ifratçılıq mülkiyyətin yoxluğu qədər zərərli hesab edilirdi. AXC-nin iqtisadi modelində nəzərdə tutulurdu ki, xüsusi mülkiyyətin mövcudluğu mülkiyyətin tamamilə xırdalanmasına aparıb çıxarmamalıdır. Xüsusən də fabrik və zavodların bu cür xırdalanması qeyri-mümkündür və “burada çalışan əməkçinin işdəki mövqeyi xüsusi surətdə hazırlanan əmək haqqında qanunların tətbiqi ilə təmin olunmalıdır”.Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi: fond 895, siyahı 1, iş 25, vərəq 3,4,5.Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cilddə. I cild. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2004, s. 33

Respublikanın yaratdığı iqtisadi qanunçuluğa görə, dövlət mülkiyyətinə və qismən də bələdiyyə mülkiyyətinə “dövlətin sərvət və gəlir qaynağını təşkil edən yeraltı mədənlər”, həmçinin “dəmiryolu, işıq, su, teleqraf və s. bu kimi ümumi işlərə xidmət edən sahələr” daxil edilirdi.Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi: Fond 895, siyahı 3, iş 7, vərəq 29Azərbaycan qəzeti, 6 dekabr, 1918-ci il

AXC-nin aqrar proqramı da iqtisadi fikir baxımından öyrənilməyə layiqdir. Bu proqramın əsasını aqrar islahatı haqqında “Müsavat” fraksiyasının və Torpaq Nazirliyinin nöqteyi-nəzərini əks etdirən qanun layihələri təşkil edirdi. Göstərilən qanun layihələrinin müəyyən fərqlərinə baxmayaraq, məqsədi torpaqsız və aztorpaqlı əhalini torpaqla təmin etməkdən ibarət idi. Həm də xüsusi torpaq mülkiyyətini ləğv etmək deyil, torpağı xüsusi mülkiyyətə elə istehlak normaları üzrə vermək nəzərdə tutulurdu ki, bir tərəfdən kənd əhalisini gəlirlə təmin etmək mümkün olsun, digər tərəfdən istifadəsiz xüsusi sahibkar torpaqları qalmasın.

“Müsavat” fraksiyasının qanun layihəsində torpaqların əvəzsiz verilməsi, digər qanun layihəsində isə müəyyən əvəz müqabilində verilməsi əksini tapmışdı. Birinci qanun layihəsində əvvəlki sahibkarların mülkiyyətində 75 desyatin, digər qanun layihəsində isə yerli şəraitdən asılı olaraq müxtəlif miqdarda torpaq sahəsinin saxlanması müəyyənləşdirilmişdi.Из радиограммы председателя Совета Министров Азербайджанской Республики Ф. Х. Хойского от 30 мая 1918: «…Национальный Азербайджанский Совет объявил 28 текущего месяца независимость Азербайджана, состоящего из восточного и южного Закавказья, и провозгласил Азербайджанскую Республику.» (См. Фатали-хан Хойский. Жизнь и деятельность (документа и материалы) / Главное архивное управление при Кабинете министров Азербайджанской Республики. — Баку: Издательство «Азербайджан», 1998. — С. 152. — 27 с.)

AXC-nin iqtisadi platformasında pulun inflyasiyasının qarşısını almaq, inflyasiya şəraitində əmək haqqını tənzimləmək, ümumiyyətlə, pul tədavülünü, xaricə xammal satışını qaydaya salmaq, gömrük siyasəti, sahibkarlarla dövlət arasında münasibətlərin vergi vasitəsilə tənzimlənməsi qaydaları, Rusiya ilə və qonşu respublikalarla iqtisadi əməkdaşlıq şərtləri, iqtisadi fikir və təcrübəni öyrənmək baxımından diqqətəlayiqdir.

Mövcud olduğu 23 ay ərzində AXC bir sıra cari təsərrüfat və mədəniyyət məsələlərinin həllində böyük uğurlar qazandı. Neft sənayesi ağır vəziyyətdən çıxarıldı, dağıdılmış Bakı-Batum neft kəməri bərpa olundu, Bakı-Culfa dəmir yolu inşa edildi, Kür çayı üzərində körpü salındı, maarif və mədəniyyət, xaricdə yüksək ixtisaslı milli kadrlar hazırlanması sahəsində işlər yoluna qoyuldu. Azərbaycan Dövlət Bankı yaradıldı, milli pul nişanları buraxıldı, Xəzər dəniz gəmiçiliyi inkişaf etdirildi, Bakı Universiteti və bir çox ibtidai məktəblər açıldı.

Müstəqil dövlətin atributu kimi milli pul vahidinin buraxılması AXC-nin maliyyə siyasətinin mühüm tərkib hissəsi idi. 1918-ci ilin əvvəlindən Bakıda yeni kağız pullar-“Bakı bonları” buraxıldı (o vaxtadək “Nikolay” pulları və “Kerenski” pul vahidləri işlənirdi). Milli pul vahidinin möhkəmləndirilməsi, onun alıcılıq qabiliyyətinin qorunub saxlanması hökumətin iqtisadi siyasətinin əsas qayğısı oldu. Çünki AXC-nin milli valyutası inflyasiya şəraitində dövriyyəyə buraxılmışdı.

Hökumət həm əvvəlki dövrdən miras qalan, həm də respublikanın mövcudluğu dövründə baş verən inflyasiyaya qarşı mübarizə aparırdı. Bu məqsədlə aşağıdakı tədbirlər həyata keçirildi: müstəqil dövlətin maliyyə, vergi, bank-kredit sistemi yaradıldı; Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Dövlət Bankı açıldı, Maliyyə Nazirliyinin 20 iyul 1919-cu il tarixli qərarı ilə əmtəələrin sərbəst ixracı təmin edildi, AXC parlamentinin bu məsələyə həsr olunan 24 noyabr 1919-cu il tarixli iclasında müxtəlif fikirlər müzakirə olundu. Həmin iclasda qərar qəbul olundu ki, əsas diqqət xəzinənin doldurulmasına yönəldilməlidir. Xəzinəyə müəyyən rüsum keçirmək şərti ilə (ixrac olunan xammalın dəyərinin 25 faizi həcmində) xammal ixracına icazə verilməsinə dair qanun (11 dekabr 1919-cu il) qəbul edildi, xaricə gizli yolla gümüş, qızıl, platin aparılmasına görə məsuliyyət məsələsinə baxıldı və bu məsələ 20 oktyabr 1919-cu il tarixli qanunda öz geniş əksini tapdı.

Respublikanın sərhədləri daxilində mal mübadiləsini tənzimləmək məqsədilə ­1919-cu ilin avqust ayından xaricdən Azərbaycana gətirilən bir sıra zinət əşyalarına müvəqqəti gömrük tarifləri tətbiq olundu. Daxili bazarı tənzimləmək məqsədilə Azərbaycandan kənara göndərilən əmtəələr üçün yeni müvəqqəti gömrük qaydalarının tətbiq edilməsi haqqında qanun təsdiq edildi (9 fevral 1920-ci il). Çevik vergi siyasəti yeridildi, dövlət xərclərinin ixtisar edilməsi istiqamətində bir sıra tədbirlər həyata keçirildi. Xaricdən ölkəyə gömrüksüz gətirilən malların siyahısı müəyyənləşdirildi, bu siyahıya 200-dən çox məhsulun adı daxil edildi.

 Xarici ölkələrlə iqtisadiyyatı 

XIX-XX əsrin əvvəllərində  Azərbaycan Rusiya İmperiyasının tərkib hissəsi olduğundan  onun  iqtisadi həyatı bilavasitə Rusiya ilə sıx bağlı idi. Digər qonşu ölkələrdə  sənaye  inkişaf  etmədiyindən, Azərbaycan  ehtiyac duyduğu sənaye və  fabrik məmulatlarını  əsasən Rusiyadan əldə edirdi. Lakin həmin dövrdə çarizmin  Rusiya İmperiyası ərazisində yürütdüyü  mürtəce hakim  millətçilik  siyasətinin  təsiri altında böyüməkdə olan  rus sənaye kapitalı  bütün Cənubi Qafqaza, o cümlədən  Azərbaycana öz  sənayesini yaymağa və inkişaf etdirməyə ixtiyarı olmayan, Rusiyaya  özünün müxtəlif növ xammalını  göndərərək, oradan  fabrik məmulatlarını idxal etməyə  möhtac qalan bir müstəmləkə kimi  baxırdı.Yaqublu N. Azərbaycan milli mücadiləsi və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. B., 2001, 154 s.


1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan  Milli Şurasının qəbul  etdiyi  İstiqlal Bəyannaməsi  xalqın müstəqillik  əzmini  nümayiş  etdirdi. Cümhuriyyət hökuməti   dövrün  çətinliklərinə baxmayaraq,  ölkənin sosial-iqtisadi inkişafı  və xarici-iqtisadi ticarət əlaqələri yaradılması istiqamətində  mühüm addımlar  atdı. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Azərbaycandan Rusiyaya əsasən neft və neft  məhsulları, həmçinin pambıq, balıq, düyü, şərab, meyvə, xam  ipək, gön-dəri, xalça və s. göndərilir, oradan  isə taxıl, kartof, çay, qənd, bitki  yağları, manufaktura  malları, dəmir,  tikinti  materialları, sement, kimyəvi  mallar  gətirilirdi. Rusiya ilə əmtəə mübadiləsi  başlıca olaraq Vladiqafqaz dəmir yolu vasitəsilə həyata keçirilirdi. Neft və neft məhsulları isə əsasən dənizlə  Həştərxana  daşınırdı. Məsələn, 1916-cı ildə Bakı şəhərindən aparılan  və ümumi həcmi 408,8 mln.pud olan neft  məhsullarının 366,4 min pulu Xəzər dənizi vasitəsilə daşınmışdır ki, bu  da Xəzər dənizi vasitəsilə daşınan bütün əmtəə mallarının 89,6%-ni təşkil etmişdir. Azərbaycandan Rusiyaya kənd təsərrüfatı məhsulları  da əsasən dənizlə və dəmir yolu vasitəsilə daşınırdı. Azərbaycanı Rusiya  və  digər xarici  ölkələrlə əlaqələndirən  əsas  yol-nəqliyyat  xətləri, Qara və Xəzər dənizləri, Vladiqafqaz  və  Zaqafqaziya  dəmiryolları, eləcə də Volqa  çayının  su-nəqliyyat  xətti  olmuşdur. Qışda Volqa çayında naviqasiya  dayandırıldıqdan  sonra isə  Volqa çayının su-nəqliyyat  xəttini Vladiqafqaz  dəmir  yolu xətti əvəz edirdi. Azərbaycan  Rusiya və Qərbi Avropa ölkələri ilə əlaqəni  Qara dəniz vasitəsilə (əsasən Batum və Poti  vasitəsilə) yarada  bilirdi. Zaqafqaziya dəmiryolu xətti Qara və Xəzər dənizlərini əlaqələndirməklə yanaşı,  Vladiqafqaz dəmir yolu ilə də qovuşaraq fasiləsiz dəmir yolu xətti yaradırdı. Zaqafqaziya dəmiryolu xətti özünun  yolayrıcıları - Culfa-Təbriz  vasitəsilə  İranla, Gümrü-Sarıqamış vasitəsilə isə Türkiyə ilə  əmtəə  mübadiləsini  mümkün  edirdi. Beləliklə,  Azərbaycan  Şərqlə, eləcə də Şərqin Qərblə  ticarət  əlaqələrində  böyük  tranzit yolu rolunu oynayırdı. 1917-ci il oktyabrın 25-də Rusiyada mərkəzi hakimiyyət bolşeviklər tərəfindən ələ keçirildikdən sonra bu ölkəni vətəndaş müharibəsinin dəhşətli alovu bürüdü.

Bəşəriyyət tarixində misli görünməmiş həmin anarxiya keçmiş Rusiya imperiyasının bütün hissələrini  əhatə etməyə  başladı. Hadisələrin bu  cür inkişafı  nəticəsində Rusiya imperiyasının tərkibinə  daxil edilmiş milli regionlar öz xalqlarını  və ərazilərini hərc-mərclikdən qorumaqdan ötrü bir-birinin ardınca öz müstəqilliyini elan etdilər. Bütün  İmperiya ərazilərində cərəyan edən hadisələr mərkəzlə ucqar regionlar arasındakı əlaqələrin pozulmasına və nəticə etibarilə Rusiya  imperiyasının dağılmasına gətirib çıxartdı. 1917-ci ilin oktyabrında baş vermiş siyasi dəyişikliklərdən sonra isə Rusiya ilə yeni  əlaqələrin, o cümlədən iqtisadi-ticarət əlaqələrinin yaradılmasında bir çox  problemlər yarandı ki, onlardan da  ən  başlıcası Rusiyanın  heç bir  guşəsində  vahid  Rusiya  hökuməti sayıla biləcək   dövlət  qurumunun  yoxluğu  sayılırdı. Yaranmış son dərəcə  mürəkkəb  siyasi  vəziyyət  yeni  iqtisadi əlaqələrin  qurulmasını mümkünsüz edirdi. Lakin müstəqillik yolunda ilk  addımlarını atmaqda olan Cümhuriyyət  hökuməti  dövrün mürəkkəb problemləri ilə əhatə olunmasına baxmayaraq, ölkədə iqtisadi vəziyyətin  yaxşılaşdırılması istiqamətində lazımi  tədbirlərin  həyata  keçiriləcəyinə söz verərək, müvafiq addımlar atmağa çalışırdı.  Azərbaycan Respublikası Ərzaq  Nazirliyinin müvəkkili V.Smirnov 19 yanvar 1919-cu il tarixli "Azərbaycan” qəzetində  dərc olunmuş  müsahibəsində  qeyd  edirdi: ”Hazırkı mürəkkəb vəziyyətdən yeganə çıxış yolu əmtəə mübadiləsi üçün normal şəraitin yaradılmasıdır.Rəfiyev В. Aysberqin sualtı hissəsi (1920-ci illər). B., 1995, 53 s.

Ərzaq Nazirliyi digər  ölkə və vilayətlərdən ərzağın alınması və tədarükü üçün öz nümayəndə və müvəkkillərini Ukraynaya və Kubana göndərməyi qərara almışdır. Ərzaq Nazirliyinin müvəkkilləri yerli ərzaq təşkilatları, kooperasiyalar ilə, həmçinin ayrı-ayrı şəxslərlə əmtəə mübadiləsinin yaradılması haqqında danışıqların aparılması üçün Şimali Qafqaza, Qara dəniz quberniyalarına və Kuban vilayətinə  də ezam  edilmişdilər. Öz növbəsində,  həmin vilayətlərin  nümayəndələri də özlərinə lazım olan məhsulları əldə etmək üçün Azərbaycana gəlirdilər. Həmin  ölkə və vilayətlərlə Azərbaycan arasında qənaətbəxş münasibətlərin  yaradılması mümkün olmuşdur. Müstəqilliyin ilk aylarından etibarən Azərbaycan Respublikasının ərzaq  təhlükəsizliyinin  qorunması, onun qonşu ölkə və vilayətlərlə həyata keçirdiyi əmtəə mübadiləsini  nizamlı surətdə təşkil etmək üçün Cümhuriyyət hökuməti tərəfindən bir sıra mühüm qərarlar qəbul edilmişdir. Belə ki, hökumətin 19 iyun 1918-ci il tarixli qərarı ilə Ərzaq Nazirliyinə tapşırılırdı ki, gündəlik tələbat mallarının və mal-qaranın ixracına qadağa qoyulması  haqqında təcili  olaraq qərar  dərc  etsin. Hökumətin  22  iyun  1918-ci  il  tarixli  qərarı  ilə   xarici  ölkələrə  şərab və digər ərzaq  məhsullarının, 27 iyun 1918-ci il tarixli qərarla ilə isə xaricə pambıq, ipək, yun, metal, mal-qara, çörək və digər  məhsulların ixrac  edilməsi qadağan olundu. Hökumətin 1918-ci il  iyununun 22-də qəbul  etdiyi digər qərarla xaricə ərzaq  məhsullarının ixrac edilməsinin  qarşısını  almaq  məqsədilə,  Poylu  stansiyasında sərhəd postu təsis edildi.Şeyxzamanlı N. Azərbaycan istiqlal mücadiləsi xatirələri. B., 1998, 158 s

Xarici ölkə və vilayətlərlə əmtəə  mübadiləsini nizamlı  şəkildə  həyata keçirməkdən ötrü müvafiq qurumun yaradılmasına  böyük ehtiyac duyulurdu. Bu məqsədlə  hökumətin 23 iyun 1918-ci il tarixli qərarı ilə əmtəə mübadiləsi  bürosunun təşkil edilməsi ticarət və sənaye  nazirinə tapşırıldı.

Beləliklə, digər ölkə və regionlarla əmtəə mübadiləsinin təşkili, əmtəə mübadiləsinin  norma və  qaydalarının  müəyyən edilməsi  üzrə müvafiq qərarların qəbul edilməsi  üzrə Azərbaycan Respublikasının Ticarət və Sənaye  Nazirliyi  nəzdində "Xarici  dövlət  və qonşu vilayətlərlə əmtəə mübadiləsi komitəsi” təsis edildi. "Əmtəə Mübadiləsi Komitəsi” haqqında əsasnamə Hökumətin 12 fevral 1919-cu il tarixli  qərarı  ilə  təsdiq  edildi. Həmin  Komitə idarələrarası məşvərətçi, ayrı-ayrı hallarda isə  sərəncamverici  orqan kimi yaradılmışdır. Azərbaycana  lazım  olan  malların  xarici  ölkələrdən və  qonşu vilayətlərdən  idxal edilməsi,  neft və  neft məhsullarının  isə həmin ölkə və vilayətlərə ixracına dair məsələlərlə” Əmtəə mübadiləsi komitəsi”  məşğul olurdu. Komitədə əmtəə  mallarının Azərbaycandan ixracı və   Azərbaycana idxalı ilə bağlı  ərizələrə baxılır və müvafiq qərarlar qəbul edilirdi. "Əmtəə  mübadiləsi  üzrə komitə”nin  tərkibinə bir sıra hökumət  və  ictimai  təşkilatların nümayəndələri, o cümlədən  Ticarət, Sənaye və Ərzaq Nazirliyi; Maliyyə  Nazirliyi; Əkinçilik  və  Dövlət  Əmlakı; Rabitə Yolları; Dövlət  Nəzarəti  Nazirliklərinin, eləcə də  Neft  Sənayeçilərinin  Qurultay  Şurasının  və  Bakı  Şəhər  İdarəsinin nümayəndələri də daxil  edilmişdir. Əmtəə  mallarının   dəmiryolu  vasitəsilə  daşınması  haqqında  məsələlər  müzakirə  edilərkən,  bu Komitənin  iclasına   dəmiryolu  daşınmaları  bürosunun  sədri  də  dəvət  olunurdu. Arxiv  sənədləri  təsdiq edir ki, həmin dövrdə fəaliyyətdə olan bir çox təşkilatlar  Əmtəə  Mübadiləsi   Komitəsinin  yaradılmasını  böyük  rəğbətlə qarşılamışdır.Çəmənzəminli Y.V. Müstəqilliyimizi istəyiriksə. B., 1994, 72 s

Xarici ölkələrə əmtəə mallarının ixrac edilməsi üzrə qaydalar işlənib hazırlanaraq  Azərbaycan Respublikasının Ticarət və Sənaye  Nazirliyinin  16 mart 1919-cu il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmişdir. Həmin qaydalara uyğun olaraq xaricə ixrac  olunan  əmtəə malların  siyahısı  tərtib  edilmişdi. Siyahıda  ixrac olunan  əmtəə  malları üç  qrupa  ayrılırdı. Birinci qrupa - ixracına icazə verilməyən mallar və yaxud ixracına icazənin  verilməsi Əmtəə Mübadiləsi Komitəsinin səlahiyyətinə aid olmayan mallar daxil  edilmişdir (məsələn, çörək, taxıl, dənli bitkilər, müxtəlif  növ yarmalar, iri və kiçik  buynuzlu mal-qara, at, donuz, ev quşları, ət və ət məhsulları, etil spirti, dava-dərman, kaustik soda, külçə və sikkə  halında  olan  qızıl  və gümüş, sortluq  dəmir  və  dəmir məmulatları, soyuq silah, yivli  odlu silah, güllə, müxtəlif barıt və  mərmilər). İkinci  qrupa - ixracına Komitə  tərəfindən icazə verilən əmtəə malları daxil idi: (məsələn, düyü, düyü kraxmalı, makaron, müxtəlif  toxumlar, bostan toxumları, müxtəlif tərəvəz məhsulları, kartof, noxud, paxla, tərəvəz  konservləri, qoz, badam, püstə, şabalıd, quru  meyvələr  və  meyvə  konservləri; neft  və  neft  məhsulları; dəri  və  xəzlər (aşılanmış  və  aşılanmamış); bitki  və  lifli  materiallar, o cümlədən  pambıq, kənaf; yun  və  yun  məhsulları; barama  toxumu, xam  ipək, brezent  və  kisələr, odlu  ov  silahları). Yerdə qalan digər mallar üçüncü qrupa aid edilmişdir ki, onların da  sərbəst surətdə  xarici ölkə  və  vilayətlərə ixrac  edilməsinə  icazə  verilirdi.Çəmənzəminli Y.V. Biz kimik və nə istəyirik? B., 1919.
 Xəzinə Palatası 
Azərbaycan Xəzinə Palatası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin maliyyə sisteminə daxil olan mühüm dövlət qurumu idi. Cümhuriyyət Hökumətinin 1918-ci il il 21 oktyabr tarixli qərarı ilə Bakı Xəzinə Palatası Azərbaycan Xəzinə Palatasına çevrilərək, onun fəaliyyət dairəsi həmin il oktyabrın 11-də ləğv edilmiş, Gəncə Xəzinə Palatası da daxil olmaqla bütün Cümhuriyyət ərazisinə şamil edilmişdi.

Azərbaycan Xəzinə Palatasının fəaliyyəti dövründə dövlət vergilərini toplamaq üçün Bakı şəhəri və Balaxanı, Sabunçu polismeysterliyi nəzdində vergi pristavları vəzifələri yaradılmışdı. Xəzinə vergiləri üzrə hərraca çıxarılan daşınar və daşınmaz əmlakın siyahıya alınması və satışı qaydaları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 1919 il sentyabrın 27-də qəbul etdiyi qanunla tənzimlənirdi. Bu qanunla quberniyalarda daşınar və daşınmaz əmlakın hərracda satılması vəzifələri Azərbaycan Xəzinə Palatasına həvalə olunurdu. Şəhərlərdə və qəzalarda isə dəyəri 25 min manatdan çox olmayan daşınar və daşınmaz əmlakın hərracda satılması vəzifəsi polis idarələrinin hərrac müfəttişlərinə, əmlakın siyahıya alınması və satışının təşkili isə vergi polisinə həvalə olunurdu.Aзepбaйджанская Демократическая Pecnублика (1918-1920). Законодательные акты (сборник документов), Б., 1998;

Bunun nəticəsində ölkədə xəzinə vergilərinin yığılması işi canlanmış və dövlətin maliyyə ehtiyatları artmağa başlamışdı.
 Həmçinin bax 

 Azərbaycanın iqtisadi tarixi
 Azərbaycan iqtisadiyyatı

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 История Азербайджана в датах и событиях 
 Р. А. Векилов. История возникновения Азербайджанской Республики